PDA

View Full Version : Sherqiy Turkistanda Erkek Barmu?



Unregistered
30-06-07, 15:34
Erkeklikning chillishi




Nurmuhemmet ömer uchqun




Nechche ming yilliq medeniyet tariximiz we yazu-pütüklirimiz bizge xelqimizning pisxikisi we hayatliq mizani heqqide qimmetlik telqin éytip béreleydu. Biz tarixning sarghayghan betlirini qanche keynige waraqlighanséri shunche iptixar we hayajan'gha chömimiz. Gerche néme üchünlikini dep bérelmisekmu, uzaq tarixning seltenetlik shanu-shewkiti dillarda keyip, tillarda köpük qaynatmay qalmaydu. Men hon tengriqut chewendazliri, oghuzxan, atilla, chintömür batur... Lar heqqide gep bolghanda közliri hewes, shadliqta chaqnimighan, qéni qizip, hayajini tashmighan birmu uyghurni körmidim. «Sipartak», «su boyida», «üch padishahliq heqqide qisse» filimlirige mixtek qadilip olturup, bahadir ezimetlerning heq-naheq pasili üstidiki ghezep-zarigha, qorqumsiz shir yüreklikige apirin éytip til chakildatqan ademlerning qanchilik ikenlikini héchkim sanap bérelmesliki mumkin.
Tarix noqul yillar döwisi emes. Yalghuz weqelerni delillesh we qatirisigha yilname, jeng xatirilirini tizip körsitishla emes. U melum bir dewrning mewjudluq üchün küresh tarixila emes, belki bir qewmning medeniyet, turmush endizisi, étiqad, rohiyet arxipi. Biz emdi tarix tetqiqatini medeniyet pisxika tetqiqati derijisige kötürüsh üstide izdinishimiz lazim. Chintömür batur belkim singlisi mextumsulani qutquzush üchünla yette bashliq yalmawuz bilen élishmighan bolghiytti? Uning misran qilichining ghezep bilen her bir urulushida öz qérindishi, ailisi, qewmining ar-nomusi, qiz-xotunlirining ippet-hayasi, neseb shejerisining ulughwar-muqeddeslikini saqlash üchün jan tikip küresh qilish eqidisi yalildap turidu. Démekki, u bizning rochiyet tindurmimizda chöchek ichidiki bir qehrimanla emes, belki exlaq, eqide impératorigha aylinip ketken. Mushuninggha oxshash meniwiyet yultuzlirimizni qaytidin, yéngi-yéngi rojeklerdin julalandurup turush, pükülgen qeddimizni ruslap, chirigen qelbimizni paklashta pewquladde ehmiyetke igidur. Rastini éytqanda, bizning réal turmushimizdimu adem süretlik yette bashliq yalmawuzlar künsayin köpeymekte. Chöchekte aran birsi bolsa, bizning chöchektek xiyali, riwayetlerdikidek bighem, epsanilerdikidek bediwiy réalliqimizda türlük ijtimaiy siyaqta niqablan'ghan mundaq adem süretlik yalmawuzlar az emes. Hushyar bolmisaq mangdamda bir putlishipla turimiz. Belkim men, siz, biz ... Bilip- bilmey yette bashliq yalmawuzlargha oxshap qéliwatqandimiz yaki bolmisa uning melum bir béshigha ... Emma chintömür batur qéni? Misran qilichi barmidu? Kapkap küchüki teyyarmidu? Arghimaq éti teqmidu?...
Nazukum yétim botilaqtek ayanchliq awazda shundaq qoshaq qétishqa mejbur bolghanidi:
Taghdin chüshken lay suni,
Süzüp icher er barmu?
Nazuk bashqa kün chüshti,
Élip qachar er barmu?
Uning hesretlik nidasigha ézilgen, xorlan'ghan pütkül qiz- ayallirimizning mungi qétilip ketti. Emma nazuk bashlargha kün chüshkende esqatidighan er nazukumghimu, nazuk qizlirimizghimu chiqmidi, chiqsimu yoq hésabta boldi. Achchiq tarixtin qépqalghan azapliq soal uyghurning ang boshluqigha yene shundaq ésilghan péti qaldi: er barmu? Er barmu???
