PDA

View Full Version : Yultuzlirimiz qeyerde



uaa_admin
02-11-06, 23:18
Yultuzlirimiz qeyerde Yultuzlirimiz qeyerde


Xelq muteppekkürgha taza muhtaj chaghda, ular xelqqe nurghun hazirqi zaman meddahlirini teghdim qildi(m1). Ziyalilarning jasaret bolghanlirida iqtidar, iqtidar bolghanlirida jasaret bolmidi, tunji ewlad ziyalilarning ziyaliliqi xelqqe nep yetküzüsh bolsa, bügün'ge kelgende bu nep élishqa almashti.

Ziyalilirimizdiki bilim kérzisi munu ikki terepni ِ'öz ichige alidu. Biri, yuqirida tilgha alghinimizdek bilmeslik(bilimsizlik) kérzisi. Bu omumyüzlük ehwal. Yene biri bilginini ishlitelmeslik kérzisi. Bu bizdiki azsandiki bilimlik kishilerde saqlinwatqan ajizliq. Roshenki, bilim igilesh ayrim mesile, uni tedbiqlash. Uningdin paydilinip emeliy ünüm yaritish hem ayrim mesile.


Gepning ochiqini éytqanda, hazirqi maaripimizda ögen'gen bilimler bilen mektep, darilerde xizmet qilghili, kitap oqughili, ankitlarni toshturghili, soda- sétiq qilip pul sanighili bolidu. Emma biz idaridin ayrilip, shu ِ'ögen'genlirimiz bilen jan baqayli dések, biz choqum kochidiki gazirchi baqqallardinmu iqtidarsiz.

Yene bir jehette, yumshaq qulaqlarni terbiyleydighan maaripta, ziyalilar kichikidin bashlap tayinip chong bolidu. Ular ailide ata- anigha, mektepte sinip mudiri, sinip heyetlirige, oqughuchilar uyushmisigha tayindu. Xizmetke chiqqanda bolsa, teshkilge, bashliqqa tayindu. Bundaq bir ِ'ömür tayinip chong bolghan kishilerde öِzi musteqil ish qilidighan idiye, jür’et bolmaydu. Oz tayan'ghuchiliridin ayrilip yashashni oylashqimu pétinalmaydu. Ular gerche ikki putluq tughulghan bolsimu, tughulghandin kiyinki tayinip yashash jeryanda ِ'özining musteqil yashash iqtidaridin ayrilghan. Eger maarip bir ademge musteqil, özige tayinip yashashni 'ögitelmise, uninggha ziyankeshlik qilghan bolidu.

Bizning ziyalilirimiz oquwatqan chéghidila bashqilargha .ishleshni meqset qilip oquydu. Ularda oqush püttürgendin kéyin öz aldigha musteqil bir yashash pilani bolmaydu. Uning meqsiti bashqilargha ishlesh bolghaniken, uning rohiyet, tepekkür qurulmisi mushu meqsetke asasen shekillen'gen. Uning öِzige tayinip qolgha keltürgen héchqandaq muweppeqiyiti bolmaydu, sherep guwahnamisi, teqdirname, unwan, derijilerge érishkinidin mes bolup yashaydu, oqughuchilardin chong bolghanda nime bolisen? Dep sorisingiz, doxtur, muellim, jengchi, uchquchi, senetchi... Bolimen, deydu, hergizmu birersi ِzüm igilik tikleymen, tijaretchi bolimen, démeydu. Chünki biz ulargha shundaq ِögetken.

Ilgiri uyghurlarda ata- anilar balilirini dini mektepte oqutup, molla qilishni tolimu arzu qilatti, héch bolmighanda "quran" sawadini bolsimu chiqirwalatti. Bu, uyghurlarning dini étiqatining, öz dinigha bolghan muhebbitining küchlüklikidinmu? Men shundaqliqidin gumanlinimen. Ularning kِp sanliqi balilirini mundaq ikki meqsette oqutidu: biri, oqup molla bolsa baliirining turmushi kapaletke ige bolidu( chünki ulargha nezir, miyit namizi... Digendek ishlarda kélip turidu), jemiyette abroyimu bolidu dep qaraydu. Yene biri, nawada qaza- qedir yitip qalsa tupraq béshimizda" quran" oqup qoyar digenni meqset qilidu.

Nawada bilimsizlikler ِzining bilimsizliki tüpeylidin qedemde bir tumshiqigha yep, bilimsizlikning derdini tartqan bilimlikler öِz bilimining paydisini köِrgen, bilimge singdürgen ejrige chushluq hosul alalighan , ِzlayiqida qedirlineligen bolsa, kishiler bilimsizlikning aqiwitidin chِ'öchüp, tebii halda tirishqan bolatti. Bilim téxiche istémal qimmitige ige bolalmaywatqan uyghur jemiyitide, ziyaliylarِzlirining bilimsizlikini taza chongqur hés qilalmidi. Chünki idaridiki ishlar ulardin alahide yoqiri sapa- sewiye telep qilmighachqa, ulargha bilim igileshning obyiktip jehettin zöِrِriyiti qalmaydu, yene kélip ular özlirining turmush kirimidin xatirjem.

Bizde bilimlikler yoq emes, bilim muhiti yoq.
Bizde bilgéytstek talantliq programmichilar chiqishi mumkin, lékin uningdek baygha aylinalishi natayin. Chünki leheng ériq- ِstenglerde yashiyalmaydu, leheng yitishtürüshtin awwal lehengge layiq köl qézilishi kérek.

