PDA

View Full Version : Qerindashlargha Teklip



Birlik
13-10-04, 23:04
Qerindashlar Bu yil 12-noyabir kuni bizning ikki qetimliq qurulghan qedirlik dolitimizning tughulghan kunidur yeni 1933- yili qurulghan Sherqi Turkistan Islam Jumhuritige 71 yil, 1944-yili qurulghan Serqi Turkistan Jumhuritige 60 yil bolidiken.
Mining qerindashlirimizge tekliwim : Ush bu meydandin paydilinip mushi ikki qetimliq jumuritimiz heqqidiki aghlighan,korgen,uqughan we tarihta yezilghan weqeler, urushlar we tarihi maqalilarni hemmeylen bilginimizche yazsaq deymen. Bu birinchidin ikki jumhuritimizni we bu ikki jumhuritimiz qurulush jeryanida weten uchun helqimiz uchun qurban bolghan qehirmanlirimizni esleshke paydiliq, ikkinchidin putun helqimizge jumlidin yashlirimizge bizning shanliq tarihimizni tehimu eniq chushendurup bir yaqidin bash bir yengdin qol chiqirip ittipaq birlikni qolgha kelturushke paydisi bolarmiken digen idim. Yeqindin beri bu meydanlarda bir-birimizni chishlep tartidighan ishlar jiq koriniwatidu, buninggha ichim bek sirilip ketti. Uyghur qerindashlirim undaq qilmayli, dushminimizni kuldurup dostimizni yighlatsaq huda bizni rawa kormeydu.
Shunglashqa men teklip qilghan yoqarqidiki ishni qilsaq deymen.

Birlik
14-10-04, 10:10
80-yillarda Seypidin Ezizinig mushu ikki jumhuriet heqqidiki eslimisi ikki kitap qilip neshirdin chiqqan idi,gerche hitayda neshir qilinghan kitap bolsimu mezmun jehettin emiliyetke uyghun nurghun weqelerni eslep otken idi. Mesilen bu kitapta 1933- yili qurulghan jumhuritimizning pirizdentidin bashlap herqaysi minstirlikning ministirige kimning bikitilgenligi uchuq yezilghan we shu chaghdiki hitaylarning Qeshqerdin qashqan chaghdiki konkirt misalliri bilen ilinghan yahshi kitap idi, eger qerindashlirimizning qolida shu kitap bolsa mushu tor bitige kirgizip qoysaq bek yahshi bolatti.

UNTULMAS PAJELER
14-10-04, 12:13
UNTULMAS PAJELER

Oghuz soyu

< Kremil we Zhongnanhay arisidiki Uygghurlar>
namliq kitapning 1-qismi "Stalin we Uyghurlar" din
parche. Mezkur kitapta ilmiy amibap usul bilen tarihi
we arhip materialliri asasida Uyghgurlarning 20-esir
siyasi pajeliri ekis etturilidu.

20-esirning boran qapqunlirida arqaarqidin meydangha
kelgen bu ikki yengi imperiya uyghur helqining siyasi
hayatida qandaq rol oynidi?Kremil sariyi ustudiki besh
yultuzgha telpungen Uyghurlar Zhongnanhay
boranlirining chang tozangliri ichidin qutulush uchun
nimilerni oylidi?21-esir uyghurlar esiri
bolalamdu?Uyghurlar pajelik siyasi kechmishliridin
tejribiler yekunlidimu yoq? Ular Oz otmushini
adettiki bir chochek yaki riwayet ,epsane dep bilemdu
yaki qanliq,estin chiqmas ,qimmetlik sawaq,kelichek
uchun yol korsetkuch mayak dep chushinemdu?



