PDA

View Full Version : Chong Shahmat Taxtisidiki Qismetler



oqup chiqing
24-11-06, 23:42
Chong Shahmat Taxtisidiki Qismetler



Nebijan Tursun (Tarix penliri doktori)


Uyghurlarning dunyadin xilwet qalghan qedimiy diyari Xotenning qarangghu medrisliride olturup, uning ghuwa nur chüshüp turidighan tünglükliridin insaniyetning ötmüsh qehrimanlarning musapilirini körüsh bilen tepekkur qaynimigha chömüp, baturlarning jeng arghimaqlirini öz wetinide qaytidin chang chiqarghusi kelgen M.I.Bughra buningdin 60 yil muqeddem qérindashlirigha qarighanda baldurraq öz ana tupriqi – Sherqiy Türkistanning chong shahmat taxtisi ikenlikini séziwalghan idi. U, millitining teqdirining pajielik bolup qélishidiki sewebler heqqide yenila baldurraq chüshenche hasil qilghan erbap bolush süpiti bilen teleysizliklerni aldi bilen jughrapiyiwi muhittin kélip chiqidighan jughrapiyiwi siyaset bilen baghlap mundaq xulasilaydu;

"Sherqiy Türkistanning töt etrapining dunyaning eng igiz taghliri bilen we eng yaman chölliri bilen oralghanliqi hem héch bir teripi déngizgha yéqin emesliki, qurughluqtimu medeniy memliketlerdin bek yiraqta ikenlikidin ibaret bu jughrapiyilik teleysizlikliki we küchlük düshmenning achköz we tamaxor aghzigha bek yéqin bolghanliqi yuqiriqi köz qarashni quwwetleydu"(1).

Amérikining ataqliq istratégiyisichisi, Sowét ittipaqini yimirip tashlashning istratégiyilik tepekkur asasini yaratquchi we kücheytküchi Zbignéw Brizénsikiy özining "chong shahmat taxtisi" namliq meshhur kitabidiki dunyawi istratégiyilik menpeetlerning toqunush nuqtiliridin hésablinidighan tochkilar qatarida Uyghur diyarinimu tizghan yeni u Uyghur tupraqlirining chong oyunlar oynilidighan shahmat taxtisidiki ornini mueyyenleshtürgen idi(2).

Uyghurlarning 19-20-esirlerdiki milliy istiqlal qozghilangliri türlük sewebler tüpeylidin meghlubiyetke uchrash bilen Uyghur xelqining siyasiy teqdiri pajielerge giriptar boldi. öz istiqlaliyitini öz qolida tutush mumkinchilikidin ayrilip qalghan bir xelqning siyasiy jehettinla emes, belki medeniyet, ijtimaiy-iqtisad we bashqa hemme saheler boyiche jahalet zenjirliri bilen kishenlinip, ularning milliy kimliki we milliy mewjudiyitining zawalliqqa yüzlinish hetta tarix sehipisidin öchürilish tehdidige duch kélishi muqerrer. Uyghur siyasiy pajiesining tarixiy teswiri we uning sewebliri hem sawaqlirini yorutush nahayiti zor emgek telep qilidighan ilmiy xizmet bolushigha qarimay, deslepki abstrakitlashturulghan tepekkürlerni oqurmenlerning diqqitige tashlidim.




1.Qeshqeriyining yiqilishi-pajiening bashlinishi



Uyghur diyari 19-esirning otturlirida ismi-jismigha layiq chong shahmat taxtisi bolghan .Chunki, uning jenubiy qoshniliri ulugh birtaniyening xeritisige kirgen bolsa, gherbiy we shimaliy terepliride Char Rusiyining kazak soldatlirining arghimaqliri kishnep, Rus mujikliri Ili wadilirigha qedem qoyghan idi. Bulardin ilgirirek mezkur zémin'ge yetip kelgen manju xandanliqi sherqning “késel körpisi” süpitide mezkur chong oyun'gha ishtirak qilsimu, lékin uningda passip rol oynidi. Gerche, Osmanli imperiyisi özining ajizliship, burunqi jenggiwarliqi we seltenetini yoqitishqa qarap yüzlen'gen bolushigha qarimay, yenila mezkur chong oyundin öz nésiwisini aldi. Öz qérindashliri hésablan'ghan Uyghurlar bilen biwaste chégrilinishtin mehrum qalghan we yaki buninggha intilmigen Osmanli impératorliri Yaqup beg bilen yoshurun munasiwetlerni ornitip, reqipliri Béritaniye bilen Char Rusiyining ghezipini qozghashtin éhtiyat qilishidin qetiy nezer özliridin ümid kütken we arzu-armanlirini özlirige yükligen Qeshqeriye dölitini yenila hamiliq astigha aldi. Yaqup beg dadilliq bilen özini sultan Abdul Ezizge tewe dep élan qilish bilen uning namigha atap pul quydi.

Gerche, bu jaydiki Menching hökümranliqi Uyghur xelqining qozghilanglirining zerbiliri astida gumran bolsimu, lékin Rusiye- Béritaniye diplomatik oyunliri Osmanlilarni bir chetke qayriwétip, "xuddi sangimu yoq , mangimu yoq" dégendek axirqi hésabta bu tupraqlargha Menching eskerlirini qaytidin bashlap keldi. Belki, Asiyaning xestilen'gen mezkur yüriki-Sherqiy Türkistanda yéqinqi esirlerde héchkimmu sawatsiz Yaqup begdek mahirliq bilen diplomatik oyun oynap baqmighan bolushi mumkin. Sulhige mahir bedölet özining jughrapiyilik muhitidin chiqish qilip, ulugh Béritaniye, Char Rusiye, Osmanli we Menching impériyiliri bilen bir meydan diplomatik séhirgerlik oyuni oynap baqti. U, bir tereptin öz elchilirini Sankitpétérburgqa mangdurup, Rus impératori bilen ittipaqdash bolushqa raziliq bildürse, yene bir tereptin in'gilizlarghimu oxshash xildiki ademlirini ewetip, ular bilen soda kélishimi tüzüsh yoli bilen gheyri resmi munasiwet ornatti. In'giliz , Rus razwétchikliri Qeshqerning tar kochilirida bir –biri bilen doqurushup qalghanda, ular özlirining oyniliwatqanliqini hés qilishti. Bedölet yene Menching bilenmu urushqandin köre sulhi tüzüp, uning qaytip kélishini cheklimekchi bolup, ademlirini ewetti.

Chong oyunning ishtirakchiliri ichide Béritaniye biraz adilraq yol tutqan bolup, u pütün imkaniyetliri bilen Qeshqeriyini saqlap qélishqa tiriship, Sankitpétérburgqa Qeshqeriyining musteqilliqini birlikte tonush heqqide teklip qoydi. Lékin, bu teklip ret qilindi. Axirqi qétim 1877-yili Zozongtang Urümchini ishghal qilip, Dawanchingdin ötkende London yene bir qétim Qeshqeriyini Char Rusiye, Béritaniye we Menching arisidiki biterep dölet süpitide saqlap qélish heqqide Sankitpétérburgqa qayta teklip bergen bolsimu, lekin bumu qet'iy ret qilindi(3).Eslide 1865-yili Menching impériyisi Rusiye hökümitidin Ili we Yette sheherdiki qozghilanglarni basturushta yardemlishishni sorighan bolup, Rusiye hökümiti desliwide buninggha qulaq salmighan. Emma, kéyin Qeshqeriye xani Yaqup begning Rusiye üchün xeterlik ikenlikini tonup yétip, öz chégrisi yénida mundaq düshmenlik xaraktéridiki bir musulman hökümranining bolushini xalimidi we axirida Rusiye qoshunliri ili we uning merkizi Ghuljini ishghal qildi(4). In'gilizlarning axirqi qétimliq teklipliri Char padishah teripidin ret qilin'ghandin kéyin, in'gilizlar axiri amalsiz qélip, Zozongtangni qoral bilen teminlep, uni Qeshqeriyige qoyuwetti.

Bu yerde Ruslar néme üchün londonning teklipini ret qilidu?



1-Seweb; Bu chaghda Rus istratégiyichiliri arisida "ottura Asiya peqet Ruslarghila tewe bolush kérek, eger musteqil Qeshqeriye shekillense, bu "kün patmas impériyining" kaspiy boyighiche kéngiyip, Rusiyini ottura Asiya we Kawkaziyidin siqip chiqirishi, musteqil Qeshqeriye béritaniyining yiraq Asiya istratégiyisi üchün ünümlük xizmet qilishi we yaki ishlitilishi mumkin" dégendek nuqtiinezer üstünlükni igiligen bolup, mana bu mesilining tügüni idi.



2-Seweb iqtisadi nuqtigha qaritilghan bolup,19-esirning otturliridin bashlap, Char Rusiye özining sherq istratégiyisini kücheytish arqiliq, sherqtiki ajiz we qalaq memliketlerni soda-iqtisadiy jehetlerdin monopol qilishqa urundi. Biraq, bu waqitlarda Menching impériyiside yüz bergen qalaymiqanchiliqlar, bolupmu Sherqiy Türkistanda kötürülgen keng kölemlik qozghilanglar tüpeylidin Sankitpétérburg özining bu jaylardiki iqtisadiy menepeetliridin ayrilip qélishtin endishe qildi. Yéngidin gülliniwatqan Rusiye sanaet burjuaziyisi Rusiye hökümitidin Menching bilen bolghan sodini kéngeytishni telep qildi(5). Burundinla Menching hökümitini soda kélishimliri arqiliq qiynap kelgen Rusiye bu qétim Uyghurlarning qozghilanglirini basturup bérip, Menching hökümitini raziqilish bilen bir waqitta buningdin zor iqtisadiy ünüm yaritish hemde Menching hökümitini Rusiyige zor soda imtiyazlirini bérishke qistash siyasitini belgilidi. Ene shuning netijisi süpitide 1879-yili tüzülgen Liwadin shertnamiside Ilini qayturush bedilige Menching hökümitini besh milyon rubli tölem töleshke maqul keltürgen bolsa,1881-yili bu shertname resmi imzalan'ghanda tölemning bahasi östürülüp toqquz milyon rubliygha békitilgen. Buningdin bashqa yene Rus sodigerliri Mongghuliye we Manjuriyide baj tölimey soda qilish imtiyazigha érishken(6). Menching impériyisi Rusiyining Qeshqeriye dölitini we Ili Sultanliqini yoqitishta körsetken xizmiti üchün her qandaq iqtisadiy bedel töleshke we dölet nomusini sétishqa razi bolghan.



