PDA

View Full Version : Newayi we ana til ghururi



uaa_admin
03-11-06, 00:29
Newayi we ana til ghururi

Fililogiye penliri doktori: Eset Sulayman uyghar


Til her qandaq bir milletning mewjut bolup turushi we medeniyet tereqqiyatidiki hel qilghuch amillarning biri. Yakub grim : << bir milletning tili öz nöwitide shu milletning tarixidur. Bir milletning tarixigha nisbeten ustixan - söngek, qebre - képenlerge qarighanda téximu janliq bir pakit barki, u bolsimu del ularning tilidur >> deydu. Dunya medeniyet tarixigha nezer tashlisaq, bir el yaki bir xelqning medeniyiti güllen'gen dewri del ularning milliy tiliningmu zor derijide tereqqiy qilghan we takamullashqan dewri ikenlikini bayqaymiz.

Newayi yashighan dewrde ottura asiyadiki türkiy xelqler medeniyet, edebiyat - sen'et, pelsepe we bashqa ang formatsiyiliride jiddiy islahatqa duch kélipla qalmastin, belki yene türkiy tilining istiqbali mesilisidimu keskin oylinishqa toghra keldi. Chünki ottura we yéqin sherqte islamiyet ghelibe qilghandin kéyin ereb impériyisining tesir dairisi gherbte ispaniyidin sherqte junggo chégrisighiche bolghan keng térritoriyilerge yétip bardi. Buning bilen birlikke kelgen impériye ichide ereb islam medeniyiti mislisiz derijide güllinish imkaniyitige érishti. Ereb tili islam dinining muqeddes desturi bolghan < qur'an kerim >ning tili süpitide pütkül impériye tewesidiki herqaysi milletlerning din, alaqe we ilim - pen tiligha aylandi hemde bashqa milliy tillarni barghanséri chetke qéqishqa bashlidi. Buning netijiside ereb impériyisi tewesidiki medeniyetlik xelq parslar eng aldi bilen milliy til mesiliside küchlük inkas qayturdi. Pars ziyaliyliri terep - tereptin heriketke kélip, medeniyette ereb tilining yégane monopolliqigha qarshi turdi. Pars tilida eser yézip, << shuobiye >> herikiti dep atalghan medeniyet islahatini qozghidi we milliy medeniyet tirilishi élip bardi. Buning bilen miladiye 9 - esirning axirqi mezgilliridin bashlap iranning sherqiy qismi, yeni xurasan rayonini merkez qilghan halda dari pars tili qizghinliqi kötürüldi. Dari pars tili pehlewi tilini asas qilip, ereb tili bilen bolghan riqabet jeryanida shekillen'gen kéyinki ottura esir pars edebiy tili idi. Öz dewride rudaki ( 850 - 941 ), firdews ( 940 - 1020 ) qatarliq shairlar dari pars tilida ijadiyet élip bérip, pars edebiyatining güllinishige asas yaratti we ereb tilining iran we ottura asiyadiki monopolluqigha xatime berdi.

11 - esirning bashliridin 15 - esirning axirlirighiche bolghan jeryan pars tili we edebiyatining omumyüzlük güllen'gen dewri hésablinidu. Mana mushu uzaq jeryanda pars edebiy tili iran tewesidin halqip chiqip, shimaliy hindistan, pamir, mawera unnehr we ottura asiyaning bashqa jaylirigha küchlük tesir körsetti. Bolupmu ottura asiyadiki türkiy tillirigha, jümlidin chaghatay türkchisining shekillinishide mueyyen rol oynidi. 15 - esirning bashlirigha kelgende pars tili ereb tilining sherqiy rayonlardiki tesirige tamamen xatime berdi. Bolupmu ottura asiyada pars tilining tesiri küchiyip, türkiy tili bilen biwasite riqabetleshti. Türkiy tillirining lughet terkibige pars tilining sözlükliri köplep özlishishke bashlidi.