Nechche ming yil ötüp ketti. Insaniyetning qehrimanliq dewri jimjit axirlashti. Biz emdi bir chaghlardiki aqar yultuzdek uchup baridighan tulpar- arghimaqlarni tar, békik ishxanilarda yumshaq orunduqlarda olturup xiyalen oylaydighan bopqalduq. Bir qowmm, el üchün nechche ming bahadir süpet yigitning közini mitmu qilip qoymay jan tesedduq qilishliri kitablardiki samawiy chöcheklerge, kishiler hewes bilen éghizini tamshitidighan ketse kelmes ötmüsh epsanilirige aylandi. Biz emdi bundaq baturluq dastanlirini holliwod, junggo, shyanggangning urush filimliridin köridighan bolduq. Emma körüp huzurlinish haman kishilerning ichki tuyghusidin chette qalidu, u menggülük es boshluqidin qarar tapalmaydu. Kinoxanidin chiqsaqla, téléwizorning aldidin qopsaqla hemme yoq. Aldimizdiki bir- biridin aldirash, perwasiz ademler, hemmeylen yashash éhtiyajining ayighi chiqmas helekchilikide qalghan. Téxi bayila qaram erkekchilikning huzurluq éqinida aqqanlar yénidila bir qizning najinslarche depsende qilinishi, xorlinishi yaki bozek qilinishigha perwasiz köz yumup, qulaq yupurup ötüp kétishi mumkin. Mumkinla emes, turghan gep. Siz, men undaq qilmiduq déyelemduq?... Rohiyettiki erkek we erkektiki roh... Qehrimanliq epsenisi we epsaniwi qehrimanliq... Kishiler ayal mijezlishiwatatti, ayallishish pütkül yer shari xaraktérlik ortaq apet idi... Ghaye bilen réalliq, arzu bilen emeliyet otturisidiki tar qisilchiliqta pütkül insaniyetning nahayitimu éghir pajielik tengqisliqi michildap turatti:
Erkeklik!!!
At yayli öchti sarghuch betlerdin,
Baturluq köchti qilichliq erdin.
- Adil tuniyaz : «uyghur kochigha chiqqanda» din
Bolar imish erlerningmu ippiti,
Wetensizler kirelmesmish jennetke.
- Ghojimuhemmet muhemmet : «naxsha» din
Biz qehrimanliq dewri epsanilerge aylan'ghan talay yildin kiyin tosattinla kimlerningdu qehri bilen towlashqanliqini anglap qalduq. «Erkekler, qéni siler?» Deytti biri adem patmay qalghan ürümchi kochilirida elengship warqirap yürüp. Kishiler uninggha qarap qoyushatti-yu, yenila öz ishliri bilen bend idi. Warqirighanla ademge qarap turup waqit israp qilishqa bolmaytti. Pul tépish kérek idi. Tijaret qilish, xizmetke bérish üchün chapmisa bolmaytti. Pul tapqanda kimni qandaq chirqiritip, warqiratqusi kelse shuni qilalaydighinigha ular sözsiz ishinetti. Warqirighuchining etrapidikiler bilen kari yoqtek idi. Öz xiyalida we ölchimide u yalingachliniwatqan ayallarni, hissiyatisiz, bésiqip ketken bichare erlerni, kochilarda kelkündek dewrep, qutrap kéliwatqan shehwetni, hayaning qat-qat chümperdisining jartildap yirtilghinini éniq köretti we yenimu chingqilip, boghulup warqiraytti. «Adil tuniyaz» dep qoyatti kimlerdu échinip. Uning anglargha cholisi yoq idi. U özi obdan biletti, nahayiti éniq, heghdadigha yetküzüp özining kimlikini bilgenidi. Uninggha, yaq, uninggha emes, uning aldidiki betbeshire réalliqqa er kérek idi, erkeklik tuzdek lazim idi.
Uningdin nechche ming chaqirim yiraqliqta chach-saqili ösüp ketken, xunuk közliridin jahan'gha bolghan achchiq, soghuq mesxirechachrap turidighan égiz boy, awaq biri jinazidek oruq gewdisini lepengshitip turup sewdayilarche towlaytti.
Qerz... Qerz...
Erlerdiki yoqalghan ippet...
- Ghojimuhemmet muhemmet: «erlerning ippiti» din
U arqidinla mesxirilik hijiyip tashlaytti. Tolimu tar, qarangghu solaqmigha oxshaydighan zeykesh öyidin yügürüp chiqip sheher qizghinliqida kelkündek éqiwatqan, hemmini untughan xotenliklerge qarap:
Közüngni ach, quyash sanga patmaqta,
Özüngni tap, ismingni éyt dunyagha.
- Ghojimuhemmet muhemmet: «ghérip» din
Dep towlaytti. Kishiler uning sopi chiray teletige qarap «sarang» deytti we aldirap kétip qélishatti. U béshini chayqap qoydi. Qaridap ketken chirayida elemlik hesretning soghuq uchquni qétip qaldi. «Emdi özüngge qalding er» dédi u bosh pichirlap. Nechche yil ilgiri u tosattinla qelbige patmay küwejep turghan hissiyatini bashquralmay bir parche yirtiq qeghezning burjikige shundaq misralarni pütüp qoyghanidi:
Udun
Eng axirqi erler shehiri.
