PDA

View Full Version : Khotandin Kelgen Het (1)



Unregistered
30-06-07, 17:27
Xotendin xet



(Edebiy axbarat)



Nur muhemmed toxti



1. Kona ishtin yéngi uchur



1994 – Yil 19 – iyul qaraqash nahiyisining saybagh yéza x kentide chach – saqallirigha qiraw chüshken, yéshi 60 largha ulashqan bir moysipit déhqan bilen pile - üjmichilik heqqide parangliship qaldim. Déhqan béshini meyusane chayqap «némisini deyla ghujam, pile qurti bir zulum boldi, zulum» dédi. Men heyran boldum, ikki yénimgha alaqzadilik bilen qarap qoydum. Xudagha shükür, etrapimizda héchkim yoq iken. «Zulum» dégen ashu namuwapiq sözni bashqilar anglap qalmaptu.

Kishiler éhtimal «irqiy zulum» «sinipiy zulum» «milliy zulum» «bay - pomishchiklarning zulumi» dégendek sözlerni gézit- zornallardin, kitap, dersliklerdin oqughandu. Lékin «pile qurti zulumi» «pile zulumi» dégen geplerni anglap baqmighan bolushi mumkin. «Milliy zulum», «sinipiy zulum» yoq qilin'ghan jem'iyitimiz üchün éytqanda, «zulum» sözining qayta otturigha chiqishi qorqunchluq ish emesmu? «Okyanus»qa qarap baqsam «zulum» dégen atalghugha «ikispilatatsiye qilish» we «izish» dep chüshenche bériliptu. Héliqi déhqan zadi néme démekchi? U pile- üjmichilik zulumgha aylandi, pile qurti béqish zulum boldi, pile béqishqa mejburlighanlar zulum saldi, pilichilik japa - musheqqet élip keldi, dert- elem élip keldi, démekchi. Kimlerdur bizni ikispilatatsiye qildi, bizni ezdi, démekchi.

Uning «pile qurti zulum boldi, zulum» dégen sözi namuwapiq éytilghan söz. Xotenning insaniyetke pilini, pile - yipekchilik medeniyitini teqdim qilghanliq tarixiy töhpisidin élip éytqanda, pütünley xata éytilghan söz...

Héliqi déhqan aljip qalghanmidu? Yaq. Aldinqi 30 yilliq siyasiy boran - chapqunlar, uchuqdashlar, küresh, pipen qilishlar, qalpaq kiydürüshler, yüzige qara suwap sazayi qilishlardin yürek yarisi bolup, qorqunchaqliship ketken xotenlikler birdin «zulum» üstidin shikayet qilghudek derijide baturliship ketkenmidu? Yaq.

Emise bu déhqan'gha zadi néme boldi?

Bir éghiz söz bilan éytqanda, bicharige dert boldi. Bu yerde éytip tügetküsiz pighanliq hékaye, bir yighlapla xalas bolghili bolmaydighan dert - elem bar. Haqaret, tayaq, heywe - doq, bésim, jerimane bar.

Xoten wilayetlik partkom we memuriy mehkime xotenni tézrek halliq sewiyesige yetküzüsh üchün, xotenni shinjanggha, pütün memliketke, dunyagha tonutush; Shinjangni, pütün memliketni, dunyani xoten'ge jelp qilish yolida nurghun xizmetlerni ishlidi. Xotenni shinjanggha, pütün memliketke, dunyagha tonutush kérek. Xoten pütün dunyagha tonutqudek güzel we ésil yurt. Qedimki shahinshahlardin birining etiwar qizini makanlashturush üchün «tot apet»tin (yilan - chayanlardin, yer tewreshtin, su apitidin, qattiq issiq we qattiq soghuqtin)xaliy makan izdep, axiri xotenni tapqanliqi toghrisidiki hékaye, shundaqla hezriti nawayi qatarliq sherq klassiklirining xoten heqqidiki güzel teswirliri buning delili. Bu yerning iliningkidek köp we ésil almizarliqliri, turpanningkidek üzümzarliqliri, atushningkidek enjürlikliri, qeshqerningkidek anarliq baghliri, aqsuningkidek payansiz shalzarliqliri, altayning yayalaqliridek keng we payansiz yaylaqliri bar. Neshpüti korliningkidek, ürüki kucharningkidek, qoghun - tawuzi qumul we peyziwatningkidek shirin we ésil. Shaptuli, bolupmu kök shaptuli sélishturghili tengdishi yoq. Xotenni pütün dunyagha tonutush kérek. Xotenning ésil kilimatini, güzel muhitini, yaxshi sharaitini, shirin németlirini tonutupla qalmay xotenliklerning arzu - armanlirini, istek- intilishlirini, külke shadliqlirini, dert- elemlirini, tonutush kérek. Bügünki künde xotenliklerning xoshalliq -shadliqlirigha héchkimning shadliqi yétishelmeydu. Bügünki xotenliklerning derd -elemlirigimu héchkimning derd - elemliri yétishelmeydu.

Gerche bu omumiy simponiye ichidiki kichikkine bir qisturma bolsimu, héliqi déhqanning«pile quruti zulum boldi...» Dégen ashu sözige xotenliklerning derd - elimi mujessemlexgen. Bu yerde heqiqetenmu ürümchilikler we ililiqlar bilmeydighan, tesewwur qillalmaydighan, pütün shinjangliqlar, pütün memlikettiki qérindaxlar, dunya xelqi bilmaydighan we tessewwur qilalmaydighan ajayip ishlar bar. Tayaq, heywe - doq, bésim, jerimane bar...

Ashu zulum sözini jumhuriyet qurulup adalet tiklinip, yene 45 yildin kéyn éghizgha alghan déhqan zadi kim? Ismi néme? Men buni éytip bérelmeymen, néme üchün?

Qaraqash nahiyisining bashliqliridin biri mundaq bir hékayini sözlep berdi: bu yil yazliq ashliq sitiwélishtin kéyn, wilayetlik partkomning shujisix qaraqash nahiyisining melum yézisigha xizmet tekshürüshke bériptu. Yéza rehberlirining ashliq mehsulatining uda ashqanliqi, döletke ashliq sétip bérish wezipisini palan pirsent ashurup orundighanliqi toghrisidiki doklatini anglaptu. Arqidin tüwen'ge chüshüp melum déhqanning ailisini ziyaret qiliptu. Déhqanning turmush ahwalini, ishlepchqirishini, kirim - chiqimini sürüshtürüptu. Döletke qanchilik ashliq bergenlikini, ashqan ashliqning yétidighan - yetmeydighanliqini, nechchinchi ayghiche yétidighanliqini, qiyinchiliq tartidighan - tartmaydighanliqini soraptu. Shu arqiliq partiyining, hökümetning déhqanlarning turmushigha köngül bölidighanliqini ipadileptu, belkim shu chaghda öy igisi tengqisliqta qalghan bolushi mumkin. Meydanda turghan yéza rehberlirige közining quyriqida yer tigidin bir qanche qétim qarighan bolishi mumkin. Wehalenki, yoqsuzluqtin qattiq nerse yoq, moldürlep turghan yalingach balilirini, ularning ach qélishi mumkinlikini oylighan déhqan axir rast gepni deptu. Yéza rehberlirining közichila, döletke sétishtin kéyn ashqan ashliqning aran 11- ayghiche yétidighanliqini bayan qiliptu. Déhqanning wilayetlik partkom shujisigha rast gep qilghanliqi toghra, u derdini, qiyinchiliqini partiyining wekilige éytmay, kimge éytsa bolatti? Belkim déhqan shu chaghda wilayetlik partkom shujisining chirayigha ümid we iltija bilen baqqandu, qara közlirige yash alghandu. Belkim wilayetlik partkom shujisimu déhqanning «ashliqim aran 11- ayghiche yéter» dégen sözini anglap, néminidur oylap jimip qalghandu. Yéza rehberlirige menilik halda tikilip qarighandu. Ziyaret axirida wilayetlik partkom shujisi déhqan'gha tesselli bérip, ach qélishtin ensirimeslikni éytiptu. Partiye hökümetning uni ach qoymaydighanliqigha wede bérip qaytiptu.

