PDA

View Full Version : Teghdir Heqqihe Xiyallar



Aygül Yüsüp
22-10-06, 13:18
Teghdir Heqqihe Xiyallar

Aygül Yüsüp

Kop yillar ilgiri men qirghiz yazghuchisi chingghiz aytmatowning ”esirdin halqighan bir kun”romanini oqughan idim.romandiki weqe emilyette putun romanning jeni bolghan bir weqe manga qattiq tesir qilghan idi,men awal buni qisqiche bayan qilip otmekchimen:melum bir qirghiz anining oghli yat kixiler teripidin oghurlap ketilip yiraq janggalgha apirip tashlindu we uninggha yengidin suyuwelinghan kalining terisi kiyguzulup quyuldu.waqitning otushi bilen bu tere balinining bedinining terisige ching chapliship bedinini we bax qismini qoruxhqa baxlaydu.bu kala terisini kiyguzulup ademlik qiyapiti ozgertilgen bala ashu ademsiz janggalda pada baqqach ozining kimligini,qeyerdin kelgenligini hetta oz isminimu untulup bir mangqurutqa yeni eslini untquchigha ozgurup qalidu.balisidin ayrilip qan yighlap yurgen ana uni izdep tepish uchun taghu-tashlardin eship ming bir japada heliqi jangghalgha kelip qalidu we oghlini korup uzaq yillardin beri izdep yurgen yurek parisigha ozini atidu.lekin eslini unutqan bu mangqurut bala anisini tunumay uni padilirimni oghurlashqa kelgen cheghi dep dep oylap qelip oqya bilen etip ölturwetidu.shu chaghda yerge yiqilghan ana birdinla bir kichik qushqa aylinip balisining beshida aylinip sayrap-sayrap yighlap ketip qalidu.
Men bu romanni qanchilik ademning oqughanlighini we oqughandin keyin qandaq tesiratqa kelgenligini bilmeymen,lekin oz anisini olturwetken ashu mangqurut bala weqesi manga qattiq tesir qilghan bolup , balini oz anisining qatiligha aylandurghan yawuz bir kuchning ,oktemlik we ushuqluqta dunya xelqining eshigha tuz bolup tetiyalaydighan xittay zorawanlir bilen oxshash bir baghlinishliqqa ige ikenligi heqqide kop oylanghan idim. Yillardin buyan Ularning Uyghur ziminidiki yuz yillap elip barghan siyasi neyrangwazlighining mexsidimu putun uyghur millitini bir mangqurutqa aylinishqa ,eslini untushqa mejburlashtin ibaret idi,shundaqla Uyghurlarni oz ziminining igi emesligige xelqi alemni ishendurushke,,bu zimindin qohlap chiqirishqa, ,ejdadidin waz kechturup ,insanlar dunyasidin ayrip, yiraq janggalda yalghuz qaldurup ularni dunya teripidin untuldurushqa nahayiti qattiq tirishti hem qanliq qirghinchiliqlarni elip bardi.shuning mukapatigha chushluq xittay zomigerliri ozi kozligen qanliq oljilargha yeni minglap ,milyonlap Uyghurgha tewe bolghan ,Allah bu altundek ziminda uyghur ismi bilen atalghan bir milletke hediye qilghan mubarek nimmetlerge yeni yerge,sugha ,mislisiz bayliqqa erishti.