U emdi bu gépining rast-yalghanliqigha ishench qilalmidi. Tarixtiki tewerrük jahilliqigha mehkem yépishqan, shundaqla yéngi medeniyet éqinigha ach paqidek tashlinishnimu untumighan sadda xotenlikler uninggha yiliki quruwatqandek köründi. En'ene bilen yéngiliqni tengshekning ikki uchigha qonduruwélip deldügünüp kétiwatqan darwazdek halda qalghan zor bir xelq uning közini heyranliqtin hang qilip, yürikini zingildatqanidi. U eseblirige patmighan halda öz bayawinida jar séliptowlap mangdi. (U ishtin qalghan) – uni tashliwetken séx arqida qaldi. Aile uni tashliwetti. Umu ailini ... «Yazghan shéiringda kötümni értay, pul kérek, pul» dégenidi bir chaghlarda u bar muhebbiti bilen söygen ayali uninggha ghezeptin laghildap titrep turup. «Bekla yighlangghu» dédi nurghun zekiy uning shéirlirigha baha bérip. Nechche yildin kiyin nurmuhemmet ömer: «ejeba, biz uning sewebini sorashturup, yighisigha hemjor bolmaqta yoq, yighlangghuluqta eyiblep yüremdu» dédi. Sopi mijez yighlangghu adashmu bashqilarning zori bilen hepte dégüdek eynekke qarap külüshni meshiq qiptu. «Külelmidim, yighlap saldim» dédi u bir küni nurmuhemmetke. Nurmuhemmet yighlap salghili tas qaldi. U, chüshen'genidi. Turmushta yetküche herej tartqan, qelbi daim gürüldep köyüp turidighan bu shairning qelbi uninggha yol bergenidi... Shundin kiyinla u «ippet... Ippet...» Dep bolushigha jar salghili turdi...
«Ghojimuhemmet» déduq biz ...
Bir awaz ürümchide, bir awaz xotende idi...
Ikki awazning nerisi sherqtin gherbke, jenubtin shimalghiche yétip baratti. Oxshash bir roh, oxshash bir sadaning ikki xil lerzisi dolqunlap kélip bir tochkida bir- birige urulatti:
Erkeklik!
* * *
«Menggü tashlar» din tartip tarixi qoshaqlirimiz epsane- chöcheklirimizgiche hemmisidin qehrimanliq, merdlik, wapa tökülüp turidu. Qehrimanliqni küylesh, medhiyilesh uyghur edebiyatida yéngi téma emes. Dunya edebiyatidimu tariximizidiki we réalliqimizdiki qehriman tiplarni yorutup, ularning jesur obrazini tiklesh melum kölem sewiyide élip bérildi. Shéiriyitimizde qehrimanlar hayatigha béghishlan'ghan weqelik shéirlar we baturluqni küyleydighan xéli- xéli lirikilar meydan'gha keldi, emma u izchillashmidi. Uyghur shéiriyitining kiyinki mezgillik azabliq jimishigha egiship bu heqte qelem tewretken, tewritiwatqan shairlirimizmu asta- asta ghayip bolushqa bashlidi. Shéiriyitimizde élip bérilghan de- talashlarning ayighi emdila bésiqiwédi, bir chaghlarda chong ghulghulilargha seweb bolghan shu shéirlarmu, shairlarmu metbuatlarda tosattin azlap ketti. Shéir azabliq sükütke patti. Uning jimishi shek-shübhisizki, toyun'ghanliqtin emes, heqiqi, chin shiérgha bolghan küchlük échirqashtin idi; Özige birdemlik ghiljing héssiyat bilen emes, tewrenmes eqide, halal niyet we ézgü qelb bilen yandishalaydighan shairlargha bolghan teqezzaning sükütidin idi.
Rast gepni qilghanda, kiyinki künlerde shéiriyitimizde téxnika, söz oyuni heddidn ziyade éghirliship ketti. Shéir pasahet, chongqurluq we mene- mahiyettin köre chüshen'gili bolmighudek tutuq teswir, ipadileshler qaynimigha kirip qaldi. Shairlirimizmu bir- biridin öte mewqesizleshti. Ijadiyitide üzlüksiz halqish peyda qilip mangghan shairlar bekla az qaldi. Méningche, ijadiyitide bir qeder xasliq hasil qilghan yash shairlarning wekili süpitide adil tuniyaz we ghojimuhemmet muhemmetlerni körsitip ötüsh mumkin. Ularning ijadiyet alahidilikliri üstide ayrim- ayrim toxtilish jezmen qilishqa tégishlik ish. Emma biz bu ikki shairni bir nuqtigha ekélishke türtke bolghan téma üstide toxtilishni bekrek muhim bilduq. Gerche ikki shairning zuwani her xil yangrighan, yetken pelliside mueyyen perqler bolsimu, emma her ikkilisning közi bir quyashning hararitide yorughan we shéir, misralirini oxshash bir tiniq, istekte yuyup chiqqan. Her ikkisining shéiriyet arqiliq insan'gha qilghan, qiliwatqan pichir- pikride bu qedimiy qewmningla emes, pütkül insaniyetning mewjudluqidiki tuzdek zörür nepesler mujessem tapqan we özgiche shéiriy yükseklikning kamalitide qaynap- shoxshighan. Biz shairni tang chillighan xorazgha oxshatsaq, bu bir jup xorazning chillishida shundaq bir ortaq sada yatidu:
Erkeklik!
