PDA

View Full Version : Chong Shahmat Taxtisidiki Qismetler-2



Oqup chiqing
24-11-06, 23:49
Chong Shahmat Taxtisidiki Qismetler-2

Nebijan Tursun


Yalta Kélishimi we Uyghurlar


Buningdin 60 nechche ilgiri yeni 1945-yili 4-Féwraldin 11- Féwralghiche bolghan bir hepte ichide Amérika Qoshma Shitatliri, Ulugh Béritaniye we Sowét Ittipaqidin ibaret üch chong dölet rehberliri Sowét ittipaqining Qirim yérim arilidiki güzel menzirilik sayahet nuqtisi Yaltigha toplinip, dunyaning yéngi siyasiy tertipini belgileydighan insaniyet tarixidiki intayin muhim ehmiyetke ige meshhur " Yalta yighini" ni échip, axirida bir qatar mesililer boyiche kélishim hasil qildi. Deslepte mutleq mexpiyetlik tüsi alghan, 2-Dunya urushining axirlishish basquchigha toghra kelgen mezkur yighin buningdin 60 nechche ilgiriki dunyaning yéngi tertipini belgileshtila emes belki, bügünki kündiki xelq’ara munasiwetlerdimu yenila öz rolini jari qildurmaqta. Zamanimizdiki köpligen xelq’araliq mesililer mesilen Birleshken Döletler Teshkilati ramkisi astidiki we bashqa rayon xaraktérlik diplomatiyilik munasiwetlerge ait mesililerning hel qilinishi yenila melum derijide eshu Yalta kélishimi bilen baghlinishliqqa ige.
Tarixtiki bezi kelishimlerning yili konirisimu,emma uning tesiri unche asan tugimeydu. Bügünki künde Baltiq déngizi boyidiki jumhuriyetler , Polsha, Finlandiye qatarliq memliketler bilen Rusiye fédératsiyisi arisida hetta 1939-yili, 23-awghusttiki Sowét tashqi ishlar ministiri Molotov bilen Gérmaniye tashqi ishlar ministiri Ribbentrop qol qoyghan “ Sowét-Gérman özara urush tajawuz qilmasliq shertnamisi” we bashqa shertname hem kélishimlerge munasiwetlik tarixiy mesililer yenila talash tartish tüsini alghan bolup, Polsha hökümiti Sowét ittipaqi yimirilgen on nechche yildin buyan üzlüksiz türde Moskwa dairiliridin 1939-1940-yillirida Gérmaniye Polshigha basturup kirgendin kéyin Gérmaniye armiyisidin yéngilip, Sowét ittipaqi térritoriyisige qéchip kirgen Polsha armiyisining jengchi ofitsérlirini kolléktip qirghin qilish jinayiti jümlidin eyni waqitta Sowét ittipaqining Polsha chégrisi yénigha nurghun esker yötkep, Gérmaniye armiyisige masliship, Polsha armiyisige arqidin zerbe bergenlik qilmishini öz üstige élip, bu heqtiki mexpiy arxiplarni Polsha hökümitige tapshurushni we sirlarni ashkarilashni telep qilmaqta(1). Démekki, tarix héchqachan qérimaydu we öz rolini yoqatmaydu. Ene shu sewebtin Polsha we Baltiq döletliri bügünki künde musteqil dölet süpitide qed kötirip turush bilen birge yene ötüp ketken tarixni biraqla boldi qiliwetmidi.Tarix bir milletning ötmüshining eyniki bolupla qalmastin belki kélechikining we tereqqiyatining eyniki bolghanliqi üchün her qandaq bir musteqil döletke ige bolghan millet aldi bilen ene shu tarixni milliy we wetenperwerlik rohining menbesi süpitide yekünleshke we tikleshke shuningdek öz puqraliri terbiyileshke ehmiyet béridu.

Méningche angliq millet héchqachan öz tarixini untumaydu we tarixtin sawaq élishni her qachan özige adet qilidu. Polshaliqlar 65 yillar ilgiri Katin ormanliqigha Stalinning buyruqigha binaen kömüwétilgen Polsha jengchi –ofitsérlirini untup qalmighanliqi üchün bügünki künde u sirlarni bilishni zörür dep bilgendek(2), Uyghurlarmu öz tarixidiki nurghun pajielik sirlarni sorash we bilishni telep qilish hem uni mejburiyet dep chüshinishke tamamen heqliq bolsa kérek. Öz tarixining shereplik betliridin pexirlinish bilen nomusluq betliridin nepretlinish shuningdek bichare qismetliridin teejjüplinish hem ibret élish rohni yétildürgen milletlerning hemmisi bügünki dunya siyasiy xeritisigha öz ornini sizalighanlardur.

