PDA

View Full Version : Neme Ishlar Bolghan, Neme Ishlar Boliwatidu, Neme Ishlar Bolishi Mumkin



Unregistered
10-03-19, 22:43
1. Neme Ishlar Bolghan

20-esirdin bashlisaq, Uyghurlar Sherqiy Turkistanda musteqil (emeliyette Mongholiyige oxshash Sovietning bir beqindi dowliti) dowletni qurush pursiti bolghan 1922-yilidin 1938-yilghiche bolghan bir tarixi mezgilni qoldin berip qoyghandin keyin, hazirqi teghdiri asasen bekitilip bolghan. Elwette u mezgilde Uyghurlarning ang-sewiyesi kommunism ideologiyisini qobul qilishni we shu waqittiki weziyetni toghra molcherleshke yar bermeyti, buning misali 1933-yili Uyghurlar qurghan we uni saqlashqa tirishqan Sherqiy Turkistan Islam Jumhuriyitidur.

Birleshken Dowletler Teshkilati (UN) 1945-yili 10-ayda resmiy qurulghan bolsimu, Amerika emeliyette 1939-yilila Guomindang Xitay, Engliye, Soviet qatarliq dowletlerning pikir meslihetini elip turup bu sistemaning tunji nusxisini layiheligen. Bundaq bir layihe elwette bu qatnashquchi chong dowleterning shu mezgildiki ozi telep qilghan territoriyisige maqul bolidu.

Shundaq qilip 2-dunya urushi axirlishishqa az qalghanda mundaq muhim ishlar yuz beridu:

**1944-yili Amerika brinchi atom bombisini yasap bolidu
**1944 7-ayda Americaning New Hampshire ishtatining Bretton Woods degen yerida Guomindang Xitay qatarliq 40 necche dowletning ishtirakida dunya yengi pul-muamile sistemisini qurush yighini echilip, hazirqi Xalqara Pul-Muamile Fondi (IMF) we Dunya Bankisi (World Bank) qurush pilanlinidu hemde Amerika dollirining muamilide bekitilgen pul birligi bolushi maqullinidu.

1944-yili 11-ayda Sovietning qatnishishi bilen Guljida inqilap partilaydu we Sherqiy Turkistan Jumhuriyiti qurulidu. Hazirdin qarighanda bu shu waqittiki weziyette Sovietning atom bombisi yasash pilani boyiche Urangha we bashqa bayliqlargha erishish uchun qoyghan uyunidek turidu.

1945-yili 2-ayda Yaltada Amerika presidenti Roosevelt, Engliye bash weziri Churchill, Soviet rehbiri Stalinning ishtirakida 2-dunya urushidin keyinki dunya hewpsizlik tertiwi yighini echilidu, bu yighingha gerche Guomindang Xitay qatnishalmighan bolsimu, uning ittipaqdishi bolghan Amerika Xitay menpeetige wekillik qilidu, uzun muzakirilerdin keyin Stalin Mongholiyining 1922-yilidin buyan mewjut bolghan musteqillighini etirap qilishqa Amerikini we Engliyini aran konduridu. Sherqiy Turkistan mesilisi otturigha qoyuldimu yaki otturigha qoyulsimu ret qilindimu bunisi eniq emes, lekin ret qilinghan ehtimalliqi yuqiriraq, shundaq qilip bu jumhuriyet biz Uyghurlargha bir tatliq chush bolup qalidu.

1947-yili Amerika bashchilighidiki gherip bilen Soviet bashchilighidiki sherq otturisida soghuq urush resmiy bashlinidu.

1949-yili 4-ayda NATO resmiy qurulidu.