* * *
Ghojimuhemmet: «erning ippiti bolidu, u - weten», dep yazidu. Bu bizge erning ippiti – erliki, erkekliki heqqide intayin qimmetlik menilerge bay yip uchi béridu. Uningche, «saqal – burut qoyghanlarning hemmisila er emes idi; Bughday térip zaghra nanda qorsaq toqlaydighanlarmu az emes idi; Ah, xelqim, dep dert yutup meyxanida tüneydighanlar er emes idi; <ئېتىقاد> We <توغرا Ù*ول> heqqide sözlep qoyup, ich- ichidin qurup ötkenlerning hemmisinila er déyishke bolmaytti; Qilichtin qorqup béshini égip, kastum ichide titrep yürgenlerning hemmisinila er dewérishke bolmaytti. Ularning jaynamazda imani, el aldida wijdani, yürikide pighani, sep aldida meydani, tigh aldida ten- jéni, tomurida dolqunluq qéni, hayatida ölüm hem shan- sheripi nési idi».
Biz baturluq, qehrimanliq heqqide éghiz achsaqla, köz aldimizgha derrula «köksi éyiqningkidek, mürisi qara bulghunningkidek, béli böriningkidek, puti buqiningkidek» yoghan, bequwwet erlerning kélishi turghanla gep. Biz bularni heqiqi wayigha yetken erde bolushqa tégishlik jismaniy shert dep qaraymiz. Emma shairche, bundaqlarning hemmisini erkekliki éship- téship turghan er déyishke bolmaydighandek qilatti. Shair «er» dégen bu uqumgha «adem» uqumini parallél qoyup turup, adimiyliktiki barliq eqelliy shertlerni uning wujud kalamigha yükligendek turatti.
Bizning aqil tepsirchilirimiz «insan», «adem» uqumigha he désila «azghuchi, xatalashquchi, sewenlik ötküzgüchi, azghun, xam süt emgen» dégendek tebirlerni bérishidu we özlirining, bashqilarning xataliq ötküzüshige, xataliq ötküzgendin kéyinki nomus tuyghulirini yépip- yögishige yochuq échip béridu. Men dunyada birer insanning «men adem, tebietning eng yüksek semerisi. Men adem bolghandikin munu ishni qilmay» déginini anglap, körüp baqmidim. Emma shair «adem», «er» dégen bu ikki uqumning weznini bir éghirliq merkizige jughlap turup insaniy takamulluqni izdewatqandek qilatti. «Er»din insaniyliqqa we adimiy mukemmellikke yétishni telep qiliwatatti.
Tebiet dunyasidiki her bir tash- topa, gül- giyahqiche hemmsining özige yarisha mewjudluq qimmti we roli bolidu. Jahanda artuqche yaritilghan nersidin birimu yoq. Hemme öz jismi zatida mueyyen sir- hékmetni mujessem qilghan. U ige bolghan sir- hékmet uning mewjudluqi üchün jezmen bolmisa bolmaydighan teqezzani shekillendürgen bolup, éshekke töt put, lachin'gha ikki qanat mislisiz aqilanilik bilen teqsimlen'gen. Bizning bu möjizat dunyasidiki uni bundaq bolsa boptiken yaki bürküttiki qanatni tögige bese boptiken deydighan'gha heqqi- hoquqimiz yoq. Qusurgha qilchimu yochuq qaldurulmighan. Kimki dunyaning bu aqilane qaziliqigha qarshi chiqip ezeliy mutleqte özlirige taliq qilip bérilmigen nersilerge intilidiken, u her qachan tégishlik jazagha ériship turidu. Bürkütning yaq, men toxudek katekte teyyar danni tirip yep, tuxum tughup yashayttim, deydighan'gha heqqi yoq. Qilimen désimu qamlashturalmaydu. Uning qaniti bipayan kökte dexlisiz perwazgha layiq yaritilghan. U tashlap bérilgen danni yep menggü qanaet tapalmaydu. Bürkütning küni kökte tughulidu. Ademmu shuninggha oxshashla özige yarisha ten, roh bilen yaritilghan bolup, uningdiki her bir eza, her bir hüjeyre uning mejburiyet, ish- emelige yüksek derijide maslashturulghan. Erlerning téni küchlük, qawul, chebdes bolghachqa ularning zimmisige ailini qamdash, béqish, asrash, qebile- qewmini qoghdash, xotun- balilirini himaye qilish wezipisi teb'iyla yüklen'gen. Ayallarning téni bir qeder nazuk, ajiz (buni ayallirimizning mutleq köpchiliki ten élishtin shu qeder qorqidu. Emma, heq sizning testiqingizgha muhtaj emes. U beribir menggülük pakit). Mijezi mulayim, illiq, tughush, perzent terbiyileshke muwapiq qilip yaritilghan bolghachqa öy tutush, perzent terbiyilesh, erlerni kütüsh... Tek mes'uliyetni üstige alghan. Bu xil ish teqsimati qandaqtur erler zorawanliq yürgüzüp yaki ayallarni xarlap, xorlap, qul qilip ayighi chiqmas öy ishigha bent qilish muddiasida gherezlik shekillendürgen ijtimaiy yosun bolmastin, belki tebietning öz qanunining öz yolida jari bolushi idi. Uni bashqiche qilip