PDA

View Full Version : Qara Juldiki Jeng



A.Haji Kerimi
03-08-07, 17:58
Qara jüldiki jeng
haji abdurreshid kérimi
sherqi turkistan xelq inqilabi partiyisi, qeshqer biyrusining bash sékritari merhum qumandan axunop we sepdashlirimni esleymen.
Birinchi bap
medeniyet inqilabi sherqiy türkistanda

1966 - yili bashlan'ghan, "tarixta misli körülmigen purultariyat medeniyet zor inqilabi" ― wetinimiz xelqighe tügimes balayiapet élip kelgen idi. Béyjingda bashlan'ghan bu balayiapet inqilab, dingto, uxen, liyawmosa dégenlerdin bashlan'ghan bolup, ular mawzédong mustebit zorawanliq hakimiyitini aghdurwitish üchün, qelem bilen hujumgha ötöp, mawzédongning rezil epti beshirisini échip tashliyalighan idi, gézit – jurnallarning hemmisi dégüdek, edebi til bilen hedep mawzédungni mesxire qilip maqalilar élan qilishqa bashlighan idi. Liyushawchi, ding shiyawping, tawjular bolsa, hakimiyetni ichki jehette asasen qolgha kirgüzüp bolghan idi, lingship qalghan hakimiyitini saqlap qélshqa urun'ghan mawzédong, dingto, uxen, liyawmusalarni pipen qilish we ularning tesirini tazilash nami bilen, medeniyet zor inqilabini bashlap, liyushawchi, ding shyawping, tawjularni yoqitishni asasi meqset qilghan idi. Biyjingda ewj alghan üch qara yipni we ularning tesirini tazilash shamili wetinimizge kelgendin kéyin, ataqliq yazghuchi, shair, edipler, dirammatürkler, kompuzitor, sazendiler hemde sherqiy türkistan milliy armiyiside ishligen pishqedem ustaz we közge körün'gen kishilirimiz hedep bir – birlep tartip chiqirilip, aldi – keynige töhmet qilin'ghan. Qandaqtur, "buzuq unsuz, yerlik milletchi, gomindangning qalduqi, pomishchik unsur, chet'elge baghlan'ghan unsur, sinipi yat unsur, sowét shiyjingjuyi unsur...." dégendek betnamlar yézilghan shalduruqni kiydürüp, kocha aylandurup, her doqmushta sörep sazayi qilinip pipen qilinishqa bashlan'ghan idi........ Bu heriketlerni eqli hushi jayida bolmighan, her qaysi aliy we ottura mekteplerning "qizil qoghdighuchi" dep atalghan bir top shumtekliri bashlamchi bolup élip baratti.

Kitab köydürüsh
medeniyet inqilabini élip bérishning heriket mizani bolghan "16 madda" maw teripidin élan qilin'ghandin kéyin, heriketning muhim noqtisi: "partiye ichidiki kapitalizm yoligha mangghan hoquqdarlarning edipini bérish, töt konini buzup, töt yéngini tiklesh...." dep bikitilgen idi. Mawzédong élan qilghan 16 maddining rohini izchil ijra qilish meqsitide, bu shumtekler yenila esebilik bilen yügrep chiqip, öymu öy, mehellimu mehelle, yizimu yiza chépip yürüp, "qur'an kirim", hedis kitablar, kona qol yazmilar, asare etiqe tüsuni alghan, qimmet bahaliq miras ktablarni qara qoyuq yighip köydürüshke bashlidi, buninggha egiship mehelle – mehelle, kochimu, kocha, özlirining öyidiki we bérish ـ kélish qilidighan tonushlirining öyidiki kitablarni qoymay yighip köydürüshke bashlidi, özlirining mawzédonggha we medeniyet inqilabigha bolghan "sadaqetmenliki" ni bldürüsh üchün, yiraq yizilardin élip kelgen kitablarni héytkar mesjidining aldigha élip kélip xelqi alem aldida ashkara köydürüshken idi, köyiwatqan kitablarning ot yalquni asman pelek kötürülmekte idi. Isit!!! Allahning kitabi bolghan "qur'an kirim", peyghembirimizning hedis kitabliri!!! Ni ـ ni ésil kitablar, qol yazmilar otta sorulmaqta idi.....
Bizning shu zamanlarda bilishimizche, dini étiqadi küchlük bolghan teqwedar musulmanlar bilen yiraqni köreleydighan sezgür bilim igiliridin bashqa kishiler bu heriketke aktip qatniship öz öyidiki kitablarni qorqup tapshurushqan iken, hetta bezi aililerde éri xotunigha, xotuni érigha, baliliri ata ـ anisigha bildürmey kitablirini tapshurushqan iken. Bolupmu mekteplerde bu ish nahayiti éghir ewj alghan idi....
Kéyinki waqitlarda, qeshqerdiki dangdar kitabpurush, dostum esqerjanning dadisi merhum emetxan akimizning déyishiche, u kishi öz öyidiki kitablarning yoqulushidin qorqup yizidiki bir tughqinining öyige bir qanche kitabni yoshurup saqlighanliqini éytip bergen idi. Yene shundaq kishilerdin bir qanchisi bilen kéyin hemsöhbette bolghan idim.

