PDA

View Full Version : Washingtonda «shinjang ezeldin junggoning ayrilmas bir qismi» sepsetisige reddiye bér



Unregistered
22-08-19, 21:45
Washingtonda «shinjang ezeldin junggoning ayrilmas bir qismi» sepsetisige reddiye bérildi
Muxbirimiz jüme
2014-09-27
http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/medeniyet-tarix/amerika-uyhgur-yighin-09282014122923.html?encoding=latin




• Print
• Hembehr
• Pikir
• Élxet
Anglash yaki chüshürüsh

Amérika paytexti washingtonda chaqirilghan tunji nöwetlik uyghurlar heqqidiki ilmiy muhakime yighinidin körünüsh. Proféssor dmitri wasiylyéw yighingha riyasetchilik qilmaqta. 2014-Yili 27-Séntebir, washington.
RFA/Jüme

Amérika paytexti washingtonda chaqirilghan tunji nöwetlik uyghurlar heqqidiki ilmiy muhakime yighinidin körünüsh. 2014-Yili 27-Séntebir, washington.

Amérika paytexti washingtonda chaqirilghan tunji nöwetlik uyghurlar heqqidiki ilmiy muhakime yighinining axirqi künide nöwette xitay hökümiti uyghurlargha singdürüshke tirishiwatqan «shinjang ezeldin junggoning ayrilmas bir qismi» sepsetisige küchlük rewishte reddiye bérildi.
Bu sözlerni rusiye sherq tetqiqat instituti tetqiqatchisi sérgéy dmitiryéw otturigha qoydi.
U, özining «mongghul impériyisidiki uyghurlar: qaraqurum mesilisi heqqide» dégen témida bergen léksiyiside, uyghurlar mongghul égizlikide qorghan döletler we ularning tang sulalisi bilen köp jenglerni qilghanliqi we axirida tang sulalisi impératorining uyghur xanigha öz qizini bérish arqiliq uyghurlar bilen tinchliq ornatqanliqini körsetti.
U yene yüen sulalisi dewride mongghul ordisida yuqiri emellerni tutqan uyghurlarning bolghanliqi, uyghurlarning yüen sulaliside yétekchilik rollarni oynighanliqni bildürdi.
U doklatining axiridiki soal-Jawab qismida muxbirning sorighan «nöwette xitay hökümiti uyghur élide ‹shinjang ezeldin junggoning ayrilmas bir qismi› ikenlikidin ibaret shoarini uyghurlarning éngigha singdürüshke urunuwatidu, ular ‹uyghurlar ezeldin dölet qurup baqmighan› deydu, sizningche bu logikiliqmu?؛ dégen soaligha: «elwette, bu mentiqsiz we külkilik» dep qisqa hem qiziqarliq jawab bérip, yighin ehlini küldürüwetti.
Sérgéy dmitiryéwning doklatida körsitishiche, uyghur mongghul égizlikidin tartip, nöwettiki uyghur éli rayonlirida qudretlik döletlerni qurghan xelq.
Yuqiriqilardin bashqa yighinning bügünki qismida yene uyghurlarning qedimiy shehiri towa qorghini we türk runik yéziqlirining bayqilishi, qedimiy uyghur yéziqida yézilghan «maytrismit» dramisi, qedimiy uyghur edebiyati tarixi, uyghurlardiki islam dini we 1949-Yilidin 2000-Yilighiche bolghan uyghur ziyaliylar qatlimidiki özgirishler, qatarliq témilarda etrapliq we mol mezmunluq léksiyiler sözlendi.
Bügünki léksiyide kishining diqqitini eng tartqan tereplerning yene biri bolsa uyghur doktor memtimin ela sözligen «utopiye (ghayiwi güzel jemiyet) bilen anti-Utopiye (yeni échinishliq réalliqtiki hakim mutleqliq): 1949-Yilidin 2000-Yilghiche bolghan ariliqtiki uyghur ziyaliyliri» namliq léksiyide otturigha qoyghan yéqini zaman uyghur jemiyitidiki uyghur ziyaliylirining xataliqi we ularning utuqliri heqqidiki léksiye boldi.