orunlashturushmu esla mumkin emes idi. Erni öy ishlirini qilip, ayalingni küt déyish unchiwala eqilge uyghun kelmeytti. Uning qol- putining yaritilmisighila éghir emgek, chidam, qopalliqning tamghisi bésilip ketkenidi. Bir qizning tebiitide tughma halda öy tutush, ash- tamaq étish, bashqilargha köyünüshning eng iptida xuruchliri tépilatti. Ayallar sirtning ishlirigha qépqalghanda kücheshke, injiqlashqa toghra kéletti. Bundaq chaghlarda ularning nazakiti, zilwaliqi yoqaytti, nazuk téni mükchiyetti. Ular öz téni, rohiyatigha sowgha süpitide bexshende qilin'ghan eng muqeddes tuyghu, sülketni bésip qoyup lew chishlep xizmet üchün aldirishi kérek idi. Mukapat maashi, xizmet bahalishi, menisidin qalghan aldirash olturushlar, uzun'gha yügresh musabiqisi, ayallar hoquqi, ayallar azadliqi, éghirliq kötürüsh chémpyunliqini talishish ... Üchün kéche- kündüz palaqlimisa bolmaytti. Ayallar ayalliq rohinatidin ayrilip qurghaqliship, menisizliship kétetti. Harghinliq, zérikish, bikardin- bikar ichi pushush, ehmiyetsiz jiddiyliship, biseremjan bolush... Ayallarni qiynaytti. Shuning bilen ular puxadin chiqish, rohini kötürüsh, turmushtin shadliq, mene izdesh üchün kiyimlerge yélinatti.Girim buyumlirigha tezim qilatti, bezmixanilargha qatraytti. Esebiylik, zorawanliq tüsüni alghan ich pushuqini chiqirish shekilliri yurmushning chin menisini tapalmay qalghan ayallarning birdinbir tallishi bopqalatti.Sheherlerdiki risturan, köngül échish kulubliri, reste bazarlarda patmay dewrep kétip bérishqan ayallarning közlirining tektide bésip bolghusiz yigha,hesret, menisizlik yatidu.Ular nimigidur teqezza bolidu,aldiraydu, tapalmaydu, qelbide toldurup bolghusiz meniwi acharchiliq, qurghaqchiliq bardek sizidu, emma dorisini qilishni bilmeydu. Ayallarning sap xushliqi ulargha qorqunichliq nerse dep chüshendürwétilgen. Shungimu bügünki renggareng dunya rialliqidachüshkünleshken bezi ayallar öz jismi, qénida, jénida bar xoshluqni taladin, ashna oynashtin, qosh jinisliqlar muhebbitidin, jinsiy zorawanliqlardin, esebiyliktin, kiyimdin, yalingachlinishtin izdeydu.Külidu.Emma shuqeder hesretlik. Yighlaydu, emma hissiyatsiz . Söyidu, emma tamdek.....
Erlerning ayallarning xorlinishigha,japa tartishigha qarap turishigha bolmaytti. Chünki qiz ayallar bir uruqtiki meniwiy küch, köwrük we ghurur idi.Erlerning turmushtiki yöliki, rohiy tesellisi, iptixari, shundaqla numusi idi.Shunga uning ayalni jan tikip qoghdash, asrash, ar-numusini, sherm-hayasinisaqlash, ailini qamdash, qowmini, millet, wetinini qoghdash arqiliq elge parawan, bexitlik turmush yaritish erning ilkidiki muqeddes wezipe idi. Bash tartip bolmas qerz idi. Shuni qilmisa nime qilidu? Bala tughalamti? Imitelemti? Uning put qolliri bikargha mezmut, ching, qopal, yirik, qatqan, rohi üstün, berdem yaritilghanmiti?
Biz ghojimuhemmetni mushu muqeddes qanuniyetni bilmeydu, diyelemduq? Shöbhisizki, erning, erkeklikning iptidasigha ul qoyghan mizan shairgha erlikning ulughwar burchini köz-köz qilghanidi. Éstitikida déyilidighan nepislik uning közige xanim- qizlarning hayaliq, mihirlik telpünüshliri, erge bolghan shertsiz sadaqiti, ippet aldidiki boshashmas meghrurliqini körsetken bolsa, yükseklik del erlerdiki kem -kütsiz jan pidaliqni, wapani namayish qilghanidi. U, shéirning his tuyghular ewjide qaynaydighan chongqur qaynam éghizida turup erlerningmu ippiti bolidighanliqini xulasilap chiqqanidi.Nékahtin kéyinla halallap bérilidighan we awaylap élnidighanã€*ippet》uning neziride barawer teqsimlen'genidi. Qiz ayallar uni yuqatsa, ikki dunyaliq halal jüptining toghraitaitidin chiqsa, haramgha yol qoysa hayasiz, numussiz, shermende, ***qa, reswagha aylinatti. Uni janan chinidek etiwarlap saqlap izzitini qilsa xan- ayla, melike-aghicha, xénim-jénimgha aylinatti. Ghojimuhemmet uni erge teqqasliwidi, erlerning exlaqi, sadaqiti, ish-emilige yéngi ölchem keldi:özining erlik burchidin bash tartqanlarni néme déyish kérek? Weten, el, aile, xotun-qizliri aldidiki mejburiyitige közini yomuwalghanlarni er, adem déyish kérekmu? Bir achchiq soal uni elem girdabigha qistighanidi.