(6-}


Uyghur helqining qelbige saqaymas jarahet kebi
orunliship ketken ,menggu estin chiqmas pajeler heli
kop.Buningdin 51 yil ilgiri yuz bergen,Sherqi
Turkistan Jumhuryiti reisi Ahmetjan Qasimi qatarliq
kishilerning "ayroplan hadisisi" bilen qaza
tepip,muntizim, zamanivi armiyisi ,doletchilik
aparati,qanun we iqtisadi sistemisi qatarliqlargha ige
musteqil doletning yoq qilinip ,uning Hitay tewesige
qoshuwelinishi Uygurlarning behtsiz teqdirining yene
bir ipadisi supitide taki bugunki kunge qeder ularni
azaplap kelmekte.
Atalmish ayroplan hadisisi yuz bergen 8-ayning 27-kuni
eyni waqitta Sowet hokumiti we Hitay Kommunist
hokumiti teripidin birdek halda dunyagha jakalanghan
bolsimu lekin chongqur drammatik tus alghan bu
tesaddipi hadise dunya jamatchilikining peqet miyiqida
kulip qoyushi Uyghurlarning bolsa yaqilirini
yirtip,ozlirini kachatlap hech ishenmeydighanliqlirini
bildurushi bilen holasilandi.Taki bugunge qeder
hechqandaq Uyghur bu hadisining yuz berginige
ishenmidi we ishenmeydu. Bu hadise toghrisidiki turlik
ispatlar we delilleshler Uyghur helqining ishenchisige
erishelmestin eksinche tehimu gumanini
qozghidi.Bugunki kundiki ashkarilanghan sirlar we
qiyaslar kishilerning chushenchisini tehimu ashurup
eyni dewirde Sherqi Turkistan Jumhuryitining nime
uchun yoqutulghanliqi,Mezkur inqilapning nime uchun
qozghulup Kimlerning menpetige hizmet
qilghanliqlirini biliwelishqa sewep
boldi.1941-1950-yilliridiki Sowet _Hitay munasiwiti
Sowet _Amerika munasiwiti,Amerika _Hitay munasiwiti
qatarliq helqaraliq siyasetning ehtiyajigha boy
sundurulghan Sherqi Turkistan inqilapi tamamen Sowet
itipaqining kontrolliqi astigha elinip,Uning yer shari
sitratigiyisi uchun hizmet qilghanliqi,Uyghur
helqining azatliqqa teshna sap qelbi we issiq qanliri
Ruslarning siyasi menpeti uchun depsende qilinghanliqi
qisqisi Uyghurlarning teqdiri ruslarning qolidiki
siyasi diplomatiyilik oyunchuqqa aylinip
qalghanliqidin ibaret maayet ashkare boldi.Mezkur
nuqtini chushengen Uyghurlarning Ahmetjan
qatarliqlarning ayroplan weqesi bilen qaza
qilghanliqigha bolghan ghumani tehimu eship, ularning
pajelik olumining arqa koruninshi bar ikenligi
toghrisida turlik qiyaslar ,tehliller webes
munazirilerni elip berishti.Elwette buninggha yene
Hitay hokumiti we Rus hokumitining mezkur weqe
toghrisidiki melumatlirining ozi hem sewep bolghan
bolup,mentiqisiz tus alghan bir qisim melumatlar we
eslimilerni mentiqiliq asasta eyni dewir siyasi tarihi
sharaiti bilen selishturup , tehlil qilip korgende
heqiqeten kopligen soallar tughulidu.Uning ustige
Sherqi Turkistan inqilabi dewride muhim herbi we
hokumet hizmetlirini elip barghan kishilerning
hazirgha qeder yashishi bu hil tehlillerning
kuchiyushidiki muhim amillarning biridur.
Biz bu qisqighina bayanimizda Ahmetjan qatarliq
kishilerning pajesi toghrisida yuzeki bolsimu mewjut
koz qarashlar we tekshurishler shundaqla munasiwetlik
kishilerning guwaliq berishi netijiside meydangha
kelgen ilgirleshler asasida tohtulup otup ,qelbi
heli hem qayghu bilen tolghan oqurmenlirimizning 8- we
9-,10-aylar Uyghurlar uchun neqeder pajelik we
qayghuluq ikenligini ,bu aylarni hechqachan untup
qalmasliqini tewsiye qilimiz.Chunki bu Ahmetjandek
20-esir Uyghur siyasi erbabliri we dahilirining oz
helqidin widalashqan,Uyghurlarning milli hakimyiti
yoq qilinghan aylardur.Andaqta Ahmetjan Qasimi
qatarliqlar qandaq we qandaq sewepler bilen qazagha
uchridi?Bu hazirge qeder tepishmaq kebi Uyghurlarni
oygha selip keliwatqan mesile,bolupbu heqte ashkara
pikir yurguzush Uyghurstanliqlar uchun 51yidin buyan
cheklinip keliwatidu.
Ahmetjan Qasimi qatarliqlarning olumi toghrisida
ochuq ashkare sozlishish hetta uni metbuat sahesige
elip chiqip ,munaziriler qilish,Sovet itipaqi
yimirilishning aldikeynidiki birqanche yillar ichide
Qazaqistan ,Qirghizistan we Ozbekistan jumhuryetliri
we Rossiyede ewji aldi,Bolupmu mezkur jumhuryetlerge
Sherqi Turkistan Jumhuryiti hokumitining reisi Elihan
tore,hokumet bash katipi Abdurawup Mehsum Ibrahimi,
Meshur dolet erbabi,Meshur yazghuchi ,milli armiye
qomandanliq shietabi razwetka bolum bashliqi Ziya
Semedi, Sherqi Turkistan Mili Armiyisining muawin bash
qomandani Zunun Teyipov,Milli Armiye polkovnikliridin
Merghup Ishaqov, Zakirov, Qeyum Sabir hajiShundaqla
Meshur helq qehrimani,inqilapning birinchi pay oqini
atquchilardin biri,nami riwayetlerge aylinip ketken
Ghenibatur shuningdek bashqa yene tehminen 150ke
yeqin yuquri derjilik hokumet we herbi erbablarning
1950-yilliridin bashlap arqaarqidin kochup kelip
yashishi bilen shekillengen weziyet mezkur doletlerde
Uyghurlarning Ahmetjan Qasimi qatarliqlarning olumi
toghrisida besmunazirilerning ewji elishida muhim rol
oynidi,Chunki bu kishiler eyni waqitta Ahmetjan
qatarliqlarning yenida ishligen ,muhim ichkitashqi
sirlarni bilgen kishilerdin idi.
Ahmetjan Qasimi qatarliqlarning olumi toghrisidiki
qiyasliq besmunaziler elwette yene Sovet itipaqining
Eyni waqitta Sherqi Turkistan JUmhuryitige yardemge
ibertken yuquri derjilik hadimlirining taki yeqinqi
kunlerge qeder yashishi we ularning Sherqi Turkistan
inqilapchiliri bilen qaytudin Sovet itipaqida
uchrishishi bilenmu munasiwetlik idi.Sovet itipaqining
eyni yillarda GHuljigha ibertken hadimliridin Sherqi
Turkistan JUmhuryitining Reisi Elihan Torening
meslihetchisi Muhsin ependi(Ozbek),bashqa yuquri
derjilik hadimlerdin Mensur ependi(Yene bir ismi
Abdulla Ramazanow .Uyghur) , Helem
Hudaberdi(Uyghur),Alimjan Hakimbayew(Ozbek.BU kishi
Seypidin bilen Beijinge barghan).Hakimjappar
Yarollabekow(Uyghur) Milli armiye bash qomandani
General Palinow (Rus) we bashqa birqanche
onlighanherbi we memuri hadimleri buning tipik
misalidur.Bu kishilerning kopi olup ketken bolup,
birqanchisi tehi hayat. ular Ahmetjanlarning
olumining bir suyiqest ikenligidin ispat bergen idi.
Bularning ichide eng muhim shehslerning biri Hakim
Jappar Yarollabekow bolup,U olush aldia Ahmetjan
qatarliqlarning ayroplan qazasida emes belki Sowet
itipaqida olturilgenligidin ispat bergen idi.Andaqta
Hakim Jappar Yarolla bekow kim?
Hakim Jappar Yarollabekowning terjimhali toghrisida
tepsili melumat yoq.lekinUning Sowet itipaqining
!942-1943-yilliri Ghuljigha ibertken hadimi ikenligi
eniq.Muallip uning hazirge qeder Qirghizistanda
yashawatqan ayalini tehi yeqinda ziyaret qilip,
uningdin kopligen meslilerni aydinglashturghan we
qimmelik melumatlargha erishken idi.Shundaqla
yeneOttura Asiya Jumhuryetliride yashawatqan mezkur
shehsni yahshi bilidighan kishiler bilenmu uchriship
,heli materyallargha ige bolghan idi.Melumatlargha
qarighanda Hakim jappar Yarollabekow tehminen 1908-?
yillirida Qazaqistanning yettu su wadisida
tughulghan.milliti Uyghur.1920-yillirining ahiri
30-yillirining beshida Moskwadiki Tibbi inistitotta
oqughan .U Sowet Uyghurliri arisidin yetisgip chiqqan
tunji dohturlarning biridur.U,Qazaqistan ,Qirghizstan
qatarliq jumhuryetlede dohturluq qilghandin keyin
!937-yili Stalin teripidin Hepsige elinghan we
birqanche yildin keyin hepsidin boshutulghan.
ShengShisey Sowet itipaqidin yuz origendin keyin,We
tech okyan urushunung bashlinishi,shundaqla Amerika
Hitay munasiwitining yahshilinip, Sowet _hitay
munasiwitining yiriklishi,Dunya fashizimgha qarshi
urushining yengi yuzlinishi hem kommmunizm we
kapitalizm ikki lager kurishining jiddilishishi bilen
shekillengen helqaraliq weziyet Sowetler itipaqining
Xinjiang mesiliside yengi siyaset belgulishige sewep
bolghanda Sowet hokumiti bu kishini Ghuljigha ibertip
Sowet dohturhanisining dohturi supititide astirittin
yerlik helqning ichki qismidiki Hitay hokumitige
bolghan naraziliq ehwali we qarshiliq korsitish
ehwalini kuzitip uni teshkillesh paaliyiti bilen
shughullininshqa ibertken idi.Melumki30-yillardiki
Uyghurstan helqining milli azatliq inqilabi Sowet
hokumitining arilishishi bilen pajelik meghlubiyetke
uchrap,ShengShisey olke hakimyitige Sowet itipaquining
yolushi bilen chiqqandin keyin ,taki 1943-yili
u,yiqilghangha qeder Uyghur qatarliq heliqler ustidin
dehshetlik basqunchilik siyasiti yurguzup ,500mingdek
aedemning olushi we haniweyran bolushigha sewep
boldi."PanTurkist" ,"Musteqilchi" ,Helq dushmini
.Hain" "Pan islamist'"" Trotsikichi "digendek
betnamlar bilen Milliazatliq qozghilanglirigha
qatnashqan we qatnashmighan uninggha hessdashliq
qilghan UYghurlarni pajelik rewishte qirghin
qildi.hepsilerge solidi.malmulkini musadure qilp
Uyghur helqini untulghusiz azap oqubetlerge giriptar
qildi. Gomindang armiyisi Uyghurstangha kirgendin
keyin bolsa HItay hokumitining zulmi
dawamlishiwerdi.Mana shundaq weziyette Uyghurlarning
turlik yer asti teshkilatliri qurulip,Hitay
hakimyitini aghdurup,ozlirining milli dowlitini qurush
shoari qaytidin meydangha chiqti. Bu wezuyetni
chushengen Sowet Itipaqi yene bir qetim Uyghurlarning
erkinlikke bolghan arzusidin paydilinip ,ularning
qeni bilen oz menpetlirige erishsish istratigiyisini
belgilidi.Uyghurlarning uzun waqitlardin buyan Hitay
hokumranliqidin qutulup oz musteqilliqini eslige
kelturush ghayisi we bu ghayini emelghe ashurushta
birer qoshna kuchlik dowletning yardimige reishish
oyliridin epchillik bilen paydilinishni ozlirining
muhim strategiyisi qilip belgiligen Rus _Sowet
hokumiti bu qetim yene "Ezilgen helqlerning bashpanahi
biz "digen shoar bilen meydangha chiqti.Hakim Jappar
Yarollabekow ene shu siyasetning ehtiyaji bilen
Ghuljigha ibertilgen idi.Hakim Jappar hizmitini
unimlik ishidi.Bu waqitta Ghuljida Yashlarning Mehpi
teshkilatliri we pikirliri bir yashlarning mehpi
gruppiliri shekillinip bolghan idi.!944-yilining
besida Gheni batur, Fatih, Ekber,Osman we Nurum
qatarliqlarning qoralliq qozghilingi bashlanghanda
Ghuljidimu Hakim Japparning astirittin turtkilik rol
oynishi bilen Elihan tore Abdukeri Abbas ,Rehimjan
Sabir haji ,Zunun Teyipow, Qasimjan
Qembiri,,Salijanbay we bashqa birqanche dini
zatlarning we ziyalilarning qatnishishi bilen
"Azatliq "teshkilati quruldi.Sowet itipaqining
Ghuljidiki bash konsuli Dabashin buninggha biwaste
arilashti.Hakim Jappar Dabashin bilen inqilapchilar
arisida alaqilichilq qildi.melumatlargha
qarighanda,Inqilapchilar Sowet itipaqining burunqi
hainliq qilmishlirini eyiplep,bu qetimmu yene
Uyghurlarni setiwetishidin ensireydighanliqini
bildurgende Dabashin Sowet itipaqining peqetla
halisane yardem beridighanliqini,Uyghurlarning
musteqilliqini qollaydighanliqini bildurgen .Hakim
Jappar ene shu paaliyetlerning hemmiside bolghan we
terjimanliq qighan iken.Hetta bir qetim Dabashin
HakimJapparni elip GHuljining meshur aqsaqili
Hakimbeghojini ziyaret qilip,uni chekip korgende.U
dadilliq bilen Ruslarning ezeldinla Uyghurlargh basgta
yardem qilip ahirida setiwetiwetidighanliqtek
siyasitini tenqit qilghan,lekin beribir bu kishi keyin
yenila Sherqi Turkistan jumhuryitining muawin reisi
bolghan idi. Omumen Hakim Jappar Yarollabekow Bashtin
ahiri taki 1949-yi 12-ayda u Sowet itipaqigh ketkenge
qeder Sherqi Turkistanning muhim siysi ishlirige zich
ariliship,Moskwa bilen GHuljining munasiwitide
wastichiliq rol oynighan idi.U Moskwaning
Uyghurlarning siyasi teqdirini belgilishidiki muhim
wezipiler yuklengen ishenchilik mehpi hadimi bolushi
bilen eyni waqitta eng kop sirlarni bilgen kishi
idi.Uning ayali(milliti Rus)ning melumatiche Hakim
Jappar biwaste Moskiwagha baghlininshliq bolup,U Sowet
itipaqining Ghuljidiki Konsolhanisi hadimlri ichide
alahide hormetke sazawer iken.Uning salahiti dohtor
bolup, Helq ichidimu yuquri abroygha erishken ,Helq
uni peqet dohtor depla chushengen.Ahmetjan Qasimi
rehberlik orungha teyinlengendin keyin U biwaste
Ahmetjan lar bilen alqe qilghan.Bolupmu
1948-1949-yilliri Sowet itipaqining Sherqi
Turkistangha qaratqan siyasitining tup maayiti
Ahnetjan Qasimi qatarliqlargha melum bolghandin keyin
ular qandaq qilip Uyghurstan helqining azatliqini
teminlesh mesiliside bash qaturdi .Rehberlik qatlimida
turlik pikirler mewjut boldi.Ahmetjan Qasimi we
bashqilar "Milletlerning oz teqdirini ozliri
belgilesh prinsipi" we Leninning "Milli dowlet
nezeryisi" asasida qetiy musteqil dowlet bolush
pirinsipini belgilidi,lekin buning uchun ilmiy we tech
yol bilen ish elip berish zoruriyitini teshubbus
qildi,shuningdek Sowetler itipaqini chochutiwetishtin
diqqet qildi.Hakim Jappar bu ehwallardin hewerdar
bolsa kerek.
1949-yilidin bashlap Sowet itipaqining Hitay
siyasiti we shuninggha munasiwetlik Sherqi Turkistan
syasitide jiddi yengi programma belgulendi. Bolupmu
1949-yili Hitay kommunist armiyisi Nanjingni alghandin
keyin Stalin Mawzedongning toluq ghelbe
qillaydighanliqigh ishendi we bu yengi kuchni
yenigha toplap ozining tesir dairsige kirguzup Amerika
bilen dushmenlishish sepini ulghaytmaqchi
boldi.Stalinning oyi boyiche Yengi Hitay uninggha
Sherqi Turkistandinmu paydiliq we menpetlik idi.
Stalin Uyghur menpetini ozining menpetining astigha
qoyup uni qurban qilip, Sherqi Turkistanni tech yol
bilen Hitay kommunistlirige berip,uning armiyisining
Sherqi Turkistangha kirishige yolqoydi hetta qatnash
wastiliri bilen yardem korsetti.Buninggha sewep
bolghan amillarning biri Gansudiki MaBufang
bashchiliqidiki tunggan kuchliri Uyghurstangh chekinip
chiqip U yerdiki Uyghur kuchliri bilen birliship
Musteqil dowlet jakalash mumkin buninggha astirittin
Amerika yol korsitiwatidu digen uchur idi. Stalin
!949-yili 7-ayda Lu Showchini Moskwagha ekilip,
Zhonghua Helq Jumhuryitini qurush mesilisini we Sherqi
Turkistan Jumhuryitining ahirqi teqdirini muzakire
qilip, Uyghurlarni toluq Hitaygha berwetidighanliqigha
wede berdi.shuningdek Sherqi Turkistan Helqining
ozining milliarmiyisige tayinip Kommunist armiyisi
bilen urush qilisqa hem yol qomaydighanlini we
Ghuljigha yeqin Sowet chegirisi ichidiki eyni waqitta
Sherqi Turkistan Armiyisidin yighiwalghan
qoralyaraqlarni Hitay armiyisige beridighanliqini
qisqisi Sherqi Turkistan helqining hechqandaq
qarshiliq korsitishige yol qoymay Hitay armiyisining
tez we tosalghusiz Uyghurstangha kirishige sharait
yaritidighanliqini bildurup Zhonghua Helq Jumhuryitini
tez elan qilish lazimliqini korsetti. Epsuski Ahmetjan
Qasimi qatarliq Rehberler we Sherqi Turkistan helqi bu
tozaqtin bihewer idi.
Shuning bilen Sowetning orunlashturusui bilen Hitay
wekili DengLichun GHuljigha kelip ,Bu suyiqestni
emelge ashurush plannini bashlidi. Eyni waqittiki
ehwallarni yahshi bilgen bu heqte kop izdengen Meshur
yazghuchi we Dowlet erbabi Ziya Semedi ozining
hojjetlik romani :"Ahmet ependi"(1995-yili neshir
qilihghan.Almuta)de bu heqte yahshi
tohtulidu.Melumatlargha qarighanda Denglichun GHuljida
Sowet konsolining wastichiliqi bilen Ahmetjan Qasimi
qatarliqlar bilen uchrusup, ularni kuzitidu.ularning
idiyisini tekshuridu.shundaqla "3 wilayetning" herbi
,iqtisadi we siyasi idiologiyilik shundaqla milletler
munasiwiti qatar;liq ehwallarni herhil usullar bilen
chushunip, Ahmetjan Qasimi qatarliqlarning milli
mesilidiki qetilik prinsipini ,bash egmes shehsi
harakterini we Uyghurlarning milli menpetide qetiy
turudighaliqini chushunip yetidu .Shuning bilen
Mawzedonggha buheqte doklatlar yollaydu.Sowet itpaqi
konsolhanisimu razwetkiliri arqiliq Ahmetjanlarning
idiyisini bilip bolghan bolsimu bu qetim Hitay
kommunist hokumet wekili bilen Sherqi Turkistan
jumhuryiti rehberliri ottursudiki naresmi sohbetlerdin
Ahmetjan Qasimining meydaninini yene bir qetim
chusinidu . dimek Stalin Ahmetjan Qasimi qatarliq
kishilerni qetiy yoqatmighanda ozlirining siyasi
strategiyisi uchun zor putlikasgang bolidighanliqini
chushinip yenila hile neyreng ishlitip ,ularni
Almutigha ekiliwalidu.Belki Ahmetjan Qasimi Beijinge
berip yighingha qatnishishqa raziliq bergen bolushi
mumkin.lekin bu shertlik asasta bolghan bolup,Hitay
kommunistlirining federatsiylik dowlet qurush siyasiti
asasda Beijindiki qurultayda Uyghurstan helqining
milli muhtariyet teliwini otturigha qoyup ,bu mesilide
sohbet otkuzudughanliqqa qoshulghan bolushi mumkin.
Yene bir terptin alghanda Ahmetjan Qasimi Sowet
itipaqining gherizini toluq chushengen bolup, Sherqi
Turkistan helqining teqdirining pajelik ehwalgha
yoluqiwatqanliqini ,buning tup menbiyining yenila
Sowetler itipaqining yuzsiliki tupeylidin
boluwatqanliqini chongqur chushengen Ahmetjan Qasimi
peqet bidin bir yol supitiude aldi bilen Sowetler
itipaqi jumlidin Stalin bilen sozliship Uyghur
helqining menpetini qoghdap qelishqa urunup korush
qararigha kelgen bolushi mumkin.Belki Ahmetjan ozining
teqdirining pajelik ahirlishidighanliqini aldin
bilgen bolushi mumkin.Lekin bu uning uchun ahirqi
qetimliq Sowetlerdin umit kutishi ikenligini hem hes
qilmay qalmighan idi. Biraq Ahmetjan qatarliqlar
yenila bu mesilide tolimu ahkongllik qilghan idi.
Shuning bilen " ayroplan weqesi" kelip chiqti .
Hakim japparning ayalining melumatiche bu kunlerde u
bekla jiddiliship yurge iken.Bir kuni u ozining
Beijinge baridighanliqini eyitqan iken.lekin
nahayiti tezla uning ornigha bashqa kishining
belgulengenlik hewerini anglap rohi chusup ket
ketken.emma shu ay shu kunlerde kunlep oyghe kirmey
yurgen.hetta bir ikki hepte muhim wezipe bilen chiqip
ketken ,rohikeypiyati towen we jiddi halette
yurgeniken. Ayali uningdin nime ish bolghanliqini
sorisa u ahiri eghir uh tartip hesretlik halette
Ahmetjanning olup ketkenligin eytip,qetiy
mehpiyetlikni saqlashni jikiligen.Ahiri shu yili
12-ayda wetenige qaytqan.
Hakim Jappar Yarollabekow taki olgenge qeder
!(1991-yili} Qirghizistandiki jumhuryet dohturhanisida
bash dohtur bolup ishligen.Taki olup ketkiche uningdin
bu weqeler toghrisida sorighan Uyghurlargha peqet
hesretlik jawap berip .hech nime digili unimighan
.Peqet olum aldida Almutidiki Uyghurstan Azatliq
teshkilatining reisi Hashir Wahidi qatarliq kishiler
qayta-qayta sorap turuwalghanda ahiri heqiqetni
eyitqan .Hashir Wahidi uning aghzidin yeziwalghan
lenta we bashqilar asasta 1992-1993-yilliri Ahmetjan
Qasimi qatarliq kishilerning olumimning esli teripini
ashkarilidi. Eslide Hakim jappar ularning olimidin
hewerdar bolup.Ular qandaqtur ayroplan hadisisi bien
olmestin belki Almutida kop qetim soraq soal qilinip
,qiynash we jazalargha uchrighan .Ular Sowet
hokumitining teklip pikirlirini qobul qilmighan.Bu
teklipler Beijindiki yighingha qatniship,
Uyghurstanni Hitayning bir qismi dep jakarlash we
hechqandaq milli mesile toghrisida pikir telep
otturigha qoymasliq shertsiz turde Hitay kommunist
hokumitining rehberlikini qobul qilish we bashqilar
bolsa kerek.Ahmetjan Qasimiler Sowet hokumitining bu
yolsiz teliwini ret qilip oz pikride ching
turghan,qiqisi ozhelqining tokken qanlirigha hainliq
qilishni halimighan idi.Ahmetjan Qasimi Heli
waqitqiche tutup turulghandin keyin olturulgen.Hakim
Jappar Ahmetjan Qasimining jesidini oz kozi bilen
korgen bolup,hechqandaq ayroplan weqesi bilen olgen
ademge ohshimighan.peqet urup qiynap olturulgeniligi
bilinip turghan saq jesetni korgen.Elwette bu olturush
yenila Stalinning buyriqi , Beriyaning
orunlashturushi bilen bolushi tebii.
Hashir Wahidining Hakim jappar bergen melumatni elan
qilishi bilen jemiyette zor ghulghulilar
bashlandi.Hetta Moskwada chiqidighan "Yengi Waqit"
zornilida ataqliq Rus jornalisti Chudadeyewning
:Uyghurlar Stalin bilem MawZedongning qurbanliri
"namilq maqalisi elan qilinip .Ahmetjan Qasimining
Stalin bilen MawZedongning tilbirikturishi bilen
olturulgenligini qeyit qildi.Belki bu jornalist bu
maqalini peqet Sowet itipaqi yimirilgendin keyin elan
qilghan bolup melum pakitqa tayanmay turup mundaq
hulase chiqiralmas idi.Bu Sowet itipaqi
Jornalistlirining tunji qetim Ahmetjan Qasimining
Sowet itipaqi teripidin olturilgenlini etirap qilishi
idi.
Omumen Ahmetjan Qasimilerning ayroplan weqesi olumi
tolimu gumanliq ikenligini eslimilermu
ispatlaydu.Seypidinning eslimisini estayidil oqup
chiqsa bu ayroplan hadisisning gumanliq ikenligini
.buning bir rejisor teridin oynuliwatqan trageduya
ikenligi bilinip turidu.Seypidin ozini medhiyleymen we
kotirimen dep "3 wilayet hokumitining "ahirqi
teqgirige munasiwetlik terplerdin kopligen sirliq soal
qozghash ehmiyitige ige tereplerni pash qilip
qoyidu.Kitaphanlarning tetqiq qilip oqup chisini
muallip tewsiye qilidu.Hejep shunche igizliktin turup
dorbon bilen Ahmetjan <Abbasowlarning jesidini
toniwelishqa urunidu he? Taqqa yuquri tezlik bilen
ketiwtp urulghan ayroplanning koyup ketkini eniq ejep
Ahmetjanlarning jesidi saq bolup uni tonowalghili
bolidiken he?Dunyadiki ayroplan hadisliridin ha[eweri
bar kishilerni bu bayanlar qayil qillarmu?