U, léksiyide 1949-Yilidin 2000-Yilighiche bolghan ariliqta xitay hökümitining, musteqilchi, dindar we milletke mesuliyetchan uyghur ziyaliylirini qedemmu qedem yoqitip, axirida qélip qalghan uyghur ziyaliylirini xitay kommunist idéologiyisige xizmet qildurghanliqini otturigha qoydi.
U yene halbuki, 1976-Yilidin 90-Yilghiche bolghan ariliqta yene köpligen uyghur ziyaliylirining eyni waqittiki siyasiy atmosféradin paydilinip, uyghur kimliki we uyghur millitichilik idéologiyisini qayta tirildürüshke urunghanliqi, ilgiri xitay kommunistliri bilen bir mewqede turup kelgen bir qisim ziyaliylarning öz xataliqini tonushqa tirishqanliqini körsetti.
U yene, meshhur uyghur yazghuchiliridin abdurehim ötkür we zordun sabir qatarliq merhum yazghuchilarning ömrining axirida bolsimu öz xelqi aldidiki milliy burchini ada qilghanliqini tilghan aldi.
Memtimin ela axirida, yéqinda ömürlük qamaq jazasigha höküm qilghan uyghur ziyaliysi ilham toxti heqqide toxtilip, uning bir qeyser kishi ikenlikini, xitayning uni qamaqqa buyrush arqiliq uyghur ziyaliylirini yene bir qétim délighulda qilmaqchi bolghanliqi, emma buningliq bilen uyghurlarning ümidsizlenmesliki kéreklikini bildürdi.
Yighin axirida ziyaritimni qobul qilghan uyghur mesilisi mutexessisi insanshunas ariyan dwayér xanim, uyghurlarning kimliki, medeniyiti mislisiz bésimgha duch kéliwatqan, xitay hökümiti uyghurlarni térrorizmgha baghlap basturushqa tirishiwatqan mushundaq mezgilge toghra kelgen bu yighinning kishilerge uyghurlarning nöwettiki weziyitini tonutushta muhim ehmiyetke ige ikenlikini bildürdi.
U mundaq dédi: bu yighin arqiliq kishiler uyghur medeniyiti, tarixi, tili we arxéologiyesining, chongqurluqi, güzellikini we molliqini bilip yétileydu. Bu yighin yene, kishilerning öz teqdirini özi belgilesh, héch bolmighan öz medeniyiti we kimlikini saqlap qélishqa heqliq ikenliknimu yene bir qétim eslitidu.
Mezkur yighin mushu mezmunda amérikida chaqirilghan kölimi we chétishliq dairisi bir qeder keng bolghan tunji ilmiy muhakime yighini bolup hésablinidu.
Jorj washington uniwérsitéti yawropa, rusiye we yawro-Asiya tetqiqat institutining sahibxaniliq qilishi bilen échilghan mezkur yighin üch kün dawam qilidu. Yighingha amérika, engliye, firansiye, gérmaniye, türkiye qatarliq döletlerdin kelgen tetqiqatchilar, alimlar we axbarat xadimliri bolup 100 ge yéqin kishi qatnashti.



Közetküchiler amérika hökümitini xitayning uyghurlarni basturushigha yantayaq bolup qalmasliq heqqide agahlandurdi
Muxbirimiz irade
2014-08-26

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/siyaset/amerika-xitay-08262014230338.html?encoding=latin



• Print
• Hembehr
• Pikir
• Élxet
2014-u0826-pma.mp3

Kocha charlawatqan xitay qoralliq küchliri. 2014-Yili 3-Mart, qeshqer.
Imaginechina