Shundaq qilip, 15 - esirge kelgende, ottura asiyadiki türkiy tilliri jiddiy krizisqa duch keldi. Pars tilining küchlük xirisi we köp qisim türkiy aptorlarning pars tilida eser yézishqa mehliya bolushi türkiy tilining teqdirige tereqqiy qilish yaki keynige chékinish mesilisini tangdi. Uning üstige newayi dewrige kelgüche bolghan ariliqta qaraxaniylar dulalisi dewridiki yüsüp xas hajip, exmet yükneki we uningdin kéyinki dewrlerdiki exmet yessewiy, rabghuzi qatarliqlar teripidin rawajlandurulghan türkiy edebiyatining en'enisi xélila suslashqanidi. Newayi dewride gerche lutfi, sekkaki we atayi qatarliq shairlar türkiy tili we edebiyatining en'enisige warisliq qilip, türkiy tili bilen shéirlar yézip, chaghatay edebiyatini shekillendürgen bolsimu, lékin xuddi newayi éytqandek, bu türkiyguy shairlarning lutfidin bashqisi pars edebiyatidiki meshhur shairlarning yuqiri bediiy mahariti bilen tenglishelmeytti hemde künséri ulghiyip kétiwatqan parsguyluq éqimigha chong tesir körsitelmigenidi.

Ehwal heqiqeten éghir idi. Öz dewride xuddi mehmud kashgheri éytqandek << ereb tili bilen beygige chüshken ikki attek teng chépip kétiwatqan >> türkiy tili emdilikte pars tilining küchlük xirisigha duch kelgenidi. Témuriyler impériyisi qurulghandin kéyin, hakimiyet béshigha chiqqan türkiy padishahlar türkiy til - edebiyatini rawajlandurush teshebbuslirini otturigha qoyghan bolsimu, lékin témuriyler döliti yenila nahayiti qoyuq bolghan pars medeniyiti chembiriki ichide turmaqta idi. Türkiy tilda sözlishidighan bir qisim edib - shairlar öz ana tilida emes, belki pars tilida eser yézishni abroy bilidighan, hetta türkiy tilida eser yazghanlarni mesxire qilidighan derijige bérip yetkenidi.


Bundaq bolushning mueyyen tarixiy arqa körünüshi bar idi. Türkiy xelqlerning iran térritoriyiside qurghan saljuqiylar qatarliq bir qanche hakimiyetliride pars tili hakimiyet tili süpitide meydan'gha chiqqanidi. Uning üstige 10 - esirdin 15 - esirgiche bolghan ariliqta pars edebiy tili we edebiyati mislisiz güllinish dewrige kirgen bolup pütkül ottura asiya we gherbiy asiyada zor tesir peyda qilghanidi. Buning netijiside parslar bilen yéqin qoshnidarchiliq munasiwitide bolup kelgen ottura asiyadiki türkiy xelqler pars tili we edebiyatining küchlük tesirige uchridi.

Parsche yézish, oqush dolquni ewj aldi. Hetta bezi türkiy ediblerning parschigha bolghan choqunushi shu derijige bérip yettiki, ular << parisiy shékerest >> ( pars tili shéker til ), << erebiy heselest >> ( ereb tili hesel til ) dep dawrang sélishti. Türkiy edebiy tilining teqdiri jiddiy oylinishqa tégishlik mesile bolup qaldi. Türkiy tili duch kelgen bu éghir xewpni elishir newayi hemmidin chongqur hés qildi. Xuddi uning << shu éhtimalgha hergiz yol qoyghili bolmayduki, türkiy xelqlerning talant igiliri pütünley pars tili bilen shéir yazsun - de, türkiy til bilen yazmisun, belki köpchiliki yazalmisun >> déginidek, uning milliy ghururi öz ana tilining bu teqdirige süküt qilip turushqa yol qoymidi. Newayi türkiy tilining shéiriyettiki ornini we shu arqiliq türkiy edebiyatini qoghdash üchün bel baghlidi.

