PDA

View Full Version : Uyghur Shairlirining Rus Tilidiki Tunji Toplimi



Unregistered
21-07-07, 13:26
12/5/2006 - Uyghur Shairlirining Rus Tilidiki Tunji Toplimi
2002-yili Qirghizstan jumhuryitining paytexti Bishkektiki < Qirghizistan > neshiryati teripidin Uyghur shairlirining Rus tilidki tunji sheirlar toplimi neshir qilindi . Mezkur toplamni yash uyghur alimliridin doktor Nabijan Tursun we Abdiryim Tursun neshirge teyyarlighan bolup,Nabijan Tursun bilen Rus shairesi Nadejda Chernova birlikte Uyghur shairlirining sheirlirini Rus tiligha terjime qilghan. Nabijan Tursun toplamgha kirish soz yazghan we axirigha ozining 20-esir Uyghur edebiyat tarixi tetqiqati programmisini bergen. Mezkur toplam uyghur klassik hem hazirqi zaman sheiriyitining nadir ulgilirini che`ellerge tonushturushni meqsed qilish asasida meydangha kelgen . Buningha 19 -esirning meshhur shairliridin Zelili, Bilal Nazim qatarliqlarning sheirliri kirguzilgen bolup,bularning sheirlirini Sabiq Sovet itipaqining meshhur uyghur alimi , filologiye penlirining doktori Murat Hamrayew 70-yillarda terjime qilip tonushturghan . Bu qetim merhumning terjimisi bu toplamdin qayta orun alghan.

dep atalghan mezkur toplamgha 20-esirning 30-yilliridiki Uyghur edebiyati hem Uyghur milletperwerlikining ataqliq wekilliridin Qutluq Shewqi,Abduxaliq Uyghur,Memtili Tewpiq qatarliqlarning we 40-yillardiki edebi ijadiyetning wekliridin Lutfulla Mutellip,Nimshehit Armiye Eli,TurghunAlmas,Qasimjan Qembiri,Abdureyim Otkur qatarliqlarning tallanma sheirliri,1980-2000-yillarghiche bolghan Uyghur edebiyatining wekilliridin Teyipjan Eliyew,Elqem Extem,Abdushukkur Muhemmedimin Abdukerim Xoja,Abdureyim Otkur,Boghda Abdulla ,Imin Tursun qatarliq 28shairning eserliri kirguzilgen.Bu toplam Urumchidiki nopuzluq metbuatlarda ashkare elan qilinghan,wetenperwerlik, milletperwerlik we muhebbet temisigha beghishlanghan eserlerdin terkip tapqan bolup,Abdureyim Otkurning < Aq bayraq emesmen> qatarliq sheirliri,A.Xojaning ,T.Eliyepning ,Abduxaliq Uyghurning< Oyghan Uyghur> we bashqa sheirliri,Qutluq Shewqining meshhur tot misrasi ,Memtili Tewpiqning jenggiwar sheirliri kirguzilgen.

Uyghur edebiyati boyiche tunji qetim chet tilida bolupmu, dunyadiki chong tillarning biri bolghan Rus tilida meydangha kelgen toplamdur, Mezkur eserning dunyagha kelishi bir yaxshi bashlinishtur. Gerche, ilgiri Qazaqistanda sabiq Sowet itipaqi uyghur shairlirining Rus tilidiki sheirlar toplimi neshir qilinghan bolsimu, lekin bu nahayiti kichik hejimde bolghan . Uning ustige wetendiki Uyghur shairlirining eserliri kirguzilmigen. Qisqisi Uyghurlarning ana wetinide yashap otken uyghur shairlirining eserliri chet`el tillirigha terjime qilinip,mundaq toplam shekilde neshir qilinmighanliqi uchun ,Uyghur edebiyati dunyada bashqilarning bilishidin we uning bilen tonushushtin xali qalghan idi.Dimek,
Hazirqi zaman Uyghur edebiyati meydangha kelip bir esir bolghanda Uyghur shairlirining sheirliri bir toplam supitide Rus tilida meydangha keldi.Bu Dr. Nabijan Tursunning biwaste tirishchanliqi,iradisi we uning eqil hem iqtisad serip qilishi bilen yoruqluqqa chiqti.Nabijan Tursun bu toplamning meydangha chiqishi uchun ilgiri keyin tot yil serip qilghan bolup, axiri deslepki qedemde arzusini emelge ashurdi.Eslide bu toplamgha Uyghur poeziyesining barliq ataqliq wekillirining nadir eserlirini kirguzish planlanghan bolsimu, lekin turlik sewepler tupeylidin deslepki toplam supitide 28 shairningla esiri kirguzildi .Biz mezkur toplam arqiliq aka-uka doktorlar Nabijan Tursun we Abdureyim Tursunlarni Uyghur edebiyati uchun yengi tohpe yaratti dep eytishqa heqliqmiz.

Uyghurlar hazirgha qeder bashqilarning eserlirini oqup keliwatidu.Emma Uyghur xelqining bay mezmunluq we ozige xas uslup shundaqla en`enige ige edebiyati jahan ehlining xewer tepishigha erishelmidi.Uyghur xelqini dunyagha bildurush hemmizming burchi.Buningdin keyin bundaq toplamlar Engiliz ,Fransuz we bashqa tillarda neshir qilinghay! Bay mezmunluq, rengareng Uyghur edebiyati dunya edebiyat muxlisliri teripidin heqiqi yosunda bayqalsa, belki Tarim-Junghariye wadisigha qapsilip qalghan bu edebiyat xelqaraliq shohretlerge erishishi hem etirap qilishqa muyesser bolushi mumkin. Buning uchun aldi bilen Uyghurlar ozliri pidakarliq korsitishi lazim.


Ilhamjan Musayev