PDA

View Full Version : Uyghurlarda islam medeniti



Unregistered
07-11-06, 12:19
Abdushükür Muhemmetimin


1

Hazirqi zaman Uyghur millitining yiraq ata_bowiliri tengritaghlirining jenubi we shimalidiki bostan we yaylaqlarni asas qilip, perghane we yette su, orhun we sélin’ga etrapida yashighan. Oghuzxan, Afrasiyap, Böküxan we Bughraxan qehrimanliq dastanlirigha warisliq qilishqan xanliq jemeti Yaghla Qar_Yaghma qebililirhdin teshkil tapqan. On Uyghur, sherqiy Uyghur qebililiri teshkil qilghan orhun Uyghur xanliqi ghulap, Yaghliqarlar genju sériq Uyghurlirigha aylan’ghandin bashqa, Adiz, Yaghma qebililiri xanliq jemetini teshkil qilghan Toqquz Uyghur _ gherbiy Uyghurlar Béshbaliq_Idiqut arsilan xanliqi, Qeshqer- Quz orda bughra qara xanliqi bilen uninggha tewe ottura asiya ilikxanliqini teshkil qilip sherq bilen gherb arisidiki meshhur yipek yoli alaqiliri bilen alemshumul tarixiy shöhretke ige bolghan islam medeniyitige körünerlik töhpe qoshqan.

Uyghurlarning ottura we merkiziy asiya milletliri arisida yashighan térritoriyilirining kengliki, olturaqlishish we tériqchiliqqa eng deslep qedem qoyghanliqi, köktürk qaghanliqining déhqanchiliq we hünersazliq ishliri Uyghurlarni jelp qilish asasida meydangha kelgenliki, sheher - qel'e hayati we maliye sodigha bolghan mahariti, yéziq we edebiy til jehette aldinqi orunda turghanliqi, iptidaiy animizim- totémizm we shaman eqidiliridin alliburun alaqini üzüp, ateshpereslik, maniy hem buddizim medeniyiti bilen tonushqanliqi, öz tarixida bir Qatar sheher- qel'e memliketliri we bir qanche xaqanliqlar berpa qilghan küchlük siyasiy erbablar, serkerdiler, mutepekkur alim- shairlar, terjimishunaslar we kozge körüngen soda- iqtisadi xojidarlirining yétiship chiqqanliqi bu milletning medeniyet qatlimining bayliqi, ewzelliki we özige xas tereqqiyperwer xasiyetlirini shekillendürgen. Xuddi qedimki Süriyilikler özige xas milliy medeniyettin tashqiri Grék, Misir, Missopotamiye we Hindi medeniyetliri bilen özlirining medeniyet qatlimini béyitqandek, uyghur millitimu özige xas mehelliwi medeniyettin tashqiri ottura diyari, grék- rim, ereb- ejem we hindi medeniyiti tesiri bilen özining medeniyet xezinisini béyitqan we yükseldürgen. Bu hal uyghur xelqini pütkül ottura we merkiziy asiya milletliri arisida eng medeniyetlik milletlik salahiyitige muyesser qildi.

Uyghur millitining islam dinini qobul qilishi noqul islam étiqadi bilen cheklenmestin, belki bir pütün dunyawi medeniyet tipini qobul qilghanliqi bilen xaraktérlen'gen. Bu ikki nuqtini, yeni Uyghurlarning mundaq bir qeder yuqiri medeniyet tipini sheklen emes, belki pa'al özleshtürüsh pelliside turghan. Medeniyet iqtidarini, shuningdek Islam medeniytining özidin ilgiriki medeniyet tipliridin yuqiriraq sénkrétik qatlamdiki diniy medeniyet shekli ikenlikini körsitidu. Uyghurlarning Islam dinini qobul qilishi iran- tajik tipidiki samaniylar sulalisini hésabqa almighanda türkiy xelqlerning bu dinni qobul qilishining muqeddimisi we ülgisini tiklidi. Bashqa türkiy xelqler bilen Türkleshken mongghul qebililiri Uyghurlar arqiliq islamiyetni qobul qilghan.

