PDA

View Full Version : Khotandin Kelgen Het (2)



Unregistered
30-06-07, 17:34
6.El bizar jerimane

Pilichiliktin ibaret mushu bir türde xoten déhqanliridin élin'ghan jerimane qanchilik?

Déhqanlar we kadirlar aptorgha étiz – ériq qirliridiki bashqa derexlerni chiqiriwetmigüchilerdin, uning ornigha üjme küchiti salmighuchilardin, üjme küchitini ulap sortini yaxshilimighuchilardin, pile qurti üchün mexsus öy – qurtxana salmighuchilardin, qurtxanini waqtida pütküzmigüchilerdin, qurtxana ichige témpératura tengshigüchi ochaq salmighuchilardin, söchek yasap, üstige sichuende toqulghan bambuk siwet qoymighuchilardin, bambuk siwetni töttin kem sitiwalghuchilardin, qurtxanigha xalighanche bora yaki yerlikte ishlen'gen siwet qoyghuchilardin, pile qurtini qurtxanigha élip kirishtin ilgiri qurtxana tigidiki topini almashturmighuchilardin, dizinfiksiye dorisi teyyarlimighuchilardin, dizinfiksiye qilmighuchilardin, témpératura tengshigüchi ochaqqa otun teyyarlimighuchilardin, témpératura ölchigüchi saymanlarni sitiwalmighuchilardin, pile qurtida ölüm – yétim sadir qilghuchilardin, pile mehsulatini «tömür mehsulat» ölchimidin kemletküchilerdin, pilini waqtida satmighuchilardin, belgilen'gen zawutqa satmighuchilardin, pile satqanliq heqqidiki talun – höjjetni waqtida yéza bashliqigha tapshurmighuchilardin jerimane élinidighanliqini sözlep bedri.

Shunchiwala türdin élin'ghan jerimane zadi qanchilik? Men bu yerde xatiremdiki san – sifirlarni axturup yürüshning artuqche ikenlikini hés qildim. Peqet xoten wilayitining waliysi jüret memtiminning 1994 – yil 18 – dékabirda sözligen «üch qalaymiqan»ni cheklesh toghrisidiki tiliwiziye nutqidin bir misalni neqil keltürimen.

«Melum bir nahiye, melum bir kentte xas pilidin ibaret bir türdila 189 ming yuen jerimane élin'ghan. Bu her bir ailige ottura hésab bilen 448 yuendin toghra kelgen. Bezi déhqanlar jerimane tapshurushqa pul tapalmighanda, kent kadirliri ularning qoylirini mejburiy satquzup jerimane puli alghan.»

Bu misalgha mulahize – tehlil lazim emes. Shundaqtimu biz ashu kenttiki her bir ailning pile sétishtin tapqan kirimi ashu 448 yuen jerimanining yérimigha tenglishemdu? Ashu yézilarda, ashu kentte kishilerning yilliq otturiche kirimi 448 yuen'ge yétemdu, dep soal qoymay turalmaymiz.

Ashu kuni méning bilen bille téléwizor aldida olturup jüret waliyning sözini anglawatqan bir qoshnam «hu, choshqining poqini yégen eblexler!...» Dep tillidi. Méning gal – boghuzum échiship, köz chanaqlirimgha issiq yash toldi. Bir hazadin kéyn héliqi qoshnamgha qarisam, u opkidep yighlawitiptu, wujudi yapraqtek titrep kétiptu. Kim yighlimisun? Ashu 448 yuen jerimanining salmiqini chüshen'gen, déhqanlarning haligha échin'ghan her bir adem choqum ashu küni yash tökti. Oylap köreyli, biz ashu déhqanlarning jerimane töleshke mejbur bolghan chaghdiki ümidsiz halitini, ghemlik qarashlirini köz aldimizgha keltürginimizde közimizge yash almay qalmaymiz.

Ashu muz telet, baghri tash jerimanichiler bichare déhqanning qoy – öchkisini, mingbir japada ettürgen kigiz we boz gilimini sörep mangghanda, perzentlirige kiyim – kichek, depter – qelem élip bérish, oqush pulini tölesh üchün ich yanchuqida saqlawatqan azraq pulini éliwalghanda uning qelbi, yürek baghri némiler bolup ketkendu? Ah, yer qattiq, asman yiraq, jan tatliq, ölüm achchiq...

