PDA

View Full Version : Chong Shahmat Taxtisidiki Qismetler-5



oqup chiqing
25-11-06, 00:59
Chong Shahmat Taxtisidiki Qismetler-5


Nabijan Tursun

Yalta Kelishimi We Uyghurlar(dawami)


Stalin razwétkisi inqilabni xelq’aralashturmasliq üchün ishlidi


Tarixiy pakitlar bolupmu, yéqinqi yillarda ashkarilan’ghan neq arxip matériyalliri körsettiki ,Moskwa Sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitining Sowét ittipaqidin bashqa her qandaq dölet bilen alaqe qilishini hemde jumhuriyet dairisige bashqa dölet küchlirining kirishini qattiq chekligen bolup, hetta jumhuriyet rehberlirining bashqa döletler hemde küchler bilen alaqe ornitish arzusini éniqlash we uni qamal qilish üchün mexsus razwétka xadimlirini ishqa salghan.
Sowét ittipaqi hökümiti hökümiti Ili inqilabi bashlinishtin ilgirila Qazaqistan ,Qirghizistan we Ozbékistan térritoriyiliride herbiy-siyasiy teshkillesh paaliyetliri uyushturghanidi sirt yene Tashkent we Almuta shehiride Uyghur ziyaliylirini ishqa sélip, “Sherq heqiqiti” we “ Qazaq éli” qatarliq jurnallarni neshir qilip, uning Ili, Tarbaghatay we bashqa rayonlargha kirgüzgen (22). Bu jurnallarda Uyghurlarni musteqilliqqe ündeydighan we Uyghurlarning mewjut haliti hemde tarixiy ötmüshini ekis ettüridighan maqalilar köplep élan qilin’ghan bolup, 1943-1944-yillirida mezkur jurnallar Ili wadisidiki Uyghur ziyaliyliri arisigha tarqalghan. Mezkur jurnallarning asasliq teshkilligüchiliri we tehrirliri hem aptorliri ataqliq sowét Uyghur rehbiri Abdulla Ruzibaqiyéfning inisi Abduméjit Ruzibaqiyéf, siyasiy erbab Tursun Rehimof, we Ataqliq shair Qadir Hesenop hemde ataqliq Uyghur tarixchisi Ershidin Hidayetof we bashqilar idi(24). Sowét ittipaqidin mexpiy kirgen mezkur jurnallardiki maqalilar Uyghurlarning milletchilik idiyilirining küchiyishige belgilik tesir körsetken bolup, milliy inqilab qatnashquchiliridin Mesümjan Zulpiqarof we Tursun Qahari qatarliq eyni waqitta özlirining bu jurnallarni oqup, uningdin bilim alghanliqi we Gomindanggha qarshi héssiyatlirining téximu ashqanliqini chüshendüridu. Buningdin bashqa yene Almuta etrapida we Qirghizistanning issiq köl boyida we bashqa jaylarda ilgiri kéyin Fatix batur, Seyfullayév hemde Issaqbeg Munonop qatarliqlarning bashlamchiliqi hem qatnishishi astida mexpiy qoralliq etretler qurulup, herbiy-telim terbiye élip bérilghan idi.(25)
Sherqiy Türkistan inqilabini qozghash ishi 1943-yili Sowét ittipaqi kom partiyisi merkiziy komitéti teripidin qarar qilin’ghan bolup, buninggha eyni waqitta Stalin, Bériya, Molotov qatarliq sowét ittipaqi aliy rehberliri biwasite ishtirak qilghan(26). Bixeterlik ishlirigha mesul Bériya asasliq wezipini zémmisige alghan bolup, Inqilabning qozghilishidin ilgirila Sowét ittipaqining Ghulja, Chöchek qatarliq jayliridiki konsulliri Uyghurlar arisidiki Shéng shisey we Gomindanggha qarshi keypiyatlarni közetken. Emeliyette, Uyghur, Qazaqlarning qarshiliq heriketliri Sowét ittipaqi qol tiqishtin ilgirila bashlinip, bolghan bolup, Altay teweside Osman batur bashchiliqida Qazaqlarning qoralliq qozghilangliri héch tinchimighan idi.

Ili wadisida Ghuljini merkez qilghan halda yerlik xelqler bilen xitaylar arisidiki milliy ziddiyet yuqiri pellige yetken, xelqning Gomindang herbiyliri we biyokratlirigha bolghan ghezipi qaynap tashqan bolup, Shéngshiseyning qattiq qol siyasiti we basturushliri Uyghur qatarliq hemme milletning Xenzu hökümranlar tebiqisige bolghan nepritini kücheytiwetken idi. Gomindang hoquqni qolghandin kéyin, Ilini öz ichige alghan pütün Uyghur diyaridiki barliq dégüdek herbiy-memuriy hoquqlar xenzularning qolida bolup, bu jehettimu Xenzular bilen Uyghurlar arisida roshen perqler shekillinip bolghan. Yazghuchi Z.Sabiri bu heqte özining “ Ana Yurt” romanida nahayiti éniq teswirleydu. Eyni waqittiki tarixiy shahidlardin merhum Seydulla Seyfullayév(27), Ziya Semedi (28)we bashqilarmu eyni waqittiki Ghuljing weziyitini öz eserliride tepsili körsitidu. Ene shularning emgekliri we bashqa tarixiy pakitlargha tayan’ghanda 1943-yilidin bashlap Ghuljida mexpiy teshkilatlargha uyushush ishliri bashlan’ghan bolup, sabiq Sherqiy Türkistan jumhuriyiti herbiy nazaritining kapitan derijilik ofitséri , Exmetjan Qasimining sékritari Maxmut Parmashéfning éytip bérishiche, Ilidiki jümlidin Ghuljidiki inqilabni Uyghurlar özliri qozghighan . 1943-yilining axirliri, 1944-yilining bashlirida Ghulja shehiridiki mehellilerde Uyghur yashlirining “ chogh” , “ghunche” namliq yer asti teshkilatliri qurulup bolghan(29). Démek, “ azadliq “ teshkilatini qurush teklipini Sowet razwétchikliri ene shu weziyetni közitip we tehlil qilip, inqilabning teyyarlinip qalghanliqidek weziyetning piship yétilgenlikini chüshen’gendin kéyinla Elixan Töre, Abdurewup Mexsum , Salihjan Bay, Abdukerim Abbasop tarliq kishilerge bergen iken. Mezkur uyushturush paaliyetliride Ghuljidiki Sowét doxturxanisining doxturi, emeliyette Sowét ittipaqi razwétka xadimi Hakim Jappar Yarullabékop we yene bir neper Polat isimlik özbék kishi wasitichilik rol oynighan.(30)

