PDA

View Full Version : Erkin abdullaning dolan mediniyiti toghriliq éytqanliri



uaa_admin
17-11-06, 21:52
Erkin abdullaning dolan mediniyiti toghriliq éytqanliri



http://www.rfa.org/uyghur/images/2006/04/28/erkin-abdulla.jpg
özige xoymu yarashqan uzun chachlirini ismigha oxshash erkin qoyup yüridighan shinjangning jenubiy diyarida chong bolghan dolanliq bu yigit lirik Uyghur xelq naxshilirini gitar bilen xenzu tilida éytip dölet ichi we chet'ellerdiki sen'etxumar tamashibinlarning yürek tarini titretti. U Uyghur xelq naxshiliri we muzikilirining dunyagha tonulishigha töhpe qoshti. Shundaqla dunya we dölet ichide nurghun mukapatlargha ériship Uyghur xelqige shan - sherep keltürdi. Jornilimiz yeni dölet ichide nopuzluq jornal hésablinidighan "muzika durdaniliri" din uning namini xéli burun anglighan bolsaqmu, lékin erkinning aldirashliqi tüpeyli qehwe ichkech u we dolan medeniyiti heqqide söhbet élip bérishqa musherrep bolalmighan iduq. Yéqinda tasadipiy pursette erkin bilen bir yerge jem bolup söhbitimizni bashliwalduq.

Erkinning muzikiliri hergizmu en'eniwi Uyghur muzikilirining qaytilanmisi emes, belki milli muzika asasida bösüsh xaraktérlik yaritilghan yéngiliqtur. U muzika chélish uslubini ispaniyining xilaménduche gitar chékish uslubi, latin muzikisi, ereb muzikisi qatarliq köp xil amillar bilen birleshtürüsh asasida özige xas yéngiliq yaratqan. Uning muzikiliri hergizmu Uyghur xelqining éngidiki en'eniwi muzika alahidilikini özige mujessemligen yéngiche uslubtiki muzikilardur.

Töwende biz söhbitimizni bashlashtin awwal u érishken shan - sherepler heqqide az - tola uchur bérishni muwapiq taptuq.

Erkin abdulla 2002 - yili muzikantlar qatarida béyjing tiléwiziye istansisi " onwérsal sen'et programmisi" ötküzgen " bahardiki muzikantlar yighilishi " naxsha musabiqisige qatniship 1 - derijilik mukapatqa érishti.

2002 - yilining axiri nenning "xelqaraliq milliy naxsha - muzika bayrimi" ning mukapat tarqitish murasimida erkinning birinchi pilastinkisi "qumluqtin chiqqan dolanliq" ( Uyghurche "karwan yoli" ) we "ordam" namliq naxshisi ayrim - ayrim halda "eng munewwer muzika pilastinkisi" we "eng munewwer özgertilgen muzika" mukapatigha érishti.
2003 - yili 10 - ayda, erkin mediniyet ministirligi ötküzgen 2003 - yilliq memliketlik muzika musabiqiside ammibab tür boyiche birinchi bolghan.

2003 - yili 11 - ayda, erkinning "Uyghur qizi" namliq naishisi nenning "xelqaraliq milliy naxsha - muzika bayrimi" da on dangliq naxsha mukapatigha érishken.

2003 - yili 11 - ayda, erkin shangxeydiki asiya muzika bayrimi 2003(altinchi nöwetlik) "jinmiy longqisi" asiya yéngi naxshichilar musabiqiside kümüsh médalgha, "men öley" namliq esiri eng munewwer muzika mukapatigha érishken.

2004 - yili 6 - ayda, erkin özining muzika etritini élip, "tengritagh nuri" namliq shinjangni aylinip oyun qoyush paaliyitini élip barghan, shundaqla "qeshqer yashlar obrazi elchisi" dégen shereplik namgha érishken.

Muxbir: anglishimche, dolan shinjangda, kishiler qedirleydighan medeniyet ismiken. Sizmu Uyghur, shundaqla muzika bilen shughullan'ghuchi, sizning nezeringizdiki dolan qandaq ? Siz dolanni qandaq chüshinishingiz kérek ?