Shu seweptin eger bireri, bu dunyada qan hididin adem yiyishtin eng qorqmaydighan birer mehluqat barmu dep sorisa ,,bar u bolsim 5 ming yilliq tarixi bar xittay digen jawapni derhalla alalaydu.eger bu heqte qisqiche sherhi berish zoruriyiti tughuldighan bolsa, bu 5 sanaqning ehmiyitining ular uchun intayin muhimlighini aldi bilen qeyt qilip otumen. Lekin ular uchun intayin muhim bolghan 5 sanning jeryani urush,qan tokush ,acharchiliq ,waba,tebi apetler bilen chemberchas baghlanghan bolghachqa bu jeryan ulargha tajawuzchiliqni ,menpet uchun tohtimay qan tukushni ugetken.lekin bu heq xuddi beshi taz yarisi bolghan adem bashqilardin numus qilip yarisini qalpaq bilen yushurup qalghanidek, ozining tarixi setchiligige atalmish medeniyet sozini qalpaq qilip kiyguzup qoyup chirayliq korsitishke orundi. Emilyette medeniyet u ayrim chushenche.medeniyet digen bu atalghugha nurghun guzel nersiler singgen bolidu.medeniyet qanxorluqni.yawuzluqni chetke qaqidu.lekin bu atalmish medeniyetlik milletning ejdatliri we ewlatlirining qenigha we rohigha singip ketken qanxorluq we hiligerlik, yer sheri quyashni merkez qilip aylanghandek ewlattin-ewlatqa,tarixtin-tarixqa dewri halda aylinip dawam etiweridu.eger shundaq ajayip bir ilahi mojize yaritilip bu ademler bashqa bir millet qilip yaritilsa yaki putun milletning jismigha yengidin qan kochurulse belkim ularning pisxikisida birer ozgurushning bolishigha umutwar bulushimiz mumkin. Bir chaghlarda men bu milletning tarixi kitapliridin ularning acharchiliq chaghlirida adem goshi yigenligini oqughan idim. Lekin hazir xittayning ihtizadi terreqqi qilip Amerka we gherip elliri bilen ozengge suqushturghudek kuchige kelgende maymunni tirik turghuzuzup mingisni chuqup yiyelishi ularning medeniyitidiki yengi ilgirlishi yeni adem goshi yiyishtin bir qeder angliqliqqa ötkenligining belgusi bolishi mumkin. adem olturush bilen adem goshi yiyish ohshash mentiqe bolmisimu lekin ademde qachanki insani tebietke yat bolghan gheyri pisxika yetilgende ashu qanxorluqning her ikkisini qilalaydighan bolidu.shu seweptin ular ozlirining qan bilen kirse jan bilen chiqidighan bu qanxor tebiitini wetinimiz tupraqlirigha teximi tuluqlap elip kirgen bolghachqa ,weten tuprighida uyulghan kozlerning,kesilgen tillarning,taghdek dowilengen songeklerning,derya bolup aqqqan qanlarning jinayetlik sewepkarigha aylandi .,..yene jismani jehettiki qirghinchiliqni az korup qalghan bu eqqilliq ju ge liang millet mehsus siyasi shuar ”ijat qilghuchilirining yezip chiqqan siyasi shuarlirini emilyette tedbiqlidi, yeni rohi we jismi jarahetlengen ,oz makanida ogey balidek boynini qisip ,put-qolini erkin sunup olturushqa juret qilalmas haletke kelip qalghan milletning allah igem,tepekkur qilsun dep yaratqan mingisige qarita idilogiye urushi elip berip ilmi usulda”tazlap turdi.
2
Peyghember hedislirini uqughan cheghimda ”eger bir qewim bashchiliridin hataliq otse barliq puqraliri bilen qushulup jazalindu ”degen soz meni heyran qaldurghan idi.shu tupeyli men dunyadiki dini etiqadi periqlindighan lekin tarixi qismetliride belguluk oxshashlighi bar ikki millet heqqide yeni yehudilar bilen ozimiz toghrisida kop oylanghan idim. Qedimde yehudilar misirliqlarning qolidin qutulup, musa eleysilam sinay teghidin ayet putulgen tash putukni elip kelip bolghiche kupurluqqa yuz tutqanlighi uchun allah ularni jazalap, sinay cholide qiriq yil aylandurup yurgen iken. Yeqinki zaman tarixidiki 2-dunya urushi mezgilide gitlerning iriqchiliq ,tajawuzchiliq urushining qurbanigha aylinip 6 milyon yehudi jenidin ayrilghan idi.eger buni rastinla diniy jehettiki allaning yehudilargha yaghdurghan ikki qetimliq apeti diyishke toghra kelse ,bu apettin keyin ularning gunahi yuyulghan bolup,keyin ular ozining yengi israiliye dolitini qurup chiqishqa muyesser bolalidi,ana tili bolghan yewri tilini tirildurwaldi we tez omumlashturdi.nopusi tez kopeydi,ixtizadi we pen-texnika jehette amerkigha yetiship qaldi .Yehudilar dunyadiki eng chong baylargha aylandi.