Sowét ittipaqi Ili we Tarbaghatayda bashlinish aldidiki inqilabni kontrol qilish hemde uni teshkillesh we ulghaytish üchün Nilqa we Ghulja qozghilangliridin ilgirila Sowét ittipaqi ichki ishlar xelq komissariyati( NKVD, kéyinki KGB) teripidin Almuta shehiri we Qorghasta alahide heriket guruppisi qurulghan. NKVD ning mezkur guruppisining xadimliri shimaliy we jenubiy Uyghur diyarida paaliyet élip barghan bolup, lékin mezkur guruppining asasliq paaliyiti üch wilayet dairisige tarqalghan idi(31). Uyghur diyaridiki Sowét alahide heriket guruppisining bashliqi général mayor Egnarop bolup(32), Bu adem kéyin Elixan torige meslihetchilik qilipla qalmastin belki bir tereptin Ghuljidiki 1-we 2-nomurluq öyning bash rehbiri bolghan. Sherqiy türkistan jumhuriyitige herbiy we siyasiy jehetlerdin meslihetchilik qilidighan 1- 2-nomurluq öylerning wezipilirining biri jumhuriyetni razwétka qilish bolup, général Egnarov Sherqiy türkistan jumhuriyitige qaritilghan pütün razwétka ishlirigha mesul idi. Eyni waqitta Uyghur inqilabchilirigha özlirini Tatar dep tonushturup, ular bilen zich ariliship ketken podpolkovnik unwanidiki Sowét razwitchikliri (Jasusliri) bashqurt millitidin bolghan Eli Memedof, Qirghizistanda tughulup yerlik Uyghur, Qirghiz tillirini puxta ögen’gen ruslardin Ivan Ivanowich Ivanop ( Uyghurche ismi Iskender) we Pétr Sawin ( Zakir) qatarliq üch kishi eng dangliq razwetchiklard1933-1937-yillarda Jenubiy wilayetlerde paaliyet élip barghan idi.
Eli Memedop Uyghurlar arisida Eli ependi dep tonulghan u bir mezgil Sherqiy Türkistan jumhuriyiti ichki ishlar ministirliqining meslihetchisi bolup, pütün razwétka ishlirini bashqurghan. U biwasite général Egnaropqa boysunatti. Zakir ependi bolsa, Herbiy razwétkini kontrol qilghan bolup, U issiq köl boyida teshkillen’gen “ Batur” namliq qoralliq guruppining razwétka ishlirigha mesul rehbiri idi. mezkur guruppigha Is’haq beg Munonop rehberlik qilghan. Uning terkibide 1937-yili Qeshqerde qirghinchiliq élip barghan Sowét ittipaqi herbiy xadimi Razzaq Mewlanop qatarliqlarmu bar idi. Zakir Aqsugha chüshken qoshunning herbiy meslihetchisi bolghan. U Aqsugha yürüsh qilghan qoshunni kontrol qilghan bolup, bu Ghuljidiki Iskender we Egnaroplar bile biwasite alaqe qilip turatti. Aqusidin chékinish buyruqinimu Zakir bilen Iskender yetküzgen(32). Ene shu Sowét jasuslirining küchlük heriketliri tüpeylidin Elixan Törining podpolkovnik Sopaxun qatarliq bashqa Uyghur rehbiri xadimlargha Iligha chékinmey, dawamliq Aqsuda jeng qilip, urushni jenubiy wilayetlerge kéngeytish heqqidiki ikki parche -mexpiy xéti Ghuljidiki 2-nomurluq öyning qomandani général Egnaropning qoligha yetküzülidu.(33) Egnarop bu xetning mezmuni heqqide Moskwagha uchur yollaydu. Qisqisi Elixan Torining Aqsudin chékinmey, inqilab otini pütün Jenubqa tutashturup, Stalinning alqinidin qutulup, musulman dunyasini öz ichige alghan cheteller bile alaqe qilish niyiti emelge ashmay qalidu. Bu heqte milliy qehriman merhum Sopaxun aka 90-yillarda muellipke bu heqte sözlep bergen idi. Shunga Zakirning kéyin Sopaxun heqqidiki eslimiside uning ajayip qehriman ikenlikini ten élip, uning Sowétlik meslihetchiler( Zakirning)ning sözini anglimaydighanliqini körsetken(34).
Yeqinda neshir qilin’ghan eshu Eli Memedopning eslime xataktérliq kitabidin melum bolushiche, Sowét razwétkisi Sherqiy Türkistan jumhuryitini shunchilik qamal qilghanki, hetta, Milliy armiye sépi we hökumettiki “aq orus”lar dep atalghan Milliy armiye bash qomandani Polinop, Milliy armiye polkovniki Léskin, Maliye ministirliqining meslihetchisi Gribnikov, polkovnik Mogotnop, Qirghizlardin Mewlanop, Noghaybayéf bashqa nechche onlighan yuqiri derijilik herbiy siyasiy xadimlar Sowét razwétkisigha baghlan’ghan we uning biwasite xadimliri bolghan iken. Sherqiy Türkistan jumhuriyiti hökümiti we uning her qaysi ministirliqliridiki meslihetchilering köpinchisi Sowét NKVD si bilen munasiwetlik kishiler bolghan. Mezkur kitabta körsitilishiche, Géneral Egnarop, taki 1949-yilining axirlirighiche Qorghasta turup, Sherqiy Türkistandiki herbiy-siyasiy weziyetni kontrol qilishqa rehberlik qilghan. Hetta, A.Mexsumning sözlep bérishiche, 1945-yilining otturlirida Sowét ittipaqi razwétka orunliri bir kishini “Afghanistandin kelgen” dégen nam bilen Ghuljigha ewetken bolup, Ozbékche, Parische tillarni yaxshi sözleydighan bu adem mashina heydesh we rémont qilish , herbiy komandirliq, ressamliq hemde xelqara siyasiy weziyet shuningdek diniy ilim qatarliq her tereptin yétishken tolimu qabiliyetlik kishi idi. Elixan töre uning ilida Sherqiy Türkistan jumhuriyiti qurulghanliqini anglap yardemge kelgenlikidin ibaret sözlirige ishinip, uni öz yénida qaldurghan. U Elixan tore bilen bir mezgil birge yürgen hemde uning kanwoylirigha herbiy bilimlerni ögetken. Lékin, uzun ötmey, tuyuqsizla uning esli chet’el ishpiyoni ikenliki pash boldi dep tutup kétilip iz déreksiz yoqalghan. Eslide u, chet’el ishpiyoni emes belki, Sowét ittipaqining özining Elixan törining yénigha tashlighan jasusi iken, u Elixan törining ichki köz qarashliri hemde mexsetlirini közitishke mexsus ewetilgen iken.(36)

Omumen, Sowét ittipaqi bir tereptin milliy inqilabni qollighan bilen uni toluq qamal qilish üchün barliq charilerni qollan’ghan bolup, bu ishni emelge ashurushta Sowét ittipaqi razwétkisi ünümlük xizmet qilghan. Sowét razwétkisi Stalinning ili inqilabini xelq’aralashturmasliqta zor netije qazan’ghan bolup, hetta Yalta yighini we Stalinning kelgüsi pilanliridin Sherqy Türkistan jumhuriyiti rehberliri xewersiz bolupla qalmastin belki, Xitay rehbiri Jang Keyshimu xewersiz qalghan idi. U, Peqet kélishim tüzülüp, bir qanche aylardin kéyinla ene shundaq bir kélishimning bolghanliqidin xewer tapqan. Junggo dairiliri buninggha qarshiliq körsetmekchi bolsimu, lékin eyni waqittiki ularning küchsiz hem passip xelqaraliq orni buninggha yol qoymighan. Jang keyshi hökümiti Stalin hökümiti bilen tirkishishqa urunup baqqan bolsimu, lékin amalsiz qalghan. Stalin bashtin axiri aktip orunda turghan, gomindang hökümiti bolsa passip halatte qéliwergen. 1945-6-Aydin bashlanghan Sowét –Junggo uchrishishlirida Stalin eger Junggo Yalta kélishimidiki shertlerge könsila Junggoning "Shinjangdiki igilik hoquqi"gha kapaletlik qilidighanliqini bildürdi. Netijide, 1945-Yili 8-Iyun küni Jang keyshi Yalta kélishimidiki maddilargha asasen "eger Sowét ittipaqi Junggoning sherqiy shimal we Shinjangdiki igilik hoquqi hem zémin pütünlikini kapaletke ige qilsa, junggo kommunstliri we Shinjangdiki qozghilanglarni dawamliq qollimasliqqa kapaletlik qilsila, yapongha qarshi urush ghelbe qilghandin kéyin, omumi xelq awaz bérish usuli bilen Mongghuliyining musteqilliq mesilisini hel qilidu shuningdek yene junggo Daliyenning erkin port bolushi, sherqiy shimal tömür yoli we lüshün portini Sowét –Junggo ortaq paydilinishqa emma bashqurush hoquqi Junggoning qolida bolushqa qoshulidu" (39)dégendek qarargha kélip, Sowét ittipaqi terepke resmi bildürdi. Jang keyshimu “Shinjang” bilen Manjuriyini saqlap qélish üchün zor menpeetliridin waz kéchishke teyyar bolghan, Stalinmu öz menpeetlirini qolgha keltürüsh üchün Sherqiy Türkistanni jümlidin Uyghurlarni qurban qilishqa teyyar bolghan, Qisqisi eyni waqitta Uyghur mesilisi bilen Junggo kommunistliri mesilisi Sowét –Junggo munasiwetliridiki achquchluq nuqtigha aylanghan bolup, Uyghurlar Stalinning qolidiki siyasiy qertke aylinip qalghan idi.