Eger wilayetlik partkom shujisining bir qétimliq yézigha chüshkenliki toghrisidiki xatire mushu yerdila tügigen bolsa, bu partiyimiz kadirlirining byukratliqtin xaliyliqi, ammini yoqlap, ammining turmushigha köngül bölüp turidighanliqi, partiyining xelq ammisining qayashi ikenliki toghrisidiki tesirlik hékayigha aylan'ghan bolatti. Epsuski, bu xatirimu shu yerdila tügimey qaldi. Wilayetlik partkom shujisi qaytip ketkendin kéyn _ toghrisini éytqanda u paqlan kawipi, toxu kawipi, ular kawipi, kepter kawipi, qushqach kawipi we kepter tuxumi, qushqach tuxumi, ghaz tuxumi bilen teyyarlan'ghan dastixan'gha qiya közinimu salmay qaytip ketkendin kéyn _ héliqi déhqanning öyide qiyamet qayim boldi. Bu qiyametni hélila yüzliridin xoshamet külkisi balqip turghan ashu yéza rehberliri qayim qildi. Yéziliq partkomning shujisi bilen yéza bashliqi qayim qildi. Ular özliri bilen bir mehellide, bir yolda méngip, bir östengning süyini ichip, bir naxshini teng éytip chong bolghan yurtdishi aldida ezrailgha aylandi. Chirayidin qar- muz yaghdi. Aq it kirip, qara it chiqti.

_ Némishqa ashliqim yil boyi yétidu démeysen? Sen wilayetlik partkom shujisi aldida bizning yüzimizni tökting. Bizni yerge qaratting, bizning netijilirimizni yoqqa chiqarding, bizni osal qilding!_ dep warqirashti ular.

_Sen partiyining ashliq sétiwélish siyasitige naraziliq bildürdüng, partiyege qarshi chiqting _ dep popuza qilishti ular.

_ Yézimizda séningdek gedenkesh eza yoq, bu yerdin derhal yoqal, köchüp ket, üch kün ichide köchüp ket! _ dep jarqirashti ular.

_Sen ashliqim yetmeydu, ach qalimen dégendikin tayinliq ach qal, ach qélip öl _ déyishti ular we bichare déhqanning döletke sétishtin éship qalghan azraq bughdiyinimu élip kétishti.

Bichare déhqanning béshigha kün chüshti, tagh örüldi. Déhqan üchün ashliqsiz qélishtin, eziz yurtini tashlap chet yurtlargha köchüp kétishtin artuq qiyamet barmu? Bichare axir bala - chaqilirini yitilep nahiyilik partkomning derwazisi aldida yükünüp olturushqa mejbur boldi. Méning héliqi «pile zulumi» toghrisida sözlep bergen déhqanning ismi – sheripini éytip bérelmeslikimdiki seweb ene shu. Uning manga pile - ü댼michilik heqqide, pile qurtining zulumgha aylan'ghanliqi heqqide sözlep bergenlikini yéza bashliqliri uqsa, uning hoylisidimu qiyamet qoparmasmu? Saybagh yéziliq partkomning shujisi tursuntoxti abdurehman bilen yéza bashliqi iminniyaz abbasning ashu moysipitqa ahanet qilmasliqigha, uni«zulum sözinini tilgha apsen»dep köchüp kétishke zorlimasliqigha ishen'gili bolamdu? Men ularning undaq qilmaydighanliqigha ishench qilalmaymen. Yéza bashliqliri teqdirname élish üchün, wilayet, nahiye rehberlirining bir qétimliq maxtishigha érishish üchün yurtdashlargha némilerni qilmaydu deysiz? Tursuntoxti abdurehman bilen iminniyaz abbas undaq qilmighandimu yene bashqilarni undaq qilmaydu dégili bolmaydu. Shunga men manga pilichilik heqqide sözlep bergen héliqi déhqanning ismini héchkimge éytip bérelmeymen. Méning bichare déhqan'gha derd tépip bérish xiyalim yoq. Wehalenki, héliqi moysipitning manga:«némisini deyla ghujam, pile qurti zulumboldi zulum.» Dégenliki rast, méning uzaqtin béri anglimighan «zulum» sözini anglap heyran jalghanliqimmu rast. Uzaqtin béri anglimighan sözni anglash kishige xili obdanla yéngiliq tuyghusi bexsh étidiken. Uzaqtin béri yüz bermigen ishning qayta yüz bérishimu kishini xili obdanla jelp qilidiken. Men ashu moysipit bilen pilichilik heqqide paranglashqandin kéynki bir qanche ayda uchrishishim, sözlishishim mumkin bolghanla déhqanlarning hemmisidin pilichilik heqqide sorap kördüm. Ularning beziliri atayiten méni izdep keldi, biz sözleshtuq, mungdashtuq. Hemmeylenning yetküche qorsaq köpüki, derd - elimi bar iken. Pile qurti ustidin, pilichilik üstidin uzundin- uzun shikayet qilishti. Ashu paranglarning hemmisi yenila héliqi moysipitning sözige yighinchaqlandi.

-Némisini deyla, ghujam, pile qurti zulum boldi, zulum...

Bizde dertliringni sözlep chiqirwetseng yéniklep qalisen, dégen eqide bar. Men bilen hang - mung qilishqan ashu bicharilerning belkim qorsaq köpüki chiqip yenggillep qalghandu. Özlirini yéniklep qalghandek hés qilghandu. Eksiche ashu derd - elemlerni anglighanséri emdi méning qorsiqim köpüp qaldi. Özümni kimdindur, némidindur aghrin'ghandek, alliqandaq bir dertke giriptar bolghandek hés qilishqa bashlidim. Kimgidur hang – mung éytqum kélipla turatti. Shundaq qilip «xotendin xet»ni yézishqa kirishtim.

2. Xoten- pilichilikning böshüki

Xotenning yipek, gilem, qashtishidin ibaret üch enggüshtiri bar, bu üch enggüshter ichide yipek birinchi we eng muhim enggüshter hésaplinidu.

Men xoten pile- yipekchilikining meshhur yipek yolining fokus nuqtilirining biri bolghanliqi heqqide birmunche pakitlarni yoluqturghan. Bezi alimlar qedimki yawrupaliqlarning «siris döliti»(yipek döliti)dégen sözining xotenni nezerde tutup éytilghanliqini ispatlap yürüptu. Kéynki chaghlarda buningdin ikki ming yillar ilgiriki dewirlerge mensup niye qedimki xarabisi we bashqa xarabilerdin qiziwilin'ghan pile ghuziki, yipek rextler we bashqa maddiy buyumlarmu xotenning pilichilikining böshüki ikenlikini chüshendürüp béridu.

Birdinla xoten padishaligha yatliq qilin'ghan qaysibir melikining chéchigha pile ghuziki qisturup kelgenliki toghrisidiki riwayet isimge kélip qaldi. Pilichiliktin xewiri bar her qandaq bir adem pile qurti torigha kirip pile ghuziki hasil qilin'ghandin kéyn eger 8-10 kün ichide ghuzikini buslap- pishurup, uning ichidiki pile qurtini öltürmigende qurtning pile kipinikige aylinip pile ghuzikini tiship chiqidighanliqini, derhal tuxumlashqa bashlaydighanliqini, muwapiq saqlash muhiti bolmisa (saqlash jeryani soghuq saqlash arqiliq ishqa ashurulidu. Adette issiq aylarda muzxanida saqlinidu. Soghuq aylarda tebiiy saqlinidu) pile ghozikiningmu pile kipinikiningmu, pile lichinkisiningmu nabut bolup kétidighanliqini bilidu. Uni chachqa qisturup nechche ming kilomitir yiraqtin yötkep kelgili bolarmu? Nechche aylap atliq yürüp xoten'ge kélish jeryanida qurt pile ghuzikini tiship chiqmasmu? Melike chéchigha qisturuwalghan pile ghuziki ichidiki pile qurti ölük bolushi mumkin. Ölük pile qurti pile kipinikigimu aylinalmaydu. Pile qurt lichinkisimu tughalmaydu. Uninggha tayinip özlüksiz ishlepchiqirishnimu dawamlashturghili bolmaydu.

Nechche ming yillardin biri xotenlikler özlirining hésapsiz yipek we yipek rextliri bilen jahan'gha yipektek güzellik, yipektek ewrishimlik, yipektek illiqliq bexsh etti. Yurtlarni bir- birige chatti, qelblerni bir- birige tutashturdi.

Xotenning pilichiliki asta - asta tereqqiy qildi. 50 - Yillarda xotenlikler yiligha 500 tonna etrapida pile ghuziki ishlep chiqarghan bolsa, 60 - yillarda 1200 tonnigha yetküzdi. 80 - Yillarning deslipide her xil sewepler tüpeylidin yilliq pile ghoziki mehsulati 650 tonna etrapigha chüshüp qalghan bolsa, 1994 - yiligha kelgende biraqla bir qanche hesse sekrep 3700 tonna pile ghoziki ishlepüchiqardi. Xoten wilayiti ishlep chiqarghan pile ghoziki mehsulati pütün shinjang aptunom rayoni ishlep chiqarghan pile ghoziki mehsulatining 76% ini teshkil qildi. 3700 Tonna _ üch milyon 700 ming kilogram pile ghoziki ishlepchiqirish xotenning pilichilik tarixida ilgiri zadila körülüp baqmighan bolushi mumkin.