Bu hadise 8-ayning 27-kuni yuzbergen bolsimu lekin
Ghuljidiki Sowet konsoli Mehsus Seypidinni chaqirip,
9-ayning 3-kuni melumat beridu.Aldrap ketken Seypidin
bu hewerni hechkimge dimestin uttur Denglichunge berip
deydu.shuning bilen yengi wekiller turghuzulup
Seypidin Beijinge berip ,Hechqandaq milli mesile
toghrisida sozlimeydu.peqet hemmigila maqulla deydu
halas.Qiziq yeri shuki Denglichun shu kunila
MawZedong qatarliqlargha bu hewerni uqturidu hem
ulardin teziye jawabi alidu. Emma XUAR partkomi
teripidin neshir qilighan "3 wilayet inqilabi"gha ait
kitaplarda Ahmetjanning ayroplan hadisisge uchrighan
waqti mesiliside soal tughulidighan terepler
bar.Ahmetjanlarning olumi peqet azatliq armiye
Xinjianggha toluq kirip orunliship bolghandin keyin
yene ular ketip ikki yeri aydin keyin Seypidin
,Burhan We WangJenler teridin "3 wilayet helqige
uhturdi,su kunge qeder helq oz dahisining nediligini
peqet Seyfullayew, Seypidin , Eshet isQaqow qatarliq
bir qanche kishilerdin basgqisi bilmeyti.U chaghdiki
helqning bu qayghusini teswirleshke qelem ajizli
qilidu.qiziq yeri shuki 10-ayning 22-kuni MawZedong
Ahmetjanlarning wapatigh teziya telegrammisini elan
qildi.U telegrammisida "
.................................................. ............................
.................................................. ............................
.................................................. ..1949-yili
9-ayda beijingge kelish sepiride ayroplan weqesi
tupeylidin behitsizlikke uchrap qaza
tapti............................................."
dep tekitlise 11-ayning 28-kuni Zhou Enlay teziye
telegrammisi
ebertip,".................................................. ...................
.................................................. .........1949-yili
9-ayda behitke qarshi ayroplan hadisisige uchrap
seper ustide qurban boldi
............................"dep yene tekitleydu. Ejep
bu erbablar Ahmetjanlarning ayroplan hadisisige
uchrighan kunini bilmeydiken he? 9-ayning 3-kuni
Denglichun 8-ayning 27-kuni yuz bergen bu weqeni
Ulargha yetkuzgen ularmu teziye telegrammisi ibertken
tursa. ular shunche muhim bu chislani untupqaldimu ya?
Bu yerde nime sir bar? Maw Zedon shunche echinghan bu
olum hadisisining yuz bergen waqtini ejep tezla untup
qaptu he?!
Uning ustige yene "Xinjiang 3 wilayet inqilawi"gha ait
resimlik kitapta Ahmetjanning MawZedonggha ibertken
jawap telegrammisi besilghan bolup ,qiziq yeri shuki
mezkur jaqap telegrammisining ustige Seypidinning bir
qanche jumle sozliri oz qelimi bilen yezillip qalghan
.Bu hetler nimige kerek boldi.Yaki Ahmetjanning jawap
telegramma yazghinini kuchke ige qilish uchunmu ya>
Ahmetjan zadi jawap telegrammisi yazghanmu Yoq? bu
fakitni kim bilidu?
Ahmetjanning olumi toghrisida yene turlik melumatlar
we qiyaslar mewjut.

Engiliyilik Sadry ozining Sherqi turkistan jumhuryiti
toghrisida yazghan esiride Ametjan Qasimining
1960-yilliri Beijin turmiside olgenligini qeyit qilidu
. Uningdin bashqa helq ichide yene Ahmetja Qasimi
hayat iken Beijindiki turmide iken ,digen gepler taki
yeqinqi yillarghiche Uyghurlar ichide riwayet bolup
kelgenidi.Hette Sowet itipaqidiki Uyghurlar
50-70-yillarda Ozlirining Ishaqbek Monunupni
korhenlikliri toghrisida ,Qazaqlar arisida Delilqan
Sugurbayewni korgenlik riwayetliri tarqilip
yurgenidi.SherqiTurkistanning Reisi Elihan Toremu
70-yillarghiche Tashkentte yashap,oz ejili bilen
olgenligi hemmige ayan.Qisqisi nurghunlighan sirliq we
ashkare ademler taki yeqinqi kunlergiche Sabiq Sowet
tupriqida yashap nurghun sirlarni ozliri bilen elip
ketishti.


Ahmetjan Qasimiler zadi nime boldi? ularning ahirqi
teqdiri zadi qandaq digen soallargh peqet arhiplar
jawap beridu .Bu arhiplar Moskwada saqlanmaqta Bugunki
Rossiya yenila Uyghurlarning menpetige dehil
qiliwatqan, Uyghurlarning ozlirining tashqi siyasitide
muhim strategiylik ehmiyitini yoqatmidi dep qarawatqan
sharaitta bu sirlar echilmaydu. emma sirlar haman
echilidu.U,kun YUyghurlarning quyashi parlighan
kundur/

Hechqachan Untulamas
8-ayning 27-kuni!!!!!!

Biz yana Untulmas pajelerning dawamini dawamliq
turde ejdadlirining basqan yollirini esleshni
halaydighan oqurmenlirimizning diqqitige sunush bilen
ularni daim soal qoyushqa .tejribilerni yekunlep
achchiq otmushtin sawaq eleishqa tewsiye qilimiz.
http://www.mail-archive.com/uighur-l@taklamakan.org/msg00854.html

UNTULMAS PAJELER
14-10-04, 12:15
UNTULMAS PAJELER

Oghuz soyu

< Kremil we Zhongnanhay arisidiki Uygghurlar>
namliq kitapning 1-qismi "Stalin we Uyghurlar" din
parche. Mezkur kitapta ilmiy amibap usul bilen tarihi
we arhip materialliri asasida Uyghgurlarning 20-esir
siyasi pajeliri ekis etturilidu.

20-esirning boran qapqunlirida arqaarqidin meydangha
kelgen bu ikki yengi imperiya uyghur helqining siyasi
hayatida qandaq rol oynidi?Kremil sariyi ustudiki besh
yultuzgha telpungen Uyghurlar Zhongnanhay
boranlirining chang tozangliri ichidin qutulush uchun
nimilerni oylidi?21-esir uyghurlar esiri
bolalamdu?Uyghurlar pajelik siyasi kechmishliridin
tejribiler yekunlidimu yoq? Ular Oz otmushini
adettiki bir chochek yaki riwayet ,epsane dep bilemdu
yaki qanliq,estin chiqmas ,qimmetlik sawaq,kelichek
uchun yol korsetkuch mayak dep chushinemdu?



