PDA

View Full Version : ئۇيغۇرىستان، شىنجاڭ ۋە شەرقى تۇركىستان



Unregistered
03-07-19, 21:19
Uyghuristan, Shinjang/ we sherqi Turkistan Iqisim

Awtor: Mertmusa Oghli
Sidiqhaki
(Diplom Arxitektur)

"Shinjang/新疆" we "sherqi Turkistan - Dong tu-東突厥斯坦 " digen isimlar Uyghurlargha chaplinip kop dert tarttuq, ishimizning onggha tartmasliqini, balayi-apetlerning barghansiri kopuyup, bizni weyran qiliwatqanliqidiki seweplerni zadila bu "isimlar"din dep qarimaymen-elbette. Emma yenila etrapimizgha qarash kirek:

Janabi Alla qoyup bergen eng shereplik ismini yoqatmay oz millitige qoyghan we bu isim bilen oz doletlirini ozbekistan, qirghizistan, Qazaqistan,Tajikistan, afghanistan , pakistan, hindistan, mungghuliye, rosiye dep atap milli kimliki bilen dunyada ozini qobul qildurup, tonutqan we qoghdawatqan budoletlerge qararsh kirek. Her yili otkuziwatqan dolet bayramlirigha qaridingizmu? Ulargha qarighanda meslikimiz kilip, kozlirimiz qamishidu, yureklirimiz mujuludu...

Xitay we arimizdiki Xitaydinmu better, satqunlar bizge tariximizda dolet bolup otken Uyghuristan, Uyghuria, Uyghuriye we Uyghuriyalarni unutturdi. Azghun Uyghurlar "shinjang" we "sherqi Turkistan"ni aghzidin chushurmeydighan boldi."Uyghuristan, Uyghuria, Uyghuriye we Uyghuriya"diyishni haram deydighan halgha keldi.

Duq diki "biz Uyghurlar musteqilliq telep qilmaymiz", "Awtonumiye" , "Xitay birliki bolimiz"dep ilan qilghuchilarning pirogramisiXitayning Uyghurlarni menggu mustemlike qilish sistimisidur. Bu sistima duq ning komputirigha qachilap birilgen. Uaa ning adresi xong kong firmsigha teelluq, waqti bijing waqtigha toghrilan'ghan. Xitay we duq -her ikki terep "shinjang" we "sherqi Turkistan" dep atapla keldi.
_____

5-Iyul qirghinchiliqida bezi Qazaqlar"men Uyghur emes-Qazaq"dep baqqan bolsimu olgenler we yaridar bolghanlar bar. Hetta bezi nadanliri Uyghurlarni Xitayning sayisigha kiriwilip chetke qaqidighan derijige hem kelgen idi. Tiximu qiziqarliqi: Xitay witnam bilen urush qilghan u yillarda qattiq meghlubiyetke uchrighan bolup,giwangdung olkisi herbi rayunigha tewe eskerlirining yirimi olup tugigen. Herqaysi olke, awtunum rayun'gha tewe herbi rayunlardin esker seplep urushqa iwetken.Witnamdin kelgen bu qattiq zerbini Xitay, Amirika bilen Rosiyedin korup nahayiti alaqzade bolghan.

"Amirika sherqtin shepe birip qoyup, roslar gherptin wujum qilidighan boldi"-dep qarighan Xitay wetinimizning shimalidiki armiyesining yirimini gensugha chikindurushke bashlidi. Buning bilen Xitaylar wetinimizdin ole-tirilishige qarimay qichishqa bashlidi. Urumchide poyizgha chiqimen dep qistilp olgen Xitaylarning jesetliri ozliri teripidin dessep-cheynelgen. Qeshqerdiki Xitay puxraliri wilispit, kiyim tikish mashinilirini bazarda on-yigirme somdin ilishigha sitip qichishqa bashlighan idi.