Epsuski, pilichilik we pilichilikni keshp qilghan, shunchiwila nurghun pile ghoziki ishlep chiqarghan xotenlikler yenila namrat, alahide namrat! dunyagha qatmu qat payandaz sélishqa mumkin bolghudek nurghun zilche-gilem ishlep chiqarghan xotenlikler yenila namrat! jahandiki barliq qizlarning boynigha qashtishi zunnar ésishqa yetküdek nurghun qashtishi ishlep chiqarghan xotenlikler yenila namrat! «ashliq mehsulatini, paxta mehsulatini, méwe-chiwe mehsulatini yilmu yil ashurup» kéliwatqan xotenlikler yenila namrat! «xoten wilayitide hazirmu yilliq otturiche kirimi300 yuen'ge yetmeydighan 806 ming nupus bar, bu omumiy nupusning 62% ini teshkil qilidu, buning ichide 208 ming kishining yilliq otturiche kirimi 200 yuendin tüwen.» Bu zadi néme üchün? Zadi néme üchün?

1994- Yili3 milyon 700 kilogram pile ghoziki ishlep chiqarghan xoten déhqanliri her kilogram pilini zawut terepning eng yuqiri sétiwilish bahasi boyiche 10 yuendin satti dep hésaplisaq, shu yili 37 milyon yuen kirim qilghan bolidu. Shu yili wilayet boyiche béqilghan 175 ming quta pile qurutining her bir qutsini pile uruqchiliq zawutining top sétish bahasi boyiche 14 yuen 30 fungdin hésaplisaq, xoten déhqanliri shu yili 2 milyon 500 ming yuendin oshuqraq pulgha pile uruqi (pile qurti lichinkisi) sétiwalghan bolidu. Ular yene pile qurti béqish öyini dizinfiksiye qilish dorisi, pile qurti qétishish késellikining aldini élish dorisi, pile qurti qétishishning aldini élish parashuki sétiwélishi kérek. Yene her bir aile pile qurti baqidighan mexsus öy sélishi, öy ichige témpératura tengshigüchi ochaq sélishi, nurghun yaghach - badira ishlitip söchek yasishi (köp qewetlik, keng yüzlük jaza)söchek üstigemexsus pile béqish üchün sichuende toqulghan chong bambuk siwet (yéza kadirliri buni samba deydiken. Bir danisini 10 yuendin 15 yuen'giche alidiken)lerni qoyushi, pile béqish öyini qayta - qayta dizinfiksiye qilishi, bularning hemmisige pul xejlishi kérek. Pile qurti baqmasliqqa yol qoyulmaydu. Mexsus pile qurti béqilidighan öy salmasliqqa, söchek yasimasliqqa, dizinfiksiye qilmasliqqa, ochaq salmasliqqa yol qoyulmaydu. Söchek üstige adettiki bora sélishqa, yerlikte talchiwiqtin toqulghan siwetlerni qoyushqa yol qoyulmaydu. Choqum mexsus sichuende toqulghan bambuk siwet qoyulishi kérek. Bularning hemmisige pul kétidu. Biz bulargha xejligen pulni hésapqa almay, pile ghoziki sétishtin kirgen omumiy kirimni(pile qurti sétiwalghan chiqimni chiqiriwétip)xotenning omumiy nopusigha chachsaq, her bir nopusigha aran 23 yuendin toghra kélidu.

Biz yene töwendiki hésabqa qarap baqayli.

Qaraqash nahiyisidiki pile uruqchiliq zawutidiki yash téxnik yigitning tonushturishiche, eng yaxshi oxshighan bir quta pile uruqidin 25 kilogram ghozek yighiwalghili bolidiken. Uni zawutlarning eng yuqiri sitiwélish bahasi boyiche 10 yuendin satsaq, 250 yuen'ge satqan bolimiz. Buningdin15 yuenni uruq puligha, 15 yuenni dora puligha, 100 yuenni yopurmaq puligha(ü댼me yopurmiqi yoq yaki yopurmiqi yétishmeydighan aililer yopurmaq sétiwélishqa majbur)chiqiriwetsek, pilikargha 130 yuen ashidu. Pile qurti ghozekke aylininsh üchün 35-40 kün kétidu. Bir quta qurtini ikki adem aran baqalaydu. Démek her bir pilikargha 65 yuendin, her bir emgek künige bir yuen yetmish fungdin toghra kélidu

Tangdin shamghiche, shamdin tangghiche ishlep, aran bir yuen 70 funggha érishken emgekchi namrat bolmay, yene néme bolmaqchidi?

Ashu bir yuen 70 fung(aldidiki teyyarliq ishlirini démeyla qoyayli)seher turup u댼me shéxini késish, yopurmaq potash, her bir tal yopurmaqni longge yaki yaghliq bilen bir-birlep sürtüp chiqish(qurtqa yopurmaqni pakiz sürtmey yaki suda yuyup berse ölüp qalidu)pile qurti biqilidighan öyge ot qalash(qurtxanining témpératurisi c22 tinc 28 giche bolushi kérek)kéchisi ikki qétim, kündüzi 3 - 4 qétim yopurmaq sélish, chümüle, chashqan we qushlarning ziyan yetküzishidin qoghdash, qurtxana témpératurisini saetmu saet tekshürüp turush qatarliq bir künlük mihnetke bedel bolalamdu? Bir kün sésiqchiliqqa chidash (qurtxana bir xil sésiq hawagha tolghan bolidu. Bu pile qurtining bir xil sésiq puraq chiqirishidin yaki üzlüksiz chéchilghan dizinfiksiye dorilirining bulghunishidin bolghan bolushi mumkin)qa, maghdursizlinishqa chidashqa(pile qurtining tebiiti soghuq bolghachqa, qurtxanida ishligen ademde maghdursizlinish, béshi qéyish alametliri körülidu) bedel bolalamdu? 1994 - Yili xoten shehiride bir kilogram gösh18 yuen'ge, 40 jingliq bir xalta un aran 43 yuen'ge sétiliwatqan ehwal astida bir yuen 70 fung bilen bir pilikar bir kün jan baqalamdu?

Pilichilikning böshüki namratliqqa pétip qaldi. Pilikarlar namratliq ichide ingrimaqta. Bu zadi néme üchün?

Rast, partiye we hökümet namratlargha köngül bölidu, namratlargha yardem qilidu. Namratlarni yoleydu. Nechche yillardin biri hökümet alahide namrat rayon - xoten wilayitige izchil yardem bérip keldi. Her yili nechchemilyon meblegh ajritip namratlarni yoöleshke chüshürüp turdi. Xoten wilayiti we her qaysi nahiyiler xoten xelqini namratliqtin qutuldurush üchün talay xizmetlerni ishlidi. Pilichilik- yipekchilikni tereqqiy qildurushni namratliqtin qutuldurushning bösüsh éghizi qilip tallap, bes- beste yipek zawutlirini qurdi. Guma, niye nahiyisidin bashqa hemme nahiyilerde yipekchilik zawuti quruldi. Nurghun kishi ishqa orunlashti. Keng déhqanlar ashu zawutlar üchün xam eshya teyyarlash pursitige ige qilindi.

Epsuski, xotenlikler yenila namratliqtin qutulalmidi. Eksiche«zulum» hés qildi?

Bu soalning jawabi nahayiti addiy.

Mihnet mejburlash xaraktérini alsa zulumgha aylinidu, mihnet jerimane, qorqutush arqiliq ishqa ashurulsa zulumgha aylinidu,. Mihnet özige layiq qimmetke ige bolalmisa zulumgha aylinidu. Mihnet mihnet méwisi mihnet qilghuchigha toluq tegmigende zulumgha aylinidu.

Töwende ashu zulum hés qildurghan weqelerini bayan qilishtin ilgiri «tömür» heqqide kichikkine qisturma bermekchimen. Buning kéyinki geplerni chüshendürüshke – chüshiniwilishqa chong yardimi bolidu.