3-Seweb; Yaqup begning taktikidiki ajizliqi we éhtiyatsizliqi bolup, u, Sankitpétérburgqa öz elchilirini ewetip, Char padishah bilen ittipaqdashliq ornitish hemde uning bilen soda we chégra kélishimlirini tüzüshni yawashliq bilen teklip qiliwatqan waqtida , uning Qoqan xani Xudayarxan'gha yazghan xéti yeni Qoqan bilen Qeshqeriyining birliship, Char Rusiyini ottura Asiyadin qoghlap chiqirish heqqidiki mexpiy mektubi türkistan gubérnatori Koufmanning qoligha chüshüp qalidu. Buningdin qattiq chöchügen général Koufman Char padishahni Yaqup begge ishenmeslikke dewet qildi. Netijide, Ruslarning Qeshqeriyini yoqitish we yaki uni musteqil dölet süpitide saqlap qalmasliq pikri téximu kücheydi. Uning üstige yene Qeshqeriyige mexsus tekshürüshke kelgen Rusiye xanliq jughrapiye jemiyitining jasusliri we tashkent sodigerler jemiyitining atalmish sodigerliri aq padishahni Qeshqeriye heqqidiki qorqunchluq uchurlar bilen teminlidi. Yaqup begning tüp muddiasining Rusiyining tesir küchini qoshna ottura Asiyadin siqip chiqirish ikenlikidin ibaret asasiy nuqta Yaqup begning terjimaniliq salahitige érishiwalghan kawkaz musulmanliridin Zaman beg(belki Tatarlardin bolushi mumkin-aptor) arqiliq Rusiye terepke yetküzülüp turghanliq éhtimalliqi Tatar alimi qurban eli xalidining melumatlirida körülidu. Qurban Xalidining Zaman beg heqqide bayan qilishiche, Yaqup beg ölgendin kéyin, zaman beg türkistan gubérnatori Koufman teripidin öz yénida qaldurilidu hemde u” Zaman beg bizning adimimiz idi” deydu shuningdek uni Kabulgha ewetip, uninggha wezipisini atqurup bolghandin kéyin yuqiri hoquq béridighanliqi heqqide wede qilidu. Biraq, Koufman ölgendin kéyin, Zaman beg quruq qol qalidu. Emma, yéngi türkistan gubérnatori uni Almutining gubérnatori qilip teyinleydu. Kéyin u yene Türkistan gubérnatori teripidin Buxara emirlikige ewetilip, emirning yénida turidu(7).

Qurban Xalidining esiride pash bolghan mezkur sirlardin Zaman beg isimlik kishining Yaqup begning bir mehel Rusiye, Béritaniye, Osmanli we Menching impériyiliri arisida élip barghan diplomatiyilik heriketliridin toluq xewerdar bolush üchün eyni waqitta ottura Asiya xelqliri teripidin “yérim padishah” dep atalghan türkistan ölkisining bashliqi Koufmanning mexsus orunlashturghan adimi ikenlikini jezim qilish mumkin bolsa kérek.(Gerche qolimizda bashqa deliller yéterlik bolmisimu).

Netijide, eyni waqitta Qeshqerge kelgen yuqiri derijilik Rus elchisi we razwétchiki A. N. Kropatkinning bahasi boyiche alghanda ottura Asiya musulman dunyasidiki qudretlik zamaniwi armiye küchige ige ( 40 ming we yaki 80 ming kishilik qoshun heqqide türlük melumatlar bar-aptor) Qeshqeriye döliti diplomatiyilik oyunlarning qurbanigha aylinip, özining Qeshqeriyini ishghal qilishigha ishenchisi yetmey, weziyetni közitip ,purset kütüp yatqan Zozongtanggha asanliq tughdurup berdi. Kim bilidu? Belki Yaqup beg düshmen bilen sulhi yolini tutmay ,passip mudapiedin aktip hujumgha ötüsh taktikisi qollan'ghan bolsa , Menching eskerlirini shing shingshadin kirgüziwetken bolar idi. Belki, xainlar uni öltürmigen bolsa, Qeshqeriyining teqdiri bashqiche bolar idi?



Qeshqeriye we yaki yette sheher dölitining 14 yilliq qisqa ömri Uyghurlarning tarixidiki xainliq bilen sadaqetmenlikning toqunush nuqtisi bolup, mensepperes, hesetxor Uyghur begliri Zozongtangni Qeshqeriyining ajizliqliri heqqidiki uchurlargha ige qilipla qalmastin belki, uninggha masliship, Yaqup begni zeherlidi shuningdek Zozongtang qoshunlirini yette sheherge bashlap kélip, sansizlighan öz qérindashlirining qanlirining éqishini keltürüp chiqardi. Uyghurlarning hörlük üchün küresh qilish tarixigha nezer salghanda ularning teleysizlikliri we pajielirige özliri seweb bolghandekmu körünidu. Chünki , bu xelqte qehrimanlarning sani qanche köp bolsa, pursetperes we mensepperes xainlarmu shunche köp idi. Buning tüp sewebini shexsiy adawet, menpeetpereslik, men-menichilik we hesetxorluq qatarliq illetlerge baghlash mumkin. Shexsiy adawet we shexsiy menpeetni közligen ademler hemishe öz qérindashliri bilen bolghan toqunushlarda üchinchi bir düshmenning küchidin paydilinip, milletdash reqibige zerbe bérishke adetlengen. Bu ademler daim dégüdek öz xelqi arisidiki qarshiliqlarni dushmenning küchi bilen yoq qilishqa ögen'gen. Misal keltürüsh toghra kelse, Uyghur tarixidin buninggha talay pakitlarni tépish mumkin. Qisqisi, Uyghurlarning milliy xaraktéridiki ajizliqlar daim uning reqipliri teripidin paydilinip kétilip, milletning béshigha éghir künlerning chüshishidiki muhim seweblerning birige aylan'ghan idi.

Omumen, 1877-yili Qeshqeriyining meghlubiyitini ümid qilghan Ruslarning Uyghurlarni ishqa sélip, Zozongtangning acharchiliq girdawigha bérip qalghan chériklirige ashliq we yem –xeshek yetküzüp bergenliki, shuning bilen Menching qoshunigha jan kirgenliki sir bolmisa kérek? Méningche Qeshqeriyining weyran bolushida töwendikidek besh asasiy amil muhim rol oynighan bolushi mumkin .



1-Seweb, öz ichidiki ittipaqsizliq, nachar illetler, menmenichilik, hesetxorluq we hakimlarning mustebitliki hem bashqa shexsiyetchilikler. Elwette, mundaq illetler hemme insanlargha ortaq bolsimu, lékin köpinche erkin milletler tashqi düshmen'ge taqabil turushta öz ichidiki ziddiyetlerni we millet istiqbaligha ziyanliq her qandaq xaish we illetlerge keskin chek qoyalighan idi. Biraq, Uyghurlarning seidiye xandanliqining axirliridin bashlan'ghan diniy mezheplerning tepriqichiliqliri bilen shekillen'gen aq taghliq we qara taghliqlar kürishi Sherqiy Türkistanning Chinggiz istilasidin kéyin shekillen'gen keng kölemlik étnik jehettiki arilishishlar netijiside peyda bolghan milliy pisxikiliq özgirishlerge qoshulup, bu rayondiki Uyghur-Türkiy étnik terkibining milliy xaraktérige selbiy tesirlerni élip keldi. Shuningdin kéyin, Uyghurlar Hun impératorluqi, Uyghur orxun ipériyisi we qaraxanilar dewridiki olturaq we köchmen Uyghur-Türkiy xelqlirige ortaq bolghan uyushqaq we meslihet bilen ish qilidighan hemde uruq-qebile we dölet bashliqlirining sözige shertsiz boy sunidighan jenggiwar milliy xaraktér suslishishishqa qarap yüzlen'gen idi. Uyghurlargha balayi apet élip kelgen aq taghliq we qara taghliq kürishidin aldi bilen junggharlar paydilan'ghan bolsa, arqidin Menching ishghaliyetchiliri epchillik bilen paydilinip, Qeshqeriyini kontrolluq astigha alghan idi. Démek, Uyghurlarning ichki nizaliri we yuqirida éytilghan illetliri héchqachan bu yerde hökümranliq ornatqan her qandaq hakimiyet teripidin cheklen'gen emes, belki téximu kücheytilgen xalas!

2-Seweb, Enjanliqlar(Gherbiy Türkistanliqlar) bilen Qeshqeriyilikler arisidiki ishenchisizlikler. Yaqub beg asasiy herbiy we memuriy hoquqlarni öz ademlirige we Gherbiy Türkistandin kelgenlerge bérip, yerliklerdin peqet Niyaz beg, Hoshur beg qatarliq bir qanchila özige shertsiz boysun'ghan ademlerge melum imtiyaz berdi. Emma, ichki jehettin ittipaqlishalmighan we chiqishalmighan bolsimu, biraq chettin kelgen düshmen'ge qarshi birlisheleydighan, musteqilliqlirini qoghdap qélish üchün küch chiqiridighan jasaretlik bashqa pütün milliy inqilabchilarni qattiq basturup yoqatti(8). Kuchar qozghilangchilirining dahisi Rashidin Ghoja, Issaqxan shuningdek Xoten we Yerkent qozghilangchilirining rehberliri ene shularning misalidur.



3-Seweb, tashqi jehette, chong impériyilerning menpeet toqunushi bu mesile intayin muhim bolup, biz bu heqte dawamliq sherhileymiz.



4- Seweb,Yaqup begning ichki-tashqi siyasi taktikisi we döletning ichki siyasitidiki yétersizlikler . Yaqup beg herbiy ishlar jehette gherb qorallirining qudritige ishen'gen hemde az tola bolsimu gherb uslubida(belki türk we afghan uslubida) herbiy telim terbiye élip barghan bolsimu, emma döletni yenila peqet özigila tayinip bashqurdi. U, Osmanli we Béritaniye qatarliq qudretlik meliketler bilen diplomatik paaliyet élip barghan bolushigha qarimay, ularning ilghar bashqurush usullirini ögenmidi. Eksiche, u hökümet ishlirigha tégishlik pütün siyaset, pikir we teleplerning hemmisini özi belgilep chiqatti. Muhim ishlarda kéngesh we muzakire uyushturmaytti. Bezi melumatlargha qarighanda deslepki waqitlarda nahayiti yaxshi mangghan dölet ishliri, bayashat hayat asta-asta xaraplishishqa, begler chiriklishishke bashlighan idi. Emma, Menching impériyisining zulmini yetkiche tartqan we erkinlikke muhtaj bolghan Uyghur xelqi yenila öz hakimiyitini qedirlep, uni jan tikip qoghdighan idi. Eger Yaqup beg axirghiche toghra we yaxshi bashquRush siyasiti yürgüzüp, döletni her jehettin qudret tapquzghan bolsa, Menching impériyisining bu tupraqqa qaytip kélelishi esla mumkin emes idi.



