PDA

View Full Version : Uyghurlarning chetellerdiki milliy herikitining tereqqiyat tarixigha qisqiche nezer



Professional Uyghur!
25-11-06, 05:23
Uyghurlarning chetellerdiki milliy herikitining tereqqiyat tarixigha qisqiche nezer
2006.11.24
Perhat muhemmidining bu heqtiki melumati
Awaz köchürüsh
"Dunya uyghur qurultiyi" ning 2 – nöwetlik wekiller yighinining chaqirilishi, uyghurlarning chetellerde élip bériwatqan milliy herikitining yéngi bir basquchqa qedem qoyghanliqidin bisharet bermekte. Buning sewebi shuki, uyghurlarning meniwiy anisi we meshhur kishilik hoquq qoghdighuchisi rabiye qadir xanim, qurultay reisi erkin aliptékin ependining teshebbusi we qurultay wekillirining ortaq arzusi bilen bu qétimqi yighinda "dunya uyghur qurultiyi" ning reisi bolup saylinish aldida turmaqta we chetellerdiki uyghur teshkilatliri, rabiye qadir xanimning qurultaygha bash bolushi bilen, uyghur milliy herikitining yéngi bir janlinish bashquchigha qedem qoyidighanliqini ümit qilishmaqta.

Uyghurlarning deslepte chetellerde élip barghan milliy herikiti
Uyghurlarning chetellerde élip bériliwatqan milliy herikitining yéqinqi zaman tarixigha nezer salidighan bolsaq, gerche dunyada ghayet zor özgürüshler yüz bergen bolsimu, emma bu heriketning yoqluqtin barliqqa kélip, kichikliktin zoriyip, üzlüksiz kücheygenlikini körüwélish mumkin.

Bezi tarixiy menbelerde, uyghurlarning nöwette chetellerde élip bériwatqan milliy heriketlirining asasining 30 – yillardin étibaren sélinishqa bashlanghanliqi qeyt qilinmaqta.

1933 – Yili qeshqerde qurulghan "sherqiy türkistan islam jumhuriyiti" meghlup bolghandin kéyin, uyghurlarning shu dewridiki milliy musteqilliq herikitining asasliq bashlamchiliridin muhemmet imin bughra, mexmut muhidi bashchiliqidiki bir türküm uyghurlar eyni chaghdiki intayin murekkep xelqara weziyet we qiyin sharaitlar astida hindistan, keshmir, seudi erebistan, yaponiye, afghanistan we türkiyilerde uyghurlarning chetellerdiki milliy herikitining deslepki teshkili asasini turghuzghan, shundaqla keshmir we yaponiyilerde tesiri xélila küchlük bolghan sherqiy türkistan teshkilatliri qurulghan idi.

Milliy heriketning ikkinchi basquchi
1949 – Yili sherqiy türkistan kommunist xitayning ishghaligha uchrighandin kéyin, uyghurlarning milliy rehberliridin muhemmet imin bughra we eysa yüsüp aliptékin bashchiliqidiki bir türküm uyghurlar hijret qilishqa mejbur bolghan idi, ularning türkiye we seudi erebistangha kélip yerlishishi, uyghurlarning chetellerdiki milliy herikitining 2 – dewrining bashlinishi boldi.

Uyghurlarning chetellerdiki tunji qurultiyi, 1954 – yili 9 – ayning 1 – küni seudi erebistanning tayfa shehride chaqirilghan bolup, 5 kün dawam qilghan bu qétimqi qurultayda muhemmet imin bughra bilen eysa yüsüp aliptékin ependiler qurultay wekilliri teripidin, "bu ikki rehbirimiz, weten ichi we sirtidiki barliq sherqiy türkistanliqlarning cheteldiki toluq hoquqluq wekili" dep élan qilinghan we ulargha bu heqte yazma salahiyetname teqdim qilinghan idi.

Bu qétimqi qurultayda élinghan qararlar töwendikilerdin ibaret idi:

1. Weten sirtidiki musteqilliq kürishimizni janlandurush؛
2. Hör dunya jamaetchilikining hésdashliqini qolgha keltürüsh؛
3. Kommunist xitayning xelqimizge séliwatqan zulumlirini hör dunya xelqlirige anglitish؛
4. Weten ichidiki xelqimizni hür dunyadiki özgirish we tereqqiyatlardin xewerdar qilish؛

Mana shundin buyan yuqiriqi qararlar chetellerdiki uyghur teshkilatlirining asasliq nizamigha aylanghan idi.