Merkez, aptonom rayonluq hökümet we wilayet qayta – qayta höjjet chiqirip, siyaset jakarlap «uch qalaymiqan»ni tosup, cheklep tursa, yenila yurtdashlirigha qalaymiqan, xalighanche jerimane qoyup, ularni qangqir – qaqshatqan ashu ademler eblex bolmay zadi néme? Ularda éshekchilik eqil we insab barmu?

Biz özimizni sel tutuwalayli, özimizni, ghezipimizni, nepret – lenetlirimizni bésiwilip oylap körsek, xotenliklerning pildin ibaret mushu bir türdila töligen jerimanisini hésablap chiqalaymiz.

Jüret waliy neqil keltürgen ashu misaldin 189 ming yuen jerimane töligen héliqi kentte 421 déhqan ailisi barliqini hésablap chiqqili bolidu.

Hökümet terepning yene bir matériyalida: «xoten wilayitide nuqtiliq yar – yölek bolushqa tégishlik 76 ming 77 namrat aile, 285 ming 110 neper namrat kishi bar, bu omumiy yéza ailisining we nopusning 27 pirsentini we 24 pirsentini teshkil qilidu» dp körsitildi.

Biz buningdin xoten wilayitidiki déhqan ailisining 281 ming 766 ikenlikini hésablap chiqalaymiz.

Biz eger jüret waliy misalgha alghan héliqi 448 yuen jerimanini xoten wilayitidiki eng yuqiri jerimane dep qarap, uning otturiche sanini élip, omumiy déhqan ailisige köpeytsek xoten déhqanliri töligen jem'iy jerimane pulining otturiche sani kélip chiqidu. Bu töwendiki ghayet chong san: 63 milyon 115 ming 584 yuen!

1994 – Yilida pile qurti béqip 37 milyon yuen'ge pile ghoziki satqan xoten déhqanliri 63 milyon 115 ming 584 yuen jerimane töligen. Peqet pile baqqanliqi üchünla!

Pile ghoziki satqan 37 milyon yuenni jerimanige töligendin bashqa yene chontikidin 26 milyon 155 ming 584 yuen chiqirishqa mejbur bolghan. Peqet pile baqqanliqi üchünla!

Emdi buninggha külemduq yaki yighlamduq?!

Biz özimizni «beklim déhqan aililirining yérimi jerimane tölimigendur» dégen gepke (gerche pilichilik türide jerimane tölimidim, dégen birmu déhqanni uchritishqa muyesser bolalmighan bolsammu) ishendürüp, déhqan aililiriningmu, ular töligen jerimaniningmu otturiche sanini élip, hésablap körsekmu yenila xotenning sirtidiki ademler ishenmigüdek zor san'gha érishimiz: 31 milyon 557 ming 792 yuen!

1994 – Yili 3 milyon 770 ming kilogram pile ghoziki ishlep chiqarghan xoten déhqanlirini 37 milyon yuen'ge pile ghoziki satti, 175 ming quta pile qurti uruqini 20 yuen baha boyiche (her qaysi nahiyiler pile qurti uruqini pile uruqchiliq ponkitidin 14 yuen 30 pungdin sétiwilip, déhqanlargha 20 yuen, 21 yuen, 24 yuen, 28 yuendin sétip bériptu, ularning pile qurti uruqining bahasigha néme üchün pul qoshiwalghanliqini xuda özi bilidu) jem'iy 3 milyon 500 ming yuen'ge sétiwaldi dep hésablisaq, déhqanlarning bashqa chiqimlirini nezerge almisaq, xoten déhqanliri bir yil pile béqip héchnémige érishmigen, déhqanlarning öz sözi boyiche éytqanda «mut»qa ishligen bolidu. Emdi buninggha yighlamduq yaki külemduq? Qarap baqayli, 63 milyon 115 ming 584 yuen neqeder chong san – he! bu bir yérim milyonluq xoten nopusigha 42 yuendin artuqraqtin toghra kélidu! bu xotendiki téxi böshüktin chiqmighanlar we töshükke yéqinlashqanlar qoshulup her bir adem 42 yuendin artuqraq jerimane tölidi dégen gep! pishanisige déhqan bolush pütülgen her bir aile 224 yuendin jerimane tölidi dégen gep!