Shinjangning yéqinqi zaman tarixigha ait matéryallarni oqughan ademlering hemmisi qumul wanglirining «tömür charwa» tüzümini yolgha qoyup, emgekchi xelqni dehshetlik ikspilatatsiye qilghanliqini bilidu. Aldinqi yillarda xotende yéziliq partkom shujisining qara qurumdiki yaylaqta «tömür qoyi» barliqi toghrisida parang tarqalghan. Uning «tömür qoyiliri» shamexsut wangning «tömür charwiliri» dek köp emes iken, peqet 50 tuyaq iken. U her yili xalighan chaghda taghdin 50 tuyaq qoyini qayturup kélip, soyup yeydiken, satidiken, bashqilargha sowghat qilidiken. Lékin yene taghda 50 tuyaq qoyi éship qalidiken. Uning ashu 50 tuyaq qoyi késel bolmaydiken, apetke uchrimaydiken, ölmeydiken, suway qalmaydiken, eksiche her yili her biri birdin yene ellikni qozilap turidiken, hetta qochqar – iriklirimu qozilaydiken, bu ish 1985 – yilidin béri izchil shundaq bolup keptu

Démek kishiler «tömür charwa», «tömür qoy» toghrisidiki geplerni alliqachan anglighan. Wehalenki, ular ta hazirghiche «tömür qurt», «tömür u댼me», «tömür mehsulat», «tömür wezipe», «tömür baha» dégen geplerni anglimighan bolushi mumkin. Pakit dégen pakit. U kishilerning anglash – anglimasliqigha, shundaq atash – atimasliqigha baqmaydu. Xoten pilichilikide ashu «tömür» lerning mewjutluqi alliqachan pakitqa aylandi.



3. «Tömür qurt» toghrisida parang



Birinchi hékaye

1993 – Yil yazda lop nahiye chaharbagh yézisining bashliqliri heyranbagh kentige yazliq pile qurtining béqilish ehwalini tekshürüshke keldi. Ular mehellimu mehelle, ailimu aile ala qoymay kirip tekshghrdi. Her bir ailining qurtxanisidiki söcheklerde, mexsus sichüende toqulghan bambuk siwetlerning üstide her yan tolghinip – ömilep, zümrettek üjme yopurmiqini chirislitip yewatqan pile qurtlirining chong - kichiklikini, sémiz – oruqluqini sélishturdi. Qurtlargha késel tegken – tegmigenlikini, öchekke kirgen – kirmigenlikini sorashturdi. Qurti yaxshi ayniwatqanlarni maxtidi. Qurti yaxshi ösmigenlerni tenqid qildi. Qurti ölgenlerge nex meydanda jerimane qoyushti. Ular déhqan x axunning öyige kelgende, u baqqan pile qurtidin bir qismining ölüp ketkenlikini anglap, yéziliq partkomning muawin shujisi x chalwaqap ketti:

― Huy, eyte, qurtlar nemishqa öldi?

― Emdi, emdi ... Uqmay qalduq, késel tegken chéghi...

― Sen saqmu?

― Saq.

― Bala – chaqiliring saqmu?

― Saq.

― Sen we bala – chaqiliringgha késel tegmeptu, senler ölüshmepsen, némishqa qurtqa késel tégidu? Némishqa qurt ölidu?

― Shiyangjang ... Emdi bu qurt dégen adem emesken, zuwani yoqken.

x Axun duduqlap, axiri shundaq deyishke mejbur boldi. Muawin yéza bashliqi x xuddi yawa müshüktek sekrep kélip, déhqanning saqilidin aldi.

― Huy eblex, yene manga jawab yandurisena, qurtlarni öltürgen jinayiting üchün senmu öl!- muawin yéza bashliqi shundaq dédi- de, x axunning kachitigha changilditip ikki shapilaq urdi. Uni taghdek köridighan perzentliri, boyigha yétip qalghan qizliri, yawash ayali, jénidin eziz köridighan qiri anisi aldida ikki shapilaq urdi. Uning perzentliri chirqiriship ketti. x Axunning qiri anisi we yawash ayali yighlighan péti muawin yéza bashliqining qoligha ésildi.

― Urmisila shiyangjang oghlumni urghiche méni ursila. Méni öltüriwetsile shiyangjang...

― Urmisila shiyangjang, urmisila, méni ursila, bicharini urmisila...

Hoylida qiya – chiya, ah – peryad kötürüldi. x Axunning jawghiyidin qipqizil qan saqip chvshti. Yungdalghan saqlliri arisidin qan tepchirep chiqti. Közliridin taram – taram yash töküldi. Bichare déhqan némimu qilalisun? Ashu zomigerge musht yanduralayttimu? Musht yandurup höddisidin chiqalayttimu?

Muawin yéza bashliqi ölgen qurtqa töleydighan jerimanini bikitip, x axunni puxadin chiqquche tillap – haqaretlep, hemrahlirini bashla ketip qaldi. Lekin, x axunning hoylisidiki yigha – zare üch kun'giche bésilmidi. x Axun tayaq, haqaret we numus- elemdin vch kun'giche dum yétip yighlidi. Bala – chaqilirimu yighlidi...

Bu ashu ölüp ketken pile qurtliri üchün échilghan hazimu? Bu ashu ölgen pile qurtliri üchün haza échishqa mejbur qilishmu?

Yuqiridikisi men toqighan hékaye emes, chaharbagh yézisining ashu qétimqi tekshürüshke qatnashqan kadiri x manga shu weqeni sözlep beriwitip yighlap tashlidi. Menmu közlirimge issiq yash aldim. Oylap baqayli, bügün xotende, ashu chaharbaghda adem qedirlikmu yaki pile qurtimu?

Bir muawin yéza bashliqining öz yurtdishigha, özini saylighan bir mömin déhqan'gha ashundaq yawuzluq qilghanliqigha ishen'gili bolamdu? Biz peqet uning muawin yéza bashliqi ikenlikini, xizmet körsitishke, yuqirining maxtishigha, derijisining östürülüp yéza bashliqi, muawin hakim bolushqa intizar ikenlikini nezerge alsaq, yene kélip xotendiki yéza bashliqlirigha xas terbiye körmigen, yuqirigha xoshamet qilip tüwenni basidighan ghalcha mijezini, menseppereslik xaraktérini eske alsaq, bu ishning yüz bergenlikige, toqulma emeslikige ishineleymiz. Wehalenki, x axun pile qurti sewebidin tayaq yégen, haqaretke uchrighan yüzligen – minglighan déhqanlarning peqet biri, xalas. Izdisek yene samandek tépilidu. Xoten nahiyisining x yéza x kentidiki uch neper déhqanning pile qurti jerimanisi üstidin erz qilghanliqi tüpeyli yéza bashliqlirining teqip qilishigha uchrap ikki yildin béri öyige, mehellisige qaytalmighanliqi bundaq weqelerning yene bir delili.

Ikkinchi hékaye

1994 – Yil yazda, bahar pilisi béqiliwatqan mezgilde, qaraqash nahiyilik partkomning shujisi x tüwet yéza mughal kentidiki niyaz baratning öyige kélip, béqiliwatqan yérim quta pile qurtining ösüsh ehwalini közdin kechürdi. U nahiyilik partkom shujisigha xas segeklik bilen tepsiliy közdin kechürgen bolsa kérek: pile qurti béqiliwatqan söchek – bambuk siwetlerning qaysibir yériqidin aq qétish késelliki bilen ölgen ikki dane qurtni tépiwaldi. Pile qurtlirida bolidighan aq qétish késelliki yuqumluq bolidu. Buni nezerde tutqan nahiyilik partkom shujisi qurt igisi niyaz baratni «qurtni yaxshi baqmapsen, waqti – waqtida közitip turmapsen» dep tenqid qildi we derhal kent partiye yachikisining sikritari imin turahizni chaqirtip qurtlarni bashqa öyge yötkeshni, shu arqiliq aq qétish késellikining bashqa qurtlargha yuqushidin saqlinishni orunlashturdi. Shuji qaytip ketkendin kéyn imin turahiz, niyaz barat wequrt béqish téxnikiliri qurtni yötkesh – yötkimeslik toghrisida meslihetleshti. Niyaz baratning qurtliri shu künlerde del uxlawatkan bolghachqa (pile qurti béqiliwatqan mezgilde töt qétim uxlap öchekke kiridu. Deslepki qétim yérim sotka, axirqi qétim 3 -5 sotka uxlaydu. Öchek mezgilide yopurmaq yémeydu), téxniklar yötkeshke qoshulmidi. Bu ish shuning bilen boldi qilindi. Wehalenki, nahiyilik partkom shujisi bu ishni boldi qilmidi. 2 – 3 Kündin kéyn yene tekshürüp keldi. Ularning qurtni yötkimigenlikini körüp rasa achchiqlandi. Nahiyilik partkom shujisining orunlashturushigha pisent qilmaydighan qandaq bengbash némiler bu? Nahiyilik partkom shujisini közge ilmighinimu bu ularning? ... Shuningdin kéyn mughal kentige kadir we xizmet guruppisi tekshürüp bir terep qilishqa keldi. Yéziliq hökümetning asasliq bashliqliri mughal kentige hazir boldi. Ikki qurtning ölümi tekshürülüp bir terep qilinishqa bashlidi. Tekshürüsh dégen kawapsiz, ziyapet – haraqsiz bolmaydu. Ikki qurtning ölükini tekshürüp bir terep qilishqa serp qilin'ghan bir hepte waqit ichide töt qoy awwal tonurgha kirip andin xizmet guruppisidikilerning géligha kirip ketti. Haraq – sharab sudek éqip turdi. Axiri netijimu chiqti. Ikki qurtning ölüshide mesuliyiti bolghan imin turahiz gerche töt qoy kawap qilip bergen bolsimu yenila kent partiye yachiykisining shujiliq wezipisidin élip tashlandi. Biwaste jawabkar niyaz barat 100 yuen jerimane tölidi.