Birqitim yaxshi oylap baqayli: eger Xitaylar shu qachqiniche qichip qaytip kelmigen bolsa bu makanning, bu wetenning ismi yene "shinjang" we "sherqi Turkistan" dep atilarmu -idi?!
_____

Bu yerde birnersini eskertmekchimen: tashqurghandin Xitaylar qichishqa bashlighanda tashqurghandin Uyghurlar chiqip ketsun, Xitaylar qalsun digen Tajiklarmu bolghan. "Yerlik milletchilikke qarshi heriket(80-yil?)"Te, Xitay tashqurghan rayunida Tajiklarni Uyghurgha qarshi kushkurtup "Uyghur milletchilikige qarshi heriket"oyushturghan idi. Enwer yusup bashliqidiki "sherqi Turkistan(Dong tu-東突厥斯坦) surgunde hokumiti" qurulghanda Erkin isa, Ablikm baqi, Dolqun qember, Qurban weliler teng qarshi chiqqan bolup , Omer qanatni aldigha chiqirip: " kelguside hokumet doletke aylinip qalsa Qazaq, qirghiz qatarliq milletlerni qandaq birterep qilmaqchi siler? " Dep eblexlerche soal soratquzghan idi. Bu ishlar heqiqiten oylunup korushke tigishlik ehwal bolup, texi musteqilliqni qolgha almay turup qirindashlirimizgha ziyan-zexmet kilidighan her-qandaq soz-herikettin uzaqta turushimiz kirek.

Bügün Xitayning heqiqi mahiyitini bilgen qirindashlirimiz Xitaydin ozlirige hichqachan wapa kelmeydighanlighini tonup yetti. Eslidila Uyghur-Qazaq- qirghiz, ozbekler tili bir qérindash milletler idi. Bugun lagirdiki Qazaqlarning sani yuzmingdin artuq ikenlikini Qazaqistan'gha qichip chiqqan Qazaqlar dunyagha ilan qilmaqta. Qazaqistan, Qirghizistan...lardiki bu sadalar Uyghurlargha Medet Ilham besh etmekte. (1)
_____

Ismini ashkarilashtin chikin'gen bireylen manga bularni yazghan:

"sile köp heqni sözleydila, köp toghra gep qilidila. Diginingizdek „sherqi türkistan/ Dong tu-東突厥斯坦“ digen namni Xitay we Uyghurlar opmu-oxshash teng waqitta neme uchun qollunup keldi? -hich bir Eqlim yetmeydu. Yaki shu mezgillerde özlirining Uyghur ikenlikini bilmeydighan waqitlarmu ye. Eng bolmighanda qeshqeriye dep qoysichu. Uyghur milliti nopus jehette mutleq üstün orunda tursa, ta bügünki kündimu :"bashqa milletler bilen bille yashighanlighimiz üchün sherqi türkistan dep ilishimiz kérek, Uyghuristan disek bashqa milletlerni renjitip qoyumiz"- dep kona xamanni sorup olturimiz. Hey qérindashlirim eger Uyghuristan dep dolet quralisingiz bashqa milletler renjipmu ketmeydu. Siz ensirigen milletlerning hemmisining döliti bar, ularni dölitingizde erkin azade yashighili qoysingiz, barawer muamile qilalisingiz ular üchün shu ewzel. Yéqinqi yillarda Uyghursitandiki nurghun Qazaqlar bizning dölitimiz bar, Xitayda erkin yashisaqla boldi, qalghini bilen bizning nime karimiz dep yashap kelgen idi. Her-qanche bana-sewep, toqunaq toqusimu beribir put tirep turalmaydighan "shinjang/新疆" we "sherqi Turkistan/ Dong tu-東突厥斯坦" digenler bilen biz Uyghurlarni ap-ashkare axmaq qilip kiliwatqanlargha qarap ésit ... Ésit ... Diyishtin bashqini bilelmidim".
_____

Izahat we Menbeler:

Awtor: Mertmusa Oghli
(Diplom Arxitektur)
http://thumb.ibb.co/gHakrQ/DSC01776.jpg
http://www.imagebam.com/image/b0dc3a540393158

(1)-
https://www.facebook.com/kazakhaber/...3679627021165/
https://www.facebook.com/kazakhaber/...74114605977667 /
https://www.facebook.com/kazakhaber/...6882786034182/
https://www.facebook.com/kazakhaber/...6796516042809/
https://www.facebook.com/kazakhaber/...66620206727109