Yigit, er sözi qedimqi uyghur tilida jengchi dégen menini béretti. Shuboyiche bolghanda, er dégen wetinini, wetinining ar numusini qoghdishi, xelqi üchün her waqit jan tesedduq qilishqa teyyar turalishi kérek; ailisining yüzini tökmesliki,qiz-ayallirini tashliwetmesliki,xarlimasliqi, xarlinishigha, yatlarning bozek qilishigha yol qoymasliqi, ularning ippet numusini qoghdishi, ailisini rawrus qamdishi, qeyser bash egmes, özining toghra mewqesidin yanmaydighan bolushi kérek bolmisichu? Ghojimuhemmet«ippetsiz!»dédi. Démekki, wapasiz, buzuq, shermende, naehli, munapiq, xiyanetkar, héjiqiz.....
Shair «erkeklik»ni insaniy mukemmellik dep qarighanidi. Uning buxil qarishida insaniyetke ortaq bolghan barliq ésil meniwiy,medeniy miraslar mujessem idi.Exlaq, ghaye, itqad, haya, numus.....Bularning hemmisi «erkeklik» -«erning ippiti» ge sighdilip ketkenidi. Ippetsiz erleryamrighan jem'iyette ayallar bashpanahsiz qalatti, ularni eymindüridighan, tep tartquzidighan küchning qedri qalmaytti. Shuning bilen ayallar wehshiylishetti, taptin chiqatti.Exlaq yimiriletti, itiqad sunatti.Jem'iyet buqisi kardin chiqqan bir telwe poyizgha oxshap qalatt'.Tizginsiz ghaljir at weyranchiliqtin bölek néme ekelsun?
Shair közini özining ölchem dunyasidin élip etrapqa baqqinida pajie alemni bir alghanidi. Bezi ayallar yalingach dégüdek kochigha chiqiwalghanidi; Bezmixanilarda, bulung-puchqaq, kocha-koylarda erlerge qilghan mesxirisini pelekke yetküzgenidi. Erlerning xéli köpi weten, el emes, bir xotun aldidiki qerz-mejburyitinimu ada qilalmay barghanche shümshüyüp, bichariliship kétiwatatti. Bir chaghlardiki zeberdest turiqidin esermu qalmighan, yürüsh- kéyinishlirimu ayallarningkidin perq qilmas halgha kepqalghanidi.Ulugh sanilidighan hayamu, numusmu muhebbet namida yirtilmaqta, heylenmekte idi. Kochilarda ap'ashkara söyüshüshler, jinsiy numussizliqlar ewjige chiqmaqta idi. Bögünki dunya rialliqida, bolupmu gheripte yaratquchigha haqaret keltürüp erler bilen erlerning, ayallar bilen ayallarning jinsiy buzuqchiliqi bash kötergen, ular numus qilmay uni qanunlashturush üchün bolushiche jar sélishmaqta idi. Xeqlermu éghir almas bopketkenidi.... Ashu boshluqta eqide- itiqadsiz kishiler medeniyet, tereqqiyat, yingiliq, zamaniwiliq dep tentene qilishqiniche, shat-xoramliqta qaynap tashmaqta idi.
Arilap eng peskesh kochilar ara,
Towlaymen mana bu bizning sheher dep.
Mesxire qilimen medeniyetni ,
Qusuqlar ichidin chiqip ömilep.
-Ghojimuhemmet muhemmet: «waz kéchish» tin
Shair mesxirilik hijiyip qoydi. Arqidinla köreng meghrurluq bilen:«sheherning yüzige tükürdüm rasa», dédi. Arqidinla adil tuniyaz yétip keldi. U özige hemjor bolalaydighan shérik tapqinidin xushhaldek idi. Uning közige hemmila nerse dewrep, qutrap turghan ayallardek körünüp kétiwatatti. Shair dosti éytqan ippetlik erler, erkekler ularni bésiqturup, alemni yétip kiliwatqan bala-qazadin saqlap qalalaytti. Jahan'gha erdek er kérek idi. Shundila ewj éliwatqan ayallishish, buzulush, yimirilishning aldini élish mumkin idi. Er erdek bolalmighan jaydin beriket kötürülüp kétidu. Wahalenki, erlerning erliki qurup kétiwatatti. Ular ayallarni özliridin tep tartquzalmaywatatti, eymendürelmigenidi. Heqiqiy ishench hörmet bilen qorqushning tenglikidin tughulidu. Shundaq bolghandila ayallar ayallargha oxshap, erning itaitidiki mulayim xotun, munewwer anilardin bolatti. Chin adem, ayalgha oxshaytti. Parangchi xotenlik bowaylar uninggha hikaye qilip bergenidi: «ayallarda gal üch: biri, yimek-ichmek yeni qorsaq, biri,kiyim üstibash, yene biri,....» Gep shu yerge kelgende bowaylar xirildap külüp, toxtiwélishqanidi we qoshup qoyghanidi: « bashtiki ikkisi toymisimu meyli, emma üchünchisi qanmisize.... Ish chataq. Alemni weyranchiliq basidu».