Uyghurlamu özlirining Yawro-Asiya chong shahmat taxtisidiki muhim péchkiliq rolini ötügen xestilik tarixini untup qalmasliqi kérek. Uyghur siyasiy teqdiri yéqinqi dewirlerge xas köpligen xelq’araliq kélishimler we shertnamiler bilen zich munasiwetlik bolup, 19-esirdiki Rusiye bilen Menching impériyisi, 20-esirdiki Sowét ittipaqi we yéngi Rusiye bilen Xitay arisida tüzülgen shuningdek Yawro-Asiya siyasiy teqdirige munasiwetlik bashqimu köpligen türlük kélishimlerni Uyghurlarning siyasiy hayati bilen baghlash tamamen mumkin.

Chong Shahmat Taxtisidiki qismetlerning bu qisimida, Uyghur siyasiy tarixigha munasiwetlik bir qatar xelqaraliq shertnamiler we kélishimler heqqide pikir yürgüzüshni muwapiq kördümki, aldi bilen 1944-yili, 12-noyabirda Ghuljida qurulghan Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining teqdiri bilen munasiwetlik jumlidin Uyghurlar alahide qiziqidighan Yalta kélishimi heqqide toxtilishni muwapiq hesablidim.

Yalta yighinining dewr sharaiti

Yalta yighini échilghan dewr Gitlér Gérmaniyisige qarshi urush hel qilghuch basquchqa , Amérika bashliq ittipaqchilarning tinch okyan döletliridiki Yaponiye ishghaliyetchilirige qarshi urushimu axirqi basquchqa kirgen, urush qalaymiqanchiliqini axirlashturup, tinchliq weziyet yaritish hemde yéngi dunyawi tertip ornitip, xelqning xatirjem hayatini eslige keltürüsh omumiy bir yüzlinish hem weziyetning teqezzasi bolup qalghan chagh idi.
Eyni waqitta fashizmgha qarshi urushta hel qilghuch rol oynighan Amérika, En’giliye we Sowét ittipaqidin ibaret üch ittipaqchi döletning Gérmaniye, Italiye hem Yaponiye üstidin ghelbe qilish we bashqa jehetlerdiki muddiasi bir bolsimu lékin, ular arisida xelq’ara siyasiy shuningdek idiologiye jehetlerde mueyyen perqler we toqunushlar mewjut idi.
Yalta yighinigha ait yézilghan eserlerdin melum bolushiche؛ Amérika bilen En’giliyining neziride Sowét ittipaqini köpligen mesililerde qayil qilish ular üchün paydiliq idi. En’giliye bilen Amérika Sowét ittipaqining atom bombisigha ige bolushigha alahide qiziqqan bolup, bu xil yadro qoralining ulardin ilgirirek Sowétning qolida bolushini özliri üchün paydisiz dep qaraytti(3).
Yighinda bir qatar mesililer hel qilindi hem yawropa-Asiyadiki bir qisim memliketler we milletlerning teqdiri qaytidin bir terep qilindi.

Polsha mesilisi

En’giliye bash ministiri Chérchilning köprek köngül bölgen nuqtisi yawropa fashizimdin azad qilin’ghandin kéyinki Gérmaniyining teqdiri we Polsha mesilisi bolup, u Polsha musteqil yéngi hökümitini tesis qilish mesiliside ching turdi. Lékin, Stalin buninggha qoshulmay, Polsha mesiliside Sowét ittipaqining bixeterlik nuqtisidin chiqish qilidighanliqini tekitlep, 30 yil ichide Polshaning ikki qétim Sowét ittipaqigha qarshi hujumlarning karidori bolup, Sowét ittipaqigha tehdid élip kelgenlikini, shuning üchün Moskwaning mundaq bashqilarning hujumlirigha karidor bolidighan jayni tosuwétishni xalaydighanliqini körsetti. Chérchil150 mingdin artuq Polsha pidakarlirining ittipaqchilar teripide turup, Gérmaniyige qarshi jeng qilghanliqini nezerge élip, Polshaning musteqilliqini saqlashning adaletke bérip tutishidighanliqini tekitlidi(4). Amérika prizdénti Ruzwélt bolsa, Ukrainiye tewesidiki liwofni Polshagha qoshup bérishni otturigha qoydi. Lékin, Stalin buninggha qoshulmidi. Emma, axiri talash-tartishlar arqiliq bu ittipaqdashlar Polsha waqitliq hökümitini tesis qilish qararigha keldi.Esli Stalinning idiyisi boyiche Polsha musteqil dolet supitide mewjut bolmasliqi kerek idi.