Maqalening dawami II Qisimda
______

ئۇيغۇرىستان، شىنجاڭ ۋە شەرقى تۇركىستان Iقىسىم

Awtor: Mertmusa Oghli
Sidiqhaki
(Diplom Arxitektur)

"شىنجاڭ" ۋە "شەرقى تۇركىستان" دىگەن ئىسىملار ئۇيغۇرلارغا چاپلىنىپ كوپ دەرت تارتتۇق، ئىشىمىزنىڭ ئوڭغا تارتماسلىقىنى، بالايى-ئاپەتلەرنىڭ بارغانسىرى كوپۇيۇپ، بىزنى ۋەيران قىلىۋاتقانلىقىنى زادىلا بۇ "ئىسىملار"دىن دەپ قارىماسلىق كىرەك.

ئەمما يەنىلا ئەتراپىمىزغا قاراش كىرەك: جانابى ئاللا قويۇپ بەرگەن ئەڭ شەرەپلىك ئىسمىنى يوقاتماي ئوز مىللىتىگە قويغان ۋە بۇ ئىسىم بىلەن ئوز دولەتلىرىنى ئوزبەكىستان، قىرغىزىستان، قازاقىستان،تاجىكىستان، ئافغانىستان ، پاكىستان، ھىندىستان، مۇڭغۇلىيە، روسىيە دەپ ئاتاپ مىللى كىملىكى بىلەن دۇنيادا ئوزىنى قوبۇل قىلدۇرۇپ، تونۇتقان ۋە قوغداۋاتقان بۇدولەتلەرگە قارارش كىرەك. ھەر يىلى ئوتكۇزىۋاتقان دولەت بايراملىرىغا قارىدىڭىزمۇ؟ ئۇلارغا قارىغاندا مەسلىكىمىز كىلىپ، كوزلىرىمىز قامىشىدۇ، يۇرەكلىرىمىز مۇجۇلۇدۇ...

خىتاي ۋە ئارىمىزدىكى خىتايدىنمۇ بەتتەر، ساتقۇنلار بىزگە تارىخىمىزدا دولەت بولۇپ ئوتكەن ئۇيغۇرىستان، ئۇيغۇرىا، ئۇيغۇرىيە ۋە ئۇيغۇرىيالارنى ئۇنۇتتۇردى. ئازغۇن ئۇيغۇرلار "شىنجاڭ" ۋە "شەرقى تۇركىستان"نى ئاغزىدىن چۇشۇرمەيدىغان بولدى."ئۇيغۇرىستان، ئۇيغۇرىا، ئۇيغۇرىيە ۋە ئۇيغۇرىيا"دىيىشنى ھارام دەيدىغان ھالغا كەلدى.

دۇق دىكى "بىز ئۇيغۇرلار مۇستەقىللىق تەلەپ قىلمايمىز"، "ئاۋتونۇمىيە" ، "خىتاي بىرلىكى بولىمىز"دەپ ئىلان قىلغۇچىلارنىڭ پىروگرامىسىخىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنى مەڭگۇ مۇستەملىكە قىلىش سىستىمىسىدۇر. بۇ سىستىما دۇق نىڭ كومپۇتىرىغا قاچىلاپ بىرىلگەن. ئۇئائا نىڭ ئادرەسى خوڭ كوڭ فىرمسىغا تەئەللۇق، ۋاقتى بىجىڭ ۋاقتىغا توغرىلانغان. خىتاي ۋە دۇق -ھەر ئىككى تەرەپ "شىنجاڭ" ۋە "شەرقى تۇركىستان" دەپ ئاتاپلا كەلدى.
_____