Shair hemme nersining ayallarning özlirini échish, ashkarilash üchün boluwatqinini köretti. Tenni yögesh ihtiyaji üchün kéyilidighan kiyimler atayin tenning eng gewdilik qisimlirini namayish qilish üchünla tikilidighan boldi. Échildi exlaq yirtildi, erning küwejep turghan hisyati tinmay ghidiqlinip, bikargha aqti, tashti, andin yigilep ketti. Toymas achközlük restilerde hapildap yügürüp turuptu. Közgimu, éghizghimu, burun'ghimu, sezgügimu, térilergimu nemxush bir shallaq hisyat sürkilip tursa tashmaydighan, heddidin ashmaydighan néme bar? Kéyim we jan-ten istélasi eqide itiqadi ölgen erlerning jesur turuqini ewrishimleshtürüp, xénim mijez- lataghilaplashturiwetti. Awaz, yürüsh turushidiki jarangliq tüs, öz-özige hödde qilalaydighan ishench, ghurur terkiplirimu suslap ketti. Er bilen ayaldiki mijez- xarektir , kéyinish- yasinish periqliri bara-bara yoqilip, qétilip, er bilen ayalni derru ayrishmu teske chüshkidek bir hal ewj élishqa bashlidi. Shundaq, toxtawsiz ghidiqlinish erlerni weyran qiliwetti. Kallisida shehwettin omach qaynatti, zéhnini chachti. Numus derixining yapraqliri sarghiyip ketti....
Erkekler qéni siler???....
Shair ghezep bilen oqushqa kérishti. Nurghun adem anglidi, jimmide tingshidi, andin ün-tinsiz kétip qélishti. Ular xorluqqa qélishtin xéli borunla börini bilip bilmey qotanlirigha bashlashqanidi. Erlerdiki bulghan'ghan roh, ölchimini yoqatqan turmush shekli meydan'gha chiqarghan jismaniy yigilesh, rohi sulghunluq, perwasizliq ayalni qozghatqanidi. Ayalning emdiki nersige er néme déyishi, néme qilishnimu bilelmey sükütke patqanidi. Jimip qalghan, boyni igilgenidi. Doxturxanilarda, dorixanilarda ularning nailajliqi, hesriti pelekke yetti.
Ikki shair yigane qaldi. Adilning awazi yene yangrighili turdi:
Erler hawada topa – changdek,
Erler xorluqta turidu tamdek.
Erler yumshaq érigen shamdek...
- Adil tuniyaz:«yultuzlarmu ölidu» din
U, ayallarning heddidin éshishini erlerning boshangliqidin köretti. Shériki ghojimuhemmet:
Xotun'gha qariyalmay tik,
Ikkinchi qulluqni his qilar erler.
- Ghojimuhemmet muhemmet :«erning ippiti» din
Dep pichirlap qoydi we bir küchlük hewes bilen oqushqa kirishti:
Jinsiyet élani chaplan'ghan tamda,
Qaqaqlap külidu rehimsiz ayal.
Dehshetlik bowamning yette xotuni,
Men momang emes, dep titrisher ghal- ghal.
- Ghojimuhemmet muhemmet :«sersan köngül» din
Emdi adil chüshti. U erlerge qarimastin ayallargha qadiliwalghanidi.
Ey gheribtin kelgen yéshil nur,
Ey, ayal dep atalghan bomba.
Ey büyük ayal
Biz erler ema.
Biz qolungda ema nihayet,
Halak qilma sheherni emma
Hemmimizge yéqin qiyamet.
- Adil tuniyaz: «ebu zebi» din
Ana dise uning aldigha
Kélidu ayagh'asti qilin'ghan yerler.
Weten dise uning aldigha,
Kélidu ippiti bozulghan erler.
-Ghojimuhemmet muhemmet :«ghojimuhemmet» din
Bu künlerde söngeksiz erler,
Sudek usta yumshaq yashashqa.
- Adil tuniyaz:«sözligüm kéliwatidu» din
Erkek pashimu tapidu bala...