(6-}


Uyghur helqining qelbige saqaymas jarahet kebi
orunliship ketken ,menggu estin chiqmas pajeler heli
kop.Buningdin 51 yil ilgiri yuz bergen,Sherqi
Turkistan Jumhuryiti reisi Ahmetjan Qasimi qatarliq
kishilerning "ayroplan hadisisi" bilen qaza
tepip,muntizim, zamanivi armiyisi ,doletchilik
aparati,qanun we iqtisadi sistemisi qatarliqlargha ige
musteqil doletning yoq qilinip ,uning Hitay tewesige
qoshuwelinishi Uygurlarning behtsiz teqdirining yene
bir ipadisi supitide taki bugunki kunge qeder ularni
azaplap kelmekte.
Atalmish ayroplan hadisisi yuz bergen 8-ayning 27-kuni
eyni waqitta Sowet hokumiti we Hitay Kommunist
hokumiti teripidin birdek halda dunyagha jakalanghan
bolsimu lekin chongqur drammatik tus alghan bu
tesaddipi hadise dunya jamatchilikining peqet miyiqida
kulip qoyushi Uyghurlarning bolsa yaqilirini
yirtip,ozlirini kachatlap hech ishenmeydighanliqlirini
bildurushi bilen holasilandi.Taki bugunge qeder
hechqandaq Uyghur bu hadisining yuz berginige
ishenmidi we ishenmeydu. Bu hadise toghrisidiki turlik
ispatlar we delilleshler Uyghur helqining ishenchisige
erishelmestin eksinche tehimu gumanini
qozghidi.Bugunki kundiki ashkarilanghan sirlar we
qiyaslar kishilerning chushenchisini tehimu ashurup
eyni dewirde Sherqi Turkistan Jumhuryitining nime
uchun yoqutulghanliqi,Mezkur inqilapning nime uchun
qozghulup Kimlerning menpetige hizmet
qilghanliqlirini biliwelishqa sewep
boldi.1941-1950-yilliridiki Sowet _Hitay munasiwiti
Sowet _Amerika munasiwiti,Amerika _Hitay munasiwiti
qatarliq helqaraliq siyasetning ehtiyajigha boy
sundurulghan Sherqi Turkistan inqilapi tamamen Sowet
itipaqining kontrolliqi astigha elinip,Uning yer shari
sitratigiyisi uchun hizmet qilghanliqi,Uyghur
helqining azatliqqa teshna sap qelbi we issiq qanliri
Ruslarning siyasi menpeti uchun depsende qilinghanliqi
qisqisi Uyghurlarning teqdiri ruslarning qolidiki
siyasi diplomatiyilik oyunchuqqa aylinip
qalghanliqidin ibaret maayet ashkare boldi.Mezkur
nuqtini chushengen Uyghurlarning Ahmetjan
qatarliqlarning ayroplan weqesi bilen qaza
qilghanliqigha bolghan ghumani tehimu eship, ularning
pajelik olumining arqa koruninshi bar ikenligi
toghrisida turlik qiyaslar ,tehliller webes
munazirilerni elip berishti.Elwette buninggha yene
Hitay hokumiti we Rus hokumitining mezkur weqe
toghrisidiki melumatlirining ozi hem sewep bolghan
bolup,mentiqisiz tus alghan bir qisim melumatlar we
eslimilerni mentiqiliq asasta eyni dewir siyasi tarihi
sharaiti bilen selishturup , tehlil qilip korgende
heqiqeten kopligen soallar tughulidu.Uning ustige
Sherqi Turkistan inqilabi dewride muhim herbi we
hokumet hizmetlirini elip barghan kishilerning
hazirgha qeder yashishi bu hil tehlillerning
kuchiyushidiki muhim amillarning biridur.
Biz bu qisqighina bayanimizda Ahmetjan qatarliq
kishilerning pajesi toghrisida yuzeki bolsimu mewjut
koz qarashlar we tekshurishler shundaqla munasiwetlik
kishilerning guwaliq berishi netijiside meydangha
kelgen ilgirleshler asasida tohtulup otup ,qelbi
heli hem qayghu bilen tolghan oqurmenlirimizning 8- we
9-,10-aylar Uyghurlar uchun neqeder pajelik we
qayghuluq ikenligini ,bu aylarni hechqachan untup
qalmasliqini tewsiye qilimiz.Chunki bu Ahmetjandek
20-esir Uyghur siyasi erbabliri we dahilirining oz
helqidin widalashqan,Uyghurlarning milli hakimyiti
yoq qilinghan aylardur.Andaqta Ahmetjan Qasimi
qatarliqlar qandaq we qandaq sewepler bilen qazagha
uchridi?Bu hazirge qeder tepishmaq kebi Uyghurlarni
oygha selip keliwatqan mesile,bolupbu heqte ashkara
pikir yurguzush Uyghurstanliqlar uchun 51yidin buyan
cheklinip keliwatidu.
Ahmetjan Qasimi qatarliqlarning olumi toghrisida
ochuq ashkare sozlishish hetta uni metbuat sahesige
elip chiqip ,munaziriler qilish,Sovet itipaqi
yimirilishning aldikeynidiki birqanche yillar ichide
Qazaqistan ,Qirghizistan we Ozbekistan jumhuryetliri
we Rossiyede ewji aldi,Bolupmu mezkur jumhuryetlerge
Sherqi Turkistan Jumhuryiti hokumitining reisi Elihan
tore,hokumet bash katipi Abdurawup Mehsum Ibrahimi,
Meshur dolet erbabi,Meshur yazghuchi ,milli armiye
qomandanliq shietabi razwetka bolum bashliqi Ziya
Semedi, Sherqi Turkistan Mili Armiyisining muawin bash
qomandani Zunun Teyipov,Milli Armiye polkovnikliridin
Merghup Ishaqov, Zakirov, Qeyum Sabir hajiShundaqla
Meshur helq qehrimani,inqilapning birinchi pay oqini
atquchilardin biri,nami riwayetlerge aylinip ketken
Ghenibatur shuningdek bashqa yene tehminen 150ke
yeqin yuquri derjilik hokumet we herbi erbablarning
1950-yilliridin bashlap arqaarqidin kochup kelip
yashishi bilen shekillengen weziyet mezkur doletlerde
Uyghurlarning Ahmetjan Qasimi qatarliqlarning olumi
toghrisida besmunazirilerning ewji elishida muhim rol
oynidi,Chunki bu kishiler eyni waqitta Ahmetjan
qatarliqlarning yenida ishligen ,muhim ichkitashqi
sirlarni bilgen kishilerdin idi.
Ahmetjan Qasimi qatarliqlarning olumi toghrisidiki
qiyasliq besmunaziler elwette yene Sovet itipaqining
Eyni waqitta Sherqi Turkistan JUmhuryitige yardemge
ibertken yuquri derjilik hadimlirining taki yeqinqi
kunlerge qeder yashishi we ularning Sherqi Turkistan
inqilapchiliri bilen qaytudin Sovet itipaqida
uchrishishi bilenmu munasiwetlik idi.Sovet itipaqining
eyni yillarda GHuljigha ibertken hadimliridin Sherqi
Turkistan JUmhuryitining Reisi Elihan Torening
meslihetchisi Muhsin ependi(Ozbek),bashqa yuquri
derjilik hadimlerdin Mensur ependi(Yene bir ismi
Abdulla Ramazanow .Uyghur) , Helem
Hudaberdi(Uyghur),Alimjan Hakimbayew(Ozbek.BU kishi
Seypidin bilen Beijinge barghan).Hakimjappar
Yarollabekow(Uyghur) Milli armiye bash qomandani
General Palinow (Rus) we bashqa birqanche
onlighanherbi we memuri hadimleri buning tipik
misalidur.Bu kishilerning kopi olup ketken bolup,
birqanchisi tehi hayat. ular Ahmetjanlarning
olumining bir suyiqest ikenligidin ispat bergen idi.
Bularning ichide eng muhim shehslerning biri Hakim
Jappar Yarollabekow bolup,U olush aldia Ahmetjan
qatarliqlarning ayroplan qazasida emes belki Sowet
itipaqida olturilgenligidin ispat bergen idi.Andaqta
Hakim Jappar Yarolla bekow kim?
Hakim Jappar Yarollabekowning terjimhali toghrisida
tepsili melumat yoq.lekinUning Sowet itipaqining
!942-1943-yilliri Ghuljigha ibertken hadimi ikenligi
eniq.Muallip uning hazirge qeder Qirghizistanda
yashawatqan ayalini tehi yeqinda ziyaret qilip,
uningdin kopligen meslilerni aydinglashturghan we
qimmelik melumatlargha erishken idi.Shundaqla
yeneOttura Asiya Jumhuryetliride yashawatqan mezkur
shehsni yahshi bilidighan kishiler bilenmu uchriship
,heli materyallargha ige bolghan idi.Melumatlargha
qarighanda Hakim jappar Yarollabekow tehminen 1908-?
yillirida Qazaqistanning yettu su wadisida
tughulghan.milliti Uyghur.1920-yillirining ahiri
30-yillirining beshida Moskwadiki Tibbi inistitotta
oqughan .U Sowet Uyghurliri arisidin yetisgip chiqqan
tunji dohturlarning biridur.U,Qazaqistan ,Qirghizstan
qatarliq jumhuryetlede dohturluq qilghandin keyin
!937-yili Stalin teripidin Hepsige elinghan we
birqanche yildin keyin hepsidin boshutulghan.
ShengShisey Sowet itipaqidin yuz origendin keyin,We
tech okyan urushunung bashlinishi,shundaqla Amerika
Hitay munasiwitining yahshilinip, Sowet _hitay
munasiwitining yiriklishi,Dunya fashizimgha qarshi
urushining yengi yuzlinishi hem kommmunizm we
kapitalizm ikki lager kurishining jiddilishishi bilen
shekillengen helqaraliq weziyet Sowetler itipaqining
Xinjiang mesiliside yengi siyaset belgulishige sewep
bolghanda Sowet hokumiti bu kishini Ghuljigha ibertip
Sowet dohturhanisining dohturi supititide astirittin
yerlik helqning ichki qismidiki Hitay hokumitige
bolghan naraziliq ehwali we qarshiliq korsitish
ehwalini kuzitip uni teshkillesh paaliyiti bilen
shughullininshqa ibertken idi.Melumki30-yillardiki
Uyghurstan helqining milli azatliq inqilabi Sowet
hokumitining arilishishi bilen pajelik meghlubiyetke
uchrap,ShengShisey olke hakimyitige Sowet itipaquining
yolushi bilen chiqqandin keyin ,taki 1943-yili
u,yiqilghangha qeder Uyghur qatarliq heliqler ustidin
dehshetlik basqunchilik siyasiti yurguzup ,500mingdek
aedemning olushi we haniweyran bolushigha sewep
boldi."PanTurkist" ,"Musteqilchi" ,Helq dushmini
.Hain" "Pan islamist'"" Trotsikichi "digendek
betnamlar bilen Milliazatliq qozghilanglirigha
qatnashqan we qatnashmighan uninggha hessdashliq
qilghan UYghurlarni pajelik rewishte qirghin
qildi.hepsilerge solidi.malmulkini musadure qilp
Uyghur helqini untulghusiz azap oqubetlerge giriptar
qildi. Gomindang armiyisi Uyghurstangha kirgendin
keyin bolsa HItay hokumitining zulmi
dawamlishiwerdi.Mana shundaq weziyette Uyghurlarning
turlik yer asti teshkilatliri qurulip,Hitay
hakimyitini aghdurup,ozlirining milli dowlitini qurush
shoari qaytidin meydangha chiqti. Bu wezuyetni
chushengen Sowet Itipaqi yene bir qetim Uyghurlarning
erkinlikke bolghan arzusidin paydilinip ,ularning
qeni bilen oz menpetlirige erishsish istratigiyisini
belgilidi.Uyghurlarning uzun waqitlardin buyan Hitay
hokumranliqidin qutulup oz musteqilliqini eslige
kelturush ghayisi we bu ghayini emelghe ashurushta
birer qoshna kuchlik dowletning yardimige reishish
oyliridin epchillik bilen paydilinishni ozlirining
muhim strategiyisi qilip belgiligen Rus _Sowet
hokumiti bu qetim yene "Ezilgen helqlerning bashpanahi
biz "digen shoar bilen meydangha chiqti.Hakim Jappar
Yarollabekow ene shu siyasetning ehtiyaji bilen
Ghuljigha ibertilgen idi.Hakim Jappar hizmitini
unimlik ishidi.Bu waqitta Ghuljida Yashlarning Mehpi
teshkilatliri we pikirliri bir yashlarning mehpi
gruppiliri shekillinip bolghan idi.!944-yilining
besida Gheni batur, Fatih, Ekber,Osman we Nurum
qatarliqlarning qoralliq qozghilingi bashlanghanda
Ghuljidimu Hakim Japparning astirittin turtkilik rol
oynishi bilen Elihan tore Abdukeri Abbas ,Rehimjan
Sabir haji ,Zunun Teyipow, Qasimjan
Qembiri,,Salijanbay we bashqa birqanche dini
zatlarning we ziyalilarning qatnishishi bilen
"Azatliq "teshkilati quruldi.Sowet itipaqining
Ghuljidiki bash konsuli Dabashin buninggha biwaste
arilashti.Hakim Jappar Dabashin bilen inqilapchilar
arisida alaqilichilq qildi.melumatlargha
qarighanda,Inqilapchilar Sowet itipaqining burunqi
hainliq qilmishlirini eyiplep,bu qetimmu yene
Uyghurlarni setiwetishidin ensireydighanliqini
bildurgende Dabashin Sowet itipaqining peqetla
halisane yardem beridighanliqini,Uyghurlarning
musteqilliqini qollaydighanliqini bildurgen .Hakim
Jappar ene shu paaliyetlerning hemmiside bolghan we
terjimanliq qighan iken.Hetta bir qetim Dabashin
HakimJapparni elip GHuljining meshur aqsaqili
Hakimbeghojini ziyaret qilip,uni chekip korgende.U
dadilliq bilen Ruslarning ezeldinla Uyghurlargh basgta
yardem qilip ahirida setiwetiwetidighanliqtek
siyasitini tenqit qilghan,lekin beribir bu kishi keyin
yenila Sherqi Turkistan jumhuryitining muawin reisi
bolghan idi. Omumen Hakim Jappar Yarollabekow Bashtin
ahiri taki 1949-yi 12-ayda u Sowet itipaqigh ketkenge
qeder Sherqi Turkistanning muhim siysi ishlirige zich
ariliship,Moskwa bilen GHuljining munasiwitide
wastichiliq rol oynighan idi.U Moskwaning
Uyghurlarning siyasi teqdirini belgilishidiki muhim
wezipiler yuklengen ishenchilik mehpi hadimi bolushi
bilen eyni waqitta eng kop sirlarni bilgen kishi
idi.Uning ayali(milliti Rus)ning melumatiche Hakim
Jappar biwaste Moskiwagha baghlininshliq bolup,U Sowet
itipaqining Ghuljidiki Konsolhanisi hadimlri ichide
alahide hormetke sazawer iken.Uning salahiti dohtor
bolup, Helq ichidimu yuquri abroygha erishken ,Helq
uni peqet dohtor depla chushengen.Ahmetjan Qasimi
rehberlik orungha teyinlengendin keyin U biwaste
Ahmetjan lar bilen alqe qilghan.Bolupmu
1948-1949-yilliri Sowet itipaqining Sherqi
Turkistangha qaratqan siyasitining tup maayiti
Ahnetjan Qasimi qatarliqlargha melum bolghandin keyin
ular qandaq qilip Uyghurstan helqining azatliqini
teminlesh mesiliside bash qaturdi .Rehberlik qatlimida
turlik pikirler mewjut boldi.Ahmetjan Qasimi we
bashqilar "Milletlerning oz teqdirini ozliri
belgilesh prinsipi" we Leninning "Milli dowlet
nezeryisi" asasida qetiy musteqil dowlet bolush
pirinsipini belgilidi,lekin buning uchun ilmiy we tech
yol bilen ish elip berish zoruriyitini teshubbus
qildi,shuningdek Sowetler itipaqini chochutiwetishtin
diqqet qildi.Hakim Jappar bu ehwallardin hewerdar
bolsa kerek.
1949-yilidin bashlap Sowet itipaqining Hitay
siyasiti we shuninggha munasiwetlik Sherqi Turkistan
syasitide jiddi yengi programma belgulendi. Bolupmu
1949-yili Hitay kommunist armiyisi Nanjingni alghandin
keyin Stalin Mawzedongning toluq ghelbe
qillaydighanliqigh ishendi we bu yengi kuchni
yenigha toplap ozining tesir dairsige kirguzup Amerika
bilen dushmenlishish sepini ulghaytmaqchi
boldi.Stalinning oyi boyiche Yengi Hitay uninggha
Sherqi Turkistandinmu paydiliq we menpetlik idi.
Stalin Uyghur menpetini ozining menpetining astigha
qoyup uni qurban qilip, Sherqi Turkistanni tech yol
bilen Hitay kommunistlirige berip,uning armiyisining
Sherqi Turkistangha kirishige yolqoydi hetta qatnash
wastiliri bilen yardem korsetti.Buninggha sewep
bolghan amillarning biri Gansudiki MaBufang
bashchiliqidiki tunggan kuchliri Uyghurstangh chekinip
chiqip U yerdiki Uyghur kuchliri bilen birliship
Musteqil dowlet jakalash mumkin buninggha astirittin
Amerika yol korsitiwatidu digen uchur idi. Stalin
!949-yili 7-ayda Lu Showchini Moskwagha ekilip,
Zhonghua Helq Jumhuryitini qurush mesilisini we Sherqi
Turkistan Jumhuryitining ahirqi teqdirini muzakire
qilip, Uyghurlarni toluq Hitaygha berwetidighanliqigha
wede berdi.shuningdek Sherqi Turkistan Helqining
ozining milliarmiyisige tayinip Kommunist armiyisi
bilen urush qilisqa hem yol qomaydighanlini we
Ghuljigha yeqin Sowet chegirisi ichidiki eyni waqitta
Sherqi Turkistan Armiyisidin yighiwalghan
qoralyaraqlarni Hitay armiyisige beridighanliqini
qisqisi Sherqi Turkistan helqining hechqandaq
qarshiliq korsitishige yol qoymay Hitay armiyisining
tez we tosalghusiz Uyghurstangha kirishige sharait
yaritidighanliqini bildurup Zhonghua Helq Jumhuryitini
tez elan qilish lazimliqini korsetti. Epsuski Ahmetjan
Qasimi qatarliq Rehberler we Sherqi Turkistan helqi bu
tozaqtin bihewer idi.
Shuning bilen Sowetning orunlashturusui bilen Hitay
wekili DengLichun GHuljigha kelip ,Bu suyiqestni
emelge ashurush plannini bashlidi. Eyni waqittiki
ehwallarni yahshi bilgen bu heqte kop izdengen Meshur
yazghuchi we Dowlet erbabi Ziya Semedi ozining
hojjetlik romani :"Ahmet ependi"(1995-yili neshir
qilihghan.Almuta)de bu heqte yahshi
tohtulidu.Melumatlargha qarighanda Denglichun GHuljida
Sowet konsolining wastichiliqi bilen Ahmetjan Qasimi
qatarliqlar bilen uchrusup, ularni kuzitidu.ularning
idiyisini tekshuridu.shundaqla "3 wilayetning" herbi
,iqtisadi we siyasi idiologiyilik shundaqla milletler
munasiwiti qatar;liq ehwallarni herhil usullar bilen
chushunip, Ahmetjan Qasimi qatarliqlarning milli
mesilidiki qetilik prinsipini ,bash egmes shehsi
harakterini we Uyghurlarning milli menpetide qetiy
turudighaliqini chushunip yetidu .Shuning bilen
Mawzedonggha buheqte doklatlar yollaydu.Sowet itpaqi
konsolhanisimu razwetkiliri arqiliq Ahmetjanlarning
idiyisini bilip bolghan bolsimu bu qetim Hitay
kommunist hokumet wekili bilen Sherqi Turkistan
jumhuryiti rehberliri ottursudiki naresmi sohbetlerdin
Ahmetjan Qasimining meydaninini yene bir qetim
chusinidu . dimek Stalin Ahmetjan Qasimi qatarliq
kishilerni qetiy yoqatmighanda ozlirining siyasi
strategiyisi uchun zor putlikasgang bolidighanliqini
chushinip yenila hile neyreng ishlitip ,ularni
Almutigha ekiliwalidu.Belki Ahmetjan Qasimi Beijinge
berip yighingha qatnishishqa raziliq bergen bolushi
mumkin.lekin bu shertlik asasta bolghan bolup,Hitay
kommunistlirining federatsiylik dowlet qurush siyasiti
asasda Beijindiki qurultayda Uyghurstan helqining
milli muhtariyet teliwini otturigha qoyup ,bu mesilide
sohbet otkuzudughanliqqa qoshulghan bolushi mumkin.
Yene bir terptin alghanda Ahmetjan Qasimi Sowet
itipaqining gherizini toluq chushengen bolup, Sherqi
Turkistan helqining teqdirining pajelik ehwalgha
yoluqiwatqanliqini ,buning tup menbiyining yenila
Sowetler itipaqining yuzsiliki tupeylidin
boluwatqanliqini chongqur chushengen Ahmetjan Qasimi
peqet bidin bir yol supitiude aldi bilen Sowetler
itipaqi jumlidin Stalin bilen sozliship Uyghur
helqining menpetini qoghdap qelishqa urunup korush
qararigha kelgen bolushi mumkin.Belki Ahmetjan ozining
teqdirining pajelik ahirlishidighanliqini aldin
bilgen bolushi mumkin.Lekin bu uning uchun ahirqi
qetimliq Sowetlerdin umit kutishi ikenligini hem hes
qilmay qalmighan idi. Biraq Ahmetjan qatarliqlar
yenila bu mesilide tolimu ahkongllik qilghan idi.
Shuning bilen " ayroplan weqesi" kelip chiqti .
Hakim japparning ayalining melumatiche bu kunlerde u
bekla jiddiliship yurge iken.Bir kuni u ozining
Beijinge baridighanliqini eyitqan iken.lekin
nahayiti tezla uning ornigha bashqa kishining
belgulengenlik hewerini anglap rohi chusup ket
ketken.emma shu ay shu kunlerde kunlep oyghe kirmey
yurgen.hetta bir ikki hepte muhim wezipe bilen chiqip
ketken ,rohikeypiyati towen we jiddi halette
yurgeniken. Ayali uningdin nime ish bolghanliqini
sorisa u ahiri eghir uh tartip hesretlik halette
Ahmetjanning olup ketkenligin eytip,qetiy
mehpiyetlikni saqlashni jikiligen.Ahiri shu yili
12-ayda wetenige qaytqan.
Hakim Jappar Yarollabekow taki olgenge qeder
!(1991-yili} Qirghizistandiki jumhuryet dohturhanisida
bash dohtur bolup ishligen.Taki olup ketkiche uningdin
bu weqeler toghrisida sorighan Uyghurlargha peqet
hesretlik jawap berip .hech nime digili unimighan
.Peqet olum aldida Almutidiki Uyghurstan Azatliq
teshkilatining reisi Hashir Wahidi qatarliq kishiler
qayta-qayta sorap turuwalghanda ahiri heqiqetni
eyitqan .Hashir Wahidi uning aghzidin yeziwalghan
lenta we bashqilar asasta 1992-1993-yilliri Ahmetjan
Qasimi qatarliq kishilerning olumimning esli teripini
ashkarilidi. Eslide Hakim jappar ularning olimidin
hewerdar bolup.Ular qandaqtur ayroplan hadisisi bien
olmestin belki Almutida kop qetim soraq soal qilinip
,qiynash we jazalargha uchrighan .Ular Sowet
hokumitining teklip pikirlirini qobul qilmighan.Bu
teklipler Beijindiki yighingha qatniship,
Uyghurstanni Hitayning bir qismi dep jakarlash we
hechqandaq milli mesile toghrisida pikir telep
otturigha qoymasliq shertsiz turde Hitay kommunist
hokumitining rehberlikini qobul qilish we bashqilar
bolsa kerek.Ahmetjan Qasimiler Sowet hokumitining bu
yolsiz teliwini ret qilip oz pikride ching
turghan,qiqisi ozhelqining tokken qanlirigha hainliq
qilishni halimighan idi.Ahmetjan Qasimi Heli
waqitqiche tutup turulghandin keyin olturulgen.Hakim
Jappar Ahmetjan Qasimining jesidini oz kozi bilen
korgen bolup,hechqandaq ayroplan weqesi bilen olgen
ademge ohshimighan.peqet urup qiynap olturulgeniligi
bilinip turghan saq jesetni korgen.Elwette bu olturush
yenila Stalinning buyriqi , Beriyaning
orunlashturushi bilen bolushi tebii.
Hashir Wahidining Hakim jappar bergen melumatni elan
qilishi bilen jemiyette zor ghulghulilar
bashlandi.Hetta Moskwada chiqidighan "Yengi Waqit"
zornilida ataqliq Rus jornalisti Chudadeyewning
:Uyghurlar Stalin bilem MawZedongning qurbanliri
"namilq maqalisi elan qilinip .Ahmetjan Qasimining
Stalin bilen MawZedongning tilbirikturishi bilen
olturulgenligini qeyit qildi.Belki bu jornalist bu
maqalini peqet Sowet itipaqi yimirilgendin keyin elan
qilghan bolup melum pakitqa tayanmay turup mundaq
hulase chiqiralmas idi.Bu Sowet itipaqi
Jornalistlirining tunji qetim Ahmetjan Qasimining
Sowet itipaqi teripidin olturilgenlini etirap qilishi
idi.
Omumen Ahmetjan Qasimilerning ayroplan weqesi olumi
tolimu gumanliq ikenligini eslimilermu
ispatlaydu.Seypidinning eslimisini estayidil oqup
chiqsa bu ayroplan hadisisning gumanliq ikenligini
.buning bir rejisor teridin oynuliwatqan trageduya
ikenligi bilinip turidu.Seypidin ozini medhiyleymen we
kotirimen dep "3 wilayet hokumitining "ahirqi
teqgirige munasiwetlik terplerdin kopligen sirliq soal
qozghash ehmiyitige ige tereplerni pash qilip
qoyidu.Kitaphanlarning tetqiq qilip oqup chisini
muallip tewsiye qilidu.Hejep shunche igizliktin turup
dorbon bilen Ahmetjan <Abbasowlarning jesidini
toniwelishqa urunidu he? Taqqa yuquri tezlik bilen
ketiwtp urulghan ayroplanning koyup ketkini eniq ejep
Ahmetjanlarning jesidi saq bolup uni tonowalghili
bolidiken he?Dunyadiki ayroplan hadisliridin ha[eweri
bar kishilerni bu bayanlar qayil qillarmu?