Erkin abdulla: "dolanliqlar" Uyghurlarning bir qismi, shundaqla Uyghurlarning eng burunqi qebilisining biri. Ular medeniyet jehette Uyghurlar medeniyitini saqlap kelgen. Millet tewelik jehette Uyghurlargha tewe iken. Dolanliqlar tarim deryasi we zerepshan wadiliridiki qeshqerning mekit nahiyisi we qoshna nahiye awat maralbéshi ularning eng asasliq olturaqlashqan rayoni.

"dolan" muzikichiliqta ayrim bir kespiy isim bolup, milliy sen'etni körsitidu. Kishilerning hemmisi Uyghurlarning yürüshlük muzikisi dangliq "on ikki muqam" ni bilidu. U xelq muzikiliridin retlep chiqilghan Uyghur orda muzikisi, emma Uyghur xelqiningmu "xelq muqami" bar. Mesilen, ili muqami, xoten muqami qatarliq. Buning ichide dolanliqlarningmu özining muqami bar bolup, u del "dolan muqami" dur.
Özümning qarishiche, dolan, dolanliqlar, dolan xelq naxshisi, dolan ussuli, dolan muqami qatarliq mol medeniyet mezmunliri bilen zich baghlinishliq. Men bu xil medeniyetke hemmeylen manga oxshash qarashta bolsun démekchi emes. Lékin kishilerning bu medeniyetke yüzekiy qarimasliqini ümid qilimen. Bu medeniyetni kéyinkilerge yütküzüsh bizning mes'uliyitimiz, shundaqla kéyinkilerningmu bu xil mediniyetni toghra qobul qilish hoquqi bar.

Muxbir: anglashlargha qarighanda sizning yurtingiz heqiqiy dolandin 60 kilométir yiraq iken. Dolan bir xil medeniyet bolush süpiti bilen sizning turmushingizning qaysi terepliride saqlan'ghan ?

Erkin abdulla: shinjangning yéri keng, nopusi az. Siz dégendek 60 kilométir yiraq bolsimu, emma bizning alaqimiz intayin qoyuq. Adette kimning öyide toy - tökün bolsa sahibxanlar choqum dolan sen'etchilirini teklip qilidu. Men shu tapta köpchilik bilen birlikte dolan ussuli oynighan shu waqitlarni intayin séghiniwatimen. Eyni waqitta dolan naxsha - ussuli bizning muqim köngül échish paaliyitimiz idi. Men dolan naxsha - ussuli ichide chong bolghan, ashu dolan sen'etchilirimu bizdek bir ewladlarni terbiyligen.
2003 - yili mekit nahiyilik dolan sen'et ömikining pishqedem sen'etchiliri béyjinggha kélip merkiziy téléwiziye istansisi 12 - qanili ötküzgen "gherbiy rayon xelq naxsha musabiqisi" ge qatnashqanda men ulargha hemrah bolup béyjingni aylandurdum. Pishqedem dolanliqlarni tyen'enmin meydanigha aparghandiki hissiyatini we tesiratini bizlerning chüshinishimiz intayin qiyin. Eger shu waqitta ularda chalghu - eswablar bolghan bolsa idi choqum ésil muzikilardin bir - ikki pede chéliwetken bolatti. Kéyin biz yene seddichin sépiligha chiqtuq. Gerche yashliri bir - biridin chong bolsimu, sépilgha chiqquche bosh kelmidi. Hetta menmu chiqalmaydighan yerlerge ular bimalal chiqip ketti. Bu yashan'ghan dolanliqlar xuddi kichik balilarghila oxshap qalghanidi.
Pishqedem musulmanlarning dini étiqadi ching musulmanlar bolghachqa ularning poyizdiki tamaqlarni yémeydighanliqi manga ayan. Shunga men ular qaytidighan waqitta 30 nan we bashqa musulmanche yémekliklerni élip chong bir xaltigha qachilap berdim....

Muxbir: bizge Uyghurlarning heqiqiy qarishidiki dolan toghrisida sözlep bergen bolsingiz ?