Chong Shahmat Taxtisidiki Qismetler-6

Yalta Kélishimi we Uyghurlar(dawami)


Sowét –Junggo dostluq shertnamisi we Ili hökümiti

1944-yIli 8-aylarda bashlan’ghan Ulastay taghliridiki qoralliq heriket bara-bara kéngiyip, axiri shu yIli 10-ayda Nilqa nahiyisining azad bolushi bilen zor netijilerge érishti. Azadliq teshkilatimu jiddiy heriketke kélip, ghulja shehiride qozghilang teyyarliqi élip bardi hemde 7-noyabir küni ghulja qozghIlingining 1-oqini atti. Besh künlük jengdin kéyin ghulja shehiridiki muhim jaylar ishghal qIlindi. azadliq teshkilati jiddiy yighin chaqirip, “Sherqiy Türkistan jumhuriyiti” waqitliq hökümitining qurulghanliqini jakarlidi. Shuningdin kéyin taki Yalta yighini échilghiche bolghan üch ay ichide Ili wilayiti azad qIlinip, Ili qomindang qoshunliridin teltöküs tazilandi. Bu jeryanda jumhuriyet özining hemme hakimiyet sistémIlirini barliqqa keltürdi hemde jiddiy heriketke kélip, pütün Uyghur diyarini azad qIlishning teyyarliq xizmetlirini élip bardi. Ziya Semidining teswirlishiche, eyni waqitta shundaq qaynam tashqinliq menzire shekillengenki, “ hemme aldinqi sep üchün”, “ musteqilliq üchün” , “Sherqiy Türkistan bayriqini Shingshigha qadash shoari astida hemme xelq özlirini inqilab qoynigha atti.(40) Ene shundaq roh tüpeylidin jumhuriyetning tunji esker qobul qIlish mizanidimu 18 yashtin 45 yashqiche bolghan erlerning hemmisi esker bolush belgilen’gen bolup, 1945-yIli 4-aynig 8-küni muntizim milliy azadliq armiye qurulup, burunqi tarqaq partizanliq urushqa xatime bérildi . Birlikke kelgen qomandanliq astidiki muntizim, intizamliq herbiy sistéma berpa qIlinip, herbiy meshiqler kücheytildi hemde shimaliy, ottura we jenubiy yölünüshtin ibaret üch frontta jeng qIlish herbiy pilani tüzüldi. 1945-yIlining iyun ayliridin étibaren shimaliy we ottura yölinishtiki qoshunlar hujumlirini bashlap, sherqte Urümchige, shimalda Tarbaghatay we Altaygha qarap atlandi. Bu yerde shundaq bir soal tughulidiki, néme üchün Stalin Yalta konférénsiyisining rohigha binaen Sherqiy Türkistan jumhuriyitige yardem bérishni derhal toxtitip qoymay, uning eksiche, inqilabning téximu küchiyishi we muntizim milliy armiyining qurulup, üch sep boyiche jeng qIlishini qollaydu? Bu emeliyette Sowét –Xitay munasiwetliri bilen biwasite munasiwetlik bolup, heqiqeten Milliy armiyining chong kölemlik hujumliri peqet Yalta yighinidin kéyin bashlan’ghan idi. Milliy armiye 1945-yIli 5—6-aylardin étibaren ottura we shimaliy yölünüsh boyiche shiddet bilen algha ilgirilewatqanda Stalin bilen Jangkeyshi arisida diplomatiyIlik küreshler ewji éliwatatti. Gomingdang hökümiti Stalinning eshu Yalta yighinida Chérchil we Ruzwéltning razIliqigha érishken emma, Junggoning dölet menpeetige uyghun bolmighan bir qatar shertliridin astirittin xewer tapqan bolsimu, emma téxi Yalta kélishimining mezmunliridin toluq xewerdar emes idi. (41)Jang Keyshi hökümitini ghezeplendürgen nuqta Amérika, En’gIliye we Sowét ittipaqining Xitay jumhuriyitini peqet nezerge almighanliqi, yeni dunyaning tertipini belgileydighan bu muhim yighin’gha Xitayni qatnashturmastin eksiche, uning “menpeetlirini qurban qIliwetkenliki” bolup, Jang Keyshi bu kélishimni étirap qilmasliq üchün barliq imkaniyetliridin paydIlinip tirishchanliq körsetsimu, lékin amal qanche? Xitayning Yaponiye ishghaliyitidin azad bolup, igIlik hoquqini qolgha keltürüshide yuqiridiki üch küchlük döletke tayanmay, ularning orunlashturushlirigha boysunmay amal yoq idi.
Jang Keyshi 1937-yIli Yaponiye Xitay ottura tüzlenglik rayonigha keng kölemlik hujum bashlighandin étibaren Sowét ittipaqining Yaponiyige qarshi urush élan qIlip, Xitaygha yardem bérishini qolgha keltürüshke tiriship, Stalinni Yapon’gha qarshi urushqa sörep kirish üchün barliq diplomatiyIlik wasitilerni qollanghan bolsimu, emma Stalin Jangkeyshini dep Yapon bilen bolghan munasiwetni buzuwélishni xalimighan idi(42). Eksiche u 1941-yIli Yaponiye bilen bitereplik kélishimi tüzgen hemde Xitaygha mexpiy bériwatqan herbiy yardemlirini toxtatqan idi(42). Stalin Sowét –Gérman urushi bashlan’ghanda Sowét ittipaqining sherqiy we gherbiy septe urush qIlip qélishidin endishe qIlip, Yaponiye bilen üzlüksiz türde normal munasiwetni saqlap, gherbte Gérmaniye , sherqte Yaponiye armiyisining iskenjiside qélip, biraqla gumran bolushtin saqlandi. Stalin sherqiy rayonlirining bixeterliki üchün Amérikining Asiya-tinch okyan rayonidiki herbiy heriketlirigimu qoshulmidi we Amérika bilenmu ashkara hemkarlashmidi. Xitaynimu ashkara qollimay, Yaponiyini besh yil waqit aldap tutup turush arqIliq özining gherbiy septe Gérmaniye armiyisini Sowét tupraqliridin ghelibIlik tazIlishini qolgha keltürüwaldi.
1945-yIlining béshida Gérmaniyining meghlubiyiti aydinglashqan bolsimu, emma Yaponiye bilen hel qilghuch urush qIlip, Asiya –Tinch okyan rayonining tinchliqini eslige keltürüshni muhim istratégiyIlik kün tertipke qoyghan Amérika Sowét ittipaqini Yaponiyige qarshi urushqa qatnashturush üchün dawamliq tiriship, bir tereptin Xitayni Yalta kélishimige köndürüshke yene bir tereptin Stalinni tézraq Yapon’gha qarshi urush bashlashqa ündidi(43). Ilida milliy armiye qurulup, “Sherqiy Türkistan musteqilliqi üchün algha” dégen xetler yézilghan bayraqlarni tapshuruwélip, jiddiy herbiy teyyarliqlarni élip bériwatqanda yeni 1945-yIli 4-ayning 12-küni Amérika prézidénti Ruzwélt wapat boldi. Wezipe tapshuruwalghan prézidént Trumén Stalinning Yalta kélishimide bergen wedIlirige emel qIlish –qilmasliqini bIlish üchün 5-ayda Hopkinsni Stalin bilen sözlishishke Moskwagha ewetti. Stalin Hopknsning Sowét ittipaqining Yaponiyige qarshi urushqa qatnishish-qatnashmasliqi mesIlisini sorighanda, Stalin qetiy rewishte buning hemmisining Xitayning Yalta kélishimini qobul qIlish-qilmasliqigha baghliq ikenliki, peqet shuningdin kéyinla qarar chiqiridighanliqini bildürgen(45). Stalin yene Hopkinske urushtin kéyin Xitayning birlikke kelgen dölet bolushini xalaydighanliqini, Sowét ittipaqining Xitaydin zémin temesi yoqluqi, bolupmu Manjuriye, Sherqiy Türkistan ( Shinjang) qatarliq jaylardiki Xitayning igIlik hoquqini her qandaq menada hörmet qIlidighanliqini shuningdek yene peqet Amérikiningla urushtin kéyin Xitayning qurulushni eslige keltürüsh xizmetlirige yardem béreleydighanliqini ipade qildi(46). Stalin , Hopkinske yene 7-ayning birinchi küni tashqi ishlar ministiri Songziwén bilen bilen Moskwada Yalta kélishimining munasiwetlik maddIliri boyiche söhbetlishishke qoshulidighanliqini bildürdi. Trumén bu xewerni anglighandin kéyin 6-ayda Xitay tashqi ishlar ministiri Song ziwén bilen körüshüp, Yalta kélishimidiki Xitaygha ait maddilar heqqide sorighanda, Song ziwén Xitayning bu kélishimning Xitaygha ait madddIlirigha qetiy qoshulmaydighanliqini eskertti. Biraq, Washington rehbiri egerde Sowét ittipaqining Yaponiyige qarshi urushqa qatnashsa, Amérika hökümitining Yalta kélishimige nisbeten qollash pozitsiyiside bolmasliqi mumkin emeslikini bildürdi(47). 6-ayning 14-küni Trumén Song ziwén’ge Stalinning Hopkinske bergen wedIlirining tepsIli mezmunlirini uqturup, Xitayning Sowét ittipaqi bilen Yalta kélishimining munasiwetlik maddIliri boyiche söhbet ötküzüshini tewsiye qildi.