Gérmaniyining teqdiri mesilisi

Urushtin kéyinki Gérmaniyining teqdiri mesilisi 1941-Yilida Béritaniye we Sowét ittipaqi teripidin muzakire qilin’ghan bolup, ular bu döletni bir qanche döletlerge parchiliwétishni oylashqan idi. Mezkur nuqta Yalta yighinida yene asasiy muzakire nuqtisi bolup qaldi hemde urushtin kéyin Gérmaniyini parchilash qararlashturulup, ittipaqchilarning Gérmaniyini ishghal qilish dairiliri békitildi(5).
Yalta yighinida yene Yugoslawiye mesilisi muzakire qilinip, mezkur üch dölet marshal Titoning derhal fashizmgha qarshi küchlerni asas qilip, birleshme waqitliq hökümet qurushini qarar qildi(6).

Yalta yighinida yene bashqa mesililermu hel qilindi.

Amérika prizdénti Ruzwélt, En’giliye bash ministiri Chérchil we Sowét ittipaqi rehbiri Stalin arisidiki muzakirilerde yene urush chiqimi üchün Gérmaniyidin 20 milyart dollar tölem élish, buning yérimini Sowét ittipaqigha bérish qarar qilin’ghan bolsimu, biraq, Moskwa pul élish bilenla cheklenmestin yene emgek küchi, sanaet esliheliri, paraxod we bashqilargha ige bolush telipinimu otturigha qoydi(Cool.
Yalta yighinining eng muhim bir netijisi shuki, birleshken döletler teshkilatini qurush mesilisimu muzakire qilinip, BDT ning tesis qilinish yighinning 1945-Yili 25-Aprélda Amérikining Sanfransisko shehiride échilishi békitildi. Sowét ittipaqi bolsa Ukrainiye, Bélorusiye qatarliq ikki ittipaqdash jumhuriyetni BDT ning ezasi qilishni qolgha keltürdi. Yighinda yene Junggo bilen Fransiye waqitliq hökümitige BDT ning tesis qilish yighinigha qatnishishi heqqide teklip bérish qarar qilindi. Bezi bir melumatlarda Xitayni BDT gha kirgüzüshke Stalin qarshi chiqqan iken(9).
Yalta kélishimi eyni waqitta mexpiy kélishim bolup, buninggha Junggo rehbiri Jang Keyshi, Fransiye azadliq herikitining dahisi général Dégol qatarliqlar teklip qilinmighanliqi üchün ularning naraziliqliri qozghalghan. Emma dunyawi yéngi tertip yenila Ruzwélt, Chérchil we Stalin qatarliq eyni waqitta dunya weziyitini tengshesh iqtidarigha ige, zaten Fashizmgha qarshi urushning ghelibisi üchün eng zor bedel tölep, dunyaning siyasiy teqdirini özgertken üch ittipaqchi dölet rehberliri pütüshkinidek ornitilidu xalas.

Yalta kélishimi uyghurlarning siyasiy teqdiri bilen munasiwetlikmu?


Yalta yighinida Amérika prizdénti Ruzwélt, En’giliye bash ministiri Chérchil we Sowét ittipaqi rehbiri Stalinlar yawropagha munasiwetlik mesililerdin bashqa yene Asiyagha jümlidin Sowét –Junggo munasiwetliri hem Yaponiyining teqdirige ait mesililernimu muzakire qilip, kélishim hasil qilghan idi. Yalta kélishimining Sowét –Junggo munasiwetlirige ait qisimining Uyghurlarning siyasiy teqdiri bilen munasiwetlik ikenliki heqqide uzundin buyan Uyghurlar arisida ghulghulilar dawam qilmaqta. Bu heqte hem türlük analizlar we köz qarashlar meydangha chiqmaqta.
Bir qisim xelqara munasiwetler mutexessislirining qarishiche؛ Uyghurlarning 20-Esiridiki siyasiy teqdiri mezkur Yalta kélishimi bilen melum nuqtidin éytqanda baghlinishliqqa ige bolup, Uyghur xelqining azadliq qozghilangliri netijiside 1944-Yili 12-Noyabirda qurulghan Sherqiy Türkistan jumhuriyitining teqdirini ene shu Stalin, Chérchil we Ruzwét qatarliq rehberler arisida meydangha kelgen Yalta kélishimining Junggo we Mongghuliyige ait maddiliri bilen baghlap tehlil qilishning riyal asasiy bar.
Amérika Jorji town uniwérsitétining tarix pakultétining proféssori Jamés Milliward ependining qarishiche؛ Yalta yighinigha gerche Jang keyshi qatnashmighan bolsimu, lékin Xitaygha ait qararlar qobul qilindi. Yighindin kéyin,1945-Yili 8-Ayda Stalin bilen Jang keyshi hökümiti arisida kélishim tüzüldi. Netijide, 1944-yili, 12-noyabir küni Ghuljida qurulghan “Sherqiy Türkistan jumhuriyiti waqitliq hökümiti”mu urush toxtitip, Exmetjan Qasimi qatarliqlarni Jang keyshi hökümiti bilen tinchliq kélishimi tüzüshke ewetti. Bu ishlarning hemmisi emeliyette eshu Yalta yighini bilen munasiwetlik bolsa kérek(10).
Köpinche tarixshunaslarning we tarixiy shahidlarning ortaq yekuniche, Sherqiy Türkistan jumhuriyitining Gomindanggha qarshi urushini toxtitip, tinchliq bétim tüzüshi emeliyette Stalinning bu hökümetke ishletken bésimi bilen munasiwetliktur. Stalin shu kélishimdin kéyin, Ili mesilisini Junggoning ichki ishi teriqiside hel qilishqa teyyarliq qilip bolghan idi.(11)
Sherqiy Türkistan jumhuriyiti hökümet bash katipi Abdurewup Mexsum Ibrahimi 2003-yili, noyabir eyida téléfon arqiliq mezkur qurlarning aptorigha mundaq dégen idi;
“Bétim dégenni biz chiqarghan emes, uni Stalin chiqarghan, Biz uninggha qarshi chiqqan, shunchiwala ghelibe qiliwatqan biz qandaqsige yéngiliwatqan düshmen bilen söhbet ötküzimiz? Söhbet qilimiz dégen biz emes aldi bilen eshu Xitay hem Sowét. Stalin bizge bésim ishletti ,bizning uni anglimaslliqqa néme heddimiz? Biz Xitaydin qutulsaqla meyli dep, eshu Stalin’gha ishen’gen iduq, eshu générallarning meslihetlirini angliduq, herbiy hoquq shularning qolida, pütün qomandanlar shulardin tursa, lekin Stalin dégen bu bedbexning esli meqsidi bizni aldap, özimizning qéni bilen özimizning göshini qorush iken”.(12)