Mana bu pile – üjmichilikini keshp qilghan, jahan'gha pile – yipekchilik medeniyitini teqdim qilghan xotenliklerning shunche köp pile ghoziki ishlep chiqarghan turuqluqmu yenila namrat péti qiliwergenlikining sewebi! mana jahan'gha qatmu qat payandaz sélishqa mumkn bolghudek nurghun zilcha – gilem ishlep chiqarghan, jahandiki barliq qizlarning boynigha qashtishi, zunnar ésishqa yetküdek nurghun qashtishi qazghan, «ashliq mehsulatini, paxta mehsulatini, méwe – chiwe mehsulatini yilmu yil ashurghan» xotenliklerning namrat péti qiliwergenlikining sewebi!

3 – Omumiy yighindin kéyn yézilarda islahat élip bérilip yerler aililergiche teqsim qilip bérilgende, xoten déhqanlirining shadliqtin gülqeqeliri échilip ketken idi. «Emdi ronaq tapidighan bolduq» dep oylap paxtisi töt chishliq bolghan idi. Emma, aridin on yil ötmey, 80 – yillarning axirigha kelgende, xoten yézilirida :

«Moto min'genning yéri yoq,

Tar yopka kiygenning éri yoq»

Dégen qoshaq chiqti. Bu yer almighan, déhqanchiliq qilmighanlar béyip motsiklit min'güdek boldi dégen gep. Déhqanchiliq qilghanlar rasttinla béyiyalmidi. Ularni béyighili, ronaq tapqili qoymighini ene shu jerimane!

Yene oylap köreyli, eger pilchiliktin ibaret bir türdila shunche jiq jerimane töligen xoten déhqanliri paxtichiliq türide, ashliq ishlepchiqirish türide we bashqa türlerde yene qanchilik jerimane töleshke mejbur bolghandu? Jerimane üstige jerimane qatlinip tursa, bichare béyiyalamdu? Xudagha shükür, hökümet gösh we bashqa charwichiliq, baqmichiliq mehsulatlirining bahasini qoyuwitip yaxshi qilghan iken, bolmisa, bu türge kélidighan jerimane déhqanning tirisinimu shuluwalar iken.

Xoten nahiyisidiki déhqan rozi ismayil: «déhqan dégen bidige oxshaydiken, sel ösüp ketse oruydiken, yene össe yene oruydiken» dédi. Xoten shehiridiki köktatchi déhqan memtimin toxti: «déhqan dégen küdige (juseyge) oxshaydiken, sel össe oruydiken, yene össe yene oruydiken» dédi.

Némidégen obrazliq, némidégen hesretlik oxshitish – he!? Déhqanni öskili qoymighini, etlen'gili qoymighini, béyip – ronaq tapqili qoymighini ene shu el bizar jerimane!

Xotenning pile – üjmichilik ishlirini qanche pishshiq bilgensiri, qanche chongqur chüshen'gensiri kishide «tömür mehsulat» ölchimi peqet jerimane élish üchünla tüzülgenmidikin, pilichilik türi pile ishlepchiqirish üchün emes, belki jerimane élish üchün yolgha qoyulghanmidikin, dégen tesirat peyda blidu. Elwette bundaq xata tesiratni ashu jerimanichiler peyda qilghanliqini este tutush lazim.