Yérim quta pile qurti ichidiki 10 – 12 ming qurt ichidin ikki dane qurt ölgen bolsimu niyaz barat axirida yenila 14 kilogiram pile satqanliq heqqidiki höjjetni yéza rehberlirige ötküzdi. Yérim quta pile qurtidin rasttinla 14 kilogram pile chiqtimu yaki niyaz barat bashqa oyun oynidimu? Buni héchkim bilmidi. Bu ishqa qarita déhqanlar:

― Pile qurti heqiqeten ademdinmu qedirlik iken. Mughalda birer kim ölüp ketse nahiye tügül yéziliq hökümettinmu adem kélip qoymaytti. Ikki qurt ölüwidi, nahiyidin we yézidin nechche on adem kélip mughalda bir hepte haza achti...- Déyishti.

Bir quta pile uruqidin 20 mingdin 23 mingghiche qurt chiqidu. Shunche jiq qurttin bir – ikkisi, on – yigirmisi ölüp ketkenge néme bolatti? Bir – ikki quta, on – yigirme quta qurtning ölüp ketkinige néme bolatti? Bir – ikki quta uruq qaraqashning zawa yézisidiki pile uruqchiliq zawuti 1994 – yili ishlep chiqarghan 130 ming quta bahar pilisi uruqi ichide qanchilik nisbetni igileydu? Xoten wilayiti 1994 – yili baqqan 175 ming quta pile uruqi ichide qanchilik nisbetni igileydu? 20 – 25 Ming nopusluq bir yézidimu her küni bir ikki adem ölüp turidighu? Ikki dane qurtning ölginige shunchiwala qilip ketken barmu?

«Tömür qurt» déginimiz ene shu. Uni öltürüshke bolmaydu. Uning ölüp qélishighimu yol qoyulmaydu. Uni késel qilishqa bolmaydu. Uning késel bolishighimu yol qoyulmaydu. Késel bolsa, ölüp qalsa, ashu qurtni pul tölep sétiwalghan déhqan jawapkar bolidu. U sétiwalghanda pul töleydu. Késel bolsa, ölüp ketse jerimane töleydu. Yene téxi axirida her quta pile uruqi üchün 32 kilogramdin pile ghoziki sétip, höjjet – talonni yéza rehberlirige körsitishi kérek. Nawada wezipisini belgilen'gen ölchemge yetküzelmise yéza rehberlirige kemligen her kilogram üchün 5 yuendin jerimane töleydu...

“ Tömür qurt»ning késel bolushidin, ölüp kétishidin, bowa bolup qélishidin (pile qurtining yaxshi chongiyip, dawamliq yopurmaq yep, lékin torgha kirelmeslik, pile hasil qilalmasliq hadisisini déhqanlar bowa bolup qélish dep ataydu)déhqanlarla qorqup qalmastin, kent kadirlirimu, yéza kadirlirimu qorqidu. Chunki, ashundaq ehwal yüz berse ularmu jawapkarliqqa tartilidu, wezipisidin élip tashlinidu, jerimane töleydu, tenqid anglaydu...

Uchinchi hékaye

1994- Yil yazda lop nahiye sampula yéza x kentining kadirliri déhqan x axun'gha teqsim qilin'ghan bir quta pile qurtini bambuk siwetke sélip uning öyige apardi. Chünki, x axun özige teqsim qilin'ghan qurtni élip kétishke kelmigenidi. Kent kadirliri qurtni uning öyige élip barghandila andin x we uning ayalining öyide yoqluqini, alliqandaq bir ish wejidin sirtqa kétip qalghanliqini bildi. Ular x axunning kichik baliliridin ularning kechtimu yaki etimu qaytip kélidighanliqini anglap pile qurtini ularning öyige qoyup qaytip kétishti. x Axun qaytip kelse qurtlarni derhal perwish qilishqa kirisher dep oylashti. Lékin, x axun kechtimu qaytip kelmidi, etisimu qaytip kelmidi. Shundaq qilip, emdila tuxumdin chiqqan bir quta pile qurti bu jahanning xowluqini körmey jim – jimla ölüp qaldi...

Öginisi kechte qaytip kelgen x axun bu ehwalni körüp qattiq qorqup ketti. Huduqup néme qilishini bilmey qaldi. U némishqimu qorqmisun! shunchiwala nurghun «tömür qurt» ölüp ketken tursa, buning jawabkarliqidin asan chiqqili bolamdu? Uning qulaqlirigha chidap turghusiz haqaret we tügimes soal – soraqlar anglan'ghandek boldi. Ingeklirige charsildap tegkendek tuyuldi. Kimlerdur jerimane üchün ighildiki qoylirini sörep mangghandek köründi. U heqiqeten qattiq huduqqanidi... «Iqra qilghanlargha kengchilik ...» Dégen héliqi siyasetni yadigha alghan x axun yiraqtin hirip – échip qaytip kelginige qarimay, kent partiye yachiykisining sikritarini izdep mangdi. Uning aldida tizlinip olturup bolghan ishni bayan qildi. Qatilliq qilghan gunahkardek béshini egdi... Sikritarning közliri deslep chong échildi, kéyn chaniqidin chiqip ketküdek derijide poltiyip, aliyip qaridi. Arqidin asta – asta eslige qaytti. U némilernidu oylap qalghanidi.

- Emdi qandaq qilimiz?

x Axun bilen bille uning qurtxanisigha kélip, uxlap qalghandek jimla yatqan bichare qurtlargha qarap turghan sikritar ene shundaq dédi.

― Özliri, özliri... – Dédi huduqup ketken x axun néme déyishini bilelmey. U shu tapta sikritar özini tillap – haqaret qilmisa, yéziliq hökümetke melum qilmisila jerimane toleshkimu razi idi. Jerimane puli üchün kigiz – gilemlirini, qoy – toxulirinimu sétishqa razi idi.

Ular uzun'ghiche meslihetleshti. Sikritar bir talay tapa – tene qilghanmu boldi. Lékin héchkimge bildürmey kömüwitishke kélishti. Yawash x axun ölgen qurtlarni öy arqisidiki baghqa élip chiqqanda, kömidighan orek kolashqimu jüret qilalmidi. Orekni axiri sikritarning özi kolidi. Shundaq qilip ashu bir quta ölgen qurtni ular kichide ins – jin'gha tuydurmay kömüwetti...

Lékin ish buning bilenla tügimidi. x Axun pütün yaz boyi qilmishini yoshurghan qatildek ensiz yürdi. Közi baghdiki ashu körünmes qebrige chüshsila, yüriki döpüldep soqup kétetti. Axiri nedindur qaysibir yollar bilen tapqan 25 kilogram pile ghoziki sétip bergenlik toghrisidiki talonni yéza bashliqigha ötküzüp bolghandila yüriki azraq jayigha chüshkendek boldi...

Eger mushu «qatilliq» ashkarilinip qalghan bolsa, x axunning béshigha néme künler kelmeytti deysiz? Sikritar yenila sikritar bolup yurt soralayttimu? Buning aqiwitini elwette tesewwur qilishqa bolidu.

4. «Tömür üjme» heqqide parang

«Tömür üjme» heqqide gep bashlashtin ilgiri xotenning étiz qirliri tarixini bir qétim waraqlap körüshke erziydu. Chünki, jumhuriyet qurulghandin buyanqi 46 yil jeryanida xotenning étiz qirlirimu xuddi xotenliklerge oxshashla ajayip qismetlerni bashtin kechürdi.

Xotenlikler xoten yerlirining qum tupraqliq alahidilikige asasen, étiz qirlirigha, ériq – östeng qirlirigha, yol boylirigha derex tikishke adetlen'gen. Bu yurt – mehellini kökertishni, güzelleshtürüshni meqset qilghan bolupla qalmastin, belki tupraq ning éqip kétishining, uchup kétishining aldini élishnimu meqset qilghan. Yash – qurami 50 lerdin ashqan ademlerning hemmisi azadliqning deslepki chaghlirida xotendiki ériq – östeng qirlirida üjme, jigde, ürük, shaptul, shatut, alma, yangaq, badam qatarliq méwilik derexlerning, tirek söget qatarliq méwisiz derexlerning yashnap turghanliqini eske alalaydu. 1958 - Yili «chong sekrep ilgirilesh» we «polat - tömür éritish telwiliki qozghalghanda ashu derexlerning hemmisi késilip, otun'gha aylandurulup polat – tömür éritish péchlirigha qaliwitildi. Ériq – östeng boyliri, étiz qirliri yalingachlinip qaldi. Ashu apettin éship qalghanlirimu 1958 – yilidin 1961 – yilighiche kommuna ashxanliridiki dashqazan ochiqigha qalap tügitiwitildi. Étiz qirliri pak – pakiz yalingachlinip qaldi...