Emeliyette, Sowét ittipaqi yimirilgendin kéyin ashkarilan’ghan arxip matériyallirigha qarighanda, Ili, Tarbaghatay we Altayda qozghalghan milliy azadliq heriketlirige Sowét ittipaqi bashtin axiri qol tiqqan bolup, inqilabning desliwidila teshkillesh, uyushturush hem teshwiqat paaliyetliri élip barghan. Elixan töre , Abdukérim Abbasop qatarliqlar rehberlikidiki “ azadliq teshkilati”ning tesis qilinishigha Ghuljidiki Sowét ittipaqi konsullliri Dabashin we Borisop qatarliqlar arilashqan. Jumhuriyet bash katipi Abdurewup Mexsum Ibrahimining bildürüshiche, Azadliq teshkilati bilen Sowét konsulliri (Dabashin we Borisop qatarliqlar) arisida Sowét ittipaqining Uyghurlargha yardem bérip, ularning xuddi tashqi Mongghuliyige oxshash hökümet bolushigha yardem béridighanliqi heqqide aghzaki kélishim bolghan(13) . Ghuljining bir qisimi azad bolup, waqitliq hökümet tesis qilin’ghandin kéyin Moskwa ewetken général Egnarov we géneral Lanfang qatarliqlar bashchiliqidiki herbiy-siyasiy wekiller ömiki ghuljigha yétip kélip, 1-we 2-nomurluq öyni tesis qilip, jumhuriyetning hemme ishlirigha dégüdek meslihetchilik qilghandimu jumhuriyet rehberliri bilen eshu yuqiri derijilik Sowét wekilliri arisidiki söhbetlerde ular Uyghurlargha yardem qilidighanliqini bildürgen.(14). Sowét NKVD alahide xizmet bölümining bashliqi Général mayor Egnarop Sherqiy Türkistan hökümitige meslihetchilik qilghan bolup, generla Lanfang uning yardemchisi idi.Bular her heptide dégüdek Stalin, Molotov we Bériyagha Ilining ehwali heqqide doklat yollap turghan.(15) Waqitliq hökümetning hemme paaliyetliri Stalin qatarliqlargha ayding bolup, Stalin weziyetning tereqqiyat ehwalidin toluq xewerdar bolupla qalmastin belki Beriya we Molotovlar arqiliq hem belgilime bérip turghan idi.

