PDA

View Full Version : Akadémik, Uyghurshunas Abduweli Qaydarof Ependi



Unregistered
07-11-06, 13:21
Akadémik, Uyghurshunas Abduweli Qaydarof Ependi
Chisla: 19, June, Monday @ 01:00:00 CDT
Téma: biliwal


Abduweli Turghanbay Oghli Qaydarof 1924-yili 12-ayning 13-küni Qazaqistan Jumhuriyitining Almuta Oblasti Emgekchi Qazaq Nahiyisining Taldibulaq yézisida Qazaq charwichi ailiside tughulghan. Oqushni Qoram yézisidiki Uyghur bashlan’ghuch mektipidin bashlap oqup ottura mektepning 9-sinipini Qazaqche tamamlighandin kéyin, 1942-yili öz ixtiyari bilen herbiy sepke kirgen.

A.T. Qaydarof 1946-yili herbiy mejburiyetni tamamlighan. 1946-yilidin 1947-yilighiche öz yurtigha qaytip Emgekchi Qazaq Nahiyisining herbiy bashqurush qarmiqidiki mal-charwichiliq ornining mes’uli bolup ishlesh jeryanida, Ésik shehiridiki Qazaq ottura mektipining 10-sinipini ishtin sirt oqup püttürgen. 1948-yilidin 1951-yilighiche S.M.Krof namidiki Qazaq SSR döletlik Uniwérsitéti flologiye fakultétining Qazaq tili kespi sinipida oqughan. 1951-yilidin 1955-yilighiche Qazaq SSR penler akadémiyesining aspirantoriyeside Uyghur tili kespi boyiche oqughan. Axirida «Hazirqi Zaman Uyghur Tilidiki Qosh Sözler» dégen témida Rusche yazghan maqalisi bilen kandidatliq dissértatsiyesini utuqluq yaqlighan.

U akadémiyening Uyghurshunasliq bölümide ilmiy xadim, mudir bolup ishligen mezgilide Uyghurshunasliq bölümining tetqiqat netijiliridin: «Uyghur Tili Grammatikisi», «Uyghur Edebiyati» (Ottura mekteplerning 8-, 10- sinip dersliki), «Hazirqi Zaman Uyghur Tili» (Ikki qisimliq, bu eser 1983-yili Ürümchide Uyghur kona yéziqida we Xenzu yéziqida neshr qilin’ghan),«Uyghur tili Boyiche Tekshürüshler», «Hazirqi Zaman Uyghur we Qazaq Tilliri Mesililiri», «Esrler Sadasi», «Uyghur Xelq Chöchekliri», «Uyghur Xelq Tépishmaqliri», «Uyghur Sowét Edebiyati Tarixining Ochérikliri», «Uyghurche-Rusche Lughet» we «Türkiy Tillar» qatarliq yirik eserler neshr qilin’ ghan (Uyghurshunasliq bolümi tereqqiy qilip 1986-yili resmiy Uyghurshunasliq institutigha östürülgenidi).

1972-yili proféssorluq unwanigha érishken A.T.Qaydarof ependi 1982-yilidin 2000-yilighiche El Farabi namidiki Qazaqistan döletlik Uniwérsitéti falologiye fakultétining proféssori, 1997-yilidin 2000-yilighiche Xojaexmet Yesewiy namidiki Qazaq-Türk uniwérsitétining proféssori bolghan.

A.T.Qaydarof yérim esrlik hayatini Türkiyshunasliq sahesige béghishlidi. («Yashliqimni, hayatimning 25 yilliq waqtini uyghurshunasliq sahesige béghishlidim. Men Uyghurshunas bolghanliqim, mushu sahening rawajlinishigha öz ülüshümni qoshqanliqimdin pexrlinimen» deydu Qaydarof.