Erkin abdulla: menmu köpchilikke éniq sözlep bérishni oylaymen. Emma undaq asan emes. Men peqet muqam toghrisida birqanche addi sawadlarni sözlep bérey. Dolan muqami jemiiy sekkiz qisim, her bir qisim besh bölek. Emma hejimining chongliqi we waqitning uzunliqi jehette u "on ikki muqam" gha yetmeydu. Muzikiliri qopal hem merdane bolup, japaliq yashash muhitidiki kishilerning qiyinchiliqqa bolghan intilishlirini ipadiligen. Dolan muqamining nurghun chalghuliri peqetla özige xas bolup, dolan rawabining 17 tarisi bar. Intayin özgiche hem az uchraydighan xelq chalghusi. Buningdin sirt, dolanliqlarning chélip chalidighan muzikisi "qalun", tartip chalidighan muzikisi " ghijek " qatarliqlarning hemmisi bashqa Uyghur yurtlirida tépilmaydighan chalghular. Dolan ussuli bu dolan muzikisidinmu burun dangq chiqarghan. Ussul sheklimu bashqa Uyghur yurtliriningkige oishash yénik, xoshalliqqa tolghan emes, bashqa Uyghur yurtlirining ussulida qolini bashtin aylandurup oynaydu. Emma dolan ussulida qol herikiti töwende bolidu, qarashta mongghul, qazaq ussuligha oxshaydu.

Muxbir: sizning kichik waqtingiz bilen sélishturghanda, hazirqi dolan medeniyitining ehwali qandaq ?

Erkin abdulla: hazir bu chalghularni chalidighan, dolan muqamini éytalaydighan kishiler sanaqliqla qaldi. Uning üstige 70 - 80 yashlardiki pishqedem sazendiler. Shu seweb dolan muzikisi jiddiy qutquzushqa muhtaj medeniyet mirasliridin biri bolup qaldi. Uyghurlar pishqedem dolan sazendilirini intayin hörmetligechke mekit nahiyisining nahiye meydanida ularning heykili turghuzulghan. Hazir bu pishqedemlerning xizmet orni nahiyilik mediniyet idarisida.

Muxbir: hazirqi tereqqiyat ehwalidin qarighanda, sizningche dolan medeniyiti tarix dolqunliri teripidin kömülüp qalarmu ?

Erkin abdulla: yaq, hergiz undaq bolmaydu ! Uyghurlarla bar yerde naxsha - ussul bar. Dolanliqlar bar yerde choqum dolan mediniyiti saqlan'ghan bolidu. Bu turmushning éhtiyaji, u dolanliqlarning qénigha singip ketken, biz xenzuche arqiliq xenzular bilen, én'gilizche arqiliq én'gilizlar bilen alaqe qilghan bolsaq, dolan diyarida del shu dolan muzikisi we dolan ussuli arqiliq öz'ara alaqe qilimiz. Shundaqken, turmushning muhim bir qismi bolghan dolan medeniyiti qandaqsige yoqalsun ?!
Emma, turmush özgirishi,tebiiy sharait, ijtimaiy sharait we iqtisadiy sharaitlarning özgirishi seweblik bir qisim nersilerning yoqilishini tosup qalghili bolmaydu. Shunga biz uni qoghdash, qutquzushni telep qilimiz.méning uqushumche, hazir dolan diyaridikiler terbiylesh sinipi échip, mexsus pishqedem dolan sazendilirini teklip qilip bu sen'et maharetlirini yashlargha ügütiwétiptu.

Muxbir: sizningche mushu dolan sazendiliri bilen muzika, ussul ottursida qandaq munasiwet bar ?

Erkin abdulla: belkim turmush éhtiyajidur. Ular hergiz dolan muzikiliri arqiliq pul tapmaydu, peqet turmush éhtiyaji sewebidinla ular naisha éytip, ussul oynap bir ömür mushundaq ötidu.

Muxbir: qelbingizde dolan medeniyiti qandaq orunda ?