Lekin yehudilar sinay cholide 40 yil aylinip yurgen bolsa lekin biz oz wetinimizde weyran bolup.qeqilip-suqulup yurginimizge ikki yuz yildin ashti buning sewebi zadi nime?.yehudilardin 6 milyon adem olturulgen bolsa bizdin uningdin hessilep artuq adem oldi,qiyin-qistaqqa elindi,jim-jitla yoqap ketti,turmilerde unsiz sesip ketti. Buning sewebi yene nime? Eger allah yolida millettin kupurluq utup ketkenmidu dep guman qilsaq ,qeyser xelqimizning wetenning azatlighi uchun tokken qanliri uni yuyup tugutushke qadir bolalmasmu? Eksiche wetenni suyush imanning jimlisidin ikenligini uyghur xelqi intayin yahshi bilidu. ,meningche bolghanda bir milletning esirlep jazaliniwerishidiki buyruq Xudadin bomisa kerek. Chunki allah igem mehribandur.u ozi yaratqan bendisini menggu ozgining qoli bilen jazalap beriwermeydu.lekin sening qeningni ichiwatqanlarning tebi mijez pesxikisi ademni oylandurup nurghun suallarghargha bashlaydu..bundaq diyishimning sewbige kelsem, 6 milyon yehudini qirghin qilghan gitler we uning helqi bilen dunya uchun apet boliwatqa hittayning her qaysi jehetti perqi herkimge ayandur. chunki gitler germaniyisi 2-dunya urushida yehudularni oz ichige alghan halda sansiz ademlrning jenigha zamin bolup, urushi meghlubiyet bilen ahirliship helqarada setchilikke qalghan bolsimu ,germaniyining urushtin keyinki yengi hakimiyiti we keyinki ewlatlar ozlirining hatalighini boynigha aldi,etirap qildi.germaniyining tapini astida qalghan bir qisim doletler yengidin musteqillikke erishti . nemis milliti 2-dunya urushidiki achchiq sawaqlarni qobul qildi hem demigiratiyege we oz dolitidiki demigiratik herketlerge keng yol echip berip heq we kishilik hoquq izdep kelgenlerge chamining yetishiche yardem qildi,qaridi.lekin del buning eksiche xittay hakimiyitichu?ular opkini quyruq korsitip ,demigartiyini peqet qeghez yuzidki we eghizdiki quruq gepke aylandurup quyup,uyghurlargha barliq kuchi bilen diktatura elip bardi.bashqilar uni adem olturdung dise,u yaq didi. Bu mening ichki ishim ,sen arlashma dep turwaldi. Hichnimini boynigha almidi, zadila almidi! Eksiche ular halighanche olturdi,chapti.weten tuprighida qutrighan choshqidek hemme nersini titma-talang qiliwetti.barliq hoquqimizni tartiwaldi,Uyghurlarni men shinjangliq diyishke ,teritoriyimizni xittay teritoriyisige qushup xerite yasashqa mejbur qildi.imanimiz,etiqadimizdin waz kechturush uchun adem eqlige sighdurghili bolmaydighan peskeshliklerning hemmisini qildi.awal tilimizning milli suputini buzdi,andin uni biraqla yoq qiliwetishe orundi..etiqadning bulghinishi,til we medeniyet asmilatsiyisi chapanning peshi tegip ketsila tammadi(anangni)dep tillaydighan,yaxshimusiz ornigha chi fen le me yu(tamaq yidingmu)dep ehwal sorishidighan ach mijez,sapasiz xittaylarning medeniyet kochurush rezil qilmishi tupeyli ,Uyghur xarektiri,exlaqi,insawi yatlishishqa qarap yuzlendi.dini eqidisi suslidi.ular ming bir hile neyrengliri bilen maymun uyuni korsitip ozlirining uyghurlargha qaratqan rohi, jismani,zimin tajawuzchilighini ,qirghinchilighini xelqaradin yushurdi,.ular uyghur we uning tarixini teklimakandiki qum astida qalghan qedimi sheherdek qum astida komup,uni menggu hichkim bilmes bir sirgha aylandurup quyush uchun qolidin kelgenning hemmisini qildi !