Bu hadise 8-ayning 27-kuni yuzbergen bolsimu lekin
Ghuljidiki Sowet konsoli Mehsus Seypidinni chaqirip,
9-ayning 3-kuni melumat beridu.Aldrap ketken Seypidin
bu hewerni hechkimge dimestin uttur Denglichunge berip
deydu.shuning bilen yengi wekiller turghuzulup
Seypidin Beijinge berip ,Hechqandaq milli mesile
toghrisida sozlimeydu.peqet hemmigila maqulla deydu
halas.Qiziq yeri shuki Denglichun shu kunila
MawZedong qatarliqlargha bu hewerni uqturidu hem
ulardin teziye jawabi alidu. Emma XUAR partkomi
teripidin neshir qilighan "3 wilayet inqilabi"gha ait
kitaplarda Ahmetjanning ayroplan hadisisge uchrighan
waqti mesiliside soal tughulidighan terepler
bar.Ahmetjanlarning olumi peqet azatliq armiye
Xinjianggha toluq kirip orunliship bolghandin keyin
yene ular ketip ikki yeri aydin keyin Seypidin
,Burhan We WangJenler teridin "3 wilayet helqige
uhturdi,su kunge qeder helq oz dahisining nediligini
peqet Seyfullayew, Seypidin , Eshet isQaqow qatarliq
bir qanche kishilerdin basgqisi bilmeyti.U chaghdiki
helqning bu qayghusini teswirleshke qelem ajizli
qilidu.qiziq yeri shuki 10-ayning 22-kuni MawZedong
Ahmetjanlarning wapatigh teziya telegrammisini elan
qildi.U telegrammisida "
.................................................. ............................
.................................................. ............................
.................................................. ..1949-yili
9-ayda beijingge kelish sepiride ayroplan weqesi
tupeylidin behitsizlikke uchrap qaza
tapti............................................."
dep tekitlise 11-ayning 28-kuni Zhou Enlay teziye
telegrammisi
ebertip,".................................................. ...................
.................................................. .........1949-yili
9-ayda behitke qarshi ayroplan hadisisige uchrap
seper ustide qurban boldi
............................"dep yene tekitleydu. Ejep
bu erbablar Ahmetjanlarning ayroplan hadisisige
uchrighan kunini bilmeydiken he? 9-ayning 3-kuni
Denglichun 8-ayning 27-kuni yuz bergen bu weqeni
Ulargha yetkuzgen ularmu teziye telegrammisi ibertken
tursa. ular shunche muhim bu chislani untupqaldimu ya?
Bu yerde nime sir bar? Maw Zedon shunche echinghan bu
olum hadisisining yuz bergen waqtini ejep tezla untup
qaptu he?!
Uning ustige yene "Xinjiang 3 wilayet inqilawi"gha ait
resimlik kitapta Ahmetjanning MawZedonggha ibertken
jawap telegrammisi besilghan bolup ,qiziq yeri shuki
mezkur jaqap telegrammisining ustige Seypidinning bir
qanche jumle sozliri oz qelimi bilen yezillip qalghan
.Bu hetler nimige kerek boldi.Yaki Ahmetjanning jawap
telegramma yazghinini kuchke ige qilish uchunmu ya>
Ahmetjan zadi jawap telegrammisi yazghanmu Yoq? bu
fakitni kim bilidu?
Ahmetjanning olumi toghrisida yene turlik melumatlar
we qiyaslar mewjut.