Xitay rehberliri Yalta kélishimi mesIlisi boyiche Amérika hökümiti bilen sözliship, waqitni arqigha sozuwatqanda Ili milliy armiyisi Jing we Shixo hem Chöchek liyinisige qarap algha ilgirilewatatti. 6-ayning 15-küni Amérikining Chongchingdiki elchisi Xerli Xitay hökümitige resmi türde Yalta kélishimini melum qildi. Weziyetning tereqqiyatigha boysunushqa mejbur bolghan Jang keyshi axiri Yalta kélishimi boyiche Sowét ittipaqi bile söhbetlishishke qoshuldi hemde 6-ayning 30-küni Moskwada Xitay bilen Sowét ittipaqi arisidiki söhbet bashlandi. Söhbet bashlinish bilenla Xitay wekIli Sowét ittipaqining Yalta kelishimida érishken menpeetlirige ait teleplirini qobul qilalmaydighanliqini bildürgende Stalin söhbetni üzüwetti. Lékin, 7-ayning 7-küni Stalin Podstam yighinigha qatnishish jeryanida Amérika prézidénti Truménning Sowét ittipaqining Yaponiyige qarshi urushqa qatnishish –qatnashmasliq mesIlisini tilgha alghanda ,Stalin qet’iy rewishte Sowét ittipaqining Xitay bilen téxi kélishim hasil qilmighanliqini, bu kélishimning yenila Sowét ittipaqining Yaponiyige qarshi urush élan qIlishining aldinqi sherti bolidighanliqini tekitlidi (4Cool. Song ziwén bilen Stalin arisida ilgiri kéyin besh qétim söhbet dawamlashqan bolsimu, lékin Stalin öz shertliridin yanmidi. Shuning bilen söhbet üzülüp qaldi hemde Song ziwénning ornigha Wangshijé Moskwagha kélip, 8-ayning 7-künidin taki 14-künigiche töt qétim Stalin bilen söhbet ötküzdi. Drammatik nuqta shuki, Song ziwén söhbetni tashlap, Xitaygha qaytqandin kéyin Sherqiy Türkistan milliy armiyisining Fatiy Léskin bashchIliqidiki Shimaliy front qisimliri Tarbaghatay wilayitige hujum qozghap, ilgiri kéyin Dörbiljinni we 7-ayning 31-küni Chöchekni ishghal qIlip, pütün Tarbaghatay wilayitining azad bolghanliqini jakarlidi.
Ottura yölünishtiki qisimlar Jing we Shixo etrapidiki Gomindang mudapie nuqtIlirigha hujum qozghap, Gomindang küchlirini Jing we Shixo sheherlirige qapsiwaldi. Qisqisi Milliy armiyining hujumliri téximu shiddetlik tüs aldi. Ghuljidiki Stalinning biwasite wekilliri hésablinidighan 2-nomurluq öyning bashliqliri yeni jumhuriyetning herbiy-siyasiy meslihetchIliri général mayor Egnarop bilen général léytinant Lanfang reis jumhur Elixan Törining yardem teleplirini bija keltürüp, uning barliq shoarlirini we siyasiy tedbirlirini himaye qildi. Sowét ittipaqi kommunistlar partiyisi merkiziy komitéti siyasiy buyorisi 1945-yIli 6-ayda yighin chaqirip, Sherqiy Türkistan armiyisini kücheytish üchün 500 neper Qizil armiye ofitséri, 2000 jengchi ewetish heqqide mexsus qarar chiqardi.(49) Bu qarardin kéyin ichki ishlar rehbiri Bériyaning tashqi ishlar ministiri Molotopqa yollighan mexsus melumat xétide “ Shinjangdiki musulmanlarning qozghilang heriketlirige qatnishish üchün qizil armiye sépidin ajritilghan ofitsér we jengchilerni ewetish emelge ashuruldi” dep körsitilgen(51). Bu chaghda yene zor miqdarda éghir-yénik qoral-yaraqlar we oq dorilar milliy armiyige bérilgen bolup, Elixan törining 1945-yIli may éyida Moskwa rehberlirige yazghan xétidiki yardem teleplirige jawaben Sowét ittipaqi hökümiti yuqirqidek yardemlerni körsetken idi(52).
Sherqiy Türkistan jumhuriyitige yardem bérish ishlirigha Ottura Asiya jumhuriyetlirimu jelip qIlin’ghan bolup, arxiplardin ashkarIlinishiche, Ozbékistan ittipaqdash jumhuriyiti ministirlar kabinétining reisi Abduraxmanop ichki ishlar ministiri Bériyadin özining Sowét ittipaqi maliye ministirliqigha yazghan maliye xamchot iltimasini testiqlashni qollashni telep qilghan. U bu iltimasta “ Ozbékistan ittipaqdash jumhuriyitining 1946-yIlidiki xamchotigha Shinjangda élip baridighan heriketlirige kétidighan chiqimlar üchün besh milyon rubliy pul qoshup bérish” telep qIlin’ghan(53). Elwette, tarixiy shahidlarning ispatlishiche, Sowét ittipaqi eyni waqitta Sherqiy Türkistan jumhuriyitige bergen herbiy yardemliri üchün mezkur jumhuriyettin zor miqtarda tölem alghan bolup, jumhuriyet hökümiti her bir éghir-yénik qorallar we oq dorilar we bashqa esliheler üchün Sowét ittipaqigha melum miqtarda charwa mal, ashliq ötküzüp turghan (54). Emma, bu beribir cheklik bolup, Moskwaning herbiy téxnika, herbiy qomandanliq we bashqa maddiy hem meniwi tereplerdiki yardemliri yenila muhim rol oynighan. Tarixiy arxiplardin ashkarIlinishiche, hetta Dorbiljinning élinishigha biwasite Moskwadiki ichki ishlar qisimlirining qomandani buyruq qilghan. Démek, Moskwa gerche Yalta kélishimide öz közligen menpeetlirige érishken bolsimu, lékin Xitay hökümiti bilen bu mesIlide éniq kélishim hasil qilmighanliqi, uning üstige Xitay hökümitining Yalta kélishimige asan könmeydighanliqini nezerge élip, Sherqiy Türkistan jumhuriyitini qollashni dawamlashturupla qalmastin milliy armiyining herbiy urushini Xitay dairIlirining Yalta kélishimidiki maddilargha tézrek maqul bolushi üchün paydilan’ghan xalas. Stalin 1945-YIli 9-Iyul künidiki Junggo wekIli bilen ötküzgen söhbitide Ili inqilabi mesIliside toxtIlip, buningdin kéyin " shexsilerning qoral yaraq toshushini toxtitidighanliqi hemde chégrini qamal qIlidighanliqi"ni bildürüp(55), özining shinjangdin kütidighan bashqiche niyiti yoqliqini ipade qildi. Emma bu chaghda, Junggo bilen Sowét ittipaqi arisida téxi kélishim tüzülmigen bolup, peqet ikki terep qol qoyghan kélishimla Stalinni xatirjem qilalaytti hemde uning érishken menpeetliri kapaletke ige bolghan bolatti. Shunga, taki kélishim tüzülgiche bolghan ariliqqiche Ili milliy armiyisi hujumlirini dawamlashturup, jing –shixo léniyIliridiki gomindang qoshunlirigha keng kölemlik hujum qozghidi. shimaliy fronttiki qisimlar bolsa, chöchek we altay tereplerge yürüsh qilip, Jang keyshi hökümiti Stalinning shertlirige qoshulushni arqigha sürgensiri we yaki qarshIliq bildürgensiri Sherqiy Türkistan jumhuriyitining qoshunliri shiddet bilen ilgirileshni dawamlashturup, Junggo hökümitide "pütün shinjang qoldin kétidighan boldi" dégendek xewpsirishini peyda qIlip, bu ularning Stalin otturigha qoygha tekliplerni qobul qIlish süritini tézlitish rolini oynatti. Emma, musteqilliq dep jénini pida qIliwatqan Uyghur jengchIliri özlirining issiq qanlirining Uyghur diyaridin besh ming kilométir yiraqtiki Krémil sariyida olturghan Stalinning istratégiyIlik pilani üchün töküliwatqanliqini héch sezmigen idi. Milliy azadliq herikitining mundaq shiddet bilen ewji élip, uning pütün Uyghur élide kéngiyiwatqanliqi, qozghilangchilarning her qedemde ghelibe qIlip, gomindang qoshunlirining meghlup boluwatqanliqi hemde qozghilangchilarning arqisida qudretlik dölet Sowét ittipaqining heywe bilen turghanliqini sezgen Jang jéshi Stalinning shertlirige könmey mumkin emeslikini axiri chüshinip yetti. Bu yerde uni eng biaram qilghan mesile Yalta kélishimidiki “Mongghuliyining mewjut halitini saqlash” bolup, bu Junggo hökümiti Mongghuliyining musteqilliqini étirap qIlishi dégenlik idi. Stalin mana bu mesIlide gomindang hökümitige qetiy yol qoymidi.