Mesjid chéqish we uni özgertish
"töt konini buzush" niqabi bilen, wetinimizning her qaysi sheher we nahiyiliridiki mesjidler qara qoyuq urup chiqilishqa bashlan'ghan idi, méning isimde qélishiche, 1966 – yili 8 – ayning 18 –kuni, qeshqer sipen mektipining birtop qizil qoghdighuchiliri bilen yiza igilik tixnikomning oqughuchiliri hiytkar mesjidining üstige chiqip, gümbezning qap ottursidiki qubbini (ay yulduz belgü) urup chéqip chüshüriwetti, uningdin kéyin mesjidning sol teripidiki munarning üstige chiqip, arghamcha bilen salgha qilip, qubbini tartip chaqmaqchi boldi, bir böliki mesjidning ong teripidiki munargha salgha tashlap tartip yiqitip chaqmaqchi boldi, hiyitkar meydanida qarap turghan minglarche köz qiya ـ chiya bilen yighlap, köz yashlirini éqitip, allahqa nale qilip, durut oqup,..... Tewbe qilip, bu néme ish! Dep, heyranliq ilkide u shumteklerge nepret közi bilen qarashmaqta idi. Epsus héch kim bu ishqa bir néme déyelmeytti. Kim bir néme dése, medeniyet iqilabigha qarshi chiqqanlar qatarida ighir jazalinatti. Oqughuchilar herikitige qarshi turghuchi dep basturilatti. Chünki "qizil qoghdughuchi" oqughuchilar, mawzédung hakimiyitini saqlawatqan birinchi küch idi, mawzédung ularni tiyen'enmin meydanida qobul qilip ularning noxunisini bekmu östüriwetken idi, shu wejdin héch kim oqughuchilargha asanliqche bir néme déyelmeytti, birdemdin kéyin melum eqilliq, siyaset bilidighan kishiler teripidin, diwiyning birlik sep bölüm bashliqi jangbujangni bashlap keldi. Jangbujang: "héytkar mesjidi, aptonom rayon boyiche noxtiliq qoghdilinidighan mesjid, uni chiqishqa bolmaydu, bu heqte jongyangning höjjiti bar..." - dégendek petiwani chiqirip, mesjidning buzulushini saqlap qalghan idi, emma mesjidning aldi we keyni ishkige pichet sélip, kirip ـ chiqish cheklen'gen idi, shumteklerning salghan pichiti taki 1968 – yili qurban héyt kelgüche, mijit siling achturghan'gha qeder turghai idi, emma yan ishikliridin jamaet kirip – chiqip namaz oqup turatti.
Yalghuz héytkar mesjidi buzghunchiliqqa uchrap qalmastin, wetinimizning her qaysi sheher, nahiyelerdiki mesjidlermu buzghunchiliqqa uchrighan idi, yizilardiki mesjidler, mal qotanlirigha, hetta tongguz baqidighan qotanlargha, beziliri ambargha, beziliri karxanilargha özgertilgen idi, qeshqer shehiridiki dangdar döngmesjidmu gilemchilik karxanisigha aylandurulghan idi. Atizm terbiyisi keng élip bérilip, namaz oqush cheklen'gen idi. Xitayning bésimi bilen dini eqide, diyanet éghir derijide buzulghan idi. Hetta birer kishi ölüp ketse, namizi chüshürülmestin, mawzédung üzündisi oqulup, u kshining mawzédunggha qanchilik sadiqliqi bilen baha bérip andin depne qilinatti......