Engiliyilik Sadry ozining Sherqi turkistan jumhuryiti
toghrisida yazghan esiride Ametjan Qasimining
1960-yilliri Beijin turmiside olgenligini qeyit qilidu
. Uningdin bashqa helq ichide yene Ahmetja Qasimi
hayat iken Beijindiki turmide iken ,digen gepler taki
yeqinqi yillarghiche Uyghurlar ichide riwayet bolup
kelgenidi.Hette Sowet itipaqidiki Uyghurlar
50-70-yillarda Ozlirining Ishaqbek Monunupni
korhenlikliri toghrisida ,Qazaqlar arisida Delilqan
Sugurbayewni korgenlik riwayetliri tarqilip
yurgenidi.SherqiTurkistanning Reisi Elihan Toremu
70-yillarghiche Tashkentte yashap,oz ejili bilen
olgenligi hemmige ayan.Qisqisi nurghunlighan sirliq we
ashkare ademler taki yeqinqi kunlergiche Sabiq Sowet
tupriqida yashap nurghun sirlarni ozliri bilen elip
ketishti.


Ahmetjan Qasimiler zadi nime boldi? ularning ahirqi
teqdiri zadi qandaq digen soallargh peqet arhiplar
jawap beridu .Bu arhiplar Moskwada saqlanmaqta Bugunki
Rossiya yenila Uyghurlarning menpetige dehil
qiliwatqan, Uyghurlarning ozlirining tashqi siyasitide
muhim strategiylik ehmiyitini yoqatmidi dep qarawatqan
sharaitta bu sirlar echilmaydu. emma sirlar haman
echilidu.U,kun YUyghurlarning quyashi parlighan
kundur/

Hechqachan Untulamas
8-ayning 27-kuni!!!!!!

Biz yana Untulmas pajelerning dawamini dawamliq
turde ejdadlirining basqan yollirini esleshni
halaydighan oqurmenlirimizning diqqitige sunush bilen
ularni daim soal qoyushqa .tejribilerni yekunlep
achchiq otmushtin sawaq eleishqa tewsiye qilimiz.
http://www.mail-archive.com/uighur-l@taklamakan.org/msg00854.html

Uygghurlar
14-10-04, 12:17
UNTULMAS PAJELER

Oghuz soyu

< Kremil we Zhongnanhay arisidiki Uygghurlar>
namliq kitapning 1-qismi "Stalin we Uyghurlar" din
parche. Mezkur kitapta ilmiy amibap usul bilen tarihi
we arhip materialliri asasida Uyghgurlarning 20-esir
siyasi pajeliri ekis etturilidu.

20-esirning boran qapqunlirida arqaarqidin meydangha
kelgen bu ikki yengi imperiya uyghur helqining siyasi
hayatida qandaq rol oynidi?Kremil sariyi ustudiki besh
yultuzgha telpungen Uyghurlar Zhongnanhay
boranlirining chang tozangliri ichidin qutulush uchun
nimilerni oylidi?21-esir uyghurlar esiri
bolalamdu?Uyghurlar pajelik siyasi kechmishliridin
tejribiler yekunlidimu yoq? Ular Oz otmushini
adettiki bir chochek yaki riwayet ,epsane dep bilemdu
yaki qanliq,estin chiqmas ,qimmetlik sawaq,kelichek
uchun yol korsetkuch mayak dep chushinemdu?