60 – Yillarning deslipide shu chaghdiki xoten yerlik partkomning shujisi xuang ching «xoten yangiqigha pütün memliket xelqining éghizini tegküzüsh» shuarini otturigha qoyup, étiz qirlirigha yangaq tirishni teshebbus qildi. Kishiler yangaq tiridi. Bashqa ürük, shaptul, alma, amut qatarliq méwilik derexlernimu tikti. Epsuski, bularmu dajeydin öginish, sala étiz qurulushi, étiz – ériq, yol qurulushi, su inshaati qurulushi... Qatarliq heriketlerdin aman qalalmidi. Bir qismi tebiiy halda chiqirip tashlandi.

80 – Yillarning otturilirigha kelgende, shu chaghda xoten memuriy mehkimide muawin waliy bolup ishlewatqan tang chunjyé dégen adem «étizlardin qosh qewet husul élish» ni pilanlap, étiz – ériq qirlirighila emes, hetta étizliqlarghimu segütirek, béyjing toghriqi qatarliq derexlerni tikishni buyrudi. Étizliqqa ezeldin méwisiz derex sélip baqmighan xotenlikler üchün bu bekmu ghelitilik bolup tuyulghan bolsimu, yenila shundaq qilmay bolmidi. Étizliqlargha qatar – qatar qilip segütirek sélindi. Tang chunjyéning iytiyishiche: mushundaq qilghanda astida bughday - qonaqtin, üstide yaghach matériyali segü tirektin hosul alghili bolarmish. Qosh qewet hosul élish dégen mushumish. Bu ish siyasiy wezipe qatarida tutulghanliqtin, segütirek saye chüshürüp, bughday oxshimighandimu, segütirektin késel tarqilip, bughday – qonaqni pit – kumuta bésip ketkendimu xotenlikler ghing qilishalmidi.

Waqit yéngi esirge yiqinlap 90 – yillar yétip kelgende ulugh dahimiz mawjushining oz waqtida: «pile béqish üchün awwal üjme yétishtürüsh kérek, üjme yétishse andin pile baqqili bolidu» dep körsetkinidek üjme yétishtürüsh muhim wezipige aylandi. Shuning bilen tang chunjyéining étizliqlargha tiktürgen héliqi segütirekliri téxi yaghach matériyaligha aylanmastinla bir kéche – kündüzde étizlardin, étiz – ériq qirliridin yoq qilindi, késip – yulup tashlandi. Uning ornigha étiz – ériq qirlirigha üjme tikish üchün tang chunjyéning segütireklirila emes, étiz – ériq qirliridiki ürük – shaptullarmu yulup – késip tashlandi.

Üjme köchiti tikish, üjme yétishtürüsh bekmu téz süret bilen élip bérildi. «Chira nahiyisining chira yézisi 1991- yilidin 1994 – yilighiche 6 milyon 240 ming 654 tüp üjme yétishturup, omumiy üjmining tüp sanini 6 milyon 808 ming 654 tüpke yetküzdi, 3 milyon 256 ming 80 tüp üjmini ulap, sortni yaxshilidi...»

«Lop nahiyisining chaharbagh yézisi 1994 – yili 377 ming 220 tüp üjme köchiti tikish, 630 ming tüp üjmining sortini yaxshilash telipini otturigha qoyup, wezipini aililergiche emelileshtürdi...»

«Qaraqash nahiyiside 1994 – yili sélin'ghan üjme köchiti 5 milyon 437 ming tüp bolup, 1993 – yilidikidin 54.9% Ashti...»

Hemme nahiye, hemme yézilarning üjme yétishtürüsh ehwalidin san – sifirlarni neqil keltürüp yürmisekmu bolar. Yuqiriqilardinla xotendiki üjme yétishtürüsh sür itining ajayip téz bolghanliqini, sélishturghusiz téz bolghanliqini körüwalalaymiz. Shundaq qilip, yene héliqi xoten étiz- qirlirining tarixiy qismetliri toghrisidiki gépimizge qaytayli. Étiz – ériq qirliri yene 50 – yillarning béshidiki halitige qaytip, üjmilik étiz – qirlirigha aylandi. Yene kélip nechche hesse qoyuq üjme köchetliri bilen qaplandi. Bu yerde shuni alahide eskertip ötüsh kérekki, ashu payansiz üjmizarliqlarni pilige éhtiyajliq fabrikilar berpa qilghini yaki berpa qilishqa meblegh salghini yoq. Alliqandaq bir bashqa ishlepchiqirishqa mulazimet qilghuchi shirketler berpa qilghini yaki meblegh salghini yoq, uni xoten déhqanliri berpa qildi. Üjme köchitini déhqanlar sétiwaldi, déhqanlar tikti, déhqanlar ulap sortini yaxshilidi. Emdi bügün'ge kelgende déhqanlar yétishtürgen üjme «tömür üjme» ge, chéqilghili, keskili, satqili bolmaydighan muqeddes derexke aylanduruwitildi. Bundaq qilishqa bizge kim hoquq berdi?

Hékaye

1994 – Yil awghustta kiriye nahiyisidiki bezi bashliqlar kiwez étizlirining ichki qirlirigha tirilghan aptappereslerni chépip tashlash dolqunini qozghidi. 20 Kishilik, 30 kishilik, 50 kishilik qilip teshkillen'gen «jenggiwar etret»ler xuddi alp ertunganing qilichwazliridek jasaret bilen sep tartip, salamu sala, étizmu étiz, qirmu qir bésip ötüp, mighiz tutup pishayla dep qalghan aptappereslerni düshmenning kallisini chapqandek chépip tashlidi. Déhqanlarning yalwurushlirigha, tosushlirigha pisent qilmidi. Sewebi aptapperes kiwezlikke saye chüshürüp, paxta mehsulatining kemlep kétishini keltürüp chiqirarmish, paxta mehsulatining éshishigha tosqun bolarmish... Kiwezlik qirlirigha aptapperes tirish eslide hazirqi xoten memuriy mehkimisining muawin waliysi abduraxman qurban kiriye nahiyiside hakim bolup turghanda, déhqanlarning ozuqluq miyini hel qilishni kozde tutup teshebbus qilghan bir xil kirishtürme ishlepchiqirish türi idi. Epsuski, bügünki kun'ge kelgende bu yaxshi ishning béshigha bundaq éghir külpetning kélishini kimmu oylighan deysiz?

Aptappereslerni chépip tashlash dolquni shunchilik heywet bilen élip bérildiki, héchkim tosalmidi, hetta muawin waliy abduraxman qurban kiriye nahiyisining rehberlirige üch qitim téléfun bérip, «bu ish yaxshi bolmaptu» depmu tosup qalalmidi. Qandaqmu tosup qalalisun? Aptapperes saye chüshürüp, paxta mehsulatining éshishigha tosqun bolidighan tursa, paxta mehsulati dégen dölet chüshürüp bergen pilan tursa, kim yenimu bekrek tosushqa jüret qilalaydu? Shundaq qilip, yette yézida kiwezlik qirlirigha tirilghan, pishay – pishayla dep qalghan aptapperesler pütünley nabut qilindi. Paxtining muhimliqidin ibaret nurluq yultuzni körgende, déhqanlarning ozuqluq miyidin ibaret ajiz sham chiragh nahiye rehberlirining közige chéliqmay qaldi...

Kiwezlikke saye chüshüridighan aptapperesler chépip tashlandi. Lékin, kiwezlikke saye chüshüridighan yene bir kasapet – üjme derixini késip tashlash hichkimning yadigha kelmidi. U yenila kiwezlik qirlirida saye – kölengge tashlap turiwerdi. Kiriye nahiye siyek yézisidiki déhqan x axun xuddi kiyuriy xanimning radiatsiye hadisisini tunji bayqighinidek, üjminingmu kiwezlikke saye chüshüridighanliqini birdinla bayqap qaldi disek, gépimiz artuq ketmes, u shu kuni özining étizliqida tünügünla qoyashqa béqip, yashnap turghan aptappereslerning sulup – sarghiyip yatqanliqini körgen chighida, «jenggiwar etret» qilichwazlirining némishqa yene bir saye tashlighuchi üjmini késip tashlimighanliqini éniq chüshinip turatti. Shundaqtimu uning kichikkine chaqchaq qilghusi, shu arqiliq könglidiki ghumni chiqiriwalghusi keldi. U némishqidur özi bilen bille élip kelgen paltini qoligha élip, xoshnilirining, kent kadirlirining közichila hayt – huyt dégüche bir tüp üjmini késip tashlidi. «Jenggiwar etret»ning qirghinidin kéynmu yenila kiwezlikke saye chüshürüshke jüret qilghan bir tüp kasapetni yoq qildi...