5-Seweb, Yaqup begning düshmen bilen sulhi qilish usulini qollinip, uninggha qattiq we qet'iy zerbe bermeslik hem bashqilardur. Yaqup beg sulhichilik yoligha méngip, düshmen bilen qet'iy soqushush terepdari bolghan oghli Beg Qulbeg we bashqa qomandanlirini aldinqi septin qayturiwélip(9), reqiplirining öz ehwalini biliwélishigha hemde özining ajiz nuqtilirigha hujum qilip, özide ishench peyda qilishigha purset yaritip berdi . Eslide Menching impériyisining Zozongtang terepdarliri Qeshqeriye dölitige hujum qozghashqa aldirap jür'et qilalmighan bolup, ular bir tereptin Yaqup begning küchige endishe bilen qarisa, yene bir tereptin bu urushqa Osmanli impériyisi bilen Rusiyining ariliship, "Yette sheher döliti"ge yardem bérip qélishidin endishe qilip, aldi bilen Urümchini ishghal qilip, weziyetni közitip, andin urush bashlimaqchi bolghan idi(10).Yaqup begning küch –qudriti eyni waqitta Menching ordisini xéli sarasimge salghan bolup, Lixongjang guruhi bilen Zozongtang guruhining yette sheher mesilisidiki talash-tartishlirida Lixongjang guruhi bashtin axiri Qeshqeriyini tashliwétishni otturigha qoyghan. Emma, Zozongtang bolsa, eger uninggha yol qoyghanda Yaqup begning haman bir küni Seddichinning ichige bésip kiridighanliqini körsitip, uning aldini élish pikrini otturigha qoyghan. Néme sewebtin Menching ordisida mundaq talash-tartishlar yüz berdi? Bu del ene shu Qeshqeriye dölitining küch-qudriti jümlidin Uyghur xelqining küch-qudriti idi xalas. Mundaq ehwal astida, Yaqup beg birinchi hujumdila reqiplirige qattiq zerbe bergen bolsa, Uyghur siyasiy tarixi tamamen bashqiche yézilghan bolar idi. Qisqisi Yaqup beg pursetni qoldin bérip, aktip hujumgha ötüshtin passip mudapiege, axirida bérip chékinishke hemde yoqilishqa yüzlendi.

Aqiwette, töt etrapi igiz taghlar bilen oralghan Tarim wadisini ashkara bériwélish we yaki u jayda musteqil Uyghur dölitining qed kötirishni xalimighan belki , xalisimu özara paydisiz dep qarighan Béritaniye bilen Rusiye özliridin ajiz Menching impériyisige xuddi bu "chong oyun"da utturghandek körünüsh bilen bu rayonda ebediy öz iqtisadiy we siyasiy tesirini saqlap qélip, bara-bara singip kirish istratégiyisini belgilidi. Ulugh Béritaniye bilen Char Rusiyining bundaq qarargha kélishige yenila aldi bilen Yaqup begning axirghiche put tirep turalmasliqi we Menching qoshunlirigha zerbe bérip, öz hakimiyitini saqlap qalalmasliqi bir seweb bolup qaldi.

Amérika alimi Jamés Miliwardning otturigha qoyushiche , Menching xandanliqining Uyghur diyaridiki hökümranliqi heqiqi impériyalizmliq hökümranliq bolup, Zozongtangning ölkini qayta ishghal qilishi bilen 1884-yili shinjang ölkisi tesis qilinip, ölkining hökümranliq orunlirini ilgirikidek pütünley manjurlar igileshning ornigha Xitaylar almiship, asasiy hoquq Zozongtang qatarliq Xitaylarning qoligha ötti hemde Uyghur hakimbeglirining hoquq dairisige chek qoyuldi(11).Shuningdin kéyin, Zozongtang-Lyu jintang guruhi Xitaylarning imtiyazini tiklep we qoghdap, Xitaylar bilen Uyghur qatarliq milletler arisidiki milliy munasiwetning téximu ötkürlishishige asas saldi .Zozongtang qoshunlirining dehshetlik öch élishlirigha duch kelgen shuningdek ilgirimu uzun yillar urush zerdaplirini chekken xelq, qatmu-qat zulum we milliy kemsitishlerge nisbeten 50 nechche yil taqet qilishqa mejbur boldi.

Qisqisi,19-esirning otturilirida pütün Uyghur diyari miqyasi boyiche kötürülgen qozghilanglarning ghelibisi Menching xandanliqining bu jaydiki hökümranliqini pachaqlap tashlighan bolup, buningda eng muweppeqiyet qazan’ghini Rashidin ghoja bashchiliqidiki Kuchar qozghilangchiliri idi. Eyni waqitta azad qilghan térritoriyisining kengliki, qoshunining jenggiwarliqining üstünliki we bashqa jehetlerdin Kucharni merkez qilghan qozghilangchilar aldinqi orunda turghan bolup, bu küch shiddet bilen sherqte Urümchige, jenupta Qeshqer tereplerge qarap kéngiyiwatqanda Qeshqer qozghilangchilirining rehberlikini zimmisige alghan Yaqup beg bilen hemkarlashti.Yaqup beg türlük wasitiler bilen her qaysi jaylardiki hakimiyetlerni birlikke keltürüp, birlikke kelgen, musteqil Qeshqeriye dölitini berpa qildi. Egerde u bu hakimiyetni saqlap qalalighan bolsa, belki bügünki künde Uyghurlarning öz istiqlal dölitining 140 yilliq musapisini bashtin kechürgen bolar idi. Uyghur döletchilik idiyiliri tereqqi qilip we takammullushup, zamaniwi we ilghar qiyapet bilen 21-esirge qedem qoyush bilen dunyaning kün tertipini belgilesh ishlirigha hemde Ottura Asiyadiki murrekkep istratégiyilik oyunlarda özining aktipliqini jari qildurghan bolar idi. Epsuski, Yaqup beg rehberlikidiki bu hakimiyetning yiqilishi eyni waqittiki pütün Uyghur diyarida kötürülgen qozghilanglarning ghelibisining muweppeqeyetsiz bolushi shuningdek Uyghurlarning uningdin kéyinki teqdirining pajielerge giriptar bolushidiki muhim amillarning birige aylandi. Bu emeliyette, Uyghurlarning qoligha kelgen eng chong purset idi xalas. Biraq, Qeshqiriyining yiqilishi Uyghurlarning siyasiy teqdiridiki bir untulmas pajie bolsimu, emma Qeshqeriye dölitidin ibaret mezkur yéqinqi zaman Uyghur döletchilik tarixidiki xéli sistémilashqan, zamaniwilashqan armiyige ige, Rus diplomati Kropatkinning bahasi boyiche alghanda Merkiziy Asiyadiki küchlük musulman döliti bolush éhtimalliqi zor bolghan hakimiyetning meydan’gha chiqishi , Uyghurlarning azadliq küreshliri we milliy dölet ghayilirige meniwi roh ata qildi.20-esirdiki ikki Sherqiy Türkistan jumhuriyiti emeliyette ene shu 19-esirdiki Qeshqeriye döliti jümlidin Tengri taghlirining jenubi we shimalidiki Uyghur qatarliq xelqlerning keng kölemlik milliy istiqlal küreshliridin tughulghan hem téximu küchetgen milliy we diniy rohning hamisi we mirasxori idi.

Biraq, Tarix hapila- shapila 20-esir qoynigha kirish bilen insaniyet dunyaside alemshumul özgirishler yüz bérip, bu shahmat taxtisida téximu zor we murekkep hem keskin oyunlar oynaldi. Bu oyunlarda Lénin Rusiyisi ghalip keldi. Uyghurlarning nale- peryadliri qizil xishliq Krémil témining ichige anglanmidi xalas !



2. Jughrapiyiwi siyasetning qurbanliri



Yawro-Asiyaning xestelen'gen yüriki-Uyghur diyarining xestilik we azabliq tarixi erksizlikning temini tétighan hemde erksizlikning bir millet üchün eng zor derijidiki yoqitish we tragédiye ikenlikini étirap qilghan qelbler bilen köp oxshashliqqa ige bolsimu, lékin u yene özige xas tereplerge ige. Belki, uning xestelik tarixining waraqliri köprek bolsa kérek?!

Tarixiy realliq we uning xuddi m. Bughra éytqandek jughrapiyilik teleysizliki, méningche yene uning siyasiy , iqtisadiy, medeniyet we bashqa jehetlerdiki teleysizlikliri aldi bilen özi bilen biwaste tarixiy, medeniyet we jughrapiyilik jehettin baghlinishliq bolghan ottura Asiya bilen munasiwetlik. Eng muhimi ottura Asiyani uzun yillar kontrolluq astida tutup kelgen Sankitpétérburg we Moskwa bilen zich munasiwetliktur. Chünki, Yawro-Asiyaning xestelen'gen yüriki_-sherqiy turkistan özining yene bir parchisi Gherbiy Türkistan bilen tarixiy teqdirdashliqqa ige bolghan bolsa, kéyinki esirlerde bu rayon'gha kirgen Moskwa daim öz meqsedlirini emelge ashuRushta ottura Asiyani waste qilghan . Bu nuqtini chüshen'gen hemme küchler Yawro-Asiyaning mezkur xestelen'gen yürikini Gherbiy Türkistan arqiliq azablash taktikisini talliwaldi hemde talliwalmaqta.

Andaqta tarixtiki kona –yéngi Rusiyining Yawro-Asiyaning xestelen'gen yüriki we uning qoshnilirigha tutqan siyasitini qandaq teswirlesh lazim?

Rusiyining Sherqiy Türkistan siyasiti meyli Char padishah dewri bolsun we yaki 1917-yilidin kéyinki Sowét Rusiyisi mezgili bolsun hemmisila Sherqiy Türkistandiki Uyghur qatarliq yerlik xelqler bilen Xitay hakimiyiti otturisidiki qarmu-qarshiliqlardin ibaret mezkur rayonning ichki siyasiy hayatidiki özgirishler asasida shekillen'gen(12). Chünki , Uyghur qatarliq xelqlerning her qetimliq qoralliq qarshiliq heriketliri yalghuz Junggo hakimiyitige tesir körsitipla qalmastin belki, Rusiyining ottura Asiya rayonighimu küchlük tesir körsetken. Buningdiki seweb birinchidin, Rusiye hökümranliqigha ötken ottura Asiya bilen Sherqiy Türkistanning étnik, din, til hetta ijtimai –iqtisadiy hayat shekli qatarliq türlük tereplerdin birdeklikke we oxshashliqqa ige bolghanliqi. Ikkinchidin, sherqiy turkistan bilen Gherbiy Türkistan ning jughrapiyilik jehettin tagh-deryaliri , étiz–érqliri we yaylaqlirining tutushup kétip, ortaq bir jughrapiyilik gewdini shekillendürishidin ibaret bu xil birdeklik hemde baghlinishliq munasiwet Rus we Menching impériyiliri teripidin sun'iy usulda jismaniy jehettin ayriwétilsimu lékin, beribir meniwi jehettin ayriwétilmidi. Ene shu yuqiridiki ikki xil amil tüpeylidin chégrining ikki teripidiki xelqler özara bir-birige ötüp yashashni we her qétimliq qarshiliq heriketliri meghlubiyetke uchrighanda özara qéchip kélip panahlinish we qaytidin küch toplap, öz élidiki küreshni dawamlashtuRushqa adetlendi. Gherbiy Türkistan we Sherqiy Türkistan bular üchün arqa seplik hem baziliq rol oynidi.