8-ayning-8-kunliridin 15-künigiche, bay, aqsu kona sheher azad boldi. 8-ayning beshida Tashqorghan qozghilangchIliri u jaydiki düshmenni yoqitip, tashqorghan waliy mehkimisini qurdi. arqidinla altay azad boldi.
Netijide, Jang keyshi Stalinning shertlirige maqul bolushni arqigha sozghansiri shinjang weziyitining özi üchün paydisiz bolidighanliqi, belki Mongghuliyela emes yene Shinjangdinmu ayrIlip qélish éhtimalliqi barliqini tonup yétip(56), ikki dölet arisida shertname imzalashqa razi boldi hemde 1945-yIli 14-awghust küni Moskwada “Sowét-Xitay dostluq, ittipaqliq shertnamisi”ni resmi imzalandi. bu shertnamige ait almashturulghan qoshumche höjjetlerde gomindang tashqi mongghuliyining musteqilliqini étirap qildi. Sowét ittipaqi terep bolsa, “shinjangda yüz bergen weqeler toghrisida , Sowét ittipaqi bilen Junggo hökümiti dostluq ittipaqliq shertnamisining 5-maddisida éytilghandek Junggoning ichki ishlirigha arIlishish niyitimiz yoqliqini bildürimiz” dep bildürdi(5Cool.
Lékin shuni eskertish kérekki, Sowét ittipaqi hökümiti héchqachan resmi rewishte özining Ili inqilabini qollighanliqi we uninggha herbiy jehettin yardem bergenlikini étirap qilghan emes. Sowét ittipaqining Ilidiki barliq paaliyetliri mexpiy rewishte élip bérilghan bolup, bu gomindang hökümiti we xelqara jemiyettin sir tutulghan bolghachqa, her qandaq bir xelqaraliq sorunda moskwa özining shinjangdiki qozghilanglar bilen munasiwiti yoqliqini bildürüp kelgen idi. Shunga, Ili armiyisi “ Sowét-Junggo dostluq ittipaqliq shertnamisi” imzalinip bolghandin kéyinmu jing we shixogha qaratqan hujumlirini toxtatmay, taki mezkur shertname imzalinip,üch hepte ötkiche yeni milliy armiye 9-ayning6- we 7-künliri ilgiri kéyin Jing hem Shixoni azad qIlip, Manas deryasi boyigha yétip kelgen’ge qeder hujumlirini dawamlashturup ,peqet Junggo hökümitining meydan’gha chiqip, Sowét ittipaqidin milliy inqilapchilar bilen yarashturup qoyushni telep qIlishqa mejbur qildi. 11-séntebir küni Urümchidiki Junggo diplomatiye emeldari Urümchidiki Sowét konsuli Evséyip bilen körüship, yarashturushni telep qilghandin kéyin(59), moskwa resmi türde ikki terepni yarashturghuchi salahiyiti bilen ashkara meydangha chüshti,(60) omumen, Ili inqilabchIlirining arqisida Sowét ittipaqining turghanliqini eyni waqitta Moskwa dairIliri étirap qilmighan bilen emma, Amérika, En’gIliye hökümiti jümlidin Junggo hökümiti uninggha ishenmidi. Shunga Junggo hökümiti uninggha diplomatiyIlik mesile nuqtisidin qaridi. Junggo gomindang hökümitining neziride Sowét hökümitisiz Ili mesIlisini hel qilghIli bolmaytti. Ili armiyisining “Sowét-Junggo dostluq ittipaqliq shertnamisi” imzalinip bolghandin kéyinmu Jing we Shixogha qaratqan hujumlirini toxtatmighanliqi shuningdek Manas deryasi boyigha qistap kélishi hemde jenubta Aqsu etrapidiki we Tashqorghan etrapidiki jenglerning dawamlishiwérishi yenila bir tereptin Moskwaning özining bu inqilap bilen munasiwiti yoqliqini Xitay hökümitige ispatlap bermekchi bolghini bolsa, yene bir tereptin gomindang hökümiti bilen Moskwa arisida Shinjang mesIlisining unchiwala asan tügimeydighanliqini, belki Sowét ittipaqining bu jayda yenila öz tesirini saqlaydighanliqini körsitish bolsa kérek. Omumen, Yalta kélishimida aldin belgilen’gen Sowét –Xitay dostluq shertnamisining tüzülushidin kéyin Moskwa Shinjang siyasiy istratégiyisining yéngi basquchini bashlap, milliy armiyini Manas deryasida boyida toxtitip qoyup, Sherqiy Türkistan hökümitini gomindang merkizi hökümiti bilen tinchliq söhbiti ötküzüshke qistidi. Yalta kélishimide otturigha qoyulghan Sowét ittipaqining Junggo hökümiti bilen dostluq shertnamisi imzalash qarari emeliyette Sherqiy Türkistan jumhuriyitiningmu urush toxtitip, Junggo merkizi hökümiti bilen bétim tüzüsh weqesining kélip chiqishigha asas boldi.
Tinchliq bétim we uningdin kéyin taki 1949-yIlighiche bolghan arIliqta Stalin hökümiti Sherqiy Türkistan inqilabigha nisbeten yene bashqiche istratégiye qollan’ghan bolup, Moskwa gerche Elixan Törini élip kétip, birleshme hökümetni meydan’gha chiqarghan hemde Exmetjan Qasimi qatarliq kéyinki rehberlerni Sherqiy Türkistan jumhuriyiti dégen namni Sherqiy Türkistan Ili wilayiti, Sherqiy Türkistan Tarbaghatay wilayiti, Altay wilayiti dégendek namlargha özgertishke mejburlighan bolsimu, lékin azad üch wilayetning ( Sherqiy Turkistan) yenila bir gewde süpitide musteqil mewjut bolup turushini qollidi. Emma, Moskwa yenila üch wilayetke bolghan kontrolluqni qoldin bermigen bolup, Sowét razwétkisi mexpiy rewishte peqet gomindang eskerliridin olja alghan qorallar bilen qorallan’ghan milliy armiyini we hökümetni dawamliq nazaret qIlip turdi. Elixan torige meslihetchIliq qilghan 2-dom bashliqi géneral Egnarop taki 1949-yIlining küz pesligiche Qorghastiki Sowét razwétka orginida turup, Ilining herbiy –siyasi weziyitini kontrol qIlip turushni dawamlashturdi.(61) Exmetjan Qasimi qatarliq Ili inqilabchIliri xuddiy Elixan Töre qatarliqlarning özlirining Gomindang Xitay hökümiti bilen Sowét Ittipaqi hökümitining arisidiki diplomatik sorunlarning qurbani boluwatqanliqini peqet eng axirqi peytlerdila sezginidek ularmu özlirining teqdirlirining Stalin bilen Liushawchi arisidiki 1949-yIli 7—8-aylardiki söhbetlerde békitilgenlikini sezmey qalghan idi. Exmetjan Qasimi qatarliq Uyghurlarning azadliqini eyni waqittiki dunyadiki eng qudretlik döletlerning biri bolghan Sowét ittipaqining rehbiri Stalinning qollishisiz emelge ashurghIli bolmaydu dep qarighan hemde uninggha ümid baghlighan köpligen siyasiy erbablar hemde hemmila yerge ésIlip turghan ay yultuzluq jumhuriyet bayraqliri we “ Sherqiy Türkistanning musteqilliqi üchün algha” dégen xetler yézilghan herbiy bayraqlarni kötürgen milliy armiyining mewjutluqigha qarap , yenila Stalindin ümid kütken xelq özlirining teqdirining emeliyette Moskwa séhrigerliri teripidin pichIlip bolun’ghanliqini oxshashla sezmey qalghan idi. Sherqiy Türkistan hökümitining axirqi teqdirini alliqachan békitip bolghan bolup, Stalin 1949-yIli 30-yanwar küni Mikoyanni mexpiy türde Junggo kommunistliri bilen Junggoda kommunistlar hakimiyetke chiqqandin kéyinki weziyet jümlidin Sowét-Junggo munasiwetliri we bashqa bir qatar siyasiy mesIlilerni muzakire qIlish üchün Mawzédungning turushluq orni Shibeypogha ewetti. 8-féwralghiche bolghan 8 künlük söhbet jeryanida elwette , Shinjang mesIlisimu muzakire qIlindi. Mikoyan özining Shibeypo ziyariti heqqidiki hésawat doklatida mundaq dep yazghan;