Bulang – talang
"töt konini buzush" niqabi bilen, öy – öyni axturush bashlan'ghan idi, sel gumanliq aile bolsila uning öyige basturup kirip, qoligha néme chiqsa bulang ـ talang qilatti, bulan'ghan nersilerni kochilarda sörep yürüp. Kapitalizm bilen shughullan'ghan, kapitalizmni tirildürmekchi bolghan, zaman özgirish xiyalida bolghan, palanining öyidin ikki qap shiker chiqti, palanining öyidin besh kilo nawat chiqti, palanining öyidin ikki top gezmal chiqti, palanining öyidin 15 ser altun chiqti dep, mal igilirini bir top "inqilabchilar" aldigha sélip sazayi qilip, mallirini körgezme qilishatti, u mehellidin, bu mehellidin, bes - bes bilen mawzédunggha "sadiqliqini" bildüriwatqan bu "inqilabchilar " körenglep, kelgüsi medeniyet inqilabi tamamlan'ghanda, mensep tamasida idi. Méning bilishimche, shu künlerde qarangghu bazarchi dep, eyiblinip qolgha élin'ghan iysa tashmet we tursun qochaq dégenler bilen, kéyinki waqitta peylo meydanda, bir türmide bille bolghan idim. Ularning öyidin ikki qap shiker bilen, 150 qoghun, tawuz chiqqanliqi üchün qarangghu bazarchi dep besh yilliq qamaq jazasi bérilgen iken. Iysa tashmet dégen kishi mudditi toshupmu qoyup bérilmey, axiri peylo meydanning 2 – dadüyning yéngi hayat kichik etritide xitaylar terpidin naheq öltürüldi. Undin bashqa yene, aqsuning üchturpan nahiyisidin tursun isimlik bir kishi qarangghu bazarchi dégen qalpaq bilen, sekkiz yilliq késilgen idi, kéyin umu peylo meydanda "jinayitini tonumidi, özgertishke qarshi turdi" dep ölüm jazasigha höküm qilindi. Peylo meydanidiki jinayetchilerning yérimi qarangghu bazarchi qalpiqi bilen jazalan'ghanlar idi. Qeshqerliq kona özbék tiwip, hepizxan mexsum dégen kishimu qarangghu bazarchi, öyide mexpi dawalash élip barghan dep, mal ـ mülki musadire qilinip, türmige tashlan'ghan idi. Kéyin men u kishi bilen bir türmide, türmidash bolup yatqan idim, u kishinimu herxil qalpaq kiydürüp, türmide bihüde qiynap öltüriwetti.
Medeniyet inqilabi mezgilide, "kapitalizm bilen shughullandi " dep, kishilerning özi tirip östürgen sey – köktat, méwe – chiwe, iqtisadi ziraetlirimu bazarda sétilishi cheklen'gen idi, pütün élim ـ sétim, hökümetning belgilen'gen magizinlirida sétilishi kérek idi, shexsi élim ـ bérim, kapitalizmni tirildürgenlik qatarida jazalinatti. Hetta ishsiz qizlar öyliride doppa tikip öz ixtiyariche bazarda satsa, bazar bashqurush idarisi teripidin tartip élinip üstilep jerimane qoyulatti. Tikilgen doppisi choqum qol sanaetning sitiwilish ponkitigha erzan bahada sétip bérilishi kérek idi. Shuning üchün xelq shu zamandiki zorawanlargha qarshi mundaq qoshaq toqushqan idi.
Qichinglar xalayiqlar bir mashina mush keldi,
qolida qizil belgü bizge salghan qush keldi.
Bu qushaqlar shu zamandiki bazar bashqurush xadimliri bilen, yéngige qizil belgü taqiwalghan "qizil qoghdighuchilar" idi.
Hünerwen ـ kasiplar, yaghachchi, mozduz, tamchi qatarliq kishiler choqum kocha bashqarmisi, ahale komititining bashqurishidiki kolliktip karxanida ishlep, tapqan pulining 35% ni ayliq ish heqqi qilip alatti. Shexsi ish qilip, öz aldigha kirim qilghanlar kapitalizm bilen shughullan'ghanlar qatarida jazalinatti.
Xelqning milli örp ـ aditi, her xil kiyim ـ kichek kiyishimu, "töt koniliq" dep qarilip cheklen'gen idi. Yol – yolda paylap turghan "qizil qoghdighuchi shumtekler", qandaqtur uzun chapan kiygen kishini körse, koniliqni terghip qilding, yéngiliqni tiklimiding, dep chapinining pishini késip qisqartiwitetti, uzun chaj qoyghan qizlarni körse, koniliqni terghip qilding, dep chichini mejburi késiwitetti, yash yigitler, kepki shepke, gilepi shim, palashopka, yaki yawropa pasonidiki birer kiyim kiyip, kochigha chiqqan bolsa, chet'elge baghlan'ghan unsur, burjua medeniyitini terghip qilding dep, sazayi qilinatti, bulang ـ talang qilinatti. Negila barsingiz qiya – chiya, nale – peryadning destidin adem chidap turghili bolmaydighan, hetta qiri, yashan'ghan boway – momaylarmu bu bedqiliqning sirtida qalmighan idi. Bir qiri momayning chichi shumtekler terpidin késiwitilgen iken, késlgen chachni kötürüp, way jan dep, köz yishi qilip, men néme dep öyge, kilin, newre – chörilirimning aldigha barimen, manga ni numus! Ni ölüm! Dep yighlap isedigenlikini körgen idim. Mundagh ishlar qedemde bir uchrap turatti.
Klassik naxsha, kocha naxshiliri, meshrep, dolan senemliri, muhebbet tüsini alghan naxshilarni éytishmu, "töt koniliq, siriq naxsha" idi, hemmisi cheklen'gen idi. Peqet mawzédungni köyleydighan, medeniyet inqilabini teshwiq qilidighan, kompartiyeni kökke kötüridighan, kona 8 - armiye naxshilirini éytish bilenla cheklinip qalghan idi, eger birersi, "kona" naxshini, xelq naxshilirini éytqan bolsa, koniliqni terghip qilghanlar qatarida jazalinatti. Biz shu künlerde bir nechche dostlar biryerge jem bolup, duttar bilen olturush qilghan iduq, qandaqtur birsi chéqip qoyghan iken, xéli xapiliq tartqan iduq. Hetta itiz ـ iriqqa barsingizmu déhqanlarning yene shu "inqilabi naxsha" éytqanliqini körettingiz. Qisqisi xelq jinidin jaq toyghan idi. Kishilerde héchqandaq erkinlik – azadilik yoq idi........