Mesilen, 1759-yilidiki burhanidin ghoja we xan ghoja bashchiliqidiki Qeshqeriye xelqining zhawxuy bashchiliqidiki Menching tajawuzchi qoshunigha qarshi küreshliri, Jahan’gir ghoja qozghilingi we uningdin kéyinki, 1830-,1847-, 1856-, 1877-, 1881- yilliridiki weqelerde shuningdek 20-esirde yüz bergen bir qatar heriketlerning hemmiside köp sandiki Uyghur, Qazaq, Qirghiz, tunggan qatarliqlar ottura Asiya we yette su rayonigha qéchip bérip panahlandi. Choqan Welixanopning melumatigha asaslan'ghanda 19-esirning 20-yilliridiki Jahan'gir ghoja qozghilingi meghlup bolghanda Qoqan, shehrixan qatarliq jaylargha 70 ming Uyghur köchüp chiqqan.19-Esirning 50-yillirida bolsa 15 ming Uyghur köchüp chiqqan. Shehrixan bilen qarasu arisidiki jaylargha Uyghurlarning Dolan dep atalghan guruppisidin 9 ming adem köchüp chiqqan bolup, perghane wadisida jemiy 324 ming Uyghur bolghan(12). Bu Qazaq alimi yene eyni waqitta tashkentning jenubidiki yéngi sheher mehelliside Qeshqerlikler(Uyghurlar)ning turidighanliqini, Shehrixan, Endijan shehirining ahalisining yérimining Qeshqerlikler, Qarasuningmu shundaq ikenlikini bayan qilidu(13). A.N. Kropatkinmu 19-esirning 60-yillirida Qoqan xanliqi tewelikide 250 ming Qeshqerlikler (Uyghurlarning) barliqidin melumat béridu (14). Elwette, bundaq köchüsh izchil dawamlashqan bolup, Uyghurlarning sanimu üzlüksiz türde ashqan.

Tarixiy pakitlar shuni ispatlidiki, Sherqiy Türkistande yüz bergen hemme qozghilanglarda mezkur panahlan'ghan musapirlar belgilik muhim rol oynidi. Mesilen Jahan’gir ghoja, Yüsüp ghoja we bashqa ghojilarning qozghighan qoralliq heriketliride Perghane wadisigha qéchip barghan Qeshqeriyilikler awan'gart qoshun bolup uyushup, öz yurtlirigha jeng bilen qaytip kelgen shuningdek küreshlerde muhim tayanchiliq rolini oynighan. Eng yéqinqi mezgilge tewe misallarning biri shuki, 1944-yilidiki milliy azadliq inqilabidimu Sowét ittipaqigha qéchip barghan Uyghur, Qazaq we bashqilar Sowét ittipaqi hökümiti teripidin qaytidin teshkillinip, mexsus guruppilar bolup, nilqa qozghilingi, ghulja qozghilingi, herembagh uRushi we bashqa jenglerdiki muhim herbiy tayanchliq rolini oynidi(15). Omumen, Sowét ittipaqi hökümiti özlirining Sherqiy Türkistangha munasiwetlik istratégiyilik orunlashturushlirida daim we izchil halda shu jaydiki Uyghur köchmenlirining öz wetinining azadliqini qolgha keltürüsh istekliridin paydilinip, ularni waste qilish arqiliq Sherqiy Türkistandiki heriketlerge qol tiqti we yaki uni kontrol qildi.

Türkistanning ikki teripining teqdirdashliqigha munasiwetlik yene bir nuqta shuki, oxshashla Char Rusiye we Sowét Rusiyisige qarshi jeng qilghan we uning bilen idéoligiyilik jehettin chiqishalmighan köpligen Qazaqlar, özbékler, Qirghizlar, Tatarlar hem Uyghurlar hetta ottura Asiyagha yerleshken Ruslar Sherqiy Türkistangha qéchip kélip panahlandi. Mesilen, ili sultanliqigha qéchip kelip panahlan'ghan Qazaq baturi tazanbék we bashqilar rehberlikidiki Qazaqlar muhim mesile bolup, ili sultani elaxan milliy we diniy qérindashliq tüpeylidin tazanbékni Char padishahqa qayturup bérishni ret qilish bedilige öz musteqilliqini yoqatti. 1916-Yili, yene Char padishahning esker élishigha qarshi turup qozghilang kötürüp, meghlup bolghan Qazaq, Qirghizlar türküm-türkümlep, Uyghur diyarining jenup-shimaligha qéchip kélip makanlashti. Qirghiz tarixchisi Belek Sultanayning melumatlirigha qarighanda issiq köl etrapidin Uyghur diyarigha qéchip kelgen Qirghizlarning sani 200 mingdin ashqan. Bashqa melumatlarda 300 mingdin artuq depmu yézilidu (16). Intayin qiyin ehwalda qalghan bu Qirghiz qachqunlirini Uyghurlar öylirige orunlashturghan, ularni ashliq bilen teminligen hem ularni makanlashturghan.

Uningdin kéyin, Sowét Rusiyisige qarshi jeng qilip, Rus kommunistliri teripidin" basmichilar" dep atalghan enwer pashaning, irgesh baturning Ozbék, Qirghiz eskerliri we ularning aile –tawabatliri Qeshqer etrapigha qéchip kélip panahlan'ghan idi. 1930-Yillardiki Qeshqerde bolghan Sherqiy Tüskitan jumhuriyitini qurush qozghilanglirigha ishtirak qilghan Qirghizlardin Janibek qazi, Chipaq qazi, özbéklerdin Yüsüpjan we Sétiwaldijan hem ularning nechche yüzligen egeshküchiliri we bashqilar buning misali bolsa kérek(17).

Omumen, chégrining her ikkila teripige qéchip bérip makanlashqan qérindash xelqler bir-birining hörlük küreshliri ge aktip ishtirak qildi hemde bir-birige ige chiqip, öz panahigha élishti (elwette köp mesililerge munasiwetlik mewjut bezi ehwallarni hésabqa almighanda).



Démek, Char padishah we kéyinki Sowét Rusiyisi yuqirida qeyt qilin'ghan ehwallarni nezerge élip, Sherqiy Türkistanning teqdirige munasiwetlik tedbirlerni alghan hemde siyasetlerni tüzgen idi. Bolupmu, Sowét Rusiyisi Char Rusiyining bu heqtiki tejribilirini yaxshi tetqiq qilish arqiliq uninggha warisliq qilish hem kücheytish charisini qollandi.

Rusiye tashqi siyasiti jümlidin uning merkiziy we sherqiy we jenubiy Asiya siyasi istratégiyisini tehlil qilghanda shundaq yekün chiqish mumkinki, kona Rusiye we qizil Lénin Rusiyisi shuningdek uning kéyinki mezgillerning hemmiside Krémilning Uyghurlarning teqdirige munasiwetlik Junggo siyasitide üch xil éqim ziddiyetliship kelgen. Buni mundaq yekünlesh mumkin;



1- Sherqiy Türkistanning musteqilliqige yol qoymay, eksiche Junggo hökümitige yardem bérip, bu jayni Rus tesiri astidiki rayon qilish yeni térritoriyilik hoquq jehettin Junggoning qolida qaldurush , iqtisadiy, medeniy we bashqa jehetlerdin Rusiyining tesiri astida tutush, üchinchi bir dölet küchini bu yerge kirgüzmeslik .



2- Bu rayonda musteqil bir Uyghur döliti berpa qilish we yaki uninggha yardem qilish. Bu arqiliq Sherqiy Türkistanni xuddi mongghuliye hem bashqilargha oxshash Krémilning tesiri we himayisi astidiki bir qorchaq dölet süpitide tutup, uningdin Krémilning siyasiy, iqtisadiy istratégiyisi we bashqa kéreklik nuqtiliri üchün paydilinish.



3- Bu rayonni qoralliq yol bilen ashkara bésiwélip, Rusiyining bir gubérniyisi yaki sabiq Sowét ittipaqining bir ittipaqdash jumhuriyiti qilish. Mezkur üch xil nuqtiinezerlerning teshebbuskarliri arisidiki küreshmu nahayiti ötkür bolup, buning ichidiki 3- nuqta Char padishah dewridila asasiy jehettin septin qélip, yuquridiki ikki nuqta nezer daimliq talishish merkizi bolup keldi. Sabiq Sowét ittipaqining Junggo Ishliri mutexessisi merhum Tursun Sadiqopning éytishiche; Rusiyining we kéyinki sabiq Sowét ittipaqining Sherqiy Türkistan siyasitini belgileshtiki achquchluq mezkur ikki nuqta arisida birinchi xil nuqtiinezer daim üstünlükni igilep, dölet siyasiti derijisige kötürüldi(18).Uyghur mesilisi bashtin-axiri Sowét-Junggo munasiwetliri bilen zich munasiwetlik bolushtek xaraktérge ige bolup,1924-yili Sowét Rusiyisi bilen Jungxua Jumhuriyiti arisida tunji kélishim tüzülgendin kéyin, Moskwa türkistan tewesidiki Junggogha qarshi keypiyattiki her qandaq heriketlerni qattiq cheklidi hetta Sowét kommunistlar partiyisi merkiziy komitéti “ Shinjang”da teshkilatchiliq paaliyitini élip bérishni cheklesh heqqide qarar chiqirip, ”Shinjangni yaki buning melum qisimini Junggodin ayrishni meqset qilidighan her qandaq heriket we teshwiqatni pütünley ziyanliq dep qarash”ni qarar qildi( 19)



3. Teqdirdiki oxshashliqlar



1917-Yilidiki Rusiyining féwral inqilabida padishahliq tüzüm aghdurulghandin kéyin bolshéwikler bilen bur?ua -démokratliri arisidiki küresh ötkürleshti. Char padishah hökümitining yoqilishi bu kona impériyining yéngi hakimiyitini talishidighan türlük siyasiy éqimlar we partiyilerni meydan'ghan keltürdi. Bu pursetni ghenimet bilgen idil(Wolga)-ural boyliridin tartip, taki ottura Asiyaghiche bolghan bipayan zémindiki Rus mustemlikisining azabini tartqan xelqler musteqilliq yolini tutup, ilgiri -kéyin türlük partiye we siyasiy guruhlarni shekillendürdi.