1949-yili 8-ayning 29-kuni Soviet 1-atom bombisini muweppeqiyetlik sinaq qilidu we shu kuni etrapida Xitay Kompartiyisi ichki urushta ghelbe qilip Lanzhugha kiridu. Shundaq qilip Stalinning Uyghurlarni Xitaygha otkuzup beridighan yaki setip beridighan waqti kelidu. Eger Xitayning ichki urushi dawam qilghan bolsa Uyghurlar Soviet himayiside shu waqittiki halitini uzunraq saqliyalishi mumkinti, eger Guomindang Xitay ghelibe qilghan bolsa yenila Uyghurlarni otkuzup beretti. Lekin Uyghurlar 1979-yilighiche we yaki 1991-yilighiche yenila melum derijidin elip eytqanda Xitay bilen Soviet otturisida tuzulgen bezi kelishimlarning hamiylighida yashap keldi.

Keyin kommunist xitay bilen Soviet munasiwiti nacharliship, 1972-yili Amerika presidenti Nixon Xitayge kelip Mao bilen korushidu, mana bu Amerikining Kommunist Xitayni resmiy halda Bretton Woods sistemisigha qobul qilishidur.


2. Neme ishlar Boliwatidu

Amerika 2-dunya urushida birdin-bir oz teritoriyisini buzghunchiliqqa uchratmighan chong dowlet bolush supiti bilen, sanaet asasi, dunyaning hemme yerlirigie kuch eweteleydighan kuchluk dengiz armiyisi bilen dunya yengi tertipini tuzup derijidin tashqiri kuch halitide ottirigha chiqti. Soghuq urushi bashlanghandin keyin, dunya yengi tertipining funkissiyeliri bolghan Bretton Woods system bolamdu, NATO bolamdu, we yaki UN bolamdu hemmisi Amerika we ittipaqdashlirining menpeeti uchun xizmet qildi. Ameriking ittipaqdashlirigha bergen wedisi we telipi bolsa, "men seni we dunya boyiche dengizdiki soda yollirini qoghdap berimen, sen amerika dollirini birlik qilip turup dunyaning xalighan yeridin xalighan malni setiwelip uni pisshiqlap ishlep manga yaki xalighan yeringge export qilsang bolidu; Mening birdin-bir telipim bolsa sen men bilen bille Sovietke qarshi turisen". Bilginimizdek, Amerikining ittipaqdashliring hemmisi degidek kuni yaxshi bay dewletlerdur.

Shundaq qilip 1991-yilining axirida Soviet orulup chushup Amerikining Soviettin ibaret hewipi axirlashti, buning bilen Amerika ornatqan bezi tertipler bolupmu Bretton Woods system we NATO sel artuqche bop qaldi, mundaqche qilip eytqanda bu Amerikigha oshuqche chiqim bolup qaldi. Bilishimiz kerekki Amerikining tashqi siyasiti ezeldin soda (transactional) harekterini alghan, oz waqtidiki Amerika presidenti qeri Bush tejribilik we shu dewrdin kelgen bir president bolush supiti bilen, u kona tertip/sistemlarni Amerika menpeetige maslashturup qayta yengilashqa tirishqan lekin waqit yar bermey 1993-yili Clintongha utturup chushup ketti. Clinton tejribisiz yash president bolghach, kona tertip/systemlargha yuqmay, 1995-yili WTO ni qurup chiqti, mana bu Xitaygha oxshash pursetperes, yalghanchi dowletlerning keyin biraqla koturulup ketishige yol achti. Buning hazirghiche menpeetdarliri Xitay, Rusiye, Hindistan, Jenubi Afriqa qatarliq yengi gullengen dowletlerdur.

2001-yili kichik Bush Amerika presidenti bolup saylinip, dadisining meslihetchilikide ishlarni yaxshi bashlighan, lekin shu yili 9-ayning 11-kunidiki weqe hemmini ozgertti, Amerika Afghanistangha hujum qilip kirish uchun Xitayning qollishini hem belki Xitayning erzan emgek kuchlirining paydisini urush chiqimigha ishlitish uchun Xitayni 2001-yili 11-ayda resmiy halda WTO gha eza qilip ekirdi shundaqla yoqilang ETIM teshkilatini terror teshlitati dep elan qildi, mana bu 1991-yili axirida Soviet orulup chushkendin keyinki yene bir qetim Uyghurlargha kelgen balayi apettur.