3


Eniqki ozini ejdirha millet hisaplaydighan hittay bilen barmaq bilen saniwalghili bolghudek sandiki biz uyghurlarning korushi yene dawamlishidu.sewebi ular wetenning heqiqi igisi bolmish biz uyghurlarni oz ziminimizdin qoghlap chiqarmaqchi.,biz hichqachan ulardek xoshnimizning oyuge mehman bolup kerip, uning tuzini yep tuzlighini chaqmiduq.uni oz uyudin qoghlap chiqiriwetmiduq.ejdatlirimiz weten didi,weten uchun kureshti,weten asminida lepildetmekchi bolghan bayraqlirini kokrekliridin chiqqan qizil qan bilen boyidi.emdi ewlatlar bu yoldin mangdi we mengiwatidu.shundaq heqiqet ayanki weten bizning,peqetla bizning.xittaylar tariximizni etirap qilmisa u ozining ishi.shermendilerche bu zimin bizning dewalsa bu uning numussiz oktemligi.altunni patqaq arisigha tashliwetken bilenmu u yene patqaq arisidin altun bilen chiqidu.tarixning shunche boran-chapqunlirigha berdashliq berip keliwaqtan we zor bedel tolisimu millet suputi bilen yoqalmay keliwatqa uyghurni hindiyanlargha,siganlargha we jim –jitla yoqulup ketken bir qisim milletlerge ohshitishqa bolmaydu. Chunki bizning ajayip tariximizning shahane tamghisi yer sharining pishanisige besilghan ,weten uchun,erkinlik uchun kuresh qilidighan roh qandin-qangha singgen. Oylap korsek dunyaning rezillik,tajawuzchiliq we jinayetni hezim qilip singdurush iqdidari ademning ashqazinigha oxshaydu.normal yiseng hezim bolidu bolmisa yandurup chiqirwetisen.11-sintebir weqesidin keyin xitttay hokumitining uyghurni terorisqa chiqarmaqchi bolhanlighi we ziyade urunushliri, aqiwet dunya jamaetchiligining bu qara koyige suwalghan qolni keynige qayturwetishi buning delili emesmu? .ayning yuzini itek bilen yapqili bolmaydu.xittayning uyghur ziminigha bolghan ajayip chong ishtihasi xelqara aldida ashkara bolushqa bashlidi. Lekin ishtangha chiqqan kongulge tayin bolghinidek xittayning uyghurgha qilghan zorluq –zombilighi ozige ayding bolghachqa ,qorqqan awal mush koturup etraptiki xoshna doletlerde ozining zor herbi we ihtizadi kozuridin paydilinip,ularning ihtizadi jehettiki ajizliq halqisini tutuwelip Uyghur we uyghur mesilisige yat koz bilen qarash sherti bilen qangha boyalghan rezil qolini her jaygha suzushqa bashilid. Biraq xelqaradiki siyasi ozgurushler,millletlerning oz teqdirini ozi belgulesh pirinsipi we uyghurlarning meniwei anisi Rabiye Qadir xanimning turmidin azat qilinishi arqidinla Nobel tenchliq mukapatining eng kuchluk namzatliridin birige aylinishi aghzi ashqa tigip bolghiche burni qanaydighan uyghurdek milletningmu yene yashash hoquqini dawamlashturalaydighanlighining bishariti boldi.