Undaqta hemme nahiye, hemme yéza oxshashla jerimanichilik bilen shughullandimu? Bu yerde adil gep qilish kérek, lop nahiyisi 94 – yilliq pilichilik ishlepchiqirishida «tömür mehsulat» ölchimige yételmigenlerdin élinidighan besh yuen jerimanini almasliqni telep qildi. Nahiyilik hökümet adem ewetip yéza – kentlerning jerimane alghan – almighanliqini tekshürüp turdi. Jerimane alghan yéza – kentlerni qayturup bérishke buyrudi. Lop nahiyisi 1994 – yili nahiyilik idare – jem'iyetlerdin pilichilik ishlepchiqirishini tutushqa 278 neper kadir ajritip, her bir kentke birdin kadirni mes'ul qilip ewetti. Bulardin peqet 24 adem turghan kentning birlik mehsulatila nahiyining «tömür mehsulat» ölchimige tengleshken yaki ashqan (lop nahiyisi ashu 24 neper kadirning kamandiropka rasxotini bergen. Qalghan 234 adem kentning pile birlik mehsulatini «tömür mehsulat» ölchimige yetküzelmigenliki üchün kamandiropka rasxoti alalmighan. Men kéynrek ularni ölchemni 24 kilo 200 gramgha chüshürüptu dep anglidim, lékin rast – yalghanliqini tekshürüp körüshke purset bolmidi), ular éhtimal mana shu pakitni – pile birlik mehsulatini 25 kilogramgha yetküzüsh yaki ashurushning teslikidin ibaret pakitni étirap qilghan bolsa kérek. Lop nahiyisining jerimanichilikni tosush tirishchanliqining qanchilik ünüm bergenlikidin, yéza – kentlerde élin'ghan jerimane pulidin qanchilikini déhqanlargha qayturghan – qayturmighanliqidin qet'iynezer, lop nahiyisining bu ishini yaxshi ish démey bolmaydu. Wehalenki, shu nahiyining ayrim yéza – kentlirining pile mehsulatini «tömür» ölchemdin kemletken aililerni bashqa jaylardin qimmet bahada pile alghuzup wezipisini orundatquzghanliqi – bu bashqa ish.

Bu yerde yene kichikkine qisturma qoshup kéteyli.

Sen «tömür mehsulat» belgilep, xelqtin xalighanche jerimane almaqchi bolsang, xelqmu xilmu xil chare – amallarni tépip sanga taqabil turidu. 1994 – Yili küzde qaraqash nahiyiside bir qanche aldamchi yipekchilik fabrikisining pile ghoziki sétiwilish talonini köpeytip basturup, tamgha yasap, déhqanlargha sétip bergenlikidin ibaret ghelite dilo pash boldi. Déhqanlar buning aldamchiliq ikenlikini bilip tursimu, yenila sétiwilip, xalighan sandiki pile kilogram sanini toldurup, yéza bashliqlirining hésablap ötküzüwilishigha tapshurghan. Taghardikige emes, hésaptikige ehmiyet béridighan yéza bashliqliri özlirining pile mehsulatini palan kilo, pustan hesse ashurghanliqi toghrisida po étip, dawrang kötürüshken. Axirida ambardiki pile hésabtikidin nechche on hesse az ikenliki ashkara bolup, külkige qalghan. Bu ishtin qaraqash nahiyisidikilerning heqiqetenmu qattiq oghisi qaynighan bolsa kérek, ular ghezipini basalmay talon bésip bergen basma zawutining bashliqinimu hepte solap soraq qildi.

Bu ishta yalghan talon ötküzüpsen dep déhqanlarni eyibligili bolamdu? Sen jerimane élishqa yeng shimaylap tursang, ular qandaq qilsun? Eger sen jerimane élishni dawamlashtursang, bundaq ish kéynki yili yene peyda bolidu. Sen sézelmigüdek, tekshürüp tapalmighudek derijidiki nazuk yollar arqiliq peyda bolidu...

Bezi déhqanlarning taqabil turush charisi ularning heqiqetenmu bichare, yuwash ikenlikini eks ettürdi.

Déhqan rozaxun manga: «esli wezipem yette misqal pile qurti béqish idi. Men on misqal baqtim, meqsitim on misqal qurttin érishken mehsulatni yette misqal üchün ötküzüp, jerimanidin saqlinish we iza – ahanet anglimasliq» dédi.

Körünüp turuptiki, bu hemme ademge muwapiq kéliwiridighan taqabil turush charisi emes. Üjme yopurmiqi yétishmeslik, emgek küchi yétishmeslik, pile qurti uruqi yétishmeslik sewebidin mutleq köp sandiki kishi köp béqip az hésabqa ötküzüsh sharaitigha ige bolalmaydu.

Déhqanlarning üchinchi taqabil turush charisi birer amal tépip pile qurti baqmasliqtin ibaret. Bundaq pursetke érishidighanlarmu intayin az sanda. Ular peqet kent sikritari, kent bashliqi, yéza kadirlirining ata – ana, uruq – tughqanliri yaki azraq puli bar , yoli barlardin ibaret.

Lop nahiye jiya yéza x kentide kent kadirlirining birimu pile qurti baqmaptu.