- Adil tuniyaz:«yultuzlarmu ölidu» din
Ghojimuhemmet esebiyleshkendek qilatti. Uning misraliridiki tilmu barghansiri jenggiwarliship, ötkürliship, qopalliship ketkenidi. Hissiyat kelkündek jiddiy, keskin dawalghuytti. Shéiriy nepes ot bolup yanmaqta idi. Uningche er dégen tinim tapmasliqi, herikette, ish-emelde; Jimjit emes, hayatliq üchün küreshte, éliship - chélishishta jan bérishi kérek idi.
Jinazini kötürdi töt er
Arqisidin egeshtuq yüz er
Yette ketmen topa tashliduq,
Qildi rohi dozaxqa seper.
Chünki pichaq ghilapta,
U ölüptu kariwatta.
- Ghojimuhemmet muhemmet :«u ölüptu kariwatta» din
Shair adil bolsa wezmin, éghir – bésiq keypiyatini bashtin- axir saqlashni biliwalghanidi. U özining «qeshqerdiki yer shari» («shinjang medeniyiti» 댼ornili 1995- yil 5 – 6 qoshma san ), «süzük seper», «erkekler, qéni siler» namliq dastanlirida we her bir shéiridiki bir herp, bir söz, jümle arqiliqmu adimiylik, exlaq, étiqad heqqide nazuk bisharetlerni berginiche kétip qalghanidi. Ghojimuhemmet pikirini ochuq, achchiq ipadileshke bekrek meptun idi. Adil bolsa öz tuyghulirini heripler, menziriler we teswirlerning qisilchiqigha tashlashqa amraq ide. U sen'etlik éqinigha bekrek mayil körünetti. Emma özi eqide qilghan chin heqiqetlerge bolghan medhiye -- ixlasi uning pütkül shéirlirining tiniq – tiniqigha yoghurulup ketken bolup nahayitimu pakiz we gherezsiz söyüsh, söyünüsh, mestxushluq, insaniyetning mewjudliqi we halakiti üstidiki jiddiy oylunush, wehimiliri kishige qisqa emma küchlük bésharet bérip ötidu. Uning shéirlirida suning éqishi, atning turqi, yayli, rengler... Hemme – hemmila nerse uning meniler nehrige bay közide tilgha, dilgha, din'gha, tin'gha aylinip alemiy mewjudluq we heqiqetler heqqide risaliler sözleydu. Ubir zerre qumdin alemning yaritilmisidin tartip qiyamitigiche bolghan tarixiy jeryanni ayan qilip bireleydighan shaér. Til, söz, girammatika uning iqlimida tertip intizamini yoqatqan, xalighanche püwlise bolidighan rengdar sharlardek jilwiger, meptunkar. U siz, méni jümlilerning qattiq qamalidin qutuldurup turup, rahetbexsh, yinik silkip talap qoyalaydu. Sizni tuydurmay tebessumgha bashlap, yene shundaq tuydurmay qanitidu. Emma meyli iqrar qiling - qilmang, uning shéirliri suzulghan boshluqning chek – chéti shundaq bir muelleqqe tutiship turidu:
Adimiylik - erkeklik!
Ghojimuhemmet ashu boshluqta meshreptek boghulup, achchiq towlap, warqiraytti. Shéiriyettin qurup chiqqan özining roh darigha polanglap ésilip turup tinmayshéiriy isyan kötürmek bolatti. Yaylini silkigen erkek shirdek uzun, qasmaqliship ketken chachlirining her bir silkinishide bir achchiq nida etrapqa taraytti:
Ippet... Er... Adem – insaniy kamalet!!!
Bilish, untumasliq kérekki, «adem» dégen sözge insanda bolushqa tigishlik barliq ésil pezilet mujessemlen'gen. Ermu, ayalmu adem bolghaniken, uning turghan – pütkinige pütülginimu shu kamaletning iptidasi. Adem tughulghanda kem – kütsiz, mukemmel, yaritilidu déyilidu. Hemmeylen aqiwette bexshende qilip bérilgen nersilerning heqliq jawabkarliri. Jawabni siz, bizning éghizimiz emes, emilimiz biridighan künler kélidu. «Erkeklik» toghrisida ikki shairning ikki yanda turup bar awazi bilen warqirishimu, bizning uzaqtin – uzaq sözleshlirimizmu birla nerse ademdek yashash üchündur.
Ghojimuhemmet nahayiti toghra deydu:
Shéir yézish emes muddia.
- Ghojimuhemmet muhemmet :«qoyuwettim xiyal qoshumni» din
Adilmu durus gep qilidu:
Adem öldi, qarap béqinglar,
Ölmekte bir wastige meqset.
Ölmektimiz hey insaniyet!
- Adil tuniyaz:«süzük seper» din
Qarap béqish, oqup qoyush, testiqlash bilenla ish pütmeydu. Insaniy kamilliqni qoghlishish - mana bu menggülük, özgermes nishan! emma bumu erkeklik telep qilidu – de!

2005-Yil 11- yanwar, qaraqash – yawa

«Shinjang medeniyiti» 2006 - yil 3 - sandin élindi.