Yalta yighinida Stalin özining esli muddiasini pash qilip, Xitay we Mongghuliye mesiliside közligen meqsitige yetken bolsimu, biraq, téxi Junggo-Sowét dostluq shertnamisi tüzülmigenliki hemde Yalta kélishimide érishken menpeetliri resmi yosunda kapaletke ige boldi dep ishenmigenliki üchün , özining Ili inqilabchilirigha tutqan pozitisiyisini birdinla özgertmidi hemde ularning 1945-yili 8-aprelda Milliy armiye tesis qilish we muntizim halda dawamliq üch wilayet dairisige hemde jenubiy yölünishke qarap algha ilgirilishini herbiy, meniwi jehetlerdin qollidi shuningdek musteqilliq shoarining keng ewji élishini qollap, Abdurewup Mexsum Ibrahimi éytqandek jumhuriyet rehberlirini öz ichige alghan pütün xelqning Sowét ittipaqigha bolghan ishenchisini qolgha keltürdi. Yalta yighinidin we Moskwaning esli meqsiti hem siyasiy istratégiyisidin xewersiz qalghan jumhuriyet rehberliri peqet Junggo bilen Sowét ittipaqi resmi söhbet bashlap, Moskwada ikki terep resmi kélishim hasil qilip, Stalin Jang keyshining telipige maqul bolghandin kéyin Sherqiy Türkistan hökümitini tinchliq bétimge qistighandila andin Stalinning mahiyitini chüshinishke bashlidi. Stalin wekilliri özlirining ilgiri inqilabchilargha bergen wedilirini özgertip, ularni bétimge qistighanliqining seweblirining qatarida Stalinning Yalta kélishimide qolgha keltürüwalghan imtiyazlirining Jang keyshi teripidin Jungo-Sowét dostluq shertnamisi arqiliq kapaletke ige qilin’ghanliqi, emdi bu inqilabning Stalin üchün kérek emeslikidin ibaret xelqara siyasiy we diplomatiyilik amillardin eyni waqitta jumhuriyet reisi Elixan Töre we bashqa erbablarning qanchilik xewer tapqanliqi namelum. Chünki, hazirghiche melum bolghan matériyallarda Yalta yighini we kéyinki Sowét- Xitay shertnamisidin eyni waqitning özide jumhuriyet rehberliri xewer tapqan yaki tapmighanliqi, tapqan bolsimu qanchilik derije we sewiyide ikenliki heqqide uchur yoq.

Chong Shahmat Taxtisidiki Qismetler-4


Yalta Kélishimi we Uyghurlar (dawami)

Yalta yighini jeryanida “Sherqiy Türkistan jumhuriyiti” mesilisining muzakire témisi bolghanliqi yaki bolmighanliqi heqqide hazirche éniq pakit yoqluqini, emma mezkur jumhuriyetning teqdirining eshu Yalta yighinidin kéyin Stalin bilen Jang keyshi otturisidiki Sowét –Junggo dostluq shertnamisidiki belgilimiler bilen baghlinishliq ikenlikini körsetken Rusiyidiki Barnaul uniwérsitétining tarix proféssori, Ili inqilabigha ait Sowét ittipaqi arxip matériyallirini tetqiq qilghan doktor Walériy Barmin ependining otturigha qoyushiche, ene shu Yalta yighindin kéyin Stalin weziyetni mölcherlep, qozghilangchilargha qoral yaraq bermeslikke we yardem qilmasliqqa qarar qildi . Chünki, u özining Junggo bilen bolghan munasiwitini buziwélishini xalimaytti, qisqisi “ bashta Sherqiy Türkistan jumhuriyitining qurulushini qollap, axiri uni qurban qiliwétishtek nahayiti meynet bir oyunni oynidi”(16)
Bir qisim Uyghur ziyalilirining chüshinishiche, Yalta yighinida Stalin Sherqiy Türkistan jumhuriyitini qurban qilish bedilige Mongghuliyining musteqilliqini we özining Manjuriyidiki menpeetlirini saqlap qalghan. U, Yalta yighinidiki kélishimlerge asasen Junggo bilen shertname imzalap, Sherqiy Türkistan rehberlirini jumhuriyet namini ishletmeslikke qistighan.
Yalta kélishimining maddilirida Uyghur éligha jümlidin Ghuljida tesis qilin’ghan Sherqiy Türkistan waqitliq hökümitige ait héchqandaq madda yoq. Bu nuqta kélishim terkibige kirgüzülmigen. Emma, bu hergizmu mezkur mesilining nezerdin saqit qilin’ghinidin dérek bermeydu. Uyghurlarning siyasiy teqdirige munasiwetlik nuqta del Yalta kélishimining Sowét –Junggo-Yaponiye maddiliri bilen baghlinishliqtur.
Amérika alimi yazghan, Sidiq Haji Ruzi ependi terjime qilghan “Reqibler we ittipaqdashlar" namliq kitabqa asaslan’ghanda , mezkur yighinda Stalin Mongghuliyining musteqilliqini saqlap qélish, Manjuriye we bashqa jaylardiki imtiyazlargha érishish bedilige Uyghurlarning yéngidin qurulghan hakimiyitini munqerz qilghan. Sidiq Haji Ruzining pikriche, Yalta yighinida pütüshülgen Junggoning birlikini saqlap qélish yéngi qurulghan Uyghur dölitining pajiesini keltürüp chiqarghan.(17) Lékin, Sherqiy Türkistan jumhuriyiti bash katipi, merhum Abdurewup Mexsum Ibrahimi “Yaltida pütüshülgen kélishim boyiche Stalin Sherqiy Türkistan jumhuriyitini yoqatti, Uyghurlarning musteqilliqini qurban qildi dégen pikirge qoshulmaymen. Bizning teqdirimizni peqet Yalta yighinigha baghlash natoghra, méningche bizning teqdirimiz Stalinning qolida alliqachan belgilen’gen bolup, Stalinning esli niyitide bizni musteqil qilish yoq. U, öz pilanini emelge ashurup bolghandin kéyin, beribir bizni qurban qilar idi. U, peqet öz közligen meqsitige yétish üchünla bizni qollighan iken. Stalinning niyitide adimilik yoq, uning bizge qilghini, bizni aldap, özimizning méyimiz bilen özimizning göshini qoridi, axirida bizni aldap, Xitay kommunstlirigha tutup berdi xalas, Mana bu uning bizge qilghini” deydu(1Cool. Démek, yuqirida éytiliwatqan söz Azadliq teshkilatining uyushturulishidin tartip taki jumhuriyetning tesis qilinishi we öz ishlirini yürüshtürishigiche bolghan mezgilde mexsus dölet ishliri bash katipiliq wezipisi bilen hökümetning kündilik xizmetliri hem pilanliridin toluq xewerdar bir yuqiri derijilik erbabning xulasisi bolup, Abdurewup Mexsum Ibrahimi Elixan Törining Sowét ittipaqi meslihetchiliri we konsolliri bilen bolghan her bir uchrishishlirigha asasen dégüdek ishtirak qilghanliqi üchün eyni waqittiki Sowét ittipaqining siyasitini bir qeder yaxshi chüshen’gen idi.