Islamiyet- diniy shekilde meydangha kelgen we rawajlan'ghan medeniyet hadisisidin ibaret. Insaniyetning bilish we tepekkür tarixini, turmush we medeniyet tarixini din we diniy medeniyet tarixidin ayriwétidighan, diniy medeniyet tarixini yaki medeniyetning diniy tipini qandaqtur gheyriy tarixiy, gheyriy medeniy hadise süpitide izahlaydighan qarash we uslub ilimgha zit. Tarixiy heqiqetke zit qarash we uslub. tarix ispatlidiki, din tarixini chüshenmey turup insaniyet rohining tarixini we rohiyettiki insaniyet tarixini toluq chüshinish mumkin emes. bundaq tarix axirlashqini yoq. U tézdin biraq axirlishishi mumkin emes. Heqiqiy tarix xuddi grék epsaniliri grék sen'itining baliyatqusi (marks)bolghinigha oxshash, diniy medeniyetning ilim- pen medeniyitining munbet tupriqi, riqabetkar ilhamchisi we eng axirida bir- birini toluqlighuchisi bolushluqini ispatlimaqta. Hazirqi énformatsiye we yéngiche ang tepekkür izdinishi bizdin “dehrilikke qarshi” yaki "ilahiyetqilikke qarshi” jeng'gahni kücheytishni emes belki milletni güllendürüsh we insaniyet hemkarliqini kücheytish yolida, heqiqet, insaniyet we bext- saadet üchün bolghan küreshte öz'ara garmonilishishni telep qilmaqta.

2

islam dini dunyawi dinlar ichidiki eng kéyinki din, yash din. Eger buddizm, xristian dinliri qul igiliki dewrining xas shekli süpitide shekillengen we ottura esir sharaiti teleplirige uyghunlashqan bolsa, islam dini ottura esir medeniyitining original bir türi süpitide meydangha kelgen we rawajlan'ghan. Eger buddizm, xristian dinliri özidin ilgiriki din we medeniyet qurulmiliri asasida meydangha kélip bir yürüsh buddizmliq we xiristianchiliq medeniyet shekillirini berpa qilghan bolsa, islam dini özgiche bolghan din we medeniyet semerlirining islamgha muwapiq alimliridin paydilinip bir pütün islam dini telimati, turmush shekli we medeniyet tipini royapqa chiqarghan. Islam medeniyiti yawropa medeniyet oyghinishining uruqini térighanliqi emdi héchqandaq sir emes.

Islam dini gerche bashtila bir xil medeniyet shekli süpitide meydangha kélishke bashlighan bolsimu, Abbasiye xelipiliki dewride yüz bergen “sherq medeniyet oyghinishi” arqiliq 9- 12- esirler ichide yépyéngi bir xil dunyawi tarixiy xaraktérlik medeniyet tipini islam medeniyiti shekillendürüp chiqti. Bundaq medeniyet noqul islam étiqadchliqi mezmun qilinghan diniy medeniyettin tashqiri, yene islam qanunchiliqi, islam edep- exlaqi, islam binakarliqi, islam edebiyati, ereb yéziqi we xettatliqi, islam medeniyiti terkibidiki pelsepe, tébabetchilik we tebi'et ilimliri, kaléndarchiliqi qatarliq sahelerni öz ichige alghan keng ijtimaiy medeniyet sistémisidin ibaret boldi. Islam medeniyiti özige xas diniy yaki tarixiy alahidiliklerdin tashqiri insaniyet medeniyitining eyni zamandiki omumiy muweppeqiyetliri sewiyisige wekillik qilip dunyawi qimmet yaratti. Eger mundaq bolmighanda idi islam medeniyiti ming yillardin buyan milyardlighan kishilerni özige mundaq jelp qilmighan bolatti.