Alimning Türkiyshunasliq tetqiqatining téma dairisi keng, mezmuni chongqur, netijisi mol. Uning nam sheripi Qazaqistandila emes, belki xelq’ara Türkiyshunasliq sahesigimu meshhur. Hazirghiche alimning Türkiyshunasliqning herqaysi sahelirige béghishlan’ghan 450 parchidin artuq derslik, toplam, mexsus témidiki maqale, kitab qatarliq ilmiy w ammibap esiri neshr qilindi. Bu eserlerning üchtin bir qismidin artuqraqi xasla tilshunasliqtiki, xususen Uyghur, Qazaq tilidiki muhim mesililerge qaritilghan. «Uyghur Tili Léksikisining Tarixiy Tereqqiyati: -- Tillar ara munasiwet mesililiri» (Rus tilida yézilghan), «Qosh sözler: -- Teqiqat we Sözlük Tizimi», «Qazaqlar Qandaq Xelq: -- Bir Soalgha Yüz Jawab», «Qazaq Tilining Étimologiyelik Lughiti», «Qazaqlar: -- Ana Tili Alimide», «Qangli: -- Shejerilik Tarix», «Türkiyshunasliqqa Kirish», «Qazaq Tilshunasliqigha Yéngiche Közqarash», «Qazaqche-Rushche Fraziologiye (Turaqliq Ibariler) Lughiti», «Türkiy Tillardiki Fonétikiliq Amillarning Tekrarlan’ghan Sémantikiliq Mesililiri» qatarliq yirik eserliri bularning nemuniliridur.

A.T.Qaydarof izchil türde omumiy we sélishturma tilshunasliq mesililirini chöridigen halda Altay Tilliri sistémisidiki Türkiy Tillar ailisige mensup ikki qérindash tilni, yeni Uyghur tili bilen Qazaq tilini teng we ching tutup, ünümlük tetqiq qildi. Hettaki, alim ishni Uyghur tili tetqiqatidin bashlidi. (Hörmetlik alim Qaydarof iptixar bilen mundaq deydu: Méning ustazim S.Y. Malofning mundaq bir sözi bar: Türkiyshunas bolimen dégen alim öz paaliyitini Uyghurshunasliqtin bashlishi zörür. Chünki bu xelq qedimiy xelq. Ular öz waqtidila yéziqni we bay medeniyetni yaratqan.) Mushu wejidin bolsa kérek, Uyghurlar arisida ösken, Uyghur tilini mukemmel igiligen Qaydarof 1955-yilila kandidatliq dissértatsiyesini «Hazirqi Zaman Uyghur Tilidiki Qosh Sözler» dégen témida Rusche yézip utuqluq yaqlighan.

Alimning yétekchilikide hazirgha qeder Altay tilliri Sistémisigha tewe Uyghur, Qazaq, Qaraqalpaq, Bashqirt, Xakas, we Mongghul tilliri kespi boyiche 70 neper oqughuchi aspirantoriyeni ghelibilik püttürdi. Buning ichide 10 neper oqughuchi doktorluq dissértatsiyesini ongushluq yaqlap pen alimi boldi. Alim Qaydarof Memnuniyet bilen mundaq deydu: «Herqachan xushalliq bilen tekitleydighinim – méning birinchi shagirtim Uyghur, u kishi hazir Sherqshunasliq Institutining Uyghurshunasliq merkizide utuqluq ishlewatqan, köpchilikke yaxshi tonush bolghan flologiye penlirining kandidati Shérip’axun Baratof bolidu. Bulardin bashqa men yene Sh.Ayupof, G. Nezerowa, M.Mirzayéf we A. Baratof qatarliqlargha ilmiy rehberlik qilghanidim. Hazirghiche shagirtlirimning héchqaysisi men bilen alaqisini üzgini yoq. Öz nöwitide shunimu éytishim kérekki, eyni chaghlardiki méning ösüp-yétilish mezgilimde qedirlik pishiwa tilshunas Ayshem Shemiyéwamu méningdin yardimini qilche ayimighan idi». Alim yene mundaq deydu: «A. Baytursunof namidiki tilshunasliq institutigha rehberlik qilghan yillardimu men Uyghur tilidin tamamen qol üzmidim. Belki uni Qazaq we bashqa Türkiy tillar bilen sélishturush arqiliq tetqiq qildim.

Biz Qazaq xelqining munewwer perzenti, Uyghur xelqining yaxshi dosti, «Xelq’ara dostluq», «Ulugh Weten» we «Ana Tilning Aybari (ghemgüzari)» qatarliq 12 ordin hem altun médalning igisi, Uyghurshunas alim Abduweli Turghanbay Oghli Qaydarofning ténining salamet, ömrining uzun, ilmiy netijilirining téximu mol bolushini tileymiz.