Xoten nahiye tewekkül yéza yekshenbe bazar kentidiki tursunbaqi axun'gha bir quta pile béqish wezipisi kelgen bolup, u ashu bir quta uruqtin élish belgilen'gen her bir kilogram pile üchün besh yuendin jerimane hesablap we özining yopurmaqlirinimu qoshup, qoshnisigha béqishqa bériwitiptu. Men némishqa undaq qilghanliqini sorighinimda «birinchidin, pile béqish japasidin qutulup qalimen, ikkinchidin, beribir jerimane töleydighan bolghanliqtin eger amiti kélip qalsa qoshnilargha paydisi bolsun üchün shundaq qildim» dep jawab berdi. U jerimanini jerimanichilerge bergüche qoshnilirigha bérishni ewzel körüptu

Bichare déhqanlar yuqiridiki passip charilerni qollinip baqqan, ularning buningdin bashqa yene néme amali bolsun? Jerimanichilik heqiqetenmu xotenliklerning yilikini shoraydighan zülükke, qénini shoraydighan yilan – chayan'gha, tügimes elem – külpet keltüridighan apetke aylandi.

Xoten'ge kélip baqmighan, xotenning ehwalini bilmeydighan we chüshenmeydighan kitabxanilar «shunche jiq jerimane tölep yürgiche pile qurti baqmayla qoysa boldi emesmu» dep oylishi mumkin. Buninggha xenzu xelq maqal – temsilliridiki «qattiq siyaset yolwastin yaman» dégen idiyum jawab bolalaydu. Yenimu tepsiliy jawabni «tömür wezipe» diki pakitlardin tapqili bolidu.

7. «Tömür wezipe» toghrisidiki parang

«Tömür wezipe» ning alahidiliki mundaq:

Üjme we üjme yopurmiqining bar- yoqliqidin, bir quta pile béqishqa yétish- yetmeslikidin, qurtxanisi bar- yoqliqidin, emgek küchi yétish - yetmeslikidin qet'iynezer her bir déhqan ailisi bir quta we uningdin artuq pile qurti béqishi we uningdin «tömür mehsulat» élishi kérek. Bir quta mejburiy, uningdin artuqi qismen ixtiyariy.

Mana bu ― nahiyilik, yéziliq xelq qurultiyi wekiller yighinining qararidin ötküzülgen - ötküzülmigenlikidin, yéziq - höjjet arqiliq élan qilin'ghan – qilinmighanliqidin qet'iynezer, alliqachan omumliship bolghan, hemme adem bilidighan polattek qattiq yerlik siyaset.

Bu siyasetning yene her qaysi jaylarda yolgha qoyulushi oxshimaydighanliqi melum. Bezi nahiyilerde déhqan aililiri baqidighan pile qurtining miqdari shu déhqan igiligen yerning külimige asasen belgilen'gen, köp yéri barlar köp béqish, yéri azlar az béqish, yéri yoqlar baqmasliq prinsipi ijra qilin'ghan. Bezi nahiyilerde ailidiki nopusqa asasen belgilen'gen. Nopusi köp aililerde köp béqish, nopusi az aililerde az béqish prinsipi yürgüzülgen. Bezi kadirlar buni téxi «pilanliq tughutni yolgha qoyghanlargha étibar bérish» dep atiwalghan. Yene bezi nahiyilerde chong yaki kichik bolushidin qet'iynezer ailigila teqsim qilish prinsipi yolgha qoyulghan. Emgek küchi yétish - yetmesliki hisapqa élinmighan.

Biz yuqirida körüp ötken xoten wilayiti 1994 - yili baqqan qurtning 175 ming quta ikenlikini eslep, yéza ailisi dep qaralghan 281 ming 766 ailidin qaraqurumgha jaylashqan yézilardiki charwichi ailirini, yéza nopusida bolup, emiliyette sheher bazalargha köchüp ketken aililerni, öyi yézida bolsimu yerni tashlap bérip üchinchi kesp bilen shughulliniwatqan aililerni, shundaqla pile baqmaydighan sikritar, kent bashliqi, yéza kadirlirining ata - ana, uruq - tughqanliri, puli bar yoli bar aililerni chiqiriwitip qarap baqidighan bolsaq, omumiy pile qurtining heqiqiy déhqan aililirige rasttinla bir qutidin toghra kélidighanliqini körüwalalaymiz.