Islam dini Ömeriye sulalisi (750- 661) dewride ottura asiyagha tesir körsitishke bashlidi. Hélipe weld (715- 705) waqtida serkerde qutaybiye ibin muslim bashchiliqidiki ereb musulman qoshunliri ottura asiyani ishgxal qilish yürüshini bashlap köp yilliq jiddiy jenglerdin kéyin 712- yili bu ishni muweppeqiyetlik axirlashturdi. Shuningdin bashlap perghane we qeshqer wadisi, talas- yette su bostanliqliri hetta béshbaliqta islam muxlisliri peyda bolushqa bashlighan bolsimu, Samaniylar bilen qara xaniylar arisidiki keskin herbiy ziddiyetler tüpeyli islam dini toqquz Uyghur qebililiri arisida qattiq teqip qilindi, peqet sultan Sutuq bughra xan 935- yili atushta islam dinini qobul qilip qara xaniylar hakimiyitini igiligendin kéyinla islamiyet qara xaniylar hökümranliqi yetken Uyghurlar arisida ijtimaiy turmush we idéologiyilik medeniyetning Uyghurche milliy tüske kirgen alahide étnik shekli bolup qaldi. Uyghurlarning soghdi qatarliq ottura asiya milletlirini eng axirqi qétim özleshtürüshi, ottura asiyagha bayqal, értish wadisidiki bashqa türkiy xelqlerning arqa- arqidin yötkilip kélishi, Qara xaniylarning Samaniylarni munqerz qilip mawaraunnehrde ilik xanliqlarni berpa qilishi, qara xaniylarni asas qilghan türkiy xelqlerning ereb xelipilikide tutqan ornining barghanséri köpiyip bérishigha egiship ottura asiya türkiy rayonlirida Uyghur türkiy sheklidiki islam medeniyiti alametliri shekillinip islamiyet sheklide yenimu rawajlinishigha we dunyagha yüzlinishige élip keldi. Islamiyet medeniyiti uyghur medeniyitini béyitti. Uyghur medeniyitimu islam medeniyitige töhpe qoshqan bashqa milletler medeniyitidek islam medeniyitini öchmes töhpiliri bilen béyitti.

3

alem we uning menbesi, adem we uning tengri aldidiki mejburiyetliri toghrisidiki Shamanizmliq, ateshpereslik, buddizmliq we manizmliq diniy tesewwur we eqidiler ornigha “allaning biliki ” we uning süpetliri, ademning yaritilghanliqi we musulmanchiliq mejburiyetliri toghrisidiki yéngi eqide we qarashlar orun almashturdi. Islam dini teshebbus qilghan musulmanchiliq perhizliri- iman, namaz, roza, öshre- zakat, hej qilish shertliri Uyghur rohiyiti we étiqad turmushining hemme tereplirige tiren orniship ghayet zor we daimiy étnik diniy paaliyet tüsini aldi.

Islamiyetning exlaq we qanun (sheriet) qarashliri ilgiriki ijabiy, en’eniwi qarashlar bilen qoshulup, teng'rige we insangha halal munasiwette bolushning yéngi ölchemlirini shekillendürdi. Wijdan nazaritidin tashqiri pezilet közetküchi, yaxshi- yamanlarni hésablap turghuchi ghayib perishtiler, nazariti islamlashqan Uyghurlarning niyet we paaliyetlirini tizginleydighan boldi. Islam qanuni jazaliri, jamaet pikri eyibleshliri, wijdan azab üstige yene qiyamet soriqi bilen dozax azabi teshwishliri qoshulup, shexsning öz- özini tizginlesh mesuliyiti we tesewwurini kücheytti.

Uyghurlarda mexsus diniy tebiqe- sheyxul islam, her derijilik qazi we muptilar, her derijilik jame- meschit imamliri, mezinler, mazar- mashayiq sheyixlirni, diniy medris- mektep muderris- ölimaliri, diniy ilim boyiche her derijilik alimliq mertiwiliri meydangha keldi.

Islam medeniyiti a'ile, yurt- mehelle, sheher qurulushliridin Uyghur jemiyitige xas binakarliq uslubi shekillendürdi. Orda- qesir, jame- meschit, meqbere, qebre- gümbezlirining yasilishi islam binakarliqining eng nepis shekli we nusxilirini qobul qildi. Bu, eslidimu islamiyetke uyushqan yaki tesir körsetken her qaysi eller we xelqler binakarliq tejribiliridin jemghulengenidi.