Yalta yighinida Stalin némilerni telep qildi?

Tarixiy pakitlargha asaslanghanda Yalta yighini jeryanida 1945-Yili 2-Ayning 8-Küni Stalin bilen Amérika prizdénti Ruzwélt mexsus Sowét ittipaqining Yaponiyige qarshi urushqa qatnishish shertliri heqqide söhbetleshken hemde bu üch dölet rehberliri 11-Féwral küni kélishim hasil qilghan. Amérika terep Sowét ittipaqining Yaponiyige qarshi urushqa qatnishishini ümid qilghan bolup, Stalin buning üchün "tashqi Mongghuliyining mewjut halitini saqlash, Daliyenni soda porti qilip xelq’aralashturush hemde Sowét ittipaqi alahide imtiyazgha ige bolush, Sowét ittipaqi Lüshün portini herbiy baza qilip kiragha élish. Sowét ittipaqi bilen Junggo Manjuriye tömür yolini ortaq bashqurush shuningdek Sowét ittipaqining imtiyazliq hoquqi we Junggoning Manjuriyidiki igilik hoquqi kapaletke ige bolush axirida Sowét ittipaqi Junggo hökümiti bilen dostluq shertnamisi tüzüsh" qatarliq shertlerni qoyup, axiri Ruzwétl we Chérchilning qoshulushqa érishti. Netijide, yuqiridiki mezmunlar Yalta kélishimidin orun aldi. Sowét ittipaqi 1941-yili Yaponiye bilen tüzgen özara tajawuz qilishmasliq kélishimini bikar qilip, Gérmaniyini meghlup qilghandin kéyin Yaponiyige qarshi urush échishqa maqul boldi. Bu chagh Amérikining tinch okyan rayonidiki Yaponiye qoshunlirigha qarshi urushliri ghelibige qarap méngip, urush liniyisi arallardin ötüp, Yaponiye zéminigha qarap tereqqi qiliwatatti, Egerde Sowét ittipaqi Manjuriyidiki Yaponiyining texminen bir milyon kishilik Kanton armiyisige hujum qozghap, uni meghlup qilsa, bu pütün Junggo quruqluqidiki Yaponiye qoshunlirining meghlubiyitini tézlitipla qalmastin belki, Yaponiyining tinch okyanda tamamen meghlup bolup, qisqa waqit ichide teslim bolushini qolgha keltürgili hemde Amérika armiyisining chiqimlirini azlatqili bolatti. Yaponiyining teslim bolushini qolgha keltürgende, pütün dunyada urush otlirini toluq öchürüp, dunya weziyitini muqimlashturushni qolgha keltürgili bolatti. Elwette, shuni tekitlesh mumkinki, egerde tinch okyan rayonida Amérikining töt yildin artuq urush qilip, Tinch okyan rayonini azad qilishi , Sowét ittipaqining Manjuriyige kirip, Yaponiye qoshunlirini meghlup qilishi bolmighan bolsa, Xitayning Yaponlar ishghaliyitidin 1945-yili 8-ayda azad bolushi esla mumkin emes idi. Belki, Junggoning Yapon’gha qarshi urushi yene qanche yillar dawamlishishini perez qilish tes.