- Hay, hay – hay, néme qiliq emdi bu?

― Bumu kiwezlikke saye chüshüridiken emesmu, kiwezlikke saye chüshüridighan nersilerning hemmisini késip tashlash kérek.

- Hey, bu dégen üjme, pile qurti baqidighan üjme...

x Axun kiwezlikke saye chüshüridighan ashu kasapettin yene bir qanche tüp késip tashlimaqchi, hetta mumkin bolsa étizliqni saye chüshüridighanlarning zulumidin teltüküs azad qilmaqchi idi. Lékin, kent kadirliri we xoshnilar tosup qaldi. Shundaqtimu u xélila memnun boldi. U qorsaq köpükini chiqiriwalghinigha, özining naraziliqini mushu yol arqiliq ipadiliginige memnun idi.

x Axunning bir tüp üjmini késip tashlighanliqi toghrisidiki xewer shu künila siyek yéza rehberlirining, nahiye rehberlirining ishik – diriziliridin uchup kirip, ularni yumshaq orunduqtin xuddi tigi tereptin juwalduruz tiqilghandek dikkide turghuziwetti. Muqeddes derexni késishke jüret qilghan kimken u? Xep – xep ... Shundaq qilip, x axunning mehellisige tekshürgüchiler yighip ketti. Soal – soraqlar bashlandi. Shahit – guwahchilar chaqirtildi. x Axun yawashliq bilen bir tüp üjmini késip tashlighanliqidin ibaret kechürgüsiz jinayitini boynigha aldi.

Manga mushu weqeni sözlep bergen xizmetdishim: « x axun 400 yuen jerimane toleptu» dédi. Bir heptidin kéyn kiriyidin kelgenler « x axunni solap koyuptu» dep keldi. Men bu geplerning yalghan emeslikige ishinimen. Men yuqiriqi weqeni bayan qilish arqiliq nahiyining yéngi rehberliri ilgiridinla bolup kelgendek, burunqi rehber yolgha qoyup kelgen ishlarni özgertish, buzush, inkar qilish arqiliq nahiye qiyapitide tétiqsizlarche yéngiliq yaratmaqchi bolghan dégen pikirni ilgiri surmekchi emes, belki déhqanlarda pile – üjmichilikining süriti, usuli, mewjut halitidin narazi bolush, özi tikken, özi östürgen üjmige ige bolalmasliq halitidin narazi bolush mewjut, purset tapsila qorsaq köpükini chiqiriwilishqa urunush rohiy haliti mewjut démekchimen.

«Tomu üjme» déginimiz ene shu. Uni tikishke, östürüshke, sortini yaxshilashqa ruxsetki, késishke ruxset qilinmaydu. Notisini késip yopurmiqini élishqa ruxsetki, otun qilishqa ruxset qilinmaydu. Sétishqa tiéximu ruxset qilinmaydu. U ebedilebed pile béqishqa xizmet qilishi kérek.

5. «Tömür mehsulat» toghrisida parang

«Tömür mehsulat» déginimizde xoten wilayitidiki her qaysi nahiyiler ayrim – ayrim halda bikitken, her bir quta pile qurtidin élinidighan pile ghoziki birlik mehsulatini nezerde tutimiz. Démek, bu yerdiki «tömür mehsulat» wilayetke emes, belki nahiyilergila xastur.

Men déhqanlardin we hökümet terep kadirliridin bir quta pile qurtining birlik mehsulati qaraqash nahiyiside 32 kilogram, xoten shehiri we xoten nahiyiside 30 kilogram, lop nahiyiside 25 kilogram dep bikitilgenlikini, belgilen'gen birlik mehsulattin bir kilogram kem hosul alghan pilikargha 5 yuen jerimane qoyulidighanliqini uqtum. Bir quta pile uruqidin rasttinla 32 kilogram, 30 kilogram, 25 kilogram pile ghoziki mehsulati chiqamdu?

«Xoten géziti» 1994 – yil 25 – iyundiki sanida «qaraqash nahiye qaraqash baziri sizi ahale komititi partiye yachiykisining muawin sikritari hawaxan yérim quta pile qurtidin 21.6 Kilogram hosul aldi...» Dep xewer qildi. Bu hésab boyiche bir quta pile qurtidin 43.2 Kilogram hosul chiqqan bolidu.

Yene shu gézit yuqiriqi xewerni bérip toptoghra bir aydin kéyn: «kiriye nahiye siyek yéza mekit kent partiye yachiykisning muawin sikritari qadir seydi bir quta pile uruqidin 42.5 Kilogram hosul aldi...» Dep xewer qildi.

Qaraqash nahiye saybagh yézisining rehberliri öz yézisining pile birlik mehsulatining (1993 – yil bolsa kérek) 33.2 Kilogram bolghanliqini sözlep berdi. Qaraqash nahiye yawa yézisining rehberliri 1994 – yilliq bahar pilisi birlik mehsulatining 36.2 Kilogram bolghanliqini tonushturdi. Bu gepler zadi rastmu?

Men aldinqi ikki misalgha qarap, pile qurti dégenning emel – mensepke choqunush idiyisi bek küchlük bolsa kérek, u peqet kent sikritarlirining öyidila bek ayniydiken, 40 kilogramdin artuq hosul béridiken dep oylap qaldim. Kallamda yene eger bir quta pile qurti yéza bashliqlirining öyide béqilghan bolsa, 50 kilogramdin artuq, nahiye bashliqlirining öyide béqilghan bolsa, 60 kilogramdin artuq, wilayet rehberlirining öyide béqilghan bolsa, 80 kilogramdin artuq, aptonom rayon rehberlirining öyide béqilghan bolsa, 100 kilogramdin artuq hosul bérettiken dégen tesewwurmu peyda boldi. Chunki, «xoten géziti» 1994 – yil ichide adettiki déhqanlarning öyide bir quta pile uruqidin 25 kilogramdin artuq hosul élin'ghanliqi toghrisida bir qétimmu xewer bérelmidi emesmu?

Men kéynki ikki misalgha qarap olturup xotendiki dangliq xelq naxshichisi hapizning naxshiliridiki:

«Bughdayda kemlisimu qonaqta bek ashti,

Tagharda bolmisimu hwsabta bek ashti.»

Dégen misralarni yadimgha aldim. Qaraqash nahiyisining rehberliri pile ishlepchiqirishta shunchiwala passipmu? Saybagh yézisi bilen yawa yézisida pile birlik mehsulati 33 kilogramdi, 36 kilogramdin éship tursa, ular néme üchün arqigha dajip pile birlik mehsulatini 32 kilogram dep bikitidu? Yaki héliqi ikki yéza rehbirining tonushturghini qoshaqta éytilghandek «tagharda bolmisimu hésabta bek ashti» mu – ya?

Bir quta pile uruqidin rasttinla 32 kilogram, 30 kilogram, 25 kilogramdin pile ghoziki mehsulati chiqamdu?

Höküm qilishtin ilgiri yenila emeliy misallargha qarap baqali:

Lop nahiye hanggiya yéza pang kentidiki mettoxti axun 1993 – yili 4 quta pile qurti baqqan bolup, 60 jing pile ghoziki yighiwalghan.

Lop nahiye chaharbagh yéza bash soghaqqum kentidiki turdi axun 1994 – yili bir quta pile qurti béqip 15 kilogram hosul alghan.