Ereb yéziqi tedrijiy Uyghur yéziqi shekli bolup qaldi. Buninggha asas bolghan nerse meyli orxun dewridiki “ronik” sheklidiki yéziq bolsun, meyli soghdi yéziqi asasidiki kona Uyghur yéziqi bolsun, yalghuz herpni asas qilghan sémit yéziqi sistémisigha tewe yéziq bolghachqa almashturush asan idi. Ereb yéziqi köp qétim islah qilinip Uyghur tili imla qanuniyitige uyghunlashturuldi. Ereb yéziqi bilen bille bir qisim erebche sözlükler bilen melum salmaqta paris sözlükliri Uyghur tili lughet terkibige kirip keldi. Atalmish “chaghatay” tili uning tipik ipadisi boldi. Ereb yéziqi sheklide özgertilgen Uyghur yéziqi xettatliq senitini yéngiche shekil we nusxilar boyiche özgertti.

Islam medeniyitidin ilgirila Uyghurlar bay éghiz edebiyati we terjime edebiyati en’enisige ige idi. Yipek yoli medeniy alaqisi Uyghurlarni xelq'ara sodiger we terjiman millet qilip qoyghanidi. Klassik edebiyati pütkül türkiy xelqler arisida Uyghurlarda bixlinishqa bashlighan bolsimu, islamiyettin kéyin Uyghur edebiyati nadir klassik edebiyat nemuniliri bilen tonulushqa bashlidi. Eslidiki “türkiy aruz” behridin tashqiri ereb klassik shéiriyitidiki bashqa aruz wezinliri bilen ghezel, robaiy, qit'e, terjibend, murebbe, muxemmes qatarliq béyit shekilliri Uyghur aruz shéiriyitining yéngi newailirini shekillendürdi. Istédatliq Uyghur shairliri bu xil behir shekiller arqiliq aruz shéiriyiti we sherq klassik edebiyatigha yéngi tematik mezmunlar we bediiy obrazlar béghishlidi.

Ereb xelipilikidin toplighan kaléndarchiliq, matématika we tibabetchilik utuqliri Uyghur medeniyiti, maaripi we ilim_pénini yéngi üchür we sewiye bilen bézendürdi. Uyghurlar ereb medeniyiti arqiliq grék- rim, iskendiriye we misir, süriye, iran we hindistan ilim- pen netijiliri bilen qayta tonushti. Qemeriye kalendari, hendese we algébra (géométiriye we alagébra) matématikliri, xars ibin kelida, Ebubekri Muhemmed Zekariye, Errazi qatarliq aptorlarning tibabetchiliki Uyghur jemiyiti we oqutush ishlirigha tesir körsetti. Uyghurlar ereb medeniyiti arqiliq yene bir qétim Aristotil, Eplaton, Beqrat, Oqdililus qatarliq qedimki grék muellipliri bilen tonushti. Uyghurlar Iskenderning sherqqe yürüshi we grék- baktériye döliti dawam qilghan qedimki zamanlardila grék aptorliri bilen tunji qétim tonushqanidi.

Islamiyet medeniy munasiwetlirige egiship ereb sayahetchilirining toqquz Uyghurlar hayati toghrisidiki yazma xatiriliri Uyghur tarixini tetqiq qilishqa menpeetlik menbe boldi.

4

Uyghurlar islam medeniyitigimu körünerlik tesir körsetken. Bu ereb medeniyitige tesir körsetken. Ottura asiya medeniyiti arqiliqmu, biwaste Uyghur medeniyiti arqiliqmu emelge ashqan.

Jung go medeniyitining utuqi hésablanghan qeghezchilik we yipekchilik téxnikisi Uyghur zémini arqiliq ottura asiya we abbasiye xelipilikige tarqalghan.