Uyghurlarning chetellerde elip bériwatqan milliy herikitining zoriyishi
60 – Yillarning bashlirida, uyghurlarning milliy herikitining rehberliridin ziya semidi we abdurof mexsum bashchiliqidiki nechche 100 ming uyghurning ottura asiya jumhuriyetlirige hijret qilishi we yene oxshash mezgillerde abduwelixan xoja bashchiliqidiki nechche 100 ligen uyghurning afghanistan arqiliq türkiyige kélip yerlishishi bilen, uyghurlarning chetellerde élip bériwatqan milliy herikiti téximu zorayghan idi.

Sabiq sowét ittipaqining yimirishishi, uyghurlarning chetellerdiki milliy herikitini yéngi bir basquchqa yüzlendürüpla qalmay, belki dunyaning herqaysi elliride paaliyet élip bériwatqan uyghur teshkilatliri rehberlirining bir arigha kélip, öz ara dertlishish, ortaq stratégiyiler heqqide pikir almashturush istikini ashurdi.

Netijide, 1992 – yili 12 – ayning 12 – küni 14 dölettin kelgen 80 din artuq resmiy wekilning qatnishishi bilen, türkiyining istanbul shehride "sherqiy türkistan xelqara milliy qurultiyi" chaqirildi. Eysa yüsüp aliptékin, ziya semidi, abdurof mexsum qatarliq milliy rehberlerning himayiside chaqirilghan bu qétimqi qurultayda élinghan 12 maddiliq qarar, uyghurlarning chetellerdiki milliy herikitining yéngi bir heriket nizami bolup qaldi.

Uyghurlarning milliy herikitining yéngi bir dewri
92 – Yilidiki istanbul qurultiyi, chetellerdiki uyghur yashliri ichide yéngi bir janlinish éqimi peyda qildi. Herqaysi ellerde yashawatqan uyghur yashliri otturisida dialog we hemkarliq kücheydi. Netijide, 1996 – yili 10 nechche dölettin kelgen uyghur yashliri wekilliri gérmaniyining myunxén shehirige jem bolup, uyghur yashlirining chetellerdiki birdin – bir nopuzluq orgini hésablanghan "dunya uyghur yashliri qurultiyi" ni qurup chiqti. Yashlar qurultiyining barliqqa kélishi, uyghurlarning milliy herikitining yéngi bir dewrining resmiy bashlinishi idi.

1997 – Yili ghuljida yüz bergen " 5 – féwral " weqesidin kéyin shekillengen ichki – tashqi weziyet, chetellerdiki uyghur teshkilatlirining siyasi, iqtisadi we ijtimaiy küchini birleshtürüp, uyghur xelqi duch kéliwatqan pajielerni dunya jamaetchilikige bir éghizdin anglitish zörüriyiti tughdurdi, netijide, 1998 – yili 12 – ayning 8 – küni 6 dölette paaliyet élip bériwatqan 8 uyghur teshkilatining rehberliri türkiyining istanbul shehirige jem bolup, türkiyidiki" sherqiy türkistan wexpi" bilen "sherqiy türkistan hemkarliq jemiyiti" ning riyasetchilikide "sherqiy türkistan milliy merkizi" ni qurup chiqti. Bu merkezning asasi meqsiti, qisqa waqit ichide pütün dunyadiki uyghur teshkilatlirining ishtirakida milliy qurultay chaqirish we yéngi stratégiyilerni belgilep chiqish idi.

Netijide, "sherqiy türkistan milliy merkizi" ning teshebbusi bilen 1999 – yili 10 – ayning 12 – küni 11 dölettin kelgen uyghur teshkilatlirining rehberliri gérmaniyining myunxén shehirige jem bolup, "sherqiy türkistan (uyghuristan) milliy qurultiyi" ni qurup chiqti we qurultay teripidin maqullanghan 23 maddiliq nizamname gérmaniye hökümiti teripidin testiqlinip, qurultay qanuniy salahiyetke ige boldi.

"Dunya uyghur yashliri qurultiyi" bilen " sherqiy türkistan (uyghuristan) milliy qurultiyining xelqara miqyasida élip barghan küchlük we janliq paaliyetliri xitay hakimiyitini qattiq sarasimige salghan we shuning üchünmu bu ikki qurultay xitay metbuatlirida " milliy bölgünchilerning chetellerdiki ikki chong lagéri" dep atalghan idi.