«Tömür wezipe» siyasitining yene her bir déhqan ailisi bahar pilisi béqishi kérek, bahar pilisi baqmighanlar we bahar pilisi béqip «tömür meshghulat» ölchimige toshquzalmighanlar küzlük pile béqishi kérek, nahiye boyiche palan quta pile béqip postan kilogram mehsulat élishi kérek. Pütun yéza palan quta pile qurti béqip postan kilogram mehsulat élishi kérek dégen maddilirimu bar.

Her yili yil axirida shu yilliq xizmetlerni xulasilesh we kéler yilliq xizmet pilanini tüzüsh üchün wilayet üch derijilik kadirlar yighini chaqiridu. Bu yighin bezi yilliri yil axirida emes, yil béshida échilidu. Yil béshida échilsa aldinqi yilliq xizmetlerni xulasilesh, yéngi yilliq xizmetlerni pilanlash yighini bolidu. Ashu yighinda bir yilliq muqam belgilinidu. Wilayet tüzgen mehsulat körsetküchi toxtamnamisige wilayet we nahiye rehberliri imza qoyushidu. Uningdin kéynki ishlar tertipi boyiche mangidu. Nahiyiler yighin chaqiridu. Nahiyiler tüzgen mehsulat körsetküchi toxtamnamisige nahiye we yéza rehberliri imza qoyidu. Uningdin kéyn yézilar yighin achidu. Yézilar tüzgen mehsulat körsetküchi toxtamnamisige yéza rehberliri imza (ular her halda xet tonuyalaydu we yazalaydu), kent rehberliri qol qoyidu. Axirida kentler tüzgen mehsulat körsetküchi toxtamnamisigha (buni kent sikritari éghizche éytip bérip, téxi yéqindila toluqsiz otturini püttürgen, sawatsizgha aylinishqa ülgürmigen bir yash bala yézip chiqidu) kent sikritari bilen déhqanlar qol basidu. Héchkimning toxtamlargha imza qoymasliqigha, qol basmasliqigha, ijra qilmasliqigha heqqi yoq.

Bundaq toxtamlarning qudretlik küchi aldida, généraldek gidiyip yüriydighan nahiye rehberlirimu, chapanlirining yingini sapmay teletidin muz yaghdurup yüriydighan yerlik xaqan – yéza rehberlirimu, daim yéza rehberliri bilen yurtdashliri arisida tengqisliqta qélip, tenqid we tapa – tene anglap yüriydighan kent rehberlirimu ghing qilalmaydu. Ghing qilsa «namratliqtin qutulush ulugh qurulushi»gha tosqunluq qilghan hésablinidu. Tenqid qilinidu, emilidin élip tashlinidu, hetta ashu jerimanichilerning özigimu jerimane qoyulidu. Eger déhqanlar ghiding – piding qilsa, ehwal téximu chataq bolidu. Ularning hoylisida qiyamet qayim bolidu. Öyige «qaraqchi» tigip, gilem, kigiz, ashliqlirini sörep mangidu. Qotinigha bore tigip qoy – öchkilirini sörep heydep kétidu. «Öyüngni buzup köchüp ket!» dégen dehshetlik sada qulaqlirigha muzdek anglinip, közliridin taram – taram yash aqquzidu. Bezi déhqanlar bahar pilisi baqqan bolsimu, yenila küzlük pile béqishqa mejbur qilinidu. Ret qilsa bichare déhqan ziyan tartidu.

Hékaye

1994 – Yil awghustta, xoten nahiye tewekkül yéza dong'ériq kentide küzluk pile qurti aililerge teqsim qiliniwatatti. Déhqanlar özlirige teqsim qilin'ghan pile qurti lichinkilirini ghelwirge, siwetke élip bir – birlep kétishti. Peqet déhqan ramuq axun shamalgha teqsim qilin'ghan qurtlarla qaldi. Kichikkine, aq chümülidek pile qurti lichinkiliri ghelwirning ichide mighildaytti. Her yan tolghinip ozuq izdeytti. Ramuq axunni chaqirip kélishti.

― Sizge teqsim qilin'ghan qurtni élip kéting.

― Men baqmaymen.