(6-}


Uyghur helqining qelbige saqaymas jarahet kebi
orunliship ketken ,menggu estin chiqmas pajeler heli
kop.Buningdin 51 yil ilgiri yuz bergen,Sherqi
Turkistan Jumhuryiti reisi Ahmetjan Qasimi qatarliq
kishilerning "ayroplan hadisisi" bilen qaza
tepip,muntizim, zamanivi armiyisi ,doletchilik
aparati,qanun we iqtisadi sistemisi qatarliqlargha ige
musteqil doletning yoq qilinip ,uning Hitay tewesige
qoshuwelinishi Uygurlarning behtsiz teqdirining yene
bir ipadisi supitide taki bugunki kunge qeder ularni
azaplap kelmekte.
Atalmish ayroplan hadisisi yuz bergen 8-ayning 27-kuni
eyni waqitta Sowet hokumiti we Hitay Kommunist
hokumiti teripidin birdek halda dunyagha jakalanghan
bolsimu lekin chongqur drammatik tus alghan bu
tesaddipi hadise dunya jamatchilikining peqet miyiqida
kulip qoyushi Uyghurlarning bolsa yaqilirini
yirtip,ozlirini kachatlap hech ishenmeydighanliqlirini
bildurushi bilen holasilandi.Taki bugunge qeder
hechqandaq Uyghur bu hadisining yuz berginige
ishenmidi we ishenmeydu. Bu hadise toghrisidiki turlik
ispatlar we delilleshler Uyghur helqining ishenchisige
erishelmestin eksinche tehimu gumanini
qozghidi.Bugunki kundiki ashkarilanghan sirlar we
qiyaslar kishilerning chushenchisini tehimu ashurup
eyni dewirde Sherqi Turkistan Jumhuryitining nime
uchun yoqutulghanliqi,Mezkur inqilapning nime uchun
qozghulup Kimlerning menpetige hizmet
qilghanliqlirini biliwelishqa sewep
boldi.1941-1950-yilliridiki Sowet _Hitay munasiwiti
Sowet _Amerika munasiwiti,Amerika _Hitay munasiwiti
qatarliq helqaraliq siyasetning ehtiyajigha boy
sundurulghan Sherqi Turkistan inqilapi tamamen Sowet
itipaqining kontrolliqi astigha elinip,Uning yer shari
sitratigiyisi uchun hizmet qilghanliqi,Uyghur
helqining azatliqqa teshna sap qelbi we issiq qanliri
Ruslarning siyasi menpeti uchun depsende qilinghanliqi
qisqisi Uyghurlarning teqdiri ruslarning qolidiki
siyasi diplomatiyilik oyunchuqqa aylinip
qalghanliqidin ibaret maayet ashkare boldi.Mezkur
nuqtini chushengen Uyghurlarning Ahmetjan
qatarliqlarning ayroplan weqesi bilen qaza
qilghanliqigha bolghan ghumani tehimu eship, ularning
pajelik olumining arqa koruninshi bar ikenligi
toghrisida turlik qiyaslar ,tehliller webes
munazirilerni elip berishti.Elwette buninggha yene
Hitay hokumiti we Rus hokumitining mezkur weqe
toghrisidiki melumatlirining ozi hem sewep bolghan
bolup,mentiqisiz tus alghan bir qisim melumatlar we
eslimilerni mentiqiliq asasta eyni dewir siyasi tarihi
sharaiti bilen selishturup , tehlil qilip korgende
heqiqeten kopligen soallar tughulidu.Uning ustige
Sherqi Turkistan inqilabi dewride muhim herbi we
hokumet hizmetlirini elip barghan kishilerning
hazirgha qeder yashishi bu hil tehlillerning
kuchiyushidiki muhim amillarning biridur.
Biz bu qisqighina bayanimizda Ahmetjan qatarliq
kishilerning pajesi toghrisida yuzeki bolsimu mewjut
koz qarashlar we tekshurishler shundaqla munasiwetlik
kishilerning guwaliq berishi netijiside meydangha
kelgen ilgirleshler asasida tohtulup otup ,qelbi
heli hem qayghu bilen tolghan oqurmenlirimizning 8- we
9-,10-aylar Uyghurlar uchun neqeder pajelik we
qayghuluq ikenligini ,bu aylarni hechqachan untup
qalmasliqini tewsiye qilimiz.Chunki bu Ahmetjandek
20-esir Uyghur siyasi erbabliri we dahilirining oz
helqidin widalashqan,Uyghurlarning milli hakimyiti
yoq qilinghan aylardur.Andaqta Ahmetjan Qasimi
qatarliqlar qandaq we qandaq sewepler bilen qazagha
uchridi?Bu hazirge qeder tepishmaq kebi Uyghurlarni
oygha selip keliwatqan mesile,bolupbu heqte ashkara
pikir yurguzush Uyghurstanliqlar uchun 51yidin buyan
cheklinip keliwatidu.
Ahmetjan Qasimi qatarliqlarning olumi toghrisida
ochuq ashkare sozlishish hetta uni metbuat sahesige
elip chiqip ,munaziriler qilish,Sovet itipaqi
yimirilishning aldikeynidiki birqanche yillar ichide
Qazaqistan ,Qirghizistan we Ozbekistan jumhuryetliri
we Rossiyede ewji aldi,Bolupmu mezkur jumhuryetlerge
Sherqi Turkistan Jumhuryiti hokumitining reisi Elihan
tore,hokumet bash katipi Abdurawup Mehsum Ibrahimi,
Meshur dolet erbabi,Meshur yazghuchi ,milli armiye
qomandanliq shietabi razwetka bolum bashliqi Ziya
Semedi, Sherqi Turkistan Mili Armiyisining muawin bash
qomandani Zunun Teyipov,Milli Armiye polkovnikliridin
Merghup Ishaqov, Zakirov, Qeyum Sabir hajiShundaqla
Meshur helq qehrimani,inqilapning birinchi pay oqini
atquchilardin biri,nami riwayetlerge aylinip ketken
Ghenibatur shuningdek bashqa yene tehminen 150ke
yeqin yuquri derjilik hokumet we herbi erbablarning
1950-yilliridin bashlap arqaarqidin kochup kelip
yashishi bilen shekillengen weziyet mezkur doletlerde
Uyghurlarning Ahmetjan Qasimi qatarliqlarning olumi
toghrisida besmunazirilerning ewji elishida muhim rol
oynidi,Chunki bu kishiler eyni waqitta Ahmetjan
qatarliqlarning yenida ishligen ,muhim ichkitashqi
sirlarni bilgen kishilerdin idi.
Ahmetjan Qasimi qatarliqlarning olumi toghrisidiki
qiyasliq besmunaziler elwette yene Sovet itipaqining
Eyni waqitta Sherqi Turkistan JUmhuryitige yardemge
ibertken yuquri derjilik hadimlirining taki yeqinqi
kunlerge qeder yashishi we ularning Sherqi Turkistan
inqilapchiliri bilen qaytudin Sovet itipaqida
uchrishishi bilenmu munasiwetlik idi.Sovet itipaqining
eyni yillarda GHuljigha ibertken hadimliridin Sherqi
Turkistan JUmhuryitining Reisi Elihan Torening
meslihetchisi Muhsin ependi(Ozbek),bashqa yuquri
derjilik hadimlerdin Mensur ependi(Yene bir ismi
Abdulla Ramazanow .Uyghur) , Helem
Hudaberdi(Uyghur),Alimjan Hakimbayew(Ozbek.BU kishi
Seypidin bilen Beijinge barghan).Hakimjappar
Yarollabekow(Uyghur) Milli armiye bash qomandani
General Palinow (Rus) we bashqa birqanche
onlighanherbi we memuri hadimleri buning tipik
misalidur.Bu kishilerning kopi olup ketken bolup,
birqanchisi tehi hayat. ular Ahmetjanlarning
olumining bir suyiqest ikenligidin ispat bergen idi.
Bularning ichide eng muhim shehslerning biri Hakim
Jappar Yarollabekow bolup,U olush aldia Ahmetjan
qatarliqlarning ayroplan qazasida emes belki Sowet
itipaqida olturilgenligidin ispat bergen idi.Andaqta
Hakim Jappar Yarolla bekow kim?
Hakim Jappar Yarollabekowning terjimhali toghrisida
tepsili melumat yoq.lekinUning Sowet itipaqining
!942-1943-yilliri Ghuljigha ibertken hadimi ikenligi
eniq.Muallip uning hazirge qeder Qirghizistanda
yashawatqan ayalini tehi yeqinda ziyaret qilip,
uningdin kopligen meslilerni aydinglashturghan we
qimmelik melumatlargha erishken idi.Shundaqla
yeneOttura Asiya Jumhuryetliride yashawatqan mezkur
shehsni yahshi bilidighan kishiler bilenmu uchriship
,heli materyallargha ige bolghan idi.Melumatlargha
qarighanda Hakim jappar Yarollabekow tehminen 1908-?
yillirida Qazaqistanning yettu su wadisida
tughulghan.milliti Uyghur.1920-yillirining ahiri
30-yillirining beshida Moskwadiki Tibbi inistitotta
oqughan .U Sowet Uyghurliri arisidin yetisgip chiqqan
tunji dohturlarning biridur.U,Qazaqistan ,Qirghizstan
qatarliq jumhuryetlede dohturluq qilghandin keyin
!937-yili Stalin teripidin Hepsige elinghan we
birqanche yildin keyin hepsidin boshutulghan.
ShengShisey Sowet itipaqidin yuz origendin keyin,We
tech okyan urushunung bashlinishi,shundaqla Amerika
Hitay munasiwitining yahshilinip, Sowet _hitay
munasiwitining yiriklishi,Dunya fashizimgha qarshi
urushining yengi yuzlinishi hem kommmunizm we
kapitalizm ikki lager kurishining jiddilishishi bilen
shekillengen helqaraliq weziyet Sowetler itipaqining
Xinjiang mesiliside yengi siyaset belgulishige sewep
bolghanda Sowet hokumiti bu kishini Ghuljigha ibertip
Sowet dohturhanisining dohturi supititide astirittin
yerlik helqning ichki qismidiki Hitay hokumitige
bolghan naraziliq ehwali we qarshiliq korsitish
ehwalini kuzitip uni teshkillesh paaliyiti bilen
shughullininshqa ibertken idi.Melumki30-yillardiki
Uyghurstan helqining milli azatliq inqilabi Sowet
hokumitining arilishishi bilen pajelik meghlubiyetke
uchrap,ShengShisey olke hakimyitige Sowet itipaquining
yolushi bilen chiqqandin keyin ,taki 1943-yili
u,yiqilghangha qeder Uyghur qatarliq heliqler ustidin
dehshetlik basqunchilik siyasiti yurguzup ,500mingdek
aedemning olushi we haniweyran bolushigha sewep
boldi."PanTurkist" ,"Musteqilchi" ,Helq dushmini
.Hain" "Pan islamist'"" Trotsikichi "digendek
betnamlar bilen Milliazatliq qozghilanglirigha
qatnashqan we qatnashmighan uninggha hessdashliq
qilghan UYghurlarni pajelik rewishte qirghin
qildi.hepsilerge solidi.malmulkini musadure qilp
Uyghur helqini untulghusiz azap oqubetlerge giriptar
qildi. Gomindang armiyisi Uyghurstangha kirgendin
keyin bolsa HItay hokumitining zulmi
dawamlishiwerdi.Mana shundaq weziyette Uyghurlarning
turlik yer asti teshkilatliri qurulip,Hitay
hakimyitini aghdurup,ozlirining milli dowlitini qurush
shoari qaytidin meydangha chiqti. Bu wezuyetni
chushengen Sowet Itipaqi yene bir qetim Uyghurlarning
erkinlikke bolghan arzusidin paydilinip ,ularning
qeni bilen oz menpetlirige erishsish istratigiyisini
belgilidi.Uyghurlarning uzun waqitlardin buyan Hitay
hokumranliqidin qutulup oz musteqilliqini eslige
kelturush ghayisi we bu ghayini emelghe ashurushta
birer qoshna kuchlik dowletning yardimige reishish
oyliridin epchillik bilen paydilinishni ozlirining
muhim strategiyisi qilip belgiligen Rus _Sowet
hokumiti bu qetim yene "Ezilgen helqlerning bashpanahi
biz "digen shoar bilen meydangha chiqti.Hakim Jappar
Yarollabekow ene shu siyasetning ehtiyaji bilen
Ghuljigha ibertilgen idi.Hakim Jappar hizmitini
unimlik ishidi.Bu waqitta Ghuljida Yashlarning Mehpi
teshkilatliri we pikirliri bir yashlarning mehpi
gruppiliri shekillinip bolghan idi.!944-yilining
besida Gheni batur, Fatih, Ekber,Osman we Nurum
qatarliqlarning qoralliq qozghilingi bashlanghanda
Ghuljidimu Hakim Japparning astirittin turtkilik rol
oynishi bilen Elihan tore Abdukeri Abbas ,Rehimjan
Sabir haji ,Zunun Teyipow, Qasimjan
Qembiri,,Salijanbay we bashqa birqanche dini
zatlarning we ziyalilarning qatnishishi bilen
"Azatliq "teshkilati quruldi.Sowet itipaqining
Ghuljidiki bash konsuli Dabashin buninggha biwaste
arilashti.Hakim Jappar Dabashin bilen inqilapchilar
arisida alaqilichilq qildi.melumatlargha
qarighanda,Inqilapchilar Sowet itipaqining burunqi
hainliq qilmishlirini eyiplep,bu qetimmu yene
Uyghurlarni setiwetishidin ensireydighanliqini
bildurgende Dabashin Sowet itipaqining peqetla
halisane yardem beridighanliqini,Uyghurlarning
musteqilliqini qollaydighanliqini bildurgen .Hakim
Jappar ene shu paaliyetlerning hemmiside bolghan we
terjimanliq qighan iken.Hetta bir qetim Dabashin
HakimJapparni elip GHuljining meshur aqsaqili
Hakimbeghojini ziyaret qilip,uni chekip korgende.U
dadilliq bilen Ruslarning ezeldinla Uyghurlargh basgta
yardem qilip ahirida setiwetiwetidighanliqtek
siyasitini tenqit qilghan,lekin beribir bu kishi keyin
yenila Sherqi Turkistan jumhuryitining muawin reisi
bolghan idi. Omumen Hakim Jappar Yarollabekow Bashtin
ahiri taki 1949-yi 12-ayda u Sowet itipaqigh ketkenge
qeder Sherqi Turkistanning muhim siysi ishlirige zich
ariliship,Moskwa bilen GHuljining munasiwitide
wastichiliq rol oynighan idi.U Moskwaning
Uyghurlarning siyasi teqdirini belgilishidiki muhim
wezipiler yuklengen ishenchilik mehpi hadimi bolushi
bilen eyni waqitta eng kop sirlarni bilgen kishi
idi.Uning ayali(milliti Rus)ning melumatiche Hakim
Jappar biwaste Moskiwagha baghlininshliq bolup,U Sowet
itipaqining Ghuljidiki Konsolhanisi hadimlri ichide
alahide hormetke sazawer iken.Uning salahiti dohtor
bolup, Helq ichidimu yuquri abroygha erishken ,Helq
uni peqet dohtor depla chushengen.Ahmetjan Qasimi
rehberlik orungha teyinlengendin keyin U biwaste
Ahmetjan lar bilen alqe qilghan.Bolupmu
1948-1949-yilliri Sowet itipaqining Sherqi
Turkistangha qaratqan siyasitining tup maayiti
Ahnetjan Qasimi qatarliqlargha melum bolghandin keyin
ular qandaq qilip Uyghurstan helqining azatliqini
teminlesh mesiliside bash qaturdi .Rehberlik qatlimida
turlik pikirler mewjut boldi.Ahmetjan Qasimi we
bashqilar "Milletlerning oz teqdirini ozliri
belgilesh prinsipi" we Leninning "Milli dowlet
nezeryisi" asasida qetiy musteqil dowlet bolush
pirinsipini belgilidi,lekin buning uchun ilmiy we tech
yol bilen ish elip berish zoruriyitini teshubbus
qildi,shuningdek Sowetler itipaqini chochutiwetishtin
diqqet qildi.Hakim Jappar bu ehwallardin hewerdar
bolsa kerek.
1949-yilidin bashlap Sowet itipaqining Hitay
siyasiti we shuninggha munasiwetlik Sherqi Turkistan
syasitide jiddi yengi programma belgulendi. Bolupmu
1949-yili Hitay kommunist armiyisi Nanjingni alghandin
keyin Stalin Mawzedongning toluq ghelbe
qillaydighanliqigh ishendi we bu yengi kuchni
yenigha toplap ozining tesir dairsige kirguzup Amerika
bilen dushmenlishish sepini ulghaytmaqchi
boldi.Stalinning oyi boyiche Yengi Hitay uninggha
Sherqi Turkistandinmu paydiliq we menpetlik idi.
Stalin Uyghur menpetini ozining menpetining astigha
qoyup uni qurban qilip, Sherqi Turkistanni tech yol
bilen Hitay kommunistlirige berip,uning armiyisining
Sherqi Turkistangha kirishige yolqoydi hetta qatnash
wastiliri bilen yardem korsetti.Buninggha sewep
bolghan amillarning biri Gansudiki MaBufang
bashchiliqidiki tunggan kuchliri Uyghurstangh chekinip
chiqip U yerdiki Uyghur kuchliri bilen birliship
Musteqil dowlet jakalash mumkin buninggha astirittin
Amerika yol korsitiwatidu digen uchur idi. Stalin
!949-yili 7-ayda Lu Showchini Moskwagha ekilip,
Zhonghua Helq Jumhuryitini qurush mesilisini we Sherqi
Turkistan Jumhuryitining ahirqi teqdirini muzakire
qilip, Uyghurlarni toluq Hitaygha berwetidighanliqigha
wede berdi.shuningdek Sherqi Turkistan Helqining
ozining milliarmiyisige tayinip Kommunist armiyisi
bilen urush qilisqa hem yol qomaydighanlini we
Ghuljigha yeqin Sowet chegirisi ichidiki eyni waqitta
Sherqi Turkistan Armiyisidin yighiwalghan
qoralyaraqlarni Hitay armiyisige beridighanliqini
qisqisi Sherqi Turkistan helqining hechqandaq
qarshiliq korsitishige yol qoymay Hitay armiyisining
tez we tosalghusiz Uyghurstangha kirishige sharait
yaritidighanliqini bildurup Zhonghua Helq Jumhuryitini
tez elan qilish lazimliqini korsetti. Epsuski Ahmetjan
Qasimi qatarliq Rehberler we Sherqi Turkistan helqi bu
tozaqtin bihewer idi.
Shuning bilen Sowetning orunlashturusui bilen Hitay
wekili DengLichun GHuljigha kelip ,Bu suyiqestni
emelge ashurush plannini bashlidi. Eyni waqittiki
ehwallarni yahshi bilgen bu heqte kop izdengen Meshur
yazghuchi we Dowlet erbabi Ziya Semedi ozining
hojjetlik romani :"Ahmet ependi"(1995-yili neshir
qilihghan.Almuta)de bu heqte yahshi
tohtulidu.Melumatlargha qarighanda Denglichun GHuljida
Sowet konsolining wastichiliqi bilen Ahmetjan Qasimi
qatarliqlar bilen uchrusup, ularni kuzitidu.ularning
idiyisini tekshuridu.shundaqla "3 wilayetning" herbi
,iqtisadi we siyasi idiologiyilik shundaqla milletler
munasiwiti qatar;liq ehwallarni herhil usullar bilen
chushunip, Ahmetjan Qasimi qatarliqlarning milli
mesilidiki qetilik prinsipini ,bash egmes shehsi
harakterini we Uyghurlarning milli menpetide qetiy
turudighaliqini chushunip yetidu .Shuning bilen
Mawzedonggha buheqte doklatlar yollaydu.Sowet itpaqi
konsolhanisimu razwetkiliri arqiliq Ahmetjanlarning
idiyisini bilip bolghan bolsimu bu qetim Hitay
kommunist hokumet wekili bilen Sherqi Turkistan
jumhuryiti rehberliri ottursudiki naresmi sohbetlerdin
Ahmetjan Qasimining meydaninini yene bir qetim
chusinidu . dimek Stalin Ahmetjan Qasimi qatarliq
kishilerni qetiy yoqatmighanda ozlirining siyasi
strategiyisi uchun zor putlikasgang bolidighanliqini
chushinip yenila hile neyreng ishlitip ,ularni
Almutigha ekiliwalidu.Belki Ahmetjan Qasimi Beijinge
berip yighingha qatnishishqa raziliq bergen bolushi
mumkin.lekin bu shertlik asasta bolghan bolup,Hitay
kommunistlirining federatsiylik dowlet qurush siyasiti
asasda Beijindiki qurultayda Uyghurstan helqining
milli muhtariyet teliwini otturigha qoyup ,bu mesilide
sohbet otkuzudughanliqqa qoshulghan bolushi mumkin.
Yene bir terptin alghanda Ahmetjan Qasimi Sowet
itipaqining gherizini toluq chushengen bolup, Sherqi
Turkistan helqining teqdirining pajelik ehwalgha
yoluqiwatqanliqini ,buning tup menbiyining yenila
Sowetler itipaqining yuzsiliki tupeylidin
boluwatqanliqini chongqur chushengen Ahmetjan Qasimi
peqet bidin bir yol supitiude aldi bilen Sowetler
itipaqi jumlidin Stalin bilen sozliship Uyghur
helqining menpetini qoghdap qelishqa urunup korush
qararigha kelgen bolushi mumkin.Belki Ahmetjan ozining
teqdirining pajelik ahirlishidighanliqini aldin
bilgen bolushi mumkin.Lekin bu uning uchun ahirqi
qetimliq Sowetlerdin umit kutishi ikenligini hem hes
qilmay qalmighan idi. Biraq Ahmetjan qatarliqlar
yenila bu mesilide tolimu ahkongllik qilghan idi.
Shuning bilen " ayroplan weqesi" kelip chiqti .
Hakim japparning ayalining melumatiche bu kunlerde u
bekla jiddiliship yurge iken.Bir kuni u ozining
Beijinge baridighanliqini eyitqan iken.lekin
nahayiti tezla uning ornigha bashqa kishining
belgulengenlik hewerini anglap rohi chusup ket
ketken.emma shu ay shu kunlerde kunlep oyghe kirmey
yurgen.hetta bir ikki hepte muhim wezipe bilen chiqip
ketken ,rohikeypiyati towen we jiddi halette
yurgeniken. Ayali uningdin nime ish bolghanliqini
sorisa u ahiri eghir uh tartip hesretlik halette
Ahmetjanning olup ketkenligin eytip,qetiy
mehpiyetlikni saqlashni jikiligen.Ahiri shu yili
12-ayda wetenige qaytqan.
Hakim Jappar Yarollabekow taki olgenge qeder
!(1991-yili} Qirghizistandiki jumhuryet dohturhanisida
bash dohtur bolup ishligen.Taki olup ketkiche uningdin
bu weqeler toghrisida sorighan Uyghurlargha peqet
hesretlik jawap berip .hech nime digili unimighan
.Peqet olum aldida Almutidiki Uyghurstan Azatliq
teshkilatining reisi Hashir Wahidi qatarliq kishiler
qayta-qayta sorap turuwalghanda ahiri heqiqetni
eyitqan .Hashir Wahidi uning aghzidin yeziwalghan
lenta we bashqilar asasta 1992-1993-yilliri Ahmetjan
Qasimi qatarliq kishilerning olumimning esli teripini
ashkarilidi. Eslide Hakim jappar ularning olimidin
hewerdar bolup.Ular qandaqtur ayroplan hadisisi bien
olmestin belki Almutida kop qetim soraq soal qilinip
,qiynash we jazalargha uchrighan .Ular Sowet
hokumitining teklip pikirlirini qobul qilmighan.Bu
teklipler Beijindiki yighingha qatniship,
Uyghurstanni Hitayning bir qismi dep jakarlash we
hechqandaq milli mesile toghrisida pikir telep
otturigha qoymasliq shertsiz turde Hitay kommunist
hokumitining rehberlikini qobul qilish we bashqilar
bolsa kerek.Ahmetjan Qasimiler Sowet hokumitining bu
yolsiz teliwini ret qilip oz pikride ching
turghan,qiqisi ozhelqining tokken qanlirigha hainliq
qilishni halimighan idi.Ahmetjan Qasimi Heli
waqitqiche tutup turulghandin keyin olturulgen.Hakim
Jappar Ahmetjan Qasimining jesidini oz kozi bilen
korgen bolup,hechqandaq ayroplan weqesi bilen olgen
ademge ohshimighan.peqet urup qiynap olturulgeniligi
bilinip turghan saq jesetni korgen.Elwette bu olturush
yenila Stalinning buyriqi , Beriyaning
orunlashturushi bilen bolushi tebii.
Hashir Wahidining Hakim jappar bergen melumatni elan
qilishi bilen jemiyette zor ghulghulilar
bashlandi.Hetta Moskwada chiqidighan "Yengi Waqit"
zornilida ataqliq Rus jornalisti Chudadeyewning
:Uyghurlar Stalin bilem MawZedongning qurbanliri
"namilq maqalisi elan qilinip .Ahmetjan Qasimining
Stalin bilen MawZedongning tilbirikturishi bilen
olturulgenligini qeyit qildi.Belki bu jornalist bu
maqalini peqet Sowet itipaqi yimirilgendin keyin elan
qilghan bolup melum pakitqa tayanmay turup mundaq
hulase chiqiralmas idi.Bu Sowet itipaqi
Jornalistlirining tunji qetim Ahmetjan Qasimining
Sowet itipaqi teripidin olturilgenlini etirap qilishi
idi.
Omumen Ahmetjan Qasimilerning ayroplan weqesi olumi
tolimu gumanliq ikenligini eslimilermu
ispatlaydu.Seypidinning eslimisini estayidil oqup
chiqsa bu ayroplan hadisisning gumanliq ikenligini
.buning bir rejisor teridin oynuliwatqan trageduya
ikenligi bilinip turidu.Seypidin ozini medhiyleymen we
kotirimen dep "3 wilayet hokumitining "ahirqi
teqgirige munasiwetlik terplerdin kopligen sirliq soal
qozghash ehmiyitige ige tereplerni pash qilip
qoyidu.Kitaphanlarning tetqiq qilip oqup chisini
muallip tewsiye qilidu.Hejep shunche igizliktin turup
dorbon bilen Ahmetjan <Abbasowlarning jesidini
toniwelishqa urunidu he? Taqqa yuquri tezlik bilen
ketiwtp urulghan ayroplanning koyup ketkini eniq ejep
Ahmetjanlarning jesidi saq bolup uni tonowalghili
bolidiken he?Dunyadiki ayroplan hadisliridin ha[eweri
bar kishilerni bu bayanlar qayil qillarmu?