4
Tarixi jeryanning uzun –qisqa bolishi dolet we millet suputini belguleydighan heqiqi olchem emes. amerka chong quruqlighai tepilip hazirghiche bolghan ariliqqa besh yuz yil boldi.tereqqiyat we demegiratiyede dunyaning aldigha otti.ilgirki tarixidiki ademni eng tesirlendurudighan bir weqege nezer salidighan bolsaq ular dunyadiki eng pes,qalaq,paskina peqet qul boqila yaralghan dep kemsitilip haywanlarche muamilige uchrighan negir xelqini ozlirining hisapsiz qan tokushliri bedilige erkinlikke chiqardi,qulluqtun azat qilip oz ejdatlirining ularni ozliri yashawatqan makanidin ayrip ,xeqning yurtida qul blushqa mejbur qilghanlighidek tarixi xatalighini yudi.ularni Amerkida xuddi öz wetinide yashawatqandek tuyghugha kelturush uchun köp tirishchanliqlarni körsetti. mana hazir amerkining yuquri pen-tetqiqat orunliri,siyasi.ihtizad,armiye,maarip,soda ,senet qisqisi barliq hokumet orunlirida ,nahsha we kino cholpanliri saheside dang qaziniwatqa we ishlewatqan negir amerkiliqlar samandek . korup turuptimizki dunyagha tesirini otkuziwatqan amerkining tashqi ishlar ministirimu negir ayaldur.kishilik hoquq we demigiratiyige cheksiz yol echilghan amerka dunyaning barliq jayliridin kelgen irqi,dini,tili,chirayi bi-biri bilen tamamen ohshimaydighan milyonlighan xelqni oz baghrigha singdurup,ularni oz iqdidarini ishlitishke purset yaritip beriwatidu.ayighi uzulmes siyasi shuarsizmu,diktaturisizmu,asmilatsiye qilishsizmu bu yerdiki hemme ish oz jayida ketiwatidu. Shu seweplik amerka minglap koz tikilgen sahipjamal qizdek dunyadiki barliq doletler we ademlerni ozige jelip qilmaqta.bu yerde ademler oz perizentiliridin uchuq-ashkara narazi bolalaydu.oz dinlirigha xalighanche etiqad qilalaydu,uni teshwiq qilalaydu.siyasi teshkilatlarni halighan chaghda quralaydu w bashqa teshkilatlargha yardem qilalaydu.ular qanun yol qoyghan dairide qoral elip satalaydu .namayish qilalaydu. Qacha we qeyerde nime digusi kelse shuni diyeleydu.lekin buningliq bilen ular milli bolgunchi bolup qalmaydu,dini esebi unsurqalpighi kiyip qalmaydu,doletni parchilashqa orundi digen bednam chaplanmaydu,siyasi jinayetchi bolupmu qalmaydu.bu yerde siyasi jinayetchiler ushun atayin yasalghan qarangghu zindanlar we insan qelipidin chiqqan qiyin-qistaqlar bolmaydu.eger siyasi suyiqest orunlashturush,qalpaq kiyguzush,bednam chaplash,urup –qiynap olturushte chimpiyonluqni talishish musabiqisi bolidighan bolsa hittay hokumiti rekortni buzup tashlighan bolar idi. 5 yuz bilen 5 mingning san sehettiki perqi nahayiti kop bolsimu ,bu sanlargha yushurunghan heqiqet we adaletning perqi, kimning awal meydisige chekip chiqishi kerekligi heqqide kapalet bereleydu xalas. 5