Bu ikki qurultayni öz ara birleshtürüp téximu küchlük we téximu nopuzluq bir xelqara organni wujutqa keltürüsh, heq qurultay rehberlirining, hem chetellerdiki uyghurlarning ortaq arzusi idi.

Netijide, 2004 - Yili 16 – aprildin 19 – aprilghiche gérmaniyining myunxén shehride chaqirilghan birleshme qurultayda, 1996 – yili gérmaniyide qurulghan "dunya uyghur yashliri qurultiyi" bilen, 1999 – yili qurulghan " sherqiy turkistan (uyguristan) milliy qurultiyining birlishishi netijiside, weten ichi we sirtidiki barliq sherqiy türkistan xelqining xelqaradiki birdin – bir toluq hoquqluq ali rehberlik orgini - "Dunya uygur qurultiyi" qurup chiqilghan we buning bilen, xitay hökümiti teripidin, "chetellerdiki milliy bölgünchilerning ikki chong lagéri" dep qaralghan milliy qurultay bilen yashlar qurultiyi bir merkez we bir lagér astida birliship, dunya siyasi sehniliride paaliyet élip bériwatqan barliq uygur teshkilatlirining birlik we barawerlik asasida ortaq heriket élip bérishning mustehkem teshkili asasini turghuzup chiqqan idi. (Perhat muhemmidi)

Uyghurche

--------------------------------------------------------------------------------

© 2006 Radio Free Asia

http://www.rfa.org/uyghur/obzor/2006/11/24/milliy-heriket/?simple=1

Unregistered
29-11-06, 05:21
oqup qoyidighan maqale iken. buninggha yene Hesem Mexsum we Memtimin Hezret qatarliq kishilerningki paaliyetlirimu kirishi kirek. chunki uzun yilliq tinchliq paaliyet bilen birge, ular tunji qatardiki quralliq paaliyetlerni bashlighuchilar hisaplinidu. meyli hazirqi zamanda quralliq koreshke qarshi chiqidighanlar bolsun, emma ularningki paaliyetlirimu bizning weten dawasining bir qismi. hem tunji qatardiki quralliq teshkilat hisaplinidu. choqum tarixqa yezilishi kirek dep qaraymen.

yene esimde qelishiche, Perhat yurungqash ependi bir qesem ichken idi; kiyinki balisi meyli qiz yaki oghul bolsun, ismini Hesen Mexsum qoyidighan bolghanti.

Unregistered
29-11-06, 08:24
oqup qoyidighan maqale iken. buninggha yene Hesem Mexsum we Memtimin Hezret qatarliq kishilerningki paaliyetlirimu kirishi kirek. chunki uzun yilliq tinchliq paaliyet bilen birge, ular tunji qatardiki quralliq paaliyetlerni bashlighuchilar hisaplinidu. meyli hazirqi zamanda quralliq koreshke qarshi chiqidighanlar bolsun, emma ularningki paaliyetlirimu bizning weten dawasining bir qismi. hem tunji qatardiki quralliq teshkilat hisaplinidu. choqum tarixqa yezilishi kirek dep qaraymen.

yene esimde qelishiche, Perhat yurungqash ependi bir qesem ichken idi; kiyinki balisi meyli qiz yaki oghul bolsun, ismini Hesen Mexsum qoyidighan bolghanti.

bu maqale peqetla RFA uchun hazirlanghan we FRA da elan qilinghan, shunga Perhat ependinimu toghta chushununglar, Hesen Mehsum we memtimin hezretlernimu elwette yazidu, emma RFA da yazghili bolmas....

Professional Uyghur!
29-11-06, 23:37
bu maqale peqetla RFA uchun hazirlanghan we FRA da elan qilinghan, shunga Perhat ependinimu toghta chushununglar, Hesen Mehsum we memtimin hezretlernimu elwette yazidu, emma RFA da yazghili bolmas....
bu heqiqetenmu yaxshi maqale iken. egerde toluqlaydighan yerlirinimu toluqlap, ETIC betide bolsimu ilan qilsa yaxshi bolatti. weten dawasiningmu tarixi yezilishi kirek. zamanimizdiki bilmeydighanlargha we kiyinki ewlatlargha weten dawasining tarixini ugitish, dawayimiz sepidiki kishilirimizning kopiyishige we rohigha ilham bolidu.

Unregistered
30-11-06, 05:21
tarihqilar nimanda kop

Professional Uyghur!
30-11-06, 06:06
tarihqilar nimanda kop
Men tarix yazghuchi emesmen, oqughuchi, saqlighuchi. siz tarix yazghuchima?