― Némishqa baqmaymen deysiz, ramuq aka?

― Men yazliq pile baqtim, emdi küzlük pile béqish wezipem yoq.

― Buni biz kent partiye yachiykisi sizge teqsim qilduq.

― Teqsim qilghan bolsanglarmu baqmaymen, kim baqsa baqsun.

- Undaq démeng deymen.

― Ashundaq deymen.

- Jahilliq qilmang, payda alalmaysiz.

― Baqmaymen dédimmu baqmaymen.

Ramuq axun bilen sikritar talashti, munazirileshti, warqirashti, doq qilish, qorqutush, heywe qilish kargha kelmidi. Ramuq axunning jahilliqi tutup, toqumni qarnigha alghanliqi mana men dep turatti. Sikritarmu bosh kélidighanlardin emes idi. «U baqmisa kim baqidu? Men baqaymu? Tuqqanlirim baqsunmu? Yaq, choqum uninggha baqquzimen, uning gedenkeshlik qilip, boyun tolghishigha yol qoymaymen» sikritar shundaq oylidi – de, qurt sélin'ghan ghelwirni élipla ramuq axun'gha tutquzup qoydi.

― Baqsingizmu baqisiz, baqmisingizmu baqisiz.

― Baqmaymen dédim, baqmaymen.

Ramuq axun ghelwirni kent bashliqining aldigha tashlap, örülüpla sirtqa qarap mangdi. Sikritar ghelwirni kötürüp uning arqisidin qoghlap chiqti. Derwazining aldida, su éqiwatqan ostengdiki körük ustide ghelwirni yene ramuq axun'gha tutquzup qoydi.

― Hey, jahil qiri, uz gep qilsa anglimaysina, baqmighiningni bir körüp baqay qéni, ale...

Ramuq axun ghelwirni tutup, köwrük üstide bir haza turup qaldi. Kallisida mingbir oylar kizetti: «qara mawu shumtekni, men dadisidek adem tursam yene tillaydiya, senleydiya, ashu edebsiz aghzigha uraymu? Küchüm yétermu? Hey meyli depla qurtni baqaymuya? Yene jerimane töleydighan, japa chikidighan gep. Qaysi pulni töleymen? Ah xuda néme qilsang, qilishmamsen...»

― Baqmaymen dédimmu baqmaymen, qolungdin kelse yagh chayna...»

Ramuq axunning qehirlik awazi güldürmamidek yangrap chiqti. Arqidinla qurtlarning östengdiki su yüzige shalaqlap chüshkini anglandi. Sikritar we bashqa kent kadirliri yügürushüp chiqqanda qurtlar su üstide mighildap, biri chöküp, biri leylep xélila yiraqqa éqip ketkenidi.

Ramuq axun shamalning pile qurtini östengge töküwetkenliki toghrisidiki xewer birdemdila tewekkül yézisigha pur ketti. Dong'ériq kentige yéziliq hökümetning kadirliri, yéziliq saqchi ponkitining saqchiliri, yéziliq sotning sotchiliri yighip ketti. Ramuq axun bilen yéza saqchiliri arisida soal – soraq boldi? Ramuq axunning nechche tal saqili yungdilip, nechche tal chishi töküldi? Béqinigha nechche musht, sönggichige nechche tipik tegdi? Bularni héchkim bilmidi. Chünki, yéza saqchiliri ishni yekkimu – yekke, guwahchisiz bir terep qilishqa adetlen'genidi. Shundaqtimu axirida yenila «ramuq axun ming yuen jerimane töleptimish. Yéziliq hökümettikiler qoylirini heydep ekitiptimish» dégen gep tarqaldi.

Ish ashundaq, déhqanlarning «tömür wezipe»ni ret qilishimu, ret qilip payda alalishimu mumkin emes.