Aldi bilen Qirimliq Ismail Gaspiralining medeniyet güllinish we jedidchilik idiyisini asas qilghan " balqandin Junggoghiche "bolghan bipayan zémindiki türkiy xelqlerni bir ortaq siyasiy we ortaq til sharaitigha uyushturup, ularning mustehkem ittipaqini shekillendürüsh idiyisi bilen qorallan'ghan Qirimliq Tatar ziyaliyliri "yash Tatar partiyisi" namliq siyasiy teshkilat astigha uyushup, peqet medeniyet-maarip jehettin oyghunushningla bir millet üchün yéterlik emeslikini, peqet iqtisadiy we siyasiy jehettin islahat élip bérip, milletni bu hoquqlardin behrimen qilghandila heqiqi menidiki qutulush we güllinish mumkinchiliki hem kapaliti bolidighanliqini teshwiq qildi. Yash Tatar partiyisi 1917-yili 2-ayda türkiy xelqler ichide tunji bolup, "milliy pirqe"partiyisini qurup ,hakimiyetni qolgha almaqchi boldi. Bu partiye 1917-yili 5-ayda yene qurultay chaqirip, Qirim Tatar hökümitini qurdi we asasiy qanunni belgilidi. Lékin, 1920-yili Sowét Rusiyisi Qirim arilini ishghal qiliwélip, Tatar milletchiliri bilen kommunistlarning birlishishi astidiki Qirim Sowét jumhuriyitini qurdi hemde hakimiyetni

Mustehkemliwalghandin kéyin, Tatar milletchilirining hemmisini dégüdek jazalidi. Qirim Tatarlirining béshigha éghir künler kélip, hetta 1944-yiligha kelgende öz yurtliridin qoghlandi xalas(20).

Oxshash bir waqitta yene qazanni asas qilghan Wolga( idil)-ural boyidimu Tatarlar we bashqiritlarning milliy oyghinish hem siyasiy jehettin qed kötürüsh herikiti janlan'ghan bolsimu, lékin Tatar-bashqirt milletchiliri ikki xil pikir éqimigha bölünüp ketti. Buning biri "siyasiy jehettin birlikke keltürüsh" bolup, ularning terepdapliri birlikke kelgen burjuaziye wekillikidiki Rusiye teweside qélip, barliq musulmanlarning muxtariyitini qolgha keltürüshni teshebbus qilsa, yene bir guruppa fédératsiyichilik pikir éqimigha mensup bolup, ular Wolga-ural dölitini qurup, uni zémin jehettin musteqil qilish emma, Rusiye bilen yenila fédératsiyilik munasiwetni saqlash teshebbusini otturigha qoydi(21). Bu guruppigha mensup köpligen milletchiler kéyin bolshéwikler partiyisige kirip, bolshéwiklerning yardimi arqiliq özlirining ghayisini emelge ashurmaqchi boldi. Ularning yardemlishishi netijiside 1920-yili 27-mayda Tataristan sotsiyalistik jumhuriyiti quruldi. Emma, bu bir qisim Tatar ziyaliyliri kommunistik partiyige eza bolghan bilen héch qachan özlirining milletchilik idiyisidin waz kechmigen bolup, ular Moskwaning özlirige bergen siyasiy hoquqliridin razi emeslikini ipadilep, partiyining ichki qisimida türkiy xelqlerning döletchilikini qaytidin tüzüsh mesiliside talash-tartishlarni qanat yaydurdi. Mirseyid sultan ghaliyéw rehberlikidiki Tatar milletchiliri Idil-Ural, Ozbékistan, Türkmenistan ,Qazaqistan we Qirghizistanni öz ichige alghan keng türkiy- musulmanlar jaylashqan rayonlarni birlikke keltürüp, turan döliti quRushni shuningdek yene bu rayondiki barliq musulmanlargha wekillik qilidighan öz aldigha "musulman kommunistlar partiyisini" qurup(22), sotsiyalizim dunyasini türkiy- musulmanlarning özige xas medeniyetke ige ikenlikini shuning üchün uning öz aldigha Rusiye kommunistlar partiyisidin mustesna bir ayrim partiye bolush salahiyitige layiq ikenlikini etirap qildurushqa tirishti. Epsuski ularning bu istratégiyisimu emelge ashmidi, 1928-yili hakimiyetni toluq mustehkemliwalghan Moskwa Sultan Ghaliyéw rehberlikidiki mezkur milletchi kommunistlarni biraqla tazilap, nurghunlighan ademlerni ölümge, sürgün'ge we türmige mehkum qildi. Sultan Ghaliyéw ijad qilghan "musulman kommunistliri partiyisi" dégen bu gheyri siyasiy idéologiye su üstidiki köpüktek siyasiy atalghular lughitidin ghayip boldi. Chünki, taki 1924-yilighiche Moskwa ottura Asiyadimu "musulman kommunistliri" dégen atalghularni keng ishletken idi.



Qisqisi Idil-Ural boyidiki Moskwa bilen oxshashliqqa we yaki qismen perqlerge ige bolghan Tatar-bashqrit milletchilirining her xil shekil we her xil usuldiki shuningdek her xil pikir éqimidiki heriketlirining hemmisi Sowét ittipaqining düshmini dep qarilinip zerbe bérish obyékti boldi .

Shunin'gha oxshashla, Char padishah hakimiyitining yimirilishi Gherbiy Türkistan'ghimu azadliq ishenchisini élip keldi. Yash türkler partiyisining tesirini alghan shuningdek Rusiyining 1905-yilidiki munarxizimgha qarshi dékabirchilar herikiti hemde Rusiye-Yaponiye urushida Rusiyining yéngilishidek bir qatar ichki we tashqi weziyetni özliri üchün paydiliq dep qarighan türkistanliqlar ilgiri kéyin ashkara hem mexpiy teshkilatlargha uyushup, milliy oyghinish teshwiqatlirini qanat yaydurdi hemde " yash Buxaraliqlar partiyisi", " Yash Xiwelikler partiyisi"ni qurdi. Féwral inqilabidin kéyin, 1917-yili 5-ayda ular Türkistan musulmanliri qurultiyini chaqirip, tunji musteqil hökümet –milliy mejlisni tesis qildi. 1917-Yili öktebir inqilabi partlighandin kéyin, bu mejlis emeliy hoquqni qolgha élish üchün Qoqanda Türkistan musulmanlar hökümitini élan qildi. "Qoqan aptonomiyisi "dep atalghan bu hökümetning ömri qisqa bolup, u 1919-yili Tashkenttiki Sowétler ewetken qoralliq küch teripidin aghduriwétildi we Qoqan inqilabchiliri dehshetlik qirghinchiliqqa uchridi (23)

Yette suni öz ichige alghan Qazaq –Qirghiz rayonliridimu Char Rusiyidin qutulush herikiti burunla bashlan'ghan bolup, 1916-yili keng kölemlik qoralliq qozghilang partlidi. Char padishah yiqilghandin kéyin bolsa, Qazaq ziyaliyliri "alash orda" namliq erkinlikni teshebbus qilidighan bir partiye qurup, Orinburg, Ural we Yette su rayonlirida herket qildi. Bu partiye desliwide qizillargha qarshi kazaklar bilen birliship, bolshéwiklargha qarshi turghan bolsa, 1919-yilidin kéyin bolshéwiklarning wedilirige ishinip, ular teripige ötüp, ular bilen kélishim tüzdi. Bolshéwiklar Qazaqlargha aliy aptonomiye bérishke razi boldi hemde shu yili Rusiye teweside Qazaq Sowét aptonom jumhuriyitini qurup, Rus kommunistliri alash ordichilarning yardimi we qollishi astida Qazaq tupraqlirida öz hakimiyitini mustehkemliwalghandin kéyin, Qazaq-Qirghiz milletchilirini bir-birlep tazilidi xalas(24)

Bu mezgilde yene Xarezm rayonida Xiwe xanliqi, Buxara rayonida Buxara emirliki mewjut bolup, bularning hemmisi Char Rusiyining hamiliqi astida idi. 1919-Yili Wolga boyida jeng qiliwatqan qizil armiye qoshuni Léninning biwaste buyruqi bilen ottura Asiyagha kirip, ilgiri kéyin Xiwe we Buxara xanliqlirini yoqatti. Bu xanliqlar ilgiri-axir xarezm xelq jumhuriyiti(1919-yili), Buxara xelq jumhuriyiti( 1920-yili)ge özgertildi.

Gerche, Sowét Rusiyisi zor ghelibilerge éiship, ottura Asiya, Idil-Ural we Kawkaziye qatarliq türkiy-musulmanlar rayonini saqlap qalghan bolsimu, lékin ular yenila ichki hem tashqi tehdidlerdin xali bolalmidi. Gerche, yash Buxaraliqlar , yash Xiwelikler hem bashqa milletperwerlerning bir qisimi bolshéwiklar partiyisi bilen hemkarliship, türkistandiki Sowét hakimiyitide yuqiri lawazimetlik orunlargha érishken bolsimu, emma ular Lénining inqilab ghelbe qilishtin ilgiri otturigha qoyghan "Char Rusiyining mustemlikisi astidiki her qaysi milletlerning xalisa fédératsiyilik hakimiyettin

Chiqip kétip, öz milliy musteqil dölitini qurush hoquqi bar" dégen shuaridin ghelibini qolgha keltürüp hakimiyetni igiligendin kéyin, asta-asta yéniwalghanliqini bilip, buningdin Sowét Rusiyisining esli meqsitini séziwalghan idi. Shuning netijiside perghane wadisini asas qilghan halda ottura Asiya xelqlirining Sowét Rusiyisige qarshi milliy musteqilliq we islamiy ghazat shuaridiki qoralliq qarshiliq körsitish herikiti partlap, partizanlarning sani künsayin éshish bilen bezi sheherler,qishlaqlar ularning qoligha ötti. Moskwa hökümiti bu küchni yoqitish üchün Frunzéning bashchiliqida 200 mingdin artuq esker saldi. Démek, atalmish "basmichilar herikiti" hemde Idil-Ural we ottura Asiyadiki türk milletperwerlik idiyilirining küchüyüwatqanliqini nezerge alghan Lénin Rusiyisi 1919-yili tashkentni merkez qilip, türkistan Sowét aptonom jumhuriyitini qurush usuli bilen türkchilik pikiridikilerni qaymuqtuRush taktikisini qollandi. Axirida weziyetni ongshap bolghandin kéyin, türkistan aptonom jumhuriyitini emeldin qaldurup, yerlik millet rehberliri we ziyalilirining naraziliqigha qarimastin türkistanni parchilap, 1924-yilidin bashlap, taki 1936-yilighiche Ozbékistan, Türkmenistan, Tajikistan ,Qazaqistan, Qirghizstan ittipaqdash jumhuriyetlirini berpa qilip, buni "ottura Asiyada milliy chégrilarni ayrish we milliy jumhuriyetlerni qurush siyasiti "dep atidi, shuningdek "türkistan" ibarisini cheklep, uning ornigha ottura Asiya atalghusini omumlashturdi hemde omumiy yüzlük Pantürkizmgha qarshi herket bashlidi.