Shuning bilen newayi özining bu jehettiki izdinishini bashlidi. U << muhakimetul lugheteyin >> dégen esiride özining türkiy tiligha bolghan deslepki tesiratini mundaq bayan qildi : << eqil yéshigha qedem qoyghinimdin kéyin heq subhanehu wetaala tebiitimge bexshende qilghan gharayipchanliq, estayidilliq we müshkülatchiliq rohining türtkisi bilen türkiy til üstide mulahize yürgüzüshni lazim taptim. Mulahize qilip körginimdin kéyin, méning köz aldimda 18 ming alemdin artuq bir alem namayan boldi, men u yerde toqquz pelektin éship chüshken bir zibu zinnet asminini kördüm. Durliri yultuzlardinmu julaliq bir yükseklik we büyüklük xezinisini uchrattim, uning yultuzlardinmu güzel güller bilen pürkelgen gülshinige yoluqtum. Uning herimi etrapigha adem ayighi yetmigen, gharayibatlirigha héchkimning qoli tegmigenidi. Emma xezinining yilanliri dehshetlik, gülshenning tikenliri sansiz idi. Men sen'et ehlining danaliri mushu yilanlarning neshtiridin qorqup, bu xezinilerdin behrimen bolalmay ötüptu, nezm qoshunining güldestichiliri mushu tikenlerdin éhtiyat qilip, bezmige layiq gül üzelmey kétiptu, dep oylidim. Méning yüksek iradem, qorqush we biperwaliqtin xaliy tebitim bu yerdin ötüp kétishimge yol qoymidi, men bu yerni tamasha qilip toymidim. Talantim leshker bolup, bu alem meydanida at oynatti, xiyalim qush bolup, bu alem asminida égiz perwaz qildi. Dilim serrap bolup, bu jewherler xezinisidin hésabsiz qimmetlik yaqut we durlarni aldi. Könglüm gül tergüchi bolup, bu gülshen reyhanzaridin cheksiz xushpuraq güllerni yighdi. >>


Newayi ömrining axirqi mezgillirige kelgende, türkiy tilining bediiy ijadiyettiki yoshurun küchidin bashqa yene uni ilmiy jehettin, tilshunasliq nuqtisidin tetqiq qilishning zörürlikini chongqur hés qildi. Shuning bilen 1499 - yili özining << muhakimetul lugheteyin >> ( ikki til toghriliq muhakime ) namliq meshhur esirini yazdi. Newayining bu esiri mehmud kashgherining << türkiy tillar diwani >> namliq esiridin 500 yil kéyin sélishturma tilshunasliq saheside yézilghan yene bir muhim eser bolup, 15 - esirdiki türkiy edebiy tilining ichki alahidilikliri we bediiy ijadiyettiki imkaniyetliri emeliy misallar arqiliq mupessel yorutup bérilgen. << newayi bu esirining asasiy qismida chaghatay tili ( yéqinqi zaman türkiy edebiy tili )ni pars edebiy tili bilen sélishturup, chaghatay tilidiki ewzelliklerni körsitip béridu. Chaghatay tilida uqumni nazuk jehetlerdin perqlendürüp béreleydighan sözlerning köplükini, bezi sahelerge xas bolghan söz - atalghularning molluqini, tuyuq yézish, qapiye keltürüsh qatarliq bediiy maharet we söz türlesh, söz yasash imkaniyetlirining kenglikini nurghunlighan misallar bilen ispatlaydu ; chaghatay tili mushundaq ewzelliklerge ige bolsimu, lékin shu chaghqiche bir kim teripidin ispatlap körsitip bérilmigenliki üchün, bu ezellikler yoshurun halette qalghanliqini, türkiy tilliq shairlar, bolupmu yash shairlar yaxshi mulahize qilmayla pars tilini ewzel bilip, shéirni pars tili bilen yézishqa bérilip ketkenlikini, buning netijiside türkiy tilliq shairlar barghanséri öz ana tilini yaxshi bilmeydighan haletke chüshüp qéliwatqanliqini zor échinish bilen körsitip ötidu hem özining mana mushundaq ehwal astida chaghatay tili üstide izdinishke bel baghlighanliqini, izdinish netijiside bu tilning mol bayliqidin xewerdar bolup, cheksiz ghururlan'ghanliqini, bu tilni puxta igiligen asasta bediiy ijadiyet bilen shughullinip, özining eng yüksek pellini igiligen eserlirini yaritishqa muweppeq bolghanliqini, axirida öz ishining xulasisi süpitide bu eserni yazghanliqini izhar qilidu. >>