Bu hadise 8-ayning 27-kuni yuzbergen bolsimu lekin
Ghuljidiki Sowet konsoli Mehsus Seypidinni chaqirip,
9-ayning 3-kuni melumat beridu.Aldrap ketken Seypidin
bu hewerni hechkimge dimestin uttur Denglichunge berip
deydu.shuning bilen yengi wekiller turghuzulup
Seypidin Beijinge berip ,Hechqandaq milli mesile
toghrisida sozlimeydu.peqet hemmigila maqulla deydu
halas.Qiziq yeri shuki Denglichun shu kunila
MawZedong qatarliqlargha bu hewerni uqturidu hem
ulardin teziye jawabi alidu. Emma XUAR partkomi
teripidin neshir qilighan "3 wilayet inqilabi"gha ait
kitaplarda Ahmetjanning ayroplan hadisisge uchrighan
waqti mesiliside soal tughulidighan terepler
bar.Ahmetjanlarning olumi peqet azatliq armiye
Xinjianggha toluq kirip orunliship bolghandin keyin
yene ular ketip ikki yeri aydin keyin Seypidin
,Burhan We WangJenler teridin "3 wilayet helqige
uhturdi,su kunge qeder helq oz dahisining nediligini
peqet Seyfullayew, Seypidin , Eshet isQaqow qatarliq
bir qanche kishilerdin basgqisi bilmeyti.U chaghdiki
helqning bu qayghusini teswirleshke qelem ajizli
qilidu.qiziq yeri shuki 10-ayning 22-kuni MawZedong
Ahmetjanlarning wapatigh teziya telegrammisini elan
qildi.U telegrammisida "
.................................................. ............................
.................................................. ............................
.................................................. ..1949-yili
9-ayda beijingge kelish sepiride ayroplan weqesi
tupeylidin behitsizlikke uchrap qaza
tapti............................................."
dep tekitlise 11-ayning 28-kuni Zhou Enlay teziye
telegrammisi
ebertip,".................................................. ...................
.................................................. .........1949-yili
9-ayda behitke qarshi ayroplan hadisisige uchrap
seper ustide qurban boldi
............................"dep yene tekitleydu. Ejep
bu erbablar Ahmetjanlarning ayroplan hadisisige
uchrighan kunini bilmeydiken he? 9-ayning 3-kuni
Denglichun 8-ayning 27-kuni yuz bergen bu weqeni
Ulargha yetkuzgen ularmu teziye telegrammisi ibertken
tursa. ular shunche muhim bu chislani untupqaldimu ya?
Bu yerde nime sir bar? Maw Zedon shunche echinghan bu
olum hadisisining yuz bergen waqtini ejep tezla untup
qaptu he?!
Uning ustige yene "Xinjiang 3 wilayet inqilawi"gha ait
resimlik kitapta Ahmetjanning MawZedonggha ibertken
jawap telegrammisi besilghan bolup ,qiziq yeri shuki
mezkur jaqap telegrammisining ustige Seypidinning bir
qanche jumle sozliri oz qelimi bilen yezillip qalghan
.Bu hetler nimige kerek boldi.Yaki Ahmetjanning jawap
telegramma yazghinini kuchke ige qilish uchunmu ya>
Ahmetjan zadi jawap telegrammisi yazghanmu Yoq? bu
fakitni kim bilidu?
Ahmetjanning olumi toghrisida yene turlik melumatlar
we qiyaslar mewjut.

Engiliyilik Sadry ozining Sherqi turkistan jumhuryiti
toghrisida yazghan esiride Ametjan Qasimining
1960-yilliri Beijin turmiside olgenligini qeyit qilidu
. Uningdin bashqa helq ichide yene Ahmetja Qasimi
hayat iken Beijindiki turmide iken ,digen gepler taki
yeqinqi yillarghiche Uyghurlar ichide riwayet bolup
kelgenidi.Hette Sowet itipaqidiki Uyghurlar
50-70-yillarda Ozlirining Ishaqbek Monunupni
korhenlikliri toghrisida ,Qazaqlar arisida Delilqan
Sugurbayewni korgenlik riwayetliri tarqilip
yurgenidi.SherqiTurkistanning Reisi Elihan Toremu
70-yillarghiche Tashkentte yashap,oz ejili bilen
olgenligi hemmige ayan.Qisqisi nurghunlighan sirliq we
ashkare ademler taki yeqinqi kunlergiche Sabiq Sowet
tupriqida yashap nurghun sirlarni ozliri bilen elip
ketishti.


Ahmetjan Qasimiler zadi nime boldi? ularning ahirqi
teqdiri zadi qandaq digen soallargh peqet arhiplar
jawap beridu .Bu arhiplar Moskwada saqlanmaqta Bugunki
Rossiya yenila Uyghurlarning menpetige dehil
qiliwatqan, Uyghurlarning ozlirining tashqi siyasitide
muhim strategiylik ehmiyitini yoqatmidi dep qarawatqan
sharaitta bu sirlar echilmaydu. emma sirlar haman
echilidu.U,kun YUyghurlarning quyashi parlighan
kundur/

Hechqachan Untulamas
8-ayning 27-kuni!!!!!!

Biz yana Untulmas pajelerning dawamini dawamliq
turde ejdadlirining basqan yollirini esleshni
halaydighan oqurmenlirimizning diqqitige sunush bilen
ularni daim soal qoyushqa .tejribilerni yekunlep
achchiq otmushtin sawaq eleishqa tewsiye qilimiz.
http://www.mail-archive.com/uighur-l@taklamakan.org/msg00854.html

Birlik
14-10-04, 16:43
Yoquridiki maqale intain yahshi yiziliptu,Qehirmanlirimizni eslesh we tarihimizni bilishte intayin yahshi metiryal iken, qerindashlirimizning oqup chiqishini soraymen.

ÇÝN ZULMUNÜN BELGELERÝ-OLUK OLUK TÜRK
14-10-04, 17:24
ÇÝN ZULMUNÜN BELGELERÝ-OLUK OLUK TÜRK KANI AKIYOR !!
Bununla ilgili tüm bilgileri aþagýdaki web sayfasýndan okuyabilirsiniz
http://www.nihalatsiz.org/forum/viewthread.php?tid=2618

yahshi
14-10-04, 18:12
Seypidin ezizining "sultan sutuk bughrahan" we "omur dastanliri" digen ikki kitawida hili katta tarihi material bar.