Xuda peqet sheytanghila umutsiz sheytan dep lenet yagghdurghan iken,biraq bendilirige yaritishni men yarattim yarilishi ozengdin digen muqedes bir umutni qaldurghanken.uyghurlar islam dinini qobul qilghandin tartip mana hazirghiche allaning bendilirige ata qilghan umudi buyuche yashap kelmekte.gerche menzil uzaq bolsimu seperchilerning ayighi uzulmidi.talay janlirimiz ulup tugusimu umut uluq arman suputide keyinkilerge qalduruldi.umut olmidi!uyghurlar sewri-taqet bilen umut qildi,bir mojizining bolup qelishini kutti,allahdin tilidi.qanhor xittay hokumitining amerika qatarliq demigiratik doletlerdin ornek elishini,ozlirige insanlarche muamile qilishini kuti…kutti..bir kechidila musteqilliqqe eriship ketken ottura asiyadiki xoshna doletlerdek ajayip mojizining bolishi tilidi,xitaylargha dost bolup ,wetenni zawalliqqa yuzlendurushte siyasi eqil bilen teminlep kelgen kelgen rus ”yoldash”larning xittaylargha uyghur mesilisi heqqide ikki eghiz lilla soz qilip qoushini umut qildi.lekin hich sada bolmidi. uyghur hayatidiki kuresh bilen umut birliship ketken uzaq qan-yashliq tarix dawamlishiwerdi.biraq zuwulisi kichik uzulup qalghanlarning toqichi kuyup ketiwermes!bay sozlise lata qozuqi yerge patidighan tarixqa xatime berilipmu qalar!sewebi dunyada inawetke elinghan birla siyasi pirinsip her milleting øz teqdirini ozi belgulesh hoquqining barlighi. Bu yerdiki jinggha toxtaydighan tarixi pakit shuki biz kelgundi emesmiz,biz tajawuzchi emesmiz.biz xeqtin yer,su nan,pul talashmiduq.peqet oz wetinimizning erkinligini talashtuq,hoquqimizni talashtuq.bir ewlat kishiliri ishlimey bir yil ongda yatsimu eng bay hisaplindighan seudu erebistandek,amerkidek we yawropadiki bay doletlerdek yuquri istimal bilen yashishimizgha ixzadi menbe bolidighan nefitlirimizni,altu-kumushlirimizni,medenlirimizni,tegi bayliq bilen toghan ,ajayip isil ab-hawaliq altundek tuprighimizni ach qalghan borilerdin qayturup kelish uchun talashtuq. .
Nowette koz aldimizda mustebitlerning keyni-keynidin yiqilishi ,ich-ichidin qurut yep ketken qeri derexqe oxshap qalghan xittay hokumitiningmu zawalliqqa yuz tutiwatqanlighiha bizni ishendurmekte.amerka we yawropadiki kop sanliq dletlerning uyghur mesilisini alahide we jiddi urungha uyup burunqiha qarighanda kop estayidil muamile qilishi ,xittayni kishilik hoquq bilen eyipleshlirining kopiyishi we dunya miqiyasida xittaygha bolghan turlik besimning kopiyishi uyghur mesilisi uchun siyasi sharait yaritp beriwatidu.bigizni xalta ichige tiqip yushurmaqchi bolghan xittay oz xaltisining tishilwatqanlighini siziwatqachqa ,uler cheghida here bek chaqqandek neshtirini bizge tehimu qattiq sanjiwatid,lekin Umut dimek uyghur dimektur,uyghur dimek umut dimekur. Barliq uyghur dunyaning ozlirige yuruqluq beriwatqan umut otining tehimu ulghiyishini we ashu ot etrapida perwana bolup ,wetenning qarangghu tunlirini yorutuxni zariqip kutmekte.
dunya weziyitining tez ozgurush yuzlinishidin qarighanda ,huda buyrisa bizgimu nusretlik kunler yeqin arida kelidighanlighigha ishenchimiz zor.yeqin kelguside uyghurdin ibaret suyumluk xelq .eshu eziz wetenning isil igiliri dunyada oz qedir-qimmitini tiklep etiwarlinip yashaydu.