Melum bir kadir manga: «pile béqishtin chüshken bésim shunchilik éghirki, eger déhqanlarning rohi jismaniy omurtqisigha oxshash söngektin pütken bolsa, qarsside sunup ketken bolatti» dédi. Melum bir nahiyilik partkomning muawin shujisi: «hemmimizge bésim bar, bu bésimning nedin kelgenlikini bilgili bolmaydu» dédi. Hakimmu, kadirmu, déhqanmu bésim hés qilsa, bu bésim zadi nedin keldi? Rasttinla bilgili bolmamdu? Yaq. Bilgili bolidu. Bu bésimlar ashu yuqiri – töwen, tertipi boyiche imzalan'ghan toxtamlardin kelgen. Nahiyimu nahiye, bes – beste qurulghan yipekchilik fabrikilirini xam eshya bilen teminlesh teqezzasidin kelgen. Pile, üjmichilik ishlepchiqirishidiki yuqiri sür'ettin kelgen. Xoten déhqanliri yenila namrat péti qiliwermisun dégen yaxshi niyettin kelgen.

Qatlammu qatlam toxtamname imzalap, pilanliq – nishanliq ishlesh, bes – bes bilen fabrika qurup, yuqiri sur'et peyda qilishni yaman ish digili bolmaydu. «Déhqanlar yenila namrat péti qiliwermisun» dégen yaxshi niyetni bolsa, elwette alqishlash kérek. Lékin, yaxshi niyettin daim yaxshi netije chiqiwermeslikimu emeliyette körülüp turidighan ish.

Déhqanlar pilichilik arqiliq namratliqtin qutulalidimu? Ashu yaxshi niyet kütken netijige érishelidimu?

x Nahiye x yézidiki jerimanichi x némishqidur bir éghiz rast gep qildi: «pile béqip biyighan adem yoq. Turmush sewiyisidimu chong özgirish bolmidi...»

Bu heqiqetenmu rast gep. Eger biz déhqanlarning pile satqan pulidin artuqraq jerimane tölewatqanliqini eske alsaqla, buning rast shundaq ikenlikige ishineleymiz. Bu yerde yene pishanisi ong ayrim déhqanlarning jerimanige qarighanda kirimining artuq bolghanliqini, turmush sewiyiside melum yüksilish bolghanliqini (pile arqiliq) nezerdin saqit qilmasliq kérek. Xoten déhqanlirining turmushida islahat, échiwitish yolgha qoyulghandin kéyn emelge ashqan ghayet zor yaxshilinishta pilchilikning hessisi yoq déyerlik. Héch bolmighandimu éghizgha alghudek chong emes. Némishqa shundaq? Ashu qétimliq söhbette héliqi jerimanichi: «öz ixtiyarigha qoysa, hazirqi ehwalda déhqanlardin pile baqidighan birmu adem chiqmaydu. Chünki pilining sétiwilish bahasi bek töwen, pilining bahasi östürülse, andin kishilerning aktipchanliqi qozghilishi mumkin» dégen gepnimu qilghan.

Pilikar déhqanlarning béyip ronaq tapalmasliqidiki seweb asasliqi jerimanichilikte. Lékin pilining bahasining töwenlikini muhim bir amil dep qarimay bolmaydu. Chünki, baha mihnetning qimmitini eks ettüridu emesmu? Biz bu heqte kéynki babta toxtilayli.

8. «Tömür baha» toghrisida parang

«Tömür qurt», «tömür üjme», «tömür wezipe», «tömür mehsulat» bar iken, «tömür baha» bolmay qalarmu?

Eslide biz bu atalghuni «tömür baha» démey, «töwen baha» dep alsaqmu bolatti. Bundaqta esli mesilini téximu éniq ipadilep béretti. Lékin, yuqiriqi bablargha par keltürüsh üchün yenila «tömür baha» dep alduq. Chünki, pile bahasining «tömür» lük teripimu bar. Bu teripi shuki, sodilishish esla mumkin emes. Baha talashturup sétish téximu mumkin emes.

Undaqta bu «tömür baha» birer qanun chiqirish orgini teripidin belgilen'genmu? Yaq. Bazar ehwaligha asasen chiqirilghan bahamu? Yaq. Emgek qimmitige asasen békitilgen bahamu? Yaq. Anglishimche, «tömür baha»ni pile sétiwalghuchi fabrika terep belgilep, qaysibir shujigha testiqlatqanmish. Bu – qanun, belgilime chiqirish, baha békitish tertipige uyghunmu?- Héchqandaq bir pilikar bu soalni qoyushqa jüret qilalmaydu. Soal otturigha qoyup jawapmu alalmaydu. Qandaqla bolmisun xoten pilichilikide «tömür baha»ning mewjutluqi pakit.