Lénin bashchiliqidiki Sowét Rusiyisi pütün sabiq Char padishah mustemlikilirini toluq idare astigha élip, bu jaylarda yerlik xelqlerning milliy siyasiy hoquqliri étirap qilin'ghandek haletni bildüridighan türlük aptonomiyilik jumhuriyetlerni qurup, hoquqni Moskwagha merkezleshtüRush bilen birge yene pütün dunya yüzide "prolétariyat inqilabi qozghash", “ezilgen xelqlerni azad qilish" shuari astida Sherqiy Türkistanning teqdiri mesilisigimu köngül böldi. Biraq, desliwide bu jayda inqilab qozghashni muwapiq tapqan Sowét Rusiyisi hökümiti üchinchi intérnatsiyonalning bashliqi Rugzuktakning “Qeshqeriye-Jungghariye jumhuriyitini qurush “layihisini 1921-yili mexsus komissiye teshkillep muzakire qilish arqiliq bikar qilip, bu pilandin waz kechti hemde Uyghurlar ittipaqining paaliyetlirini cheklidi. Bu qarargha Lénin biwaste arilashqan idi(25).

Omumen,1917-yilidin étibaren yette suni öz ichige alghan ottura Asiyadiki Uyghurlar arisida özlirining kelgüsi azadliqini temin étishni meqset qilidighan siyasiy heriketler peyda boldi we künsayin kücheydi. Uyghurlar ottura Asiya xelqlirining jümlidin dunya türk xelqlirining bir qisimi bolush süpiti bilen Yawro-Asiya miqyasida dawamlashqan barliq türkiy xelqlerning azadliq kureshliri qataridin orun élip, özlirining istiqbalini belgileshning türlük yollirini we usullirini Izdidi.

Uyghurlar 20-esirning beshida meydan'gha kelgen we küchiyishke qarap yüzlen'gen hem xarablashqan türlük siyasiy, ijtimaiy we medeniyet idéologiyiliri mesilen "kommunizm", "türkchiliq", "islamiy güllinish", "milliy azadliq" we "jedidchilik" hem bashqilarning hemmisini dégüdek her xil sewiyide öz turmushigha élip kirip, bularni milliy hörlük küreshliri üchün xizmet qildurdi. Gerche, bu idiyiler Uyghur jemiyitide öz ornini tapqan bolsimu, biraq u özara küreshlergimu melum derijide seweb boldi. Her qaysi idiyilerning terghibatchiliri özliri ishen'gen yol bilen öz millitining azadliqini qolgha keltürgili bolidu dep qarighachqa, özlirining bu idiyilirige sadiq boldi. Bundaq mepkuriwi toqunushlar deslepte Buxara, Istambul, Qazan qatarliq jaylarda oqup kelgen Abduqadir Damolla, Mesud Sebiri, Qutluq Shewqi, Jirjis Haji qatarliq Uyghur ziyaliyliri we tashqi dunyani körgen aka-uka Musabayéwlar hem Meqsut Muhiti qatarliq Uyghur burjuaziyisining özara birliship, öz wetinide yéngiche mekteplerni échip, yéngi medeniyet-maarip oyghinish herikitini qozghighan waqtida uninggha qarshi chiqqan Omerbay qatarliq jahillar guruhi otturisida keskin rewishte ipadilendi. Yangzéngshing qatarliq militaristlar Uyghurlarning ichki qisimidiki bu yéngi medeniyet we yéngi angning himayichiliri bilen jahillar guruhi arisidiki küreshtin epchillik bilen paydilandi hemde uni téximu ulghaytti.

Yang zéngshing Sherqiy Türkistanni özining sani yette minggha yetmeydighan epyükesh, chüpirende eskerliri bilen emes belki, hile-neyrenglik siyasiy oyunliri we “nadanlashturush “,”dötleshtürüsh” shuningdek “yatlarni yatlarning qoli arqiliq bashqurush” we bashqa siyasiy taktikiliri bilen 17 yil idare qildi. Nadanliq, jahalet patqiqigha chongqur paturulghan Uyghurlar öz xelqi ichidin chiqqan angliq, közi échilghan zatlarning arqisidin emes, belki Yang zéngshingning himayisige ériship, yurtning aq saqili boluwalghan bir qisim, shexsiyetchi jahil baylar hemde diniy ton’gha oriniwalghan nadan xurapiy unsurlarning qaymuqturishigha uchridi. Abduqadir Damollamdek heqiqi tereqqiyperwer islam alimliri bolsa chetke qéqildi hetta öltürüldi. Bu jahil guruh Yang zéngshingning siyasetlirini keng terghip qilish bilen uninggha masliship, yurtni idare qilip, öz xelqini qulluqqa mehkum qildi. Kishini échinduridighan shunchilik pajielik qismet shuki, ene shu guruhlarning maslishishi bilen Yang zéngshing Tengri téghining jenubidiki Uyghurlar mutleq köp sanliqni igileydighan nahiyilerni 17 yil tinch we qarshiliqsiz idare qilalidi. Adette, pütün nahiye boyiche hakim we saqchi bashliqini öz ichige alghan bir qanche xenzu puqradin bashqa küchlük herbiy we saqchi qoshuni bolmighan hökümranliq aparatigha nechche yüz ming nopusluq Uyghur xelqi shertsiz boysunushqa, hetta xitay emeldari kochigha chiqsa, kochidiki ademler top-topi bilen yükinip tazim qilishtek ehwalgha duch keldi. Qisqisi pütün bir nahiyini peqet bir Xitay hakim özi tenha bashquratti hemde yanchuqi pulgha tolghandin kéyin, uning ornigha yene birsi kéletti. Eger kimki, sel oyghunup, buninggha qarshi chiqsa yurt aqsaqalliri bu ademni özliri tutup, Xitay emeldarigha tapshurup, kallisini alghuzatti. Bu heqte 20-esirning 10-20-yillirida Qeshqerge kelgen Türkiyilik maaripchi Exmet Kamal Ilqul we Shiwétsiyilik diplomat Gunnar Yarin shuningdek Muhemmed Imin Bughra we Eysa Yüsüp Aliptékinning bayanlirigha qarash mumkin)




Qoshna ottura Asiyada bolsa, 20-esirning bashlirida meydan'gha kelgen Char Rusiyining aghdurulushidin paydilinip, Uyghurlarning azadliqini temin etmekchi bolghan "Taranchi –Tunggan komitéti"ning bashliqi, Uyghur ziyaliyisi Hüseyin Taranop we uning egeshküchiliri bilen bolshéwiklarning wedisige ishinip ularning yardimi arqiliq Uyghuristan jumhuriyitini tikleshni ghaye qilghan Abdulla Rozibaqiyéwchilar bir meydan küreshni bashliwetti. Uningdin kéyin bolsa, yette su we perghane wadisidiki Uyghurlar arisida bir qanche yil Taranchi-Qeshqerlik jidili yeni bu ikki shiwining qaysisini Uyghur edebiy tili qilish mesilisige munasiwetlik Taranchilar bilen uygurlarning bir milletke teweliki mesilisi heqqide keskin munazire dawamlashti(26).1934-yili bolsa bu jideldin Shéng shisey paydilinip, Taranchilarni Uyghurlardin ayrip chiqip, bashqa millet qilip békitti.

Uyghurlar bilen Ottura Asiya we Idil-Ural boyidiki Türkiy qérindash xelqlerning milliy azadliqini qolgha keltürüsh yolliri jeryanida duchar bolghan oxshash teqdirining yene bir teripi ularning milliy azadliqni qolgha keltürüshtiki yol we usul jehettiki pikir oxshimasliqi bilen bir qanche qarmu-qarshi guruhlargha bölünüp kétip, öz reqiplirige purset yaritip bérishtila ipadilinip qalmastin belki, daim özliri qarshi turghan hökümranlar bilen birlishishtek, sulhichilik yolini tutqan guruppilarning aqiwitining téximu pajielik bolushidur.Yuqiri éytilghandek Rusiye bolshévikliri Ozbék, Qirghiz, Qazaq, Tatar we Bashqurt hem Azeri qatarliq xelqlerning ichidiki sulhichilik pikirdiki guruhlarni qolgha keltürüp, ular bilen hemkarliship,ularning qoli arqiliq bashqa qet’iylik terepdarlirigha zerbe berdi. Emma, hakimiyetni toluq idare qilghandin kéyin, özliri bilen hemkarlashqan guruhlarning wekillirini birmu-bir jazalighan idi. Uyghurlarning 1912-yilidikiTömür xelipidin bashlan’ghan 20-esir inqilablirimu del shundaq ehwalgha duch kelgen bolup, 30-yillardiki Xoja Niyaz hajim, 40-yillardiki Exmetjan Qasimi, Mesud Sebiri qatarliq “üch ependiler” we uningdin kéyinki köpligen kishilerning teqdirini misal qilish mumkin.



Her qaysi éqimgha mensup Uyghur inqilabchiliri taki 1949-yilighiche özliri ishen'gen we étiqad qilghan yollarni Uyghur milliy azadliq herikitige tewsiye qilish jeriyanida bir-birini inkar qilghan bolsimu, emma meyli türkchilik idiyisini asasiy qoral qilghan jung xua mingo hökümitige tayinip, Uyghurlarning aliy muxtariyitini qolgha keltürmekchi bolghan üch ependi bashliq "konsériwatiplar" bolsun we yaki Exmetjan Qasimi qatarliq Ruslarning yardimi arqiliq milliy azadliqni qolgha keltürüshni teshebbus qilghan "radikallar"(27) bolsun we yaki bu ikki idiyining héch qaysisigha qoshulmay ottura yolni tallighan Abdul Ezizxan mexsum qatarliqlar bolsun beribir ularning hemmisi pajielik qismetke duchar boldi. Elwette, bu Uyghur millitining ajizliqi emes idi, belki bu Uyghurlarning eyni waqittiki tallash hoquqidin behrimen bolushqa intilish, xelqara siyasiy éqimlarni we weziyetni tetqiq qilishtin chiqarghan xulasiliri idi. Eslide mundaq pikir éqimlirigha bölünüp, özara küresh qilish Uyghurlarning musteqil hakimiyiti tiklinip bolghandin kéyin, xuddi türkiye we amérika qatarliq bashqa démokratik döletlerdikidek shekilde hem mewqede mewjut bolsa téximu ehmiyetlik bolar idi. Epsuski, eyni waqitta Uyghurlarning bu xil pikir éqimlirini öz azadliqini qolgha keltürüsh üchün tallishi emeliyette ularning özara ziddiyetliship hetta bir-birini inkar qilip, ularning ortaq reqiplirining buningdin paydilinip kétishige, Uyghurlarni ichki jehettin ajizlitishigha purset yaritip berdi. Eyni waqittiki Junggoning tülkisi dep atalghan ataqliq diplomat Jang Jijong öz eslimiside bu ikki guruhning ziddiyitidin paydilinip, ularning özara ziddiyitini kücheytkenlikini iqrar qilidu shuningdek meyli konsériwatiplar bolsun we yaki radikallar bolsun ularning hemmisining axirqi meqsitining yenila musteqilliq ikenlikini körsitidu.(28)

Qandaq bolushtin qetiy nezer,20-esirning desliwide Yawro-Asiyada yüz bergen zor siyasiy weqeler hem idéoligiyilik toqunushlarda Uyghurlar yenila özlirining mewjutluqini ipadilep, Uyghurlarning dunya milletliri qatarida mustemlikidin qutulush, musteqil milliy dölet quRush arzusini we ghayisini dunyagha bildürdi. Uyghur siyasiyonliri özliri ishen'gen siyasiy idiye we éqimlar shuningdek küresh yolliri we usulliri arqiliq axirqi ortaq meqsetlirige yétish üchün tirishti, urundi we bu ortaq ghaye hem meqsetliri üchün zor bedellerni tölidi.