Hörmetlik radio anglighuchilar, dunyada yéngidin yükséliwatqan küch bolghan xitay bilen kona qudretlik dölet amérikining diplomatik munasiwetliri yillardin béri dawalghush ichide ilgirilidi. Obama textke chiqqandin kéyin ikki terepning iqtisadiy hemkarliqlirini kücheytish hemkarliqliri küpiyip, munasiwetlerde bir mezgil ilgirilesh körülgen bolsimu, biraq amérikining asiya ténch okyandiki mewjutluqini kücheytish siyasiti we rayondiki xitaygha xoshna döletler bilen herbiy hemkarliqlirini kücheytishi we shundaqla xitayning kishilik hoquq xatirisige ait weqeler yenila bu ikki dölet hemkarliqida soghuqchiliqlarni keltürüp chiqardi.

Amérika hökümiti özining diplomatiyiside asiyadiki zor dölet xitay bilen ijabiy munasiwet ornitishni, bu ikki döletning hemkarliqining dunya tinchliqi üchün we dunyaning parawanliqi üchün intayin muhimliqini, shunga amérikining xitay bilen ijabiy munasiwet ornitishni xalaydighanliqini tekitlep keldi. Shunga amérika xitay bilen istratégiye we iqtisad söhbiti, kishilik hoquq söhbiti we bashqa türlük diplomatik uchrishish yolliri arqiliq öz - Ara chüshinish we hemkarliqni ilgiri sürüshni nishan qilmaqta.

Biraq, bezi közetküchiler amérikining xitay bilen bolghan munasiwetlirini tengsheshte intayin sezgür bolushi kéreklikini, xitay bilen yaxshi munasiwet ornitimen depla uning dépigha usul oynap qalmasliqi kéreklikini eskertmekte. Ularning qarishiche, xitay hökümiti amérikining xitay bilen yaxshi munasiwet ornitish arzusini suyistimal qilip, amérikining rayondiki shérik döletliri aldidiki inawitige tesir yetküzmekte, tengpungsiz hemkarliqni himaye qilmaqta we amérikining diqqitini burash arqiliq muhim mesililerni bir chetke qayrip qoymaqta. Amérikida chiqidighan «dölet menpeeti» zhurnilida élan qilinghan «amérika xitaygha yaq déyelemdu?» mawzuluq mulahizide amérika - Xitay munasiwetliride amérika sadir qiliwatqan xataliqlar otturigha qoyulghan bolup, bu, jenubiy déngizning igilik hoquqi kürishige qarita amérikining pozitsyisi, asiya tinch okyan rayondiki shérik döletliri bilen bolghan munasiwiti, xitay bilen herbiy sahediki alaqiliri we térrorluqqa qarshi hemkarliq qatarliq sahelerni öz ichige alidu.

Maqalidiki diqqet qozghaydighan bir nuqta, uning uyghurlargha munasiwetlik qismi bolup, mulahizide amérika xitay bilen térrorluqqa qarshi küreshte hemkarlashqanda xitay hökümitining uyghurlarning kishilik hoquq heriketlirini basturushigha yantayaq bolup qalmasliq heqqide agahlandurulghan. Uningda mundaq déyilgen :

- Amérika xitay bilen hemkarlashqanda bashqa döletler bilen bolghan munasiwitini buzuwélishtin yaki özining inawitini chüshüriwélishtin éhtiyat qilishi kérek. 2014 - Yili amérika - Xitay térrorluqqa qarshi turush söhbiti amérikining xitay bilen ijabiy munasiwet ornitish üchün atqan qedemlirining biri. Biraq, xitay hökümitining uyghur élida «térrorluq» qa qarshi küresh dep turup yürgüzüwatqan qattiq qolluq siyasiti - Mesilen, yéqinda xitayning 59 «térror gumandari» ni étip öltürüshi we 215 ademni qolgha élishtek heriketliri xelqaraliq kishilik hoquq aktiplirining we kishilik hoquq organlirining qattiq naraziliqini qozghighan. Shunga xitay bilen térrorluqqa qarshi küresh söhbitige olturush we söhbetning échilish nutqini dölet ishliri ministirliqining kishilik hoquq we jamaet bixeterlikige mesul muawin ministiri sara siwalni qilghuzush arqiliq amérika shübhisizki, xitayning uyghurlargha tutqan muamilisige yéshil chiraq yéqip bergendek tesr bérip qoyidu.