“ Mawzedongning bizning Shinjanggha qaratqan meqsitimizge nisbeten gumani bolghan.U , Shinjangning Ili wilayitide Urümchi hökümitige boysunmaydighan musteqilliq herikiti mewjut we u yerde kommunistlar partiyisi mewjut-dédi. U yene, 1945-yIli Chongchingda Bay Chongshi bilen uchrashqanda Ili wilayitidiki yerlik qozghilangchilar Sowét ayroplanliri, tankIliri we zembirekliri bilen qorallan;ghanliqini sözlep bergen dédi, Men uninggha bizning Shinjang xelqlirining musteqilliq heriketlirining arqisida turmaydighanliqimizni, uning üstige yeneShinjang zéminige nisbeten héchqandaq zémin telipimiz yoqliqini, belki Shinjangning Xitayning terkibige kirishi lazim dep hésablaydighanliqimizni qetiy halda bildürdüm”.(62)

Mikoyan yene özining 1949-yIli 4-fewral kuni Shibeypodin Stalin’gha yollighan télégrammisida Mawzédunggha Sowét hökümitining Xitay kommunistlirining kelgüsidiki milliy siyasiti heqqidiki tekliplirini yetküzüp qoyghanliqini éytqan. U , mundaq dep yazghan.

“ Men Mawzédunggha bizning merkiziy komitétimizning Xitay kommunstlirigha milliy mesIlide az sanliq milletlerge heddidin ziyade musteqilliq bermeslikni shuning bilen birge Xitay kommunistlirining hakimiyetke chiqishigha baghliq Xitay dölitining térritoriyisining azlap ketmeslikini ,az sanliq milletlerge musteqilliq emes , belki aptonomiye bérishni tewsiye qIlidighanliqini melum qildim. Mawzédong bu jawabqa xosh bolup ketti. Emma, uning chirayidin uning héch kimge musteqilliq bermeydighanliqi körünüp turatti”.(63)

Mana bu Yalta kélishimi tüzülgen féwral éyidin töt yil ötkendin kéyinki féwralda Stalinning Ghuljidiki Exmetjan Qasimi qatarliq rehberlerdin we Moskwagha ishen’gen sadda xelqtin xupiyane tutulghan ,Uyghurlarning siyasiy teqdirige ait üzül-késil qarar bolup, Exmetjan Qasimi qatarliqlar ene shu qarar Mawzédunggha bildürülüp, texminen sekkiz aylar ötkendin kéyin Stalin bashliq Krémil rehberliri mexsus teminligen ayropilan bilen uchup (-belki shundaqtu?)Sowét ittipaqi térritoriyisidiki Chita shehiri yénida hadisige uchridi. Exmetjan Qasimi qatarliqlarning jesiti Stalin bilen Mawzédung arisida “Sowét-Junggo dostluq, özara hemkarliq shertnamisi” tüzülüp bolghandin kéyin, Exmetjan qatarliqlar Ghuljidin kétip texminen 6 aydin kéyin Mawzedung bilen birge Moskwadiki diplomatiye sorunigha ishtirak qilghan Seyfiddin Eziz teripidin Ghuljigha élip kélinip, Seyfiddin, Dénglichün we 1944-yIlidiki Ghulja qozghIlingigha bashtin axiri qol tiqqan, kéyin Elixan törini élip kétish bilen munasiwetlik bolghan Ghuljidiki Sowét konsul Dabashin qatarliq üch kishIlik hey’etning rehberlikide depne qIlindi. Mana bu Chong Shahmat taxtisidiki ajayip qismetlerning dawami idi. Bu weqe Uyghur 20-esir siyasiy tarixighila emes, belki dunyadiki sirliq weqeler kitabighimu qara xetler bilen yézildi.

Chong Shahmat Taxtisidiki Qismetler-7

Rus Mutexxesislirining Yekunliri astidiki Ili Hokumitining Teqdiri


Buningdin yerim esirdin ilgiriki 27-awghust , Sherqi Türkistan milliy inqilabining rehberliridin Exmetjan Qasimi qatarliq kishilerning qaza tapqan xatire künidur(bu chislaning bashqiche bolushi mumkin).

Éniq delil ispati bolmighan bu ölümning waqtining 8-ayning 27-küni ikenliki eyni waqitta Sowét we Xitay Kommunist hökümetliri teripidin birdek halda dunyagha jakarlan’ghan bolsimu , emma bu tesadipiy hadise dunya tarixidiki muhim sirliq weqelerning biri bolup qaldi hemde Moskwa we Béyjing kishilerni qayil qilalighidek pakitlirini tépip bérelmigenliki üchün, Uyghurlar we bashqa bu témigha qiziqquchilar 50 nechche yildin buyan mezkur tragédiyige ishenmey, özlirining türlük qiyaslirini we perezlirini otturigha qoyup kelmekte.

Yillarning ötüshi bilen ötken esirning aldinqi yérimidiki Rus-Xitay munasiwetlirige ait köpligen mexpiy arxiplap échilip, bu dewirdiki Lénin we Stalinning Uyghur siyasitining mahiyetliri ashkarilinish bilen Krémilning héch qachan Uyghurlarning musteqilliqini qollimighanliqi, peqet Uyghurlarning azadliqqa teshna qelbini özining Xitayni öz ichige alghan sherqiy Asiya siyasiy istratégiyisi jümlidin Yaponiye, Ulugh Biritaniye we Amérika qoshma shitatliri bilen élip barghan bir meydan diplomatiyilik oyunlarni wasite qilghan menpeet urushliri üchün qoral qilip, axirida soghaq munasiwetler urushida kommunizm we kapitalizm lagiridin ibaret bir-biri bilen texminen 50 yil düshmenleshken ikki qutup kürishide ittipaqchi qilishni xam xiyalghan Maw zédong junggosigha sogha qiliwetkenliki bügünki künde özining sirliqliqini yoqitip, ashkara xulasige aylandi.
Eng qiziq yéri shuki, Exmetjan Qasimi qatarliq erbablarning ölümining arqa körünishini jümlidin dunya siyasiy tarixida kem uchraydighan mezkur pajielik ölümning qandaqtur ularning béshigha kelgen tesadipiyliq bolmastin belki, siyasiy ölüm, siyasiy pajie yeni peqet bir qanche kishiningla emes belki pütün bir milletning pajiesi bolup qalghanliqi, buning biwaste jawabkarliqining Stalin ikenliki aldi bilen Ruslarning özliri teripidin tushmu-tushtin iqrar qilindi hem qilinmaqta.

Andaqta Ruslar Sherqiy Türkistanning we Exmetjan Qasimi qatarliqlarning teqdiri heqqide qandaq yekünlerni chiqardi?

Sovét itipaqining yimirlishi bilen bir qisim Rus jurnalistliri we mutexessisliri özlirining Uyghurlar mesilisi hemde Sovét -Xitay munasiwetlirige ait ilmiy emgekliride Exmetjan Qasimining Stalin teripidin suyiqest bilen öltürülgenlikini otturigha qoyushti. Mesilen ataqliq Rus jurnalisti we siyasetshunasi Chudadéyew 90-yillarning béshida Moskwada chiqidighan "Yéngi waqit" zornilida "Uyghurlar Stalin bilem Mawzédungning qurbanliri" namliq maqalisini élan qilip , Exmetjan Qasimi qatarliqlarning Stalin bilen Mawzédungning til biriktürüshi bilen öltürülgenlikini qeyt qilghan. Bu Sowét ittipaqi siyasiyonlirining tunji qetim Exmetjan Qasimining Sowét ittipaqi teripidin öltürülgenlikini etirap qilishi idi. Uningdin kéyin, Rus siyasi analizchisi Andiréy Antonov öz maqaliside "Stalin Exmetjan Qasimi qatarliqlarni yoqitip, Mongghuliyige oxshash salahiyettiki Sherqi Turkistan jumhuriyitini Mawzédunggha bériwetti "dep xulase chiqardi.