Xulase



Uyghurlarning uzaq esirlik siyasi tarixigha qarighanda, Uyghurlar özlirining mewjutluq küreshliride reqibliri teripidin biwaste jismaniy jehettin yéngilgen emes. Uyghurlarning reqiblirining ghalip chiqishi köpinche halda bu milletning öz ichidiki ittipaqsizliq we siyasiy jehettiki yétersizlikler, buninggha qoshulup tashqi chong döletlerning Uyghur siyasiy teqdirini qamal qiliwélishi netijiside emelge ashqan. Uyghurlar arisidiki ichki nizalar, rayonlar arisidiki milliy pisixikiliq we medeniyet perqliri shuningdek idéologiyilik toqunushlar 20-esir Uyghur siyasiy hayatining bextsizliklerge yoluqishidiki amillardin bolup hésablinidu. Chünki, ichki amil birinchi dégendek

Uyghurlarning öz ichidiki milliy menpeet üchün hemme shexsiy menpeetlerdin waz kéchish, özara birlik we uyushqaqliqni qedirlesh rohining kemchilliki hörlükke muhtajliqi bar, uzun mezgillik küresh en'enisi ige hemde bu yolda heddidin ziyade köp qurban bergen Uyghurdek millet üchün zor pajie hésablinatti.

Qisqisi Yawro-Asiyaning yüriki hésablan'ghan Uyghur wetini 19-20-esir siyasi tarixida özining jughrapiyilik teleysizliki süpitide etrapidiki qudretlik küchlerning chong shahmat taxtisidiki péchkilar kebi oynilish we qurban qiliwétilish qismitige duch kélip xestelendi!

Uyghur siyasiy teqdiri chong döletlerning tashqi siyasiy istratégiyiliridiki oyun qertige aylinip, diplomatik sorunlarning oyunchuqi boldi.

Ottura Asiya milletlirining ichide Uyghurlardek bashqa chong döletlerning milliy menpeetlirining qurbanigha aylinip ketken yene bashqa millet yoq désekmu xatalashmisaq kérek?!

Uyghurlarning aq köngülliki, öz azadliqini qolgha keltürüshte daim bashqilarning wedisige asan ishinip, özining esli qudritini sel chaghlishi hemde tarixi tejribilerni yekünleshke ehmiyet bermeslikimu melum rol oynidi. Elwette, köpinche hallarda ajiz milletlerde ene shundaq aq köngüllük yeni bashqilardin yaxshiliq kütüsh we ümid baghlash psixikisi bolidu.

Merkiziy Asiya, Idil-Ural we Kawkaziyidiki türkiy tilliq qérindash xelqlerning 20-esirde bésip ötken siyasiy musapiliri we duch kelgen siyasiy qismetliri asasiy jehettin ortaqliqqa ige. Uyghurlar diniy jehette islam dunyasining, til we medeniyet jehette türk dunyasining, jughrapiye jehette merkiziy Yawro-Asiyaning bir qisimi bolush süpiti bilen mezkur üch chong gewdini bir pütünlükke ige qilghan. Shundaq iken, démek Uyghursiz bir pütün türkiy tillar gewdisi we türk medeniyiti, Uyghursiz bir pütün güllen'gen islam dunyasi, Uyghursiz bir pütün, tinch we muqim merkiziy Yawro-Asiya siyasi hayati bolmaydu xalas!



Meyli qandaq bolushtin qetiy nezer, 19-20-esir Uyghurlar üchün zor iztiraplarni chekken, heddi-hésabsiz qurbanlarni bergen azabliq betler bilen pütülgen bolsa, yene öz nöwitide Uyghur xelqighe ajayip qehrimanliqlarni, pidakarliqlarni shuningdek qudretlik we shereplik ötmüshke choqunush bilen parlaq kélechekke nisbeten ümid üzmeslik rohini ata qilghan esir boldi. Uyghurlarning qolgha keltürgen muweppeqiyetliri ulargha ishench ata qilghan bolsa, meghlubiyetlirimu oxshashla ulargha ümidwarliq, boshashmasliq rohini teqdim qildi. öz hörlüki üchün küresh qilghan xelqler tarixida belki uyghurlar öz hörlükini eng köp qétim qolgha alghan shuningdek eng köp qétim yoqatqan, emma héchqachan ümidsizlenmey, axirqi nishani üchün bedel töleshni dawamlashturghan birdin-bir millet bolsa kérek.

Qisqisi,Uyghur rohiyet qurulmisi künsayin ümidsizlinish we zeiplishish emes belki, téximu mustehkemlinish we takamullishish hüjeyriliri bilen yughurulup, özining héch qachan tarix qurlidin öchmes we yoqalmasliqigha kapalet turghuzdi.











Izahatlar;

1.Muhemmed imin Bughra. Sherqiy türkistan tarixi, Enqere, 1998-yili neshri.466-bet

2.Zbignév Brizénskiy. Chong shaxmat taxtisi. Intérnétke qoyulghan rusche terjimisi. http://lib****/POLITOLOG/AMERICA/bzhezinskij.txt





3.Dubrokvskaya D. shinjangning teqdiri ,1997-yili, Mokswa (rusche), Dawut Isiyév, Yette Sheher döliti, 1990-yili Almuta (Uyghurche)



4****siyining 19-esirning ikkinchi yerimidiki tashqi siyaset tarixi. 1999-moskwa, 166—bet (rusche)

5. shu kitab 167-bet

6.shu kitab.167-bet

7. Qurban Ali Khalidi. An Islamic Biographicla Dictionary of the Eastern Kazakh Steppe 1770-1912.. Brill Leiden-Boston. 2005. 37-38-betler

8.Muhemmed Imin Bughra, 342-343-betler

9.shu kitab.346-bet

10.Dubrovskaya, shu kitab, Moskwa neshiri(rusche)

11.James Millward. Beyond The Pass.Economoy ,Ethnicity,and Empire in Qing Central Asia,1759-1864. Stanford University Press.1998

12.Ghojexmet Sadawaqasop Tallanma eserliri, 2001-yili, Almuta, 55-bet(rusche)

13.shu kitab, 55-bet, we Choqan welixanov Tallanma eserliri, 1986-yili, 190—bet(rusche)

14. A.N.Kropatkin, Qeshqeriye, sankitpétérburg.121-122-betler (rusche)



15.Barmin A,B .Sowét ittipaqi we shinjang 1943-1949-yillirida. Barnaul,1998-yili neshiri (rusche).Shuningdek sabiq sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitining bash katipi Abdurewup Mexsum ibrahimi bilen ötküzilgen söhbet.2002-yili, Noyabir.

16. Aziza Turduyéva. Qitay qirghizdarinin Tarixinan- Ala-Too jurnili .Bishkek,1997-yili, 23-bet(qirghizche)

17. Bu heqte köp matériyallar bar. Musa ependi. Türkistan pajiesi, Istmabul. Hemdulla Tarim. Türkistan Tarixi. Istambul.(bular qol yazma shekildiki neshirler)

Uningdin bashqa yene Xéwir Tömür, Bay Eziz we bashqilarning maqalilirigha qaralsun.



18. Sabiq Uyghur aptonom rayonluq partiye mektipining bashliqi,Sovét ittipaqi kompartiyisi merkiziy komitéti xitay ishliri bölümining xadimi Tursun Sadiqov bilen 1993-yili,Moskwada ötküzgen söhbet .Bu kishi 1995-yili,Moskwada wapat bolghan.










19. Siriyoshkin.K . Xitaydiki milliy bölgünchilikning réyalliqi we oydurmiliqi shuningdek merkiziy asiyaning bixeterliki .2003.Almaty”Daik-Press” neshiriyati. 437-439-betler (rusche) hemde



20.Gavin Hambly. Central Asia. Dell Publishing Co.Inc.New York.1969.

Xitayche neshiri.1994-yili. B Xitayche neshiri.1994-yili. Beyjing.262-264-betler. Qirim Tatarlirigha ait türlük intérnet torliridiki uchurlar. Mesilen. bu torgha qarang. http://www.euronet.nl/users/sota/gaspirali.html



21. shu kitab.254-257-betler



22. Mir said Sultan ghaliyév we uning idiyisi . Bolshévizim, Islam we Milliy mesililer.

bu maqale üchün töwendiki tor betke qaralsun. http://www.revkom.com/index.htm?/naukaikultura/sultan-galiev.htm



23. Elixan Töre Saghuniy. Türkistan qayghusi.

2003-yii, sherq neshuruyat metbee. Toshkent.

66-86-betler (özbékche)



24. Qazaqistan Jumhuriyiti Tarixi. 24-bap, Qazaqistan puqralarning qarshiliq basquchida; Intérnetke qoyulghan nusxisi. http://kazref.narod****/lib/hiskz/g24.htm



25.Barmin V.A. Sowét ittipaqi we Shinjang 1918-1941-yilliri. Barnaul,1998-yili,85-87-betler(rusche);

26. A.Rozibaqiyév. Burhan Qasimop. Almuta, 1992-yli, 18-19-betler

“Perwaz” mejmuesi. 1994-yili, Almuta. Jazushi neshiriyati.3-17-betler.

Uyghur tilining Qurulmisi.1989-yili,Alma-Ata, Nauka neshiriyati.42-45-betler(rusche)



27.1945-yili Sherqiy Türkistan jumhuriyiti bilen Gomindang merkiziy hökümiti arisidiki söhbette nenjing wekili bolghan Jang jijong öz eslimiside bu ikki guruhni shundaq ataydu hemde her ikkilisining meqsidining axirqi hésabta musteqilliqni emelge ashurush ikenlikini körsitidu.

28. Jang jijong ,ürümchi söhbitidin shinjang tinch azad bolghan'gha qeder. ürümchi. 459-,464-469-betler

Unregistered
25-11-06, 00:14
Doktor Nebijan Tursunning " chong shaxmat taxtisidiki qismetler" namliq bu maqalisi yeqinqi zaman tariximizni eng yaxshi yekunligen eserdur.
Buni her bir Uyghur ziyaliysi oqup chiqishi hem munazire qilishi kerek dep oylaymen.

Biz qehriman xelq bolghan bilen siyasiy jehettin asan utturup qoyghan hem ittipaqsizliq asasliq rol oynighandek qilidu.