Uyghurlarda deslepte kompyutir tijariti bashlan'ghanda, hemme ümidlen'gen, yéngi tijaret yoli tépilghandek bolghan, lékin emdilikte deslepki qizghanliqtin eser yoq. Bu, kompyutér shérketlirining kopiyip,riqabetchilerning koِpiyip ketkenlikidin emes.
Dewirning mesxirisi shuki, bu xil öِzlük génining yatlishishi awwal bizning ziyalilardin bashlinwatidu, ejnebiy medeniyetning awwalqi tejribe boyumliri shular bopqéliwatidu. Jemiyitimizde ziyalilar bilen déhqanlarning tamamen oxshimaydighan ikki qutupqa ayrilip qélishidek pajiege sewep bolup, millet birlikidiki meniwi asas asta- asta yimirlishishke bashlidi. Bir millet üchün idéologiye, meniwiyettiki böِlünüshi, ularning mewjutliqigha tehdit ekilidighan eng mahiyetlik seweplerning biri.


Mewjutluq milletke nispeten éghir sualgha aylan'ghanda, jawap birish wezepisi awwal ziyalilarning zimmisige chüshidu. Lékin ziyalilirimiz mewjutluqni jismaniy mewjutluq dep chüshinwatidu. Bir millet hergizmu birdemdila yoqilip ketmeydu, bu yerdiki mewjutluq, milletning ِ'özige xas indiwidualliqni mahiyetlik yadro qilghan meniwi uyulluqni koِrsitidu. Bu xil indiwidulliqning asta- asta yatlishishi , shu milletning meniwi musteqilliqini chiritip, öِzlük génini yoqitidu. Bu chaghda millet özige ige bolalmay qalidu özige ige bolalmighanliqining ِ'özi del mewjutluqni yoqatqanliqidur.

Xelqimiz gewdiside ziyalilar" sezgürlük" qatlimi hésaplindu. Bular xelqimizning mingisi, nérwisi, sezgü ezaliridur. Xelqimiz tashqi uchurlarni shular arqiliq qobul qilidu, shular arqiliq anglaydu, koِridu. Ziyalilarning nimini qobul qilip, nimini terk étishi ِ'özlirining xusosiy ishi bopqalmastin, ulardin halqighan, milletke tesir koِrsitidighan omumluq meslisige aylinip qalidu. Nawada xelqtiki bu sezgü nérwilar öِzining rolini yoqitip qoysa, u chaghda bu xelqni narkoz qilmay opératsiye qilsimu way dimeydu. Ziyalilar awamning mingisi hésaplan'ghachqa, ular tebiiyla awamgha yitekchilik qilish hoqoqigha ige.

Bizde maaripimizdiki ejellik ajizliqlarni kِ'orsitip, ِzimizge xas maarip idiysini shekillendüreleydighan, maaripimizgha yéngi yol kِ'orsitip bireleydighan pidagoglar, maarip pisxologiysidin halqip, millittiki omomiy pisxik ajizliqlarni ilmiy tehlil qilip, rétsip yazalaydighan pisxologlar, xelqqe bilish zِ'oroِr nersilerni bildüreleydighan yazghuchilar, xelqqe yéngi idiye, rohigha yéngi hayatiy küch béghishlap, mueyyen derijide turaqlashqan idiye, qutubi, qimmet séstimisi shekillendüreleydighan peylasop- mutupekkurlar, jemiyetning iqtisadiy, siyasiy tuzülme, siyasetliridiki bir tereplime jaylarni koِrsitip, yéngi chare temin ételeydighan siyasion, milliy igilikni ilmiy tehlillep, tijaretchilirimizge yéngi yol kِ'orsitip, ulargha hazirqi zamanda sodining qandaq bolidighanliqini bildüreleydighan iqtisadshunaslar, ijdimaiy qatlamlirimizdiki herxil mesililerning yiltizi, ziyini, hel qilish charilirini korsitip bireleydighan jemiyetshunaslar, xelqaraliq sewiyige ige pen- téxnika netijilirini yaritalaydighan alimlar, milliy sodini xelqara bazargha ekireleydighan karxanichi- tijaretchiler bolishi kérek. Ular uyushup ِ'öz qewimining kélechiki üchün yéngi lahiye- xeritilerni sunushi, öِz saheliride yéngi- yéngi ilim semerlirini yaritishi zoِror. Ular hemkarliship, xelq ichidiki aqillar gurohini shekillendurishi kérek.

Bizde ikki aptorning namida chiqqan kitap, eserlerni uchurtish bek tes. Hemkarliq digen ِ'öz nepsidin melum derijide waz kéchish digendin dérek béridu. Ilmiy ishlarda hemkarliq bolmisa ishning netijisining mukemmellikige tesir yitidu. Bu, ziyalilardiki ilimge tutqan pozitsiyige shexsiy xahishining höِkümran ikenlikining alamiti. Siz melum bir tetqiqat élip bériwatisiz, netijisining ilgiri siz perez qilghandek bolishini ümid qilisiz, emma netije reqibingiz perez qilghandek chiqip qaldi. U halda siz qandaq qilisiz? Uni qobul qilamsiz yaki ret qilamsiz?

"shinjang medeniyiti" jornilining 2002-yilliq 1-sanidin qisqartip élin’ghan