5-ئىيۇل قىرغىنچىلىقىدا بەزى قازاقلار"مەن ئۇيغۇر ئەمەس-قازاق"دەپ باققان بولسىمۇ ئولگەنلەر ۋە يارىدار بولغانلار بار. ھەتتا بەزى نادانلىرى ئۇيغۇرلارنى خىتاينىڭ سايىسىغا كىرىۋىلىپ چەتكە قاقىدىغان دەرىجىگە ھەم كەلگەن ئىدى. تىخىمۇ قىزىقارلىقى: خىتاي ۋىتنام بىلەن ئۇرۇش قىلغان ئۇ يىللاردا قاتتىق مەغلۇبىيەتكە ئۇچرىغان بولۇپ،گىۋاڭدۇڭ ئولكىسى ھەربى رايۇنىغا تەۋە ئەسكەرلىرىنىڭ يىرىمى ئولۇپ تۇگىگەن. ھەرقايسى ئولكە، ئاۋتۇنۇم رايۇنغا تەۋە ھەربى رايۇنلاردىن ئەسكەر سەپلەپ ئۇرۇشقا ئىۋەتكەن.ۋىتنامدىن كەلگەن بۇ قاتتىق زەربىنى خىتاي، ئامىرىكا بىلەن روسىيەدىن كورۇپ ناھايىتى ئالاقزادە بولغان.

"ئامىرىكا شەرقتىن شەپە بىرىپ قويۇپ، روسلار غەرپتىن ۋۇجۇم قىلىدىغان بولدى"-دەپ قارىغان خىتاي ۋەتىنىمىزنىڭ شىمالىدىكى ئارمىيەسىنىڭ يىرىمىنى گەنسۇغا چىكىندۇرۇشكە باشلىدى. بۇنىڭ بىلەن خىتايلار ۋەتىنىمىزدىن ئولە-تىرىلىشىگە قارىماي قىچىشقا باشلىدى. ئۇرۇمچىدە پويىزغا چىقىمەن دەپ قىستىلپ ئولگەن خىتايلارنىڭ جەسەتلىرى ئوزلىرى تەرىپىدىن دەسسەپ-چەينەلگەن. قەشقەردىكى خىتاي پۇخرالىرى ۋىلىسپىت، كىيىم تىكىش ماشىنىلىرىنى بازاردا ئون-يىگىرمە سومدىن ئىلىشىغا سىتىپ قىچىشقا باشلىغان ئىدى.

بىرقىتىم ياخشى ئويلاپ باقايلى: ئەگەر خىتايلار شۇ قاچقىنىچە قىچىپ قايتىپ كەلمىگەن بولسا بۇ ماكاننىڭ، بۇ ۋەتەننىڭ ئىسمى يەنە "شىنجاڭ" ۋە "شەرقى تۇركىستان" دەپ ئاتىلارمۇ -ئىدى؟!
_____

بۇ يەردە بىرنەرسىنى ئەسكەرتمەكچىمەن: تاشقۇرغاندىن خىتايلار قىچىشقا باشلىغاندا تاشقۇرغاندىن ئۇيغۇرلار چىقىپ كەتسۇن، خىتايلار قالسۇن دىگەن تاجىكلارمۇ بولغان. "يەرلىك مىللەتچىلىككە قارشى ھەرىكەت(80-يىل؟)"تە، خىتاي تاشقۇرغان رايۇنىدا تاجىكلارنى ئۇيغۇرغا قارشى كۇشكۇرتۇپ "ئۇيغۇر مىللەتچىلىكىگە قارشى ھەرىكەت"ئويۇشتۇرغان ئىدى. ئەنۋەر يۇسۇپلەر باشچىلىقىدا"شەرقى تۇركىستان سۇرگۇندە ھوكۇمىتى" قۇرۇلغاندا ئەركىن ئىسا، ئابلىكم باقى، دولقۇن قەمبەر، قۇربان ۋەلىلەر قارشى چىققان بولۇپ ، ئومەر قاناتنى ئالدىغا چىقىرىپ: " كەلگۇسىدە ھوكۇمەت دولەتكە ئايلىنىپ قالسا قازاق، قىرغىز قاتارلىق مىللەتلەرنى قانداق بىرتەرەپ قىلماقچى سىلەر؟ " دەپ ئەبلەخلەرچە سوئال سورىغان ئىدى. بۇ ئىشلار ھەقىقىتەن ئويلۇنۇپ كورۇشكە تىگىشلىك ئەھۋال بولۇپ، تىخى مۇستەقىللىقنى قولغا ئالماي تۇرۇپ قىرىنداشلىرىمىزغا زىيان-زەخمەت كىلىدىغان ھەر-قانداق سوز-ھەرىكەتتىن ئۇزاقتا تۇرۇشىمىز كىرەك.