1990-yillarning otturiliridin bashlap Rus analizchiliri we siyasetshunasliri Sherqiy Türkistan jümlidin Uyghurlar heqqide pikir yügüzüshning yéngi dolqunini peyda qilghan bolup, buninggha seweb bolghan amillarning biri bu mezgilde Uyghurlarning siyasiy heriketlirining jiddiy bir haletke kélishi shuningdek Ottura Asiya memliketliride Uyghur herikitining janlinishi bilen Béyjingning bu mesilide Rusiye we Ottura Asiya hökümetlirige murajet qilishi idi. Uyghur mesilisining qaytidin Xitay bilen Moskwa diplomatiye sehniside muzakire témisigha aylinishi, Sowétler ittipaqi yimirilgendin kéyin bir mezgil “ oyun qerti süpitide oynilip, janlandurulghan Uyghur herikiti Xitayni qaytidin Moskwaning aldigha kélishke mejbur qilghanliqning ispati bolup qaldi. Shangxey hemkarliq teshkilatining qurulushighiche bolghan bir mezgil ichide Uyghur qerti Boris Yéltsin, Nazarbayév, Kerimop, Aqayévlar teripidin ünümlük oynaldi. Rusiye we Ottura Asiyadiki diplomatiyilik özgirishler shuningdek Uyghur mesilisining Moskwa bilen Béyjing jümlidin Almata, Bishkek, Tashkent hem Düshenbe qatarliqlar bilen Béyjing arisidiki kélishimlerdin orun élishi Ruslardiki Uyghur mesilisi heqqide tehlil yürgüzüshning yene yéngi dolqunini qozghidi.

Qisqisi, Uyghur mesilisi heqqide pikir yürgüzgen her Qandaq bir Rus alimi yaki siyasiy analizchisi Uyghur mesilisining yéngi emes belki, kona mesile ikenlikini tekitlesh bilen Uyghurlarning ötken esirning birinchi yérimida qurghan Ikki
sherqiy Türkistan jumhuriyiti jümlidin 1944-yilidiki
jumhuriyetning biwaste Moskwaning dölet menpeeti üchün qurban
qiliwétilgenlikini étirap qilmay qalmidi. Bu hem ularning neziride mesilining tügini xalas.


Moskwa arxiplirini 20 yil tetqiq qilghan Rus tarixchisi Barminning "1943-1949-yilliridiki Sovét –Xitay munasiwetliri" namliq kitabida körsitilishiche, 1944-yili partlighan Sherqi Turkistan inqilabi we Sherqi Turkistan jumhuriyiti bashtin axiri Sovét ittipaqining qollishigha érishken bolup, Stalin Uyghur xelqining azatliqqa bolghan ümididin paydilinip, Sherqi Turkistan hökümiti we armiyisini öz kontrolluqigha éliwalghan idi. Uyghurlar Stalinning Xitay siyasitidiki oyun qerti qilinish bilen Uyghur xelqighe toldurghusiz köngülsizlik élip keldi dégendek yekünlerni chiqardi. U yene, Exmetjan Qasimi qatarliqlarning tesadipiy öz ejilide emes, belki öltürülgenlikige ishinidighanliqini bu maqalining muellipige sözlep ötken idi.

Sibiriyening Barnaul shehiride Uyghurlar kelgüside musteqil dölet quralamdu yoq? dégen témida munazire élip barghan Rus alimlirining munazirisi heqqide melumat bergen Vladimir Kuzminkin, bir guruppa Rus alimlirining yekünlirige asasen mundaq xulase chiqardi.

“ Uyghurlarning qozghilangliri 1931-yili, 1937-yili we 1944-yili qayta yüz berdi. bir qanche yil Sherqiy Türkistan jumhuriyiti mewjut boldi. Bu yéngi döletning eyni waqitta Sowét ittipaqining terkibidiki bir ittipaqdash jumhuriyet bolup qélish mumkinchilikmu bar idi. Krémil Mawzédunggha yol qoymighan bolsa, belki bu dölet téxi hazirghiche mewjut bolup turghan bolar idi.( Vladimir Kuzminkin. “Novosibirsk kechlik géziti”)

Moskwa uniwérsitétining proféssori, ataqliq Xitayshunas hemde qachandur bir waqitlarda Uyghur élide xizmet qilghan alim Vilya Gélbars ependi Moskwada chiqidighan gézitlardin biri “Novaya Gazeta”ning muxbirining Uyghurlar heqqidiki soallirigha jawab bérip, Moskwaning Uyghur siyasiti heqqide bir jümle söz bilen xulase chiqirip mundaq dédi:

“Rusiyining Uyghurlargha tutqan pozitisiyisi satqinlarche pozitsiye, Bu bizning tariximizdiki pütünley köngülsiz bir nuqta bolup hésablinidu. Stalin mawzédung bilen urushup qalmasliq üchün Sherqiy Türkistan jumhuriyitini xitaygha qoshup bérishni qarar qildi we bu yerde Shinjang Uyghur aptonom rayoni qurulup, köpligen uyghurlardin teshkillen'gen bu hökümet mewjut bolmay qaldi. ( "Novaya gazeta"ning obzorchisi Anna Politkovskayaning Gélbars bilen ötküzgen söhbiti)

Amérikiliq Rus alimi Viktor Sinitkovskiy öz maqaliside Sherqiy Türkistan jumhuriyitining axirqi teqdiri heqqide mundaq köz qarashni otturigha qoydi;

"40-yillarning ikkinchi yérimida qozghilangchi Uyghurlarning hökümitining reisi Elixan Töre we hökümetning bashqa ezaliri Sowét ittipaqidin kelgen meslihetchiliri teshebbus qilghan körsetmilerge qarimay, öz musteqilliqini namayan qilishqa bashlidi. Stalinning kéyinki herikiti gomindang we Xitay kommunistlar herikitining rehberliri bilen kélishim hasil qilishqa tesir körsetti. 1949-yili awghustta Exmetjan Qasimi bashchiliqidiki wekiller ömiki Moskwagha yétip keldi hemde wekiller ömikining barliq ezaliri étip tashlandi.
…. öltürülgen rehberlerning ornigha dahiy Stalin we Mawzédoning kélishimlirige boysunidighan Krémilning yéngi tikligen ademliri sowét ittipaqidin uyghurlar namidin sözlishish üchün Xitaygha yétip bardi."
( Voktor Snitkovskiyning maqalisi “Afghanistanning qoshniliri –Xitay, Rusiye we Qazaqistan” gha qarang)

Uyghur mesilisi heqqide köp maqale yazghan Rus siyasiy analizchisi Igor Rottar Moskwadiki abroyluq gézitlardin biri “ Xewerler”de yuqiridiki yekünlerni küchke ige qilidighan xulasini tekitlidi. U mundaq deydu:

"biraq, Maw zédong hakimiyetni igiligendin kéyin Krémil yéngi ittipaqchisini xapa qilishni xalimidi. Sherqiy Türkistan hökümitini özining toluq terkibi bilen Almutigha chaqirdi. Wekiller ömiki bu jaydin Béyjinggha söhbetke bérishi kérek idi. Biraq, Xitayning paytextige kétiwatqan yol üstide yuqiri salahiyettiki bashliqlar bar bu ayropilan hadisige uchridi. Démek, "epsuslinarliq tasadipiyliq tüpeylidin" pütün Sherqiy Türkistan rehberliki qaza qildi."
( Igor Rottar, “Sherqiy Türkistandiki Ruslar”, Xewerler géziti)

Igor Rottar Moskwaning atalmish ayropilan weqesidin kéyin Uyghurlargha éytqan “epsuslinarliq weqe” dégen süniy hal sorash ibarisini bu yerde tekrarlash arqiliq, bu ayropilan weqesini kinaye qilidu. Bu arqiliq özining buninggha ishenmigenlikini bildüridu.

Sherqiy Türkistan jumhuriyitini berpa qilishqa qatniship, Nilqa taghlirida birinchi pay oqni atqan Fatix baturning oghli Ferit Muslimop özining Tataristanda dadisi heqqide élan qilghan maqaliside qiziqarliq mesililerni otturigha qoyidu, Emma, Ferit Muslimop dadisi Fatix Muslimopning KGB xadimi ikenlikini, 50-yillarda Qazaqistan’gha chiqqandin kéyinmu dawamliq KGB ning uninggha töhpikar süpitide turmush puli bergenlikini yoshurmay éytish bilen özining dadisining inqilabiy heriketliri heqqide toluq asasiy barliqini ekis ettürüp mundaq deydu:

“1949-yili awghustta barliq birinchi qol rehberler Almuta shehirige söhbetke chaqirtildi hemde u jayda ulargha musteqilliqtin waz kéchip, Xitay xelq jumhuriyitining terkibige kirish teklipi bérildi. biraq, Sherqiy Türkistan jumhuriyiti wekilliri buninggha qarshi turghanliqi üchün öylirige qaytishqa yol qoyulmidi. Resmi melumatlargha tayan’ghanda, wekiller ömikining ezalirini élip mangghan ayropilan taghda weyran bolghanmish . 1950-yili 14- féwralda moskwada Stalin bilen Maw mexpiy kélishim tüzdi. Bu kélishimning bir maddisigha asasen Sherqiy Türkistan jumhuriyiti dunya siyasiy xeritisidin yoqap, uning térritoriyisi aptonom rayon süpitide Xitay xelq jumhuriyiti terkibige kirdi. Jumhuriyet rehberlirining jismaniy yoqitilishidin kéyin Wang énmaw qomandanliqidiki Xitay armiyisi Sherqiy Türkistan jumhuriyiti térritoriyisige bésip kirip, her qandaq qarshiliqlarni qan'gha paturdi"
( Farit Muslimop, Yiraq we Yéqinlar- Sherqiy Türkistanda,)