Shundaq qilip, newayi qelbige büyük meqsetlerni püküp, merdaniliq bilen türkiy tilida ijadiyet élip bardi we türkiy tilining pars tilidin qélishmaydighan güzel til ikenlikini öz eserliridiki yuqiri bediy maharet bilen namayan qildi. Bolupmu bu dewrdiki türkiy tili tirilish herikiti ulugh shairning ijadida yuqiri dolqun'gha kötürüldi. Shair özining lirik shéirlar toplimi << xezainul meani >> bilen dastanlar toplimi << xemse >>de türkiy tilining bediiy qudritini jewlan qildurdi. Shunglashqa newayining ustazi, zamandishi, büyük pars - tajik mutepekkuri abdurehman jami özining << xirednamei iskender >> ( iskender eqilnamisi ) namliq dastanida newayi heqqide mundaq dep yazidu :


Türkiy tilida daghi neqish keldi ejeb,
hetta séhirgerlermu baghlidi leb.
Undaq güzel neqish chüshürgen qelem,
béshigha afirinlar yaghdursun alem.
Kechürsun farsiyda göher tergenler,
dari tilida dur, xezine bergenler.
Buning tili hem ger bolsa dari,
majalsiz qalatti ularning beri.


Uningdin bashqa, newayi öz eserliride türkiy tilining ölgen jismigha jan kirgüzüp, janliq tildila qollinish halitige chüshüp qalghan bezi léksikiliq sözlerni bediiy edibiyatqa élip kirdi we chaghatay türkchisining edebiy söz bayliqini ashurdi. Özbékistan << pen >> neshriyati neshir qilghan tilshunas behram baqayéfning << newayi eserliri léksikisi >> namliq eserdiki sanliq melumatlargha qarighanda, pushkin öz eserliride jem'iy 21197 söz, shékispir 20 mingdin köprek söz, sérwantés 18 ming söz, abdulla toqay 14 ming söz, abay 6 ming söz ishletken. Elishir newayining barliq eserliride texminen 1 milyon 378 ming 67 söz ishlitilgen bolup, ular 26 ming 35 léksikiliq birlikte omumlashqan. Newayi peqet << ferhad - shérin >> dastanida 5431 söz ishletken.

Newayi ömrining axirida yazghan << muhakimetul lugheteyin >> namliq ilmiy esiride türkiy tilini fonétika, léksika we grammatika jehetlerdin pars tili bilen sélishturup, türkiy tilining bediiy ijadiyettiki yoshurun hayatiy küchini nezeriye jehettin delillidi. Türkiy tilining bezi jehetlerdin pars tili mumkin bolmighan ipadilesh imkaniyitige ige ikenlikini, lékin türkiy aptorlarning bu xil imkaniyetlerge sel qarighanliqini körsitip ötidu. Newayi bu esiride öz dewridiki parsguy ediblerge qaritip mundaq dep yazidu : <<... Bu sözlerni anglap, muxalip we dewagerlirim ` newayining tebiiy türkiy tiligha mayil bolghini üchün bu tilning teripide mubaligha qiliwatidu. Pars tili bilen bolghan alaqisi az bolghanliqi üchün uni chetke qéqip inkar qiliwatidu ` dep qalmisun, halbuki, parschini etrapliq igilesh we chongqur tekshürüp éniqlash yolida héchkim mendin artuq ish qilghan emes. Uning artuqchiliq - kemchilik tereplirini héchkim méningdin yaxshiraq bilgen emes >>.