Yalta yighinining eng chong ehmiyitining biri shuki, Sowét ittipaqi qanchilik menpeetke érishsun, beribir axirqi hésabta bu Junggoning chong bir dölet bolup qélishi üchün paydiliq boldi. Kéyinki, Mawzédung Stalinning yardimini qolgha keltürüp, öz hakimiyitini tiklep bolghandin kéyin beribir Sowét Ittipaqining hemde ilgiriki char Rusiyining azghina kem bir esirge yéqin waqit tikligen Manjuriyidiki menpeetlirini bikar qilip, bu jaydin Rus tesirini taziliwetti xalas!

Yalta kélishimidin kéyinki Sowét-Junggo kürishi


Egerde Sherqiy Turkistan mesilisi Yalta yighinida mexsus türde muzakire qilinmidi dégende , buni Stalinning “Sherqiy Türkistan jumhuriyiti mesilisini” xelq’aralashturmay , uni peqet özining Yalta kélishimde qolgha keltürgen netijiliri üchün xizmet qildurushtila ishletti dep qarashqa bolidu. Egerde bu mesile Yalta kélishimide muzakire qilinsa belki, Sowét ittipaqining Sherqiy Türkistanda közligen meqsiti uning ittipaqchilirini shübhilendürüshi hetta bu mesilining xelqara jemiyet teripidin tonulushini keltürüp chiqiratti, Chünki, Sowét hökümiti ili inqilabini qollighanliqini, hetta Sherqiy Türkistan jumhuriyitini herbiy –siyasiy kadirlar shuningdek herbiy esliheler bilen teminligenlikini ezeldinla mexpiy tutqanliqi üchün belki bu mesilini mezkur sorun’gha élip chiqmay, peqet uni Junggo bilen Sowét ittipaqi arisidila muzakire qilishqa qaldurup, uningdin öz aldigha paydilanghan bolushi mumkin. Sowét ittipaqi eyni waqitta Ilida yüz bergen inqilab we Sherqiy Türkistan hökümitini herbiy hem siyasiy jehettin qollighanliqini qet’iy étirap qilmighan bolup, Gomindang hökümiti gherb diplomatlirigha bu weqeni Sowét ittipaqi oynap chiqqan dep teshwiq qilishqa , hetta Sowét ittipaqining iligha esker kirgüzgenlikini ispatlashqa tirishqan hemde Junggo merkiziy gézitliri bundaq uchurlarni tarqatqan. Chongchingdiki gherb diplomatliri peqet Junggo merkiziy hökümiti arqiliqla “Ili weqesi” heqqide uchurgha ige bolghandin sirt yene Urümchidiki En’giliye we Amérika konsulxanilirimu her xil yollar arqiliq hemde Urümchidiki gomindang ölkilik hökümiti arqiliq diplomatiyilik yol bilen “ili weqesi “ heqqide qismen uchurlargha érishken. Sowét ittipaqining milliy armiyini Manas deryasi boyida toxtitip qoyup, Urümchige kirgüzmeslikining seweblirining biri belki, Urümchide eshu gherb diplomatlirining barliqi, eger Sherqiy Türkistan armiyisi Urümchini ishghal qilghanda, Sowét ittipaqining bériwatqan yardemlirining ashkarilinip qélishini xalimighanliqi bolsa kérek.