Jung go tibabetchiliki bilen ereb we grék tibabetchilikining utuqliri Uyghurlar arqiliq Ibin sina eserlirige we ereb tibabetchilikining dawamliq rawajlinishigha öz tesirini körsetken. Poruxning ereb dunyasida keng kölemde ishlitilishi Aqsaq tömürdin bashlan'ghanidi. Islamiyet dunyasida toqquz Uyghur peylasopi we alimi Ebu Nesir Farabi natural pantézmliq pelsepiwi sistémigha asas sélip aristotéldin kéyinki “ikkinchi” ustaz dep shöhret qazan'ghan, Farabi ereb pelsepesige ereblerge grék pelsepisini tonushturushqa, ereb pelsepisidiki ilmiy atalghularni qéliplashturushqa, ereb matématikisigha, ereb muzikisigha öchmes töhpilerni qoshqan. Ebu Eli ibin sina farabi qarashliri, bolupmu farabining “töt zat” qarashlirida ching turup özining “töt tadu” , “töt anasir” asasidiki tibabetchilik qarashlirini pütkül islam sherqige, hetta gherbiy yawropagha tarqatqanidi.

Mehmud qeshqeri özining “diwanu lughettin türk” namliq meshhur esirini teqdim qilip ereb- Uyghur medeniyitining almishishigha hesse qoshqan. Yüsüp xas hajipning “qutadghu bilik” namliq chong tiptiki esiri islam sherqide xelipe harun reshid we xelipe Memunidin bashlanghan medeniyet oyghinishi yéngi basquching muqeddimisini échip, eyni zaman tepekkür munbiride yéngi bir égizliki peyda qildi. Exmet ibin tolud we uning oghli humaraba qatarliq toqquz oghuz siyasiyonliri misirda qurghan tolun xanliqi (905- 868) misir ereb medeniyiti we xeliq igiliki tereqqiyatigha körünerlik töhpe qoshush bilen herbiy filot teshkillep aka déngiz bazisini berpa qilghanidi. Ghoja exmet yesewiy we Bahaiddin neqishbendi muxlisliridin Mewlane sedidin qeshqeri (Abduraxman jamining ustazi) islamiyet tesewwupchiliqining xilmu xilliqini béyitti. Yüsüp xas hajip we elishir newai wekillikidiki Uyghur edebiyati rohiyet alahidilikliri tüpeyli Islamiyetning türkiy türdiki klassik edebiyatini béyitti. Farabi muzika nezeriyisi we muzikashunasliq paaliyiti islam muzika medeniyiti tereqqiyatigha nezeriyiwi jehette körünerlik töhpe qoshti.

Ming yillap dawam qilghan sherq muzika sen'itidiki ajayip katta bayliq “on ikki muqam” ottura asiya türkiy xeliqliri Saljuqlarning gherbke köchüshi we Tömürleng herbiy yürüshliri arqiliq ottura- yéqin sherqte 14- esirdin kéyin peyda bolghan “maqam”, “muqam” hedisisige körünerlik tesir körsetti.

5

islam medeniyiti ottura esir sherqidiki alemshumul tarixiy medeniyet tipi süpitide Ispaniye (andalishiye) din jung goghiche Ezerbeyjandin shimaliy afriqighiche keng térritoriyige küchlük tesir körsetti. Sélip urushliri aldi- keynide yawropagha tesir körsetken. Bu alemshumul medeniyet yawropa medeniyet oyghinishi (rensanis) üchün muhim asas saldi.

Uyghurlar islamiyetni qobul qilghandin buyan on esirdin köprek waqt ötti.

Hazirqi künde islam medeniyiti pen- texnika we sanaetning hemme saheliride özini zamaniwilashturup özige xas islam duyasi hazirqi zaman medeniyitini shekillendürmekte. Muhemmed eleyhissalamning “ilim chinde bolsimu uni igellesh lazim”, “”alimlarning sehipe betlirige yazghan siyahi shehidlarning qebre tashlirigha oyulghan yéziqlar bilen oxshashla qedirlinidu, “musulmanlar medeniyet we turmushta bashqa xelqlerdin arqida qalmasliqi kérek” dégen sözliri hélimu milletni güllendürüshte yéngiche ang- pikir, ilim- pen we medeniyetning qanchilik muhimliqini tekitleshke ilhambexsh küchini yoqatqini yoq.