Körüp turuptimizki, newayi yüksek ishench bilen türkiy tilining pars tilidin qélishmaydighan güzel we pasahetlik til ikenlikini, uning mene mumkinchilikining cheksizlikini qeyt qilidu. Newayi mezkur esiride türkiy aptorlarni, bolupmu parsguyluqqa mehliya bolup ketken yash shairlarni öz ana tilida yézishqa dewet qilidu hemde bu pikirni ilmiy asaslar bilen delilleydu : << shu qeder mol we nazuk uqumlarni ipadileydighan türkiyche söz - ibariler birer kishi teripidin mulahize qilinip, ularning heqiqiy haliti körsitip bérilmigenliktin, hazirghiche yoshurun halette turup keldi. Bilimsiz hem béli bosh türk yigitliri ishning ongiyini közlep pars tili bilen shéir yézishqa bérilip ketti. Wehalenki, eger ular yaxshi mulahize qilip körgen bolsa idi, öz tilidiki shu qeder keng imkaniyetlerni bayqighan we bu tilda her xil pikirlerni ipadilesh, xush sözlük, shairaniliq we dastanchiliq sen'etlirini körsitish téximu asan bolidighanliqini chüshen'gen bolatti. Derweqe bu emeliyettimu asan idi. Yuqirida türkiy tilining keng menidiki we her tereplimiliki shunche deliller bilen ispatlap körsitildi. Roshenki, bu xelq ichidin chiqqan talant igiliri özlirining salahiyet we talantlirini öz tili turghan yerde bashqa til bilen namayan qilmasliqi kérek idi we mundaq ishqa kirishmesliki kérek idi. Eger her ikki tilda yézish qabiliyiti bolsa, öz tilida köprek yézip, bashqa tilda azraq yézish kérek idi. Bek éship ketkendimu ikki til bilen oxshash yézish kérek idi. Shu éhtimalgha hergiz yol qoyghili bolmayduki, türkiy xelqlerning talant igiliri pars tili bilen shéir yazsun - de, türkiy til bilen yazmisun, belki köpchiliki yazalmisun, yazsimu xuddi sartlar ( parslar ) türkiy til bilen yazghan shéirdek xush söz türkler qéshida oquyalmisun we ötküzelmisun, oqusimu her sözidin yüz eyib tépilip, her jümlisi yüz étirazgha uchrisun ! >>


Mana bu newayining << yüksek irade, qorqush we biperwaliqtin xaliy tebiiti >>din urghup chiqqan ana til ghururi idi ! Öz dewride mundaq qarashlarni tilshunasliq we mentiqe ilmi nuqtisidin otturigha qoyush asan emes idi. Xuddi newayi : << men türk xelqining xush tillirigha büyük bir heqiqetni ispatlap berdim >> déginidek, özining teshebbusliri we ijadiyet emeliyiti arqiliq zamandashliri we wetendashlirigha eng yarqin ülge tiklep berdi. Mushu menidin éytqanda, newayi bir ulugh shairla emes, belki yene keskin nezeriyichi, mutepekkur we türkiy til inqilabining yétekchisi idi. Buning netijiside newayi wekillikidiki türkiy ediblerning ijadiyet muweppeqiyetliri ottura asiya xelqlirining 15 - esirdiki axirqi qétimliq medeniyet güllinish dewrini _ << kenji oyghinish dewri >>ni meydan'gha keltürdi. Bu dewr gerche témuriyler dölitining yimirilishige egiship, qisqa waqit ichidila axirlashqan bolsimu, lékin kéyinki ottura esirlerdiki türkiy xelqler tepekkurining örlishige chongqur tesir körsetti, türkiy edebiy tilining tereqqiyatini ilgiri sürdi. Newayining yazghinidek :


Türk nezmide chu tartip men elem,
eyledim ol memliketni bir qelem


Dégen misralirida türkiy tilining yoshurun hayatiy küchini ashkara qildi. Newayi bashchiliqidiki türkiy edibler qozghighan << türkiy hünerest >> dolquni yéqinqi we hazirqi zaman türkiy tilliri, jümlidin Uyghur we özbék edebiy tilining tereqqiyati we takamullishigha küchlük tesir körsetti.

"miras" jurnili 2002 - yilliq 4 - sanidin élinghan

Unregistered
03-11-06, 08:47
Mana Bu Heqiqi Ulusini Söygenlik !!!!!