Kiriye nahiyisidiki dostum x ning xoshnisi ababekri axun tamaq özining üjme yopurmaqliri yétishmigenliktin bashqilardin 87 yuenlik yopurmaq sétiwilip bir quta pile qurti baqqan. Qurtlar aq qétish késelliki bilen ölüp ketkenliktin, axirida üch kilogram hosul alghan, kiriye nahiyiside bir quta pile qurtining sétilish bahasi 21 yuen bolup, pile satqan pul aran uruqluq puligha tengleshken. Ish heqqi, yopurmaq puli uchup ketken. Xoten nahiye baghchi baziri ka mehellidiki 54 aile ichide peqet üchla aile pile mehsulati wezipisini orundighan. Wezipini orundiyalmighan 51 ailige kemletken her kilogram pile ghoziki üchün besh yuendin jerimane töleshke toghra kelgen. Yene téxi küzluk pile béqish arqiliq yézining wezipisini orundash buyrulghan. Ashu ka mehellidiki xasiyetxan oghul – kilinliri bilen birliship ikki quta pile qurti baqqan, her bir quta uruqni 28 yuendin alghan bolup, béqish jeryanida qurtlar pütünley ölüp ketkenliktin kemlep ketken 60 kilogram pile ghoziki üchün 300 yuen jerimane töligen. Yene shu ka mehellidiki turaxanning qurtxanisi bolmighanliqtin özige teqsim qilin'ghan üch misqal qurt wezipisini her misqili üchün 10 yuendin pul tölep qoshnisi eziz axun'gha béqiwilishqa bergen. Eziz axun özige teqsim qilin'ghini bilen qoshup bir yérim quta qurt baqqan. Axirida 21 kilogram mehsulat chiqip, kemligen 24 kilogram mehsulatqa jerimane töleshke toghra kelgen. Eziz axun turaxan'gha «buning ichide sillining wezipilirige teelluq jerimanimu bar, shunga sili bir qisim jerimanini töliship bersile» dégen. Turaxan ret qilghan. Qoshnilar arisida arazliq peyda bolghan.

Xoten sheher shorbagh yéza shorbagh kentidiki atawullaxun 1994 - yili yérim quta bahar pilisi baqqan. Axirida 10 kilogram hosul chiqip besh kilogram kemligen. Uning éytishiche, pütün shorbagh kentige 4800 yuen jerimane kelgen...

Bundaq misallarni keltürüshni emdi toxtitayli, xatiremde yene yüz nechche ademning pile qurti béqip mushundaq «tömür mehsulat» alalmighanliqi toghrisidiki melumatlar xatirilen'gen bolsimu, lékin ular beribir 32 kilogram, 30 kilogram, 25 kilogram hosul alghili bolmaydu, dégen gepni ispatlap bérelmeydu. Birlik mehsulatning zadi qanchilik bolidighanliqini ispatlap béridighan sanliq melumatlarni bashqa yerdin izdep köreyli.

«Shinjang géziti»ning 1994 – yil 14 – sintebirdiki sanida aptonom rayonimizda shu yili tarqitilghan 183 ming 700 quta bahar pilisi uruqidin 3 milyon 500 ming kilogram pile élin'ghanliqi xewer qilindi. Démek, aptonom rayon boyiche birlik mehsulat 19.05 Kilogram bolghan bolidu. Xoten wilayitide 1994 – yili 128 ming quta bahar pilisi béqilghan bolup, 2 milyon 700 ming kilogram hosul élin'ghan. Démek, xoten wilayitide birlik mehsulat 21.09 Kilogram bolghan bolidu.

Lop nahiyiside 1994 – yili béqilghan 48 ming 48 quta pile qurtidin 1 milyon 1590 kilogram hosul élin'ghan. Démek, lop nahiyisining birlik mehsulati 20.8 Kilogram bolghan bolidu.

Qaraqash nahiyisining 1995 – yilliq pile béqish pilanida 52 ming 500 quta pile qurti béqip 1100 tonna pile mehsulati élish közlen'gen. Gerche bu taghardiki mehsulat emes, hésabtiki san bolsimu, heqiqeten shu pilan ishqa ashuruldi dep qaralghanda, uning birlik mehsulati 20 kilogramdin artuqraq bolghan bolidu.

Chira nahiyisining chira yézisi 1993 – yili 8455 quta pile qurti béqip 117 ming 710 kilogram hosul alghan. Birlik mehsulati 15.1 Kilogramdin toghra kelgen.

Lop nahiyisining yurungqash baziri 1994 – yili 1400 quta bahar pilisi baqqan bolup, 25 tonna hosul alghan. («Xoten géziti» «25 ming tonna hosul aldi...» Dep xewer qildi. Men 25 ming tonna emes, 25 tonna bolsa kérek dep perez qildim ), bundaqta birlik mehsulati 17.8 Kilogramdin bolghan bolidu.

Yuqiriqi san – sifirlar yéterlikmu? Aptonom rayonning, wilayetning, her qaysi nahiyilerning, yézilarning pile birlik mehsulati 22 kilogramgha yetmigen turuqluq, nahiyiler néme üchün birlik mehsulatni 32 kilogram, 30 kilogram, 25 kilogramdin ibaret «tömür mehsulat» qilip béktidu ? Némishqa bu ölchemdin kemligen her bir kilogram pile üchün besh yuendin jerimane élinidu? Bu qarap turup, hemmini bilip turup, déhqanlarni tetur qiynighanliq emesmu?

Men qaraqash nahiyisining zawa yézisidiki pile uruqchiliq zawutining téxnikidin ehwal uqushqinimda u manga: «bir dane pile kipiniki 350tin 400 danigiche uruq chichidu, bir quta uruqta 22 mingdin 23 ming danighiche qurt bolidu, yaxshi béqilghan bir quta pile uruqidin 25 kilogramghiche pile ghoziki chiqidu...P» dep jawab berdi.

Xoten yipekchilik fabrikisidiki bir téxnik: «bir tal pilining éghirliqi 0.7 Gramdin 1.5 Gramghiche bolidu. Bir tal pilidin 500 mitir uzunluqta yipek sozghili bolidu...» Dep ehwal tonushturdi. Eger ashu 0.7 Gramdin 1.5 Gramghiche bolghan pile éghirliqining otturiche sani 1.1 Ni héliqi bir quta uruqtiki 22 mingdin 23 mingghiche bolghan qurt sanining otturiche sani 22 ming 500 ge köpeytsek, derhal 24.750 Kilogram dégen san'gha érishimiz. Bu zawa pile uruqchiliq zawutidiki téxnik yigitning toghra éytqanliqini, her bir quta pile qurtidin yaxshi béqilghanda 25 kilogramghiche hosul chiqidighanliqini ispatlaydu.

Ilmiy yekün ene shundaq iken undaqta néme üchün nahiyilerning pile birlik mehsulatini 32 kilogram, 30 kilogram, 25 kilogram qilip belgileydu? Pile qurtining ölüp qélishi mumkinlikini, aq qétish késellikige, bowa bolup qélish késellikige giriptar bolushi mumkinlikini, tebiiy apetlerning tesir qilish mumkinlikini hésabqa almaydu? Roshenki, bundaq «tömür mehsulat» ölchimi ashu nahiye bashliqlirining ilim – pen köz qarishining qanchilik ikenlkini, ilmiy usulda tedbir belgilesh iqtidarining qanchilik ikenlikini eks etturidu.

Bir déhqan manga: «pile qurti dégen helep – boghuzni köp bérip bordighili bolidighan qoy – kala emes iken, shundaqla oghutni köp töküp mehsulatni ashurghili bolidighan ziraet emes iken...» Dédi. «Tömür mehsulat» belgiligen ashu nahiye rehberliri mushunchilik qanuniyetni bilse, chüshense qanchilik yaxshi bolatti – he!

Yuqirida keltürülgen pakit we mulahizilerdin pile qurtining birlik mehsulatini «tömür mehsulat» ölchimige yetküzüshning qiyinliqini, ölchemge yetküzelmigen déhqanlarning mutleq köp sanda ikenlikini körüwalghili bolidu.

Biz axirida xulase teriqiside «tömür mehsulat» dégen atalghugha éniqlima bérip baqayli.

«Tömür mehsulat» déginimiz nahiyiler aldin belgiligen, belgilen'gen miqtardin kemletkili bolmaydighan, belgilen'gen zawutqa sétilidighan, yéza rehberliri pile satqanliq heqqidiki talon – hujjetni bir – birlep tekshürüp, hésablap ötküziwalidighan, belgilen'gen miqtargha yetmise jerimane qoyulidighan yaki bashqa jaylardin qimmet bahada sétiwalghuzup, erzan otközidighan pile mehsulatidur.

«Tömür mehsulat» éniqlimisidiki bezi geplerni aldinqi bablar chüshendürse, yene bezi geplerni kéynki bablardiki pakitlar chüshendüridu. «Tömür mehsulat» ning eng roshen alahidiliki uning jerimanige hamildarliqidur. Biz töwende xotenliklerni qangghir – qaqshatqan jerimane ustide toxtilip köreyli.

Unregistered
03-07-07, 17:24
( DUQ va UAAGa Ochuq Xat.) tezdin kochurvilip andin korung,VapsaitimGa qandaq kirishni bashqa OqurmanlarGimu aktipchanliq bilan UGutushni unutmang.SizGa Xaliq namidin minnatdarliqimni buldurman,aman bolung.

bir Uyghurni SoyGan Uyghurdin.