Erkin abdulla: intayin muqeddes ! Shinjangda, ashu birqanche pishqedem dolan sazendiliridin bashqilar özini "dolan" déyelmeydu. Menmu hem shundaq. Méning pilastinkam we muzika etritim "erkin" dep atilidu. Köpchilikningmu méni alliqandaq "qumluqtiki dolan" dep atimasliqini ümid qilimen. Men bolsam erkin.
Muxbir: qaysi waqittin bashlap dolan üchün sözleshni oylighan idingiz ?
Erkin abdulla: men dolan muzikisini anglap chong bolghan. Buningdin kéyin men köpchilikning hozurigha sap dolan muzikilirini sunup, muzika arqiliq dolanning nimilikini tonutimen.

Muxbir: sizning ghayingiz néme ?

Erkin abdulla: muzikant, emeliyette men gitar chélishni eng yaxshi körimen. Bizning u yerde on yigitning toqquzi gitar chélishni bilidu. Kishilerning hemmisi naxsha éytalaydu. Men deslep bu kesp bilen shughullan'ghanda ata- anam qoshulmighan, emma, men hazirmu yenila muzika ijadiyiti bilen shughullinishni yaxshi körimen. Méning pilastinkilirimdiki naxshilarning hemmisi özüm ijad qilghan yaki Uyghur xelq naxshilirigha asasen özgertip ishligen. Künlerning biride gitar muzikisi bilen orundalghan sap Uyghur tilidiki birer naxsha pilastinkisi chiqarghum bar. Belkim shu chaghda ichkiridiki naxsha mestanilirim azlap kétishi mümkin. Emma héchqisi yoq.

Muxbir: matériyallarda sizning muzikiliringizni Uyghurlarning muzikisi emes, belki latin uslubi deydu, bu rastmu ?

Erkin abdulla: bu axbarat sahesidikiler daim xata chüshiniwalidighan bir hadise. Muzikilirimning xam matériyallirini Uyghur xelq muzikiliridin alghan, yeni bezi naxshilarni ottura asiya we islam muzikilirining ahangidin alghan, emma bu xelq naxshiliri ahang we uslub jehette shinjangning muzikiliri bilen oxshap kétidu. Bezilirining menbesi oxshash. Men bu naxshilarni özgertip ishligende asasliqi filamindu gitarchiliq uslubi we latin muzikisi ahangi bilen birleshtürülgen. Bundaq bolghanda muzika téximu xelqaraliqqa ige bolidu. Hazirqi nurghunlighan atalmish shyanggang, teywenning moda uslubida "yéngi xelq naxshiliri" emeliyette 50 - 60 - yillardiki xelq naxshilirini özgertip éytilghan naxshilar. Men bu xil qarashni axbarat apparatlirigha az tonushturghan. Chünki ikki yil awwal men shinjangda bazar ehwalini igiligende, shinjangdiki her millet anglighuchilar méning muzikilirimni anglapla eng sap, peqet Uyghur xelqi arisidila tarqalghan xelq naxshiliridin özgertilgenlikini yaki Uyghur xelq naxshiliridin özgertilgenlikini yaki Uyghur xelq muzikiliri asasida ijad qilin'ghanliqini biliwalatti. Shunga artuqche chüshenchimu bermigen. Ichkiridiki nurghun kishilerning méning ishletkinim filamidu muzika amilliri ikenlikini anglapla, ishligenlirimni Uyghur muzikisi emes, deydighanliqini kéyin bildim.

Emeliyette köpchilik Uyghur muzikilirini, Uyghur xelq naxshilirini téxi chüshenmeydu yaki bir qisminila chüshinidu. Eger siz shinjanggha bérip baqqan, Uyghurlar bilen birlikte köngül échish paaliyetlirige qatniship baqqan bolsingiz, shu chaghda chüshinisizki, u yerdiki her bir tal chöp heqiqeten naxsha éytalaydu. Her bir gül ussul oyniyalaydu. Uyghur xelq naxshiliri hergizmu ichkiridikilerning nezeridikidek undaq bir qisim xelq naxshiliri bilen cheklenmeydu, uning türi nahayiti köp.......
Esli aptori -- jaw chin: abdüshükür abduréhim terjimisi:

Shinjang sen'iti jornéli: 2006 - yil 2- sanidin.............