بۈگۈن خىتاينىڭ ھەقىقى ماھىيىتىنى بىلگەن قىرىنداشلىرىمىز خىتايدىن ئوزلىرىگە ھىچقاچان ۋاپا كەلمەيدىغانلىغىنى تونۇپ يەتتى. ئەسلىدىلا ئۇيغۇر-قازاق- قىرغىز، ئوزبەكلەر تىلى بىر قېرىنداش مىللەتلەر ئىدى. بۇگۇن لاگىردىكى قازاقلارنىڭ سانى يۇزمىڭدىن ئارتۇق ئىكەنلىكىنى قازاقىستانغا قىچىپ چىققان قازاقلار دۇنياغا ئىلان قىلماقتا.
_____

ئىسمىنى ئاشكارىلاشتىن چىكىنگەن بىرەيلەن ماڭا بۇلارنى يازغان: "سىلە كۆپ ھەقنى سۆزلەيدىلا، كۆپ توغرا گەپ قىلىدىلا. دىگىنىڭىزدەك شەرقى تۈركىستان دىگەن نامنى قانداقلارچە قوللىنىپ قالدىكىن ھىچ بىر ئەقلىم يەتمەيدۇ. ياكى شۇ مەزگىللەردە ئۆزلىرىنىڭ ئۇيغۇر ئىكەنلىكىنى بىلمەيدىغان ۋاقىتلارمۇ يە. ئەڭ بولمىغاندا قەشقەرىيە دەپ قويسىچۇ. ئۇيغۇر مىللىتى نوپۇس جەھەتتە مۇتلەق ئۈستۈن ئورۇندا تۇرسا، تا بۈگۈنكى كۈندىمۇ :"باشقا مىللەتلەر بىلەن بىللە ياشىغانلىغىمىز ئۈچۈن شەرقى تۈركىستان دەپ ئىلىشىمىز كېرەك، ئۇيغۇرىستان دىسەك باشقا مىللەتلەرنى رەنجىتىپ قويۇمىز"- دەپ كونا خاماننى سورۇپ ئولتۇرىمىز. ھەي قېرىنداشلىرىم ئەگەر ئۇيغۇرىستان دەپ دولەت قۇرالىسىڭىز باشقا مىللەتلەر رەنجىپمۇ كەتمەيدۇ. سىز ئەنسىرىگەن مىللەتلەرنىڭ ھەممىسىنىڭ دۆلىتى بار، ئۇلارنى دۆلىتىڭىزدە ئەركىن ئازادە ياشىغىلى قويسىڭىز، باراۋەر مۇئامىلە قىلالىسىڭىز ئۇلار ئۈچۈن شۇ ئەۋزەل. يېقىنقى يىللاردا ئۇيغۇرسىتاندىكى نۇرغۇن قازاقلار بىزنىڭ دۆلىتىمىز بار، خىتايدا ئەركىن ياشىساقلا بولدى، قالغىنى بىلەن بىزنىڭ نىمە كارىمىز دەپ ياشاپ كەلگەن ئىدى. ھەر-قانچە بانا-سەۋەپ، توقۇناق توقۇسىمۇ بەرىبىر پۇت تىرەپ تۇرالمايدىغان "شىنجاڭ" ۋە "شەرقى تۇركىستان(دوڭتۇ)" دىگەنلەر بىلەن بىز ئۇيغۇرلارنى ئاپ-ئاشكارە ئاخماق قىلىپ كىلىۋاتقانلارغا قاراپ ئېسىت ... ئېسىت ... دىيىشتىن باشقىنى بىلەلمىدىم".

Izahat we Menbeler:

Awtor: Mertmusa Oghli

(Diplom Arxitektur)

http://thumb.ibb.co/gHakrQ/DSC01776.jpg
http://www.imagebam.com/image/b0dc3a540393158

(1)-
https://www.facebook.com/kazakhaber/...3679627021165/
https://www.facebook.com/kazakhaber/...74114605977667 /
https://www.facebook.com/kazakhaber/...6882786034182/
https://www.facebook.com/kazakhaber/...6796516042809/
https://www.facebook.com/kazakhaber/...66620206727109

Maqalening dawami II Qisimda