Sowét ittipaqining desleptila keng kölemlik inqilab qozghash pilanini En’giliye hökümranliqidiki Hindistan shuningdek Afghanistan bilen chégrilinidighan Uyghur élining jenubiy rayonlirida emes, belki Tengri taghlirining shimalidiki gherb döletliri bilen chégrisi bolmighan , peqet Sowét ittipaqi hem Sowét hökümranliqi astidiki Mongghuliye bilenla chégrilinidighan Ili, Altay wadisida qozghishi tesadipiy emes idi. Shunga, Sowét ittipaqi Sherqiy Türkistan hökümitini peqet Altay w Tengri taghlirining arisidiki Jungghariye oymanliqi dairisidila cheklep, mezkur jaygha jenup we shimal yaki sherqtin héchqandaq gheyri küchlerning singip kirelmesliki hemde uchur igiliyelmeslikidek weziyet berpa qildi. Bu xil jughrapiyilik muhit hem Moskwaning inqilabni kéngeytiwetmey, öz qolida kontrol qilishi üchün qolayliq sharaitlar bilen teminlidi. Egerde mutleq köp qisim nopus Uyghurlardin terkip tapqan, Tarim wadisi jümlidin Qeshqerni merkez qilip, inqilab qozghalsa hemde Sherqiy Türkistan hökümiti Ghuljini emes belki, Qeshqerni merkez qilghan halda mewjut bolghan bolsa, belki Sowét ittipaqining mezkur jumhuriyetni öz menpeetliri üchün ishlitishi hemde uninggha herbiy we bashqa jehetlerdin yardem bérip, hemme ishlarni qamal qilishini Birinchidin Qeshqeriye bilen qoshna ulugh Béritaniyidin we bashqa memliketlerdin yoshuralmaytti. Bu ish tézdinla pütün dunyagha bilinip kétetti, Sowét ittipaqining en’eniwi qarishi boyiche alghanda buninggha “En’gizlar qol tiqishi mumkin idi”.
Ikkinchidin bu Sherqiy Türkistan hökümitini unche asan yoq qilalmaytti shuningdek bu hökümetni qattiq kontrolluq astigha alalmaytti. Bunigdiki sewebler türlük bolup, birinchidin qeshqerde 1933-1937-yilliri Moskwa keltürüp chiqarghan Uyghur qozghilanglirining meghlubiyitige munasiwetlik eslidinla Sowét ittipaqigha ishenmeslik we qarshiliq idiyiliri mewjut.
Üchinchidin bu jaydiki milliy terkip shimaldin perqliq bolup, qeshqeriye teweside Uyghurlar 90%tin artuq. Uning üstige bu jayda Ruslarning biwasite medeniyet hem siyasiy tesirige uchrighan Tatarlar hem Rus köchmenliri yoq déyerlik bolup, az sandiki Qirghizlar we Ozbékler shuningdek Tungganlarning inqilabqa qatnishishi emma, muhim salmaqni igiliyelmesliki tebiiy idi. Biraq, Ilidiki Sherqiy Türkistan hökümitide Uyghurlardin bashqa milletler bu hökümetning memuriy we herbiy rehbiriy xizmetliride muhim salmaqni igiligen bolup, bular arisida Sowét tesiri nahayiti küchlük idi. shunga Sowétler ittipaqi inqilabni kontrol qilishta bashqa milliy terkiplerdinmu ünümlük paydilanghan idi.
Tötinchidin Qeshqeriyidiki ahalilarning hemmisi dégüdek islam dinigha étiqad qilghan bolghachqa bu jay ezeldinla islam dunyasi bilen meniwi baghlinishqa ige bolup kelgen. Islam diniy étiqadi hem milliy mendeniyet éngi küchlük bolushtin sirt bu jayda Sowét tesiridin bashqa yene Türk dunyasini öz ichige alghan islam dunyasining tesiri hemde gherb döletlirining yoshurun siyasiy tesirlirimu mewjut idi. Idéoligiyilik jehettin éytqanda, kommunizmgha qarshi pikirlar üstünlükke ige bolup, Islamiy güllinish, Türkchilik pikirliri bilen yughurulghan musteqilliq idiyiliri mewjut idi. Démek, Moskwa 1943-yili “Shinjangda” Sheng shiseyge qarshi heriket qozghash istratégiyisini tüzgende, shimal bilen jenubni sélishturup, yuqiridiki ehwallarni nezerge élip, axiri Ili wadisini baza qilishni talliwalghan idi.(19)

Yalta kélishimidin kéyin, Sowét ittipaqi tashqi ishlar ministiri Molotov Xitay we Gherb diplomatlirigha Ili weqesining “ téz arida hel bolidighanliqini" körsetken bolsimu(20), Lékin, Moskwa beribir milliy armiyining dawamliq hujum qozghap, Manas deryasi boyighiche kélishige tosqunluq qilmighan. Buningdiki seweb Stalin bu Jang keyshi hökümitini Yalta kélishimidiki Mongghuliyining musteqilliqi hem bashqa bir qatar shertlerge maqul kélishke qistashtiki bir wasite qilghan bolup, Moskwa inqilabning axirqi chékining qandaq bolidighanliqini eslidinla békitip bolghan bolup, peqet Junggo hökümitini Moskwaning yalta kélishimide kapaletke ige qilin’ghan shertlirige köndürüshkiche bolghan ariliqni chek qilghan idi. Shunga Sowet ittipaqi hökümiti Birinchidin Sherqiy Türkistan hökümitinining özini étirap qilish telipini ret qilghan . Ikkinchidin bu hökümetni xelq’ara jemiyettin xupiyane tutup, uning xelqara jemiyet teripidin étirap qilinishining aldini alghan. Shu wejidin Sherqiy Türkistan hökümiti qurulghanda, barliq hökümet apparatliri hemde her qaysi ministirliqlar tesis qilin’ghan bolsimu, emma Moskwa meslihetchiliri mezkur jumhuriyetning tashqi ishlar ministirliqini qurushini qollimighan. Jumhuriyet bash katipi Abdurewup Mexsum Ibrahimining éytishiche, Sowét meslihetchiliri ulargha hazirche bundaq minisitirliqni qurushning téxi waqti kelmigenlikini, kéyin toluq ghelibidin kéyin uni qurushni otturigha qoyghanda, Moskwagha qattiq ishen’gen jumhuriyet rehberliri buninggha maqul bolghan.(21)