Qirghizistanning Osh shehiridiki bir kochigha général Is’haq beg Monunop namining bérilgenlikini hemde Is’haq begning yurtdashlirining mexsus uning heqqide kitab teyyarlighanliqini xewer qilghan Merkiziy Asiya agéntliqidiki maqalide mundaq déyilgen:

“ 1944-1946-yilliri Uyghurlar(Gheni batur), Qazaqlar( Osman batur) we Qirghizlar( Moniyév) we bashqilarning qozghilingi yüz berdi hemde musteqil dölet Sherqiy Türkistan jumhuriyiti quruldi. Xitayda Maw kommunistliri ghelbe qilghandin kéyin, siyaset qaytidin qarap chiqildi, Sherqiy Türkistan jumhuriyiti " özlikidin tarqaldi", musteqilchilerning bir qisim rehberliri NKVD( Sowét ichki ishlar komitéti) teripidin " hadise" we " qayghuluq weqe" dégendek namlar bilen jismaniy jehettin yoqitildi”.


Barmin Fédor isimlik rus mutexessisi mundaq yazdi:

“ 1944-yili, Uyghurlar qoral küchi bilen Xitayning zulmidin azadbolghanda, musteqil döletchilikke érishish pursiti yene bir qétim peyda boldi. Sherqiy Türkistan jumhuriyiti quruldi. Biraq bu döletke put dessep turush nésip bolmay qaldi, jumhuriyet rehberliri Sowét ittipaqigha seperge mangghanda ayropilan hadisisige uchrap qaza qildi. Bu hadise Xitayning kommunistlar hakimiyitining astida birlikke kélishini qollaydighan Krémil teripidin emelge ashurulghan dep hésablanmaqta.
(Fédor Barmin. Rusiye alahide qisimliri jurnili, 2001-yili, noyabir 11-sani)


Uyghur mesilisi heqqide etrapliq we xéli sistémiliq pikir qilip,Uyghurlarni “ partilash aldidiki bomba” dep atighan Rus tarixchisi Boris Maynayév ependi Uyghur mesilisining ötmüshi we bügüni heqqide pikir yürgüzgende yenila shu achchiq tarixqa murajet qilmay ötmeydu: Mundaq yazidu profissor Maynayév ependi:


“ misal shuki, shahidlarning bildürüshiche, Sherqiy Türkistan jumhuriyiti Sowét qoralliri bilen qorallan'ghan hemde Moskwaliq terbiyiligüchiler teripidin terbiyilen'gen armiyige ige bolghan. Bu dölet hakimiyet üchün kéreklik bolghan barliq sistémilar yeni bayraq, tamojna, pul we dölet organliri qatarliqlarni berpa qilishqa muweppeq bolghan. Qarimaqqa Stalin xitay kommunistlirining küchige ümid baghlimighanliqtinmu yaki, uninggha ishenmigenlikidinmu etimalim, öz aldigha Jang keyshige qarshi baza qurghan idi. Biraq général lissimos meghlup bolup Teywen’ge qéchip kétishke mejbur bolup, özining " pütün xelqning atisi"liq menisini özgertti. Maw Béyjingda hökümranliq qilishni bashlighanda, Moskwa üchün musteqil Ghulja ( jumhuriyet) kérek bolmay qaldi. shuning bilen yash uyghur dölitining hökümitige qiyinchiliqlar tughuldi. Uning rehbiri Exmetjan Qasimi öz ixtiyari boyiche hakimiyetni we memliketni xitay hökümranliqi astigha tapshurushni ret qildi. Bu chaghda uni ministirlar kabinétining ezaliri bilen birge Béyjinggha söhbetke teklip qildi. Sadda Exmetjan Almuta arqiliq xitay paytextige bérishke qoshuldi. eslide u, Sowét hökümitini uyghur dölitining dawamliq mewjut bolup turishining zörüriyitige maqul keltürüshni ümid qilghan, yaki bolmisa, söhbetni kéchiktürüsh arqiliq waqit jehettin utmaqchi bolghan idi. hazir bu heqqide héch kim bilmeydu, bilgen kishi bolsa, heqiqetni dunyagha ashkarilashqa aldirimaydu. hemmige melum bolghuni peqet shuki, uyghur hökümiti Almutigha kélip bir qanche hepte ötkendin kéyin yeni 1949-yili, 27-awghust küni exmetjan qasimining kabinéti ayropilan hadisiside qaza qilghanliqi élan qilindi.”


Qazaqistan –Xitay munasiwetliri heqqide chongqur pikir yürgüzüp, Uyghurlar mesilisining ikki dölet munasiwetliridiki muhim halqa ikenliki, Qazaqistanning Uyghur mesiliside Xitaygha yol qoymasliqini tewsiye qilghan Rus alimi Xliyupin ependi mundaq dep toxtalghan idi:

“ Maw ning ghelibisidin kéyin Stalin özining tünügünki ittipaqdashlirini, yeni özi tikligenlerning bir qisimini "bériwétishke" qarar qildi. Qazaqistanda Uyghur aptonom oblastini qurush pilani siyasiy weziyetning özgirishi tüpeylidin emeldin qalduriwétildi. Sherqiy Türkistan jumhuriyitining rehberliri- Exmetjan Qasimi hem génirallar Ishaq beg we Delilqan " ayropilan hadisisi"de qaza qildi( éhtimal ular lubiyankida öltürülgen). Sherqiy türkistan jumhuriyiti "özlikidin tarqaldi", uning herbiy qisimliri qaytidin tertipke sélindi, Sherqiy Türkistan jumhuriyitining hayat qalghan aktipliri we dölet erbabliri Mawchilarning konsilagérlirida "özgirishke" we " qayta terbiyilinishke" sélindi”.
(Xliyupin V.N. Qazaqistanning jughrapiyiwi siyasiy ocherki. Almuta)

Démek, Yuqiridiki üzündiler peqet Rus aptorlirining melum bir qisiminingla bayanliri we köz qarashliri bolup, shuni tekitlesh lazimki, ularning yuqiridiki yekünlirini hergiz bir tereplime, pakitsiz köz qarashlar déyishke bolmaydu. Ularning intayin nazukluk telep qilidighan bu tarixiy hem yéngi mesilini tekitlishi üchün melum arxiplar we ishenchilik yip uchlirigha tayan’ghan bolushi éhtimalliqqa yéqin. Exmetjan Qasimi we Sherqiy Türkistan hökümiti ( Xitayda üch wilayet hökümiti dep atilidu )ning axirqi teqdiri heqqidiki Rus mutexessislirining yekünlirini töwendiki nuqtilargha yighinchaqlash mumkin;

1. Rus mutexessisliri taki 1949-yilighiche mewjut bolghan bu hökümetni Sherqiy Türkistan jumhuriyiti hökümiti, yaki Uyghur hökümit dep atighan. üch wilayet dep atimighan
2. Rus mutexxesisliri bu hökümetni musteqil hökümet dep qarighan
3. Rus alimlirining yekünliriche Sherqiy Türkistan hökümiti biwaste Stalin bilen Mawzédongning ish birliki asasida yoqalghan.
4. Ularning qarishiche, Stalin Mawzédong bilen bolghan hemkarliqni dep Sherqiy Türkistanni Xitaygha bériwetken
5. Ularning neziride Exmetjan Qasimi musteqilliq yolidin yanmighan erbab
6. Ularning chüshinishiche, Exmetjan Qasimi qatarliqlar siyasiy söhbet üchün Almutigha we Moskwa barghan bolup, Uyghur mesilisini aldi bilen Moskwa bilen söhbetlishish arqiliq hel qilmaqchi bolghan.
7. Exmetjan qatarliqlar söhbet arqiliq Moskwani Uyghurlarning musteqil gewde bolup mewjut bolup turishining uning üchün paydiliq ikenliki bilen qayil qilmaqchi bolghan.
8. Rus alimlirining chüshinishiche, Exmetjan Qasimi qatarliqlar Moskwaning teklipliri qobul qilmighanliqi üchün Stalin teripidin öltürülgen. Ayropilan hadisisi ishenchilik emes.