Derweqe bu yil 7 - Ayning 15 - Küni, washingtonda ötküzülgen «amérika - Xitay térrorluqqa qarshi turush söhbiti» de xitay terep amérikidin özining «sherqiy türkistan küchliri» ni basturushini qollishi we chüshinishini telep qilghanliqi ashkarilanghan idi. Eyni chaghda élan qilinghan xewerlerdin qarighanda, söhbette xitay sherqiy türkistan islam herikitining «térrorluq» teshkilat ikenlikini tekitlep, özining hazir uyghur élida élip bériwatqan qattiq basturush heriketlirini aqlighan. Ular shundaqla amérikini térrorluq mesiliside «ikki xil ölchem» qollanmasliqqa chaqirip, xitayning atalmish «sherqiy türkistan térrorchilirigha zerbe bérish herikitini qollash» qa chaqirghan. Biraq xewerlerde, amérikining söhbet jeryanida xitayning bu telipige qandaq jawab bergenliki éniq tilgha élinmighan idi. «Dölet menpeeti» zhurnilida élan qilinghan mulahizide bu heqte yuqiridiki söhbetning eslide xitayni térrorluqqa qarshi küreshte qolliniwatqan qattiq qolluq heriketlirini peseytishke chaqiridighan yaxshi purset ikenliki, amérikining xitay bilen bu sahediki hemkarliqini uning xitayning hazirqi heriketlirini qollaydighanliqining ipadisi, dep qarilip qélishining aldini élishi kéreklikini eskertip, chünki amérika ilgiri bundaq bir xataliqni sadir qildi, dégen. Mulahizide yene mundaq déyilgen :

- 2001 - Yili 11 - Sintebir weqesi yüz bergendin kéyin, xitay hökümiti amérikining térrorluqqa qarshi urushtiki ajizliqidin paydilinip turup, özining ichidiki milliy we diniy mesilisini «térrorluq» mesilisi dep élan qiliwaldi. Netijide, buning bilen 2002 - Yili sherqiy türkistan islam herikiti térrorluq teshkilati dep élan qilinip, xitayning qattiq qolluq siyasetlirini bimalal yürgüzüshige purset yaritip berdi. Biraq, bir qanche yildin kéyin amérika gerche sherqiy türkistan islam herikitini özining térror tizimlikidin öchürüwetken bolsimu we xitayning uyghurlargha tutqan muamilisini tenqid qilghan bolsimu, biraq xitayning atalmish térrorluqni basturush herikiti özgermidi.

Mulahizide, amérikining mushuninggha oxshash xataliqlirining amérikigha oxshash kishilik hoquq we diniy erkinlikning himayichisi, démokratiye we qanun ijra qilghuchi, dep qarilidighan bir döletning étibarigha intayin chong ziyan béridighanliqi eskertilgen. Amérika uyghur birleshmisi reisi alim séyitof ependi xitay hökümitining térrorchi dep basturuwatqanlirining emeliyette uyghur xelqi ikenlikini eskertti.
Munasiwetlik xewerler
Qizilsu yézisida «muqimliq boyiche chatma jawabkarliq mesuliyetnamisi» yolgha qoyulghan
Muxbirimiz qutlan
2014-08-27
http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/kishilik-hoquq/chatma-mesuliyet-08272014211904.html?encoding=latin




• Print
• Hembehr
• Pikir
• Élxet
2014-u0827-pmq.mp3

Qizilsu yézisidiki «muqimliq boyiche chatma jawabkarliq mesuliyetnamisi» höjjiti
RFA/Qutlan