Unregistered
25-11-06, 01:04
Hormetlik Dr.Nebijan,
Sizni helqimiz soygen , chunki sizmu helqingizni soygen. Emgigingizge barikalla, rehmetler!

Unregistered
25-11-06, 10:32
Nebijanning bu maqalisini oqup chiqtim, heqiqeten kop nersilerni chushiniwaldim. rehmet !

Unregistered
25-11-06, 21:01
Mana heqiqi ziyalining bergen miwilirini kopchilik biwalalaydu. Nebijangha rehmet . nebijan yene nurghun yingi timilarda yingiliq yaratqusi .

Unregistered
27-11-06, 08:27
Uyghurning teqdiri neme degen pajelik he-?

Dr. Nebijan Tursun eytqandek, Uyghurlarning musteqil dolet bolalmasliqidek pajesige asasliqi oz ichimizdiki ittipaqsizliq, birlikning bolmasliqi we siyasiy jehettiki yetersizliklirimiz seweb bolghan shuningdek yene buningdin dushemler paydilanghan,uygur siyasiy teqdiri chong kuchlerning oyun qertige aylinip qalghan.
dushmenni tillashtin burun ozimizni yaxshi tekshursek bolghidek,
Nebijanning towendiki xulasisini oqup baqayli.




Xulase



Uyghurlarning uzaq esirlik siyasi tarixigha qarighanda, Uyghurlar özlirining mewjutluq küreshliride reqibliri teripidin biwaste jismaniy jehettin yéngilgen emes. Uyghurlarning reqiblirining ghalip chiqishi köpinche halda bu milletning öz ichidiki ittipaqsizliq we siyasiy jehettiki yétersizlikler, buninggha qoshulup tashqi chong döletlerning Uyghur siyasiy teqdirini qamal qiliwélishi netijiside emelge ashqan. Uyghurlar arisidiki ichki nizalar, rayonlar arisidiki milliy pisixikiliq we medeniyet perqliri shuningdek idéologiyilik toqunushlar 20-esir Uyghur siyasiy hayatining bextsizliklerge yoluqishidiki amillardin bolup hésablinidu. Chünki, ichki amil birinchi dégendek

Uyghurlarning öz ichidiki milliy menpeet üchün hemme shexsiy menpeetlerdin waz kéchish, özara birlik we uyushqaqliqni qedirlesh rohining kemchilliki hörlükke muhtajliqi bar, uzun mezgillik küresh en'enisi ige hemde bu yolda heddidin ziyade köp qurban bergen Uyghurdek millet üchün zor pajie hésablinatti.

Qisqisi Yawro-Asiyaning yüriki hésablan'ghan Uyghur wetini 19-20-esir siyasi tarixida özining jughrapiyilik teleysizliki süpitide etrapidiki qudretlik küchlerning chong shahmat taxtisidiki péchkilar kebi oynilish we qurban qiliwétilish qismitige duch kélip xestelendi!

Uyghur siyasiy teqdiri chong döletlerning tashqi siyasiy istratégiyiliridiki oyun qertige aylinip, diplomatik sorunlarning oyunchuqi boldi.

Ottura Asiya milletlirining ichide Uyghurlardek bashqa chong döletlerning milliy menpeetlirining qurbanigha aylinip ketken yene bashqa millet yoq désekmu xatalashmisaq kérek?!

Uyghurlarning aq köngülliki, öz azadliqini qolgha keltürüshte daim bashqilarning wedisige asan ishinip, özining esli qudritini sel chaghlishi hemde tarixi tejribilerni yekünleshke ehmiyet bermeslikimu melum rol oynidi. Elwette, köpinche hallarda ajiz milletlerde ene shundaq aq köngüllük yeni bashqilardin yaxshiliq kütüsh we ümid baghlash psixikisi bolidu.

Merkiziy Asiya, Idil-Ural we Kawkaziyidiki türkiy tilliq qérindash xelqlerning 20-esirde bésip ötken siyasiy musapiliri we duch kelgen siyasiy qismetliri asasiy jehettin ortaqliqqa ige. Uyghurlar diniy jehette islam dunyasining, til we medeniyet jehette türk dunyasining, jughrapiye jehette merkiziy Yawro-Asiyaning bir qisimi bolush süpiti bilen mezkur üch chong gewdini bir pütünlükke ige qilghan. Shundaq iken, démek Uyghursiz bir pütün türkiy tillar gewdisi we türk medeniyiti, Uyghursiz bir pütün güllen'gen islam dunyasi, Uyghursiz bir pütün, tinch we muqim merkiziy Yawro-Asiya siyasi hayati bolmaydu xalas!

Meyli qandaq bolushtin qetiy nezer, 19-20-esir Uyghurlar üchün zor iztiraplarni chekken, heddi-hésabsiz qurbanlarni bergen azabliq betler bilen pütülgen bolsa, yene öz nöwitide Uyghur xelqighe ajayip qehrimanliqlarni, pidakarliqlarni shuningdek qudretlik we shereplik ötmüshke choqunush bilen parlaq kélechekke nisbeten ümid üzmeslik rohini ata qilghan esir boldi. Uyghurlarning qolgha keltürgen muweppeqiyetliri ulargha ishench ata qilghan bolsa, meghlubiyetlirimu oxshashla ulargha ümidwarliq, boshashmasliq rohini teqdim qildi. öz hörlüki üchün küresh qilghan xelqler tarixida belki uyghurlar öz hörlükini eng köp qétim qolgha alghan shuningdek eng köp qétim yoqatqan, emma héchqachan ümidsizlenmey, axirqi nishani üchün bedel töleshni dawamlashturghan birdin-bir millet bolsa kérek.

Qisqisi,Uyghur rohiyet qurulmisi künsayin ümidsizlinish we zeiplishish emes belki, téximu mustehkemlinish we takamullishish hüjeyriliri bilen yughurulup, özining héch qachan tarix qurlidin öchmes we yoqalmasliqigha kapalet turghuzdi.




Izahatlar;

1.Muhemmed imin Bughra. Sherqiy türkistan tarixi, Enqere, 1998-yili neshri.466-bet

2.Zbignév Brizénskiy. Chong shaxmat taxtisi. Intérnétke qoyulghan rusche terjimisi. http://lib****/POLITOLOG/AMERICA/bzhezinskij.txt

3.Dubrokvskaya D. shinjangning teqdiri ,1997-yili, Mokswa (rusche), Dawut Isiyév, Yette Sheher döliti, 1990-yili Almuta (Uyghurche)

4****siyining 19-esirning ikkinchi yerimidiki tashqi siyaset tarixi. 1999-moskwa, 166—bet (rusche)

5. shu kitab 167-bet

6.shu kitab.167-bet

7. Qurban Ali Khalidi. An Islamic Biographicla Dictionary of the Eastern Kazakh Steppe 1770-1912.. Brill Leiden-Boston. 2005. 37-38-betler

8.Muhemmed Imin Bughra, 342-343-betler

9.shu kitab.346-bet

10.Dubrovskaya, shu kitab, Moskwa neshiri(rusche)

11.James Millward. Beyond The Pass.Economoy ,Ethnicity,and Empire in Qing Central Asia,1759-1864. Stanford University Press.1998

12.Ghojexmet Sadawaqasop Tallanma eserliri, 2001-yili, Almuta, 55-bet(rusche)

13.shu kitab, 55-bet, we Choqan welixanov Tallanma eserliri, 1986-yili, 190—bet(rusche)

14. A.N.Kropatkin, Qeshqeriye, sankitpétérburg.121-122-betler (rusche)



15.Barmin A,B .Sowét ittipaqi we shinjang 1943-1949-yillirida. Barnaul,1998-yili neshiri (rusche).Shuningdek sabiq sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitining bash katipi Abdurewup Mexsum ibrahimi bilen ötküzilgen söhbet.2002-yili, Noyabir.

16. Aziza Turduyéva. Qitay qirghizdarinin Tarixinan- Ala-Too jurnili .Bishkek,1997-yili, 23-bet(qirghizche)

17. Bu heqte köp matériyallar bar. Musa ependi. Türkistan pajiesi, Istmabul. Hemdulla Tarim. Türkistan Tarixi. Istambul.(bular qol yazma shekildiki neshirler)

Uningdin bashqa yene Xéwir Tömür, Bay Eziz we bashqilarning maqalilirigha qaralsun.

18. Sabiq Uyghur aptonom rayonluq partiye mektipining bashliqi,Sovét ittipaqi kompartiyisi merkiziy komitéti xitay ishliri bölümining xadimi Tursun Sadiqov bilen 1993-yili,Moskwada ötküzgen söhbet .Bu kishi 1995-yili,Moskwada wapat bolghan.

19. Siriyoshkin.K . Xitaydiki milliy bölgünchilikning réyalliqi we oydurmiliqi shuningdek merkiziy asiyaning bixeterliki .2003.Almaty”Daik-Press” neshiriyati. 437-439-betler (rusche) hemde

20.Gavin Hambly. Central Asia. Dell Publishing Co.Inc.New York.1969.

Xitayche neshiri.1994-yili. B Xitayche neshiri.1994-yili. Beyjing.262-264-betler. Qirim Tatarlirigha ait türlük intérnet torliridiki uchurlar. Mesilen. bu torgha qarang. http://www.euronet.nl/users/sota/gaspirali.html

21. shu kitab.254-257-betler

22. Mir said Sultan ghaliyév we uning idiyisi . Bolshévizim, Islam we Milliy mesililer.

bu maqale üchün töwendiki tor betke qaralsun. http://www.revkom.com/index.htm?/nau...tan-galiev.htm


23. Elixan Töre Saghuniy. Türkistan qayghusi.

2003-yii, sherq neshuruyat metbee. Toshkent.

66-86-betler (özbékche)


24. Qazaqistan Jumhuriyiti Tarixi. 24-bap, Qazaqistan puqralarning qarshiliq basquchida; Intérnetke qoyulghan nusxisi. http://kazref.narod****/lib/hiskz/g24.htm



25.Barmin V.A. Sowét ittipaqi we Shinjang 1918-1941-yilliri. Barnaul,1998-yili,85-87-betler(rusche);

26. A.Rozibaqiyév. Burhan Qasimop. Almuta, 1992-yli, 18-19-betler

“Perwaz” mejmuesi. 1994-yili, Almuta. Jazushi neshiriyati.3-17-betler.

Uyghur tilining Qurulmisi.1989-yili,Alma-Ata, Nauka neshiriyati.42-45-betler(rusche)


27.1945-yili Sherqiy Türkistan jumhuriyiti bilen Gomindang merkiziy hökümiti arisidiki söhbette nenjing wekili bolghan Jang jijong öz eslimiside bu ikki guruhni shundaq ataydu hemde her ikkilisining meqsidining axirqi hésabta musteqilliqni emelge ashurush ikenlikini körsitidu.

28. Jang jijong ,ürümchi söhbitidin shinjang tinch azad bolghan'gha qeder. ürümchi. 459-,464-469-betler