Yene bir muhim weqe bolsa 2008-yili Amerikida yuz bergen Lehman Brothers qatarliq bankilarning biraqla weyran bolushidek keng kolemlik ixtisadiy kerisiztur, mana bu kirizis kona tertip/systemlarning kemchiliki we hazirgha taza mas kelmeydighanlighini teximu ashkarilidi, mana buning netijisi bolsa Obamaning president bolushi we nahayiti ehtiyatchanliq bilen 8 yilni otkuzup, Trumpning oylimighan yerdin president bolushini kelturup chiqirishidur.

Yighinchaqlap eytqanda dunya ozgermekte, 2008-yilidin buyan Amerikidiki bezi salmiqi yuqiri tetqiqatchilar kona tertip/sistemilarning kemchiliki toghriliq we uni ozgertish toghriliq pikir-munazirilerni bashlighan, buninggha Xitay elwette diqqet qilidu we etibar beridu. Emdi bolsa koruwatqinimzdek, Trump hokumiti emeliyette NATO, WTO, UN qatarliq sistemilargha anche etibar bermeywatidu we ozini tartiwatidu. Hazirqi ortaq qarash bolsa, Amerika bu systemlardin ozini asta-asta chekinip chikitishidur, mundaqche eytqanda dunya yengi bir tertipsiz haletke yuzliniwatidu.

Emdi Xitaygha kelsek, mushundaq bir arqa korunush asasida, chong dewlet bolghan Xitayning qandaq qilip Xi Jinping dek birsini yolep chiqirip, putun hoquqni berip, mengguluk president bolushini qobul qilishini chushenmek anche tes emes. Mundaqche qilip eytqanda, Xitay mushundaq kuchluk, hakimmutleq birsining bashqurushida aldimizda keliwatqan boran-chapqundin orilip chushmey otup ketishni meqset qilmaqta. Bir yol bir belbaghmu shu keliwatqan tertipsiz dunyada ozining bir soda tertipini tuzup chiqishqa tirishishtur, hazirdin qarighanda bumu bir gulduri bar yamghuri az ishtek turuwatidu, aqamdu aqmamdu kelguside bilimiz.

Emdi Uyghurlargha keliwatqan hazirqi kunge kelsek, bumu mushu arqa korunush astida Xitayning Uyghurlardin kelidighan milletchilikni asas qilghan musteqilliq hewipini diniy esebiylikke ittirip turup tuptin tugitip keliwatqan boran-chapqungha teyyarliq qilishidur.

3. Neme Ishlar Bolishi Mumkin

Amerikining qarishida Rusiye bir oliwatqan dowlet, kelgusidiki yeni keyinki 15-30 yil dawamidiki boran chapqunda nisbeten yaxshi turidighan we yaki otup keteleydighan dowletler: Yapon, Turkiye, Fransiye, Argentina, beziliri Polshanimu qoshup qoyidiken. Germaniye bilen Xitay eng chong ziyan tartquchilar hisablinidiken.

Yeqinda yuz beridighan we Uyghurlargha tesiri bolidighan ehwallar:

** Amerikining Afghanistan qushunini chekindurup chikitishi, ehtimal mushumu Xitayning hazir Uyghurlargha yurguziwatqan zulimining bir sewebi bolushi mumkin
** Amerika bilen Xitay otturisida otkuziliwatqan soda toxtami, bu eger Amerikining deginidek yerde bolsa, Amerika Xitayni yenila kelgusidiki ozining ittipaqdeshigha kirguzishi mumkin, elwette bu Uyghurlargha menfiy tesir beridu

Hemmidin chongi, bu dunyaning hazirqi tertipi buzulup, dunyaning 19-esirdiki tertipzis halitige qaytishidur, bu neme apetlerni we neme pursetlerni elip kelidu hazirche bilmeymiz, lekin kona tertip buzulup, ishlar qaytidin retlinip yene bir yengi dunya tertipi ornitilip bolghiche nurghun boran-chapqunlar yuz berishi mumkin.