PDA

View Full Version : Шәрқий түркистанму - уйғурстанму? - Һашир в



Unregistered
12-11-18, 03:47
Шәрқий түркистанму - уйғурстанму?

Харҗи әлләрдики вәтәндашлиримизниң илтимасиға бинаән, уйғурстан азатлиқ тәшкилатиниң асасчиси мәрһум һашир ваһидиниң шәрқий түркистанму - уйғурстанму? мавзулуқ мақалисини уйғур вә инглиз тиллирида гезитханилиримизниң диққитигә һавалә қилдуқ.
Мәзкүр мақалини америкида турушлуқ вәтәндишимиз әркин сидиқ һашир ваһидий һаят вақитида )1-айниң 7-күни( уйғурчидин инглиз тилиға тәрҗимә қилип, авторниң қолиға йәткүзүп үлгүрәлмигән иди...


Бизниң вәтинимизниң нами бүгүнки күнгичә шәрқий түркистан , уйғурстан, шинҗаң яки шинҗаң уйғур автонум район дигән һәр хил намлар билән атилип кәлди. Бу намларниң ичидә шинҗаң яки шинҗаң уйғур автоном райони дигән нам хитай басқунчилири тәрипидин қоюлған, тоғриси мәҗбури теңилған, униң үстигә хитай тилидики намдур. Шуниң үчүн биз бу намни қанунсизһесаплап, һич қачан етирап қилмидуқ вә қилмаймиз. Бу нам үстидә муназирә қилишқа әрзимәйду дәп һесаплаймиз.
Әнди шәрқий түркистан вә уйғурстан дигән намларға кәлсәк, бу намларниң һәриккилисиниңму келип чиқиш мәнбәси вә тарихи йилтизлири бар. Мушу намларниң келип чиқиш сәвәви униң мәзмуни, қоллиниш даириси һәққидә илмий муһакимә өткүзүп, тәһлил қилип, тоғра хуласә чиқиришқа, шу арқилиқ бу намларниң қайсиси хата, қайсиси дурус, һазирқи тарихи шараитта қайси намни қоллансақ, бизгә мувапиқ келиду - дигән соалларға җавап беришкә тоғра келиду. Биз бу мақалимизда тохталмақчи болған пикир, алдимизға қоюп һәл қилмақчи болған мәсилә әнә шу.
Алди билән шәрқий түркистан дигән нам үстидә қисқичә тохтулуп өтәйли: бизниң тарихимизда 9 - 21 - әсирләрдә, оттура асияда, қудрәтлик қараханийлар дөлитиниң мәвҗүт болғанлиғи мәлум. Қараханийлар - уйғур дөлити болсиму, әмилйәттә, оттура асияда яшиғучи көплигән түркй тиллиқ хәлқләрни өз территорйәлири билән бирләштүрүп, бир байрақ астиға топлиған түркий хәлқләрниң ортақ дөлити иди. Шуниң үчүнму бу дөләтниң нами җуғрапийә етивари билән түркистан дәп аталған иди. Бирақ, тарихий йосунда тәшкил тапқан бу бирлик вә униң түркстан дийилиши анчә узақ мәвҗут болуп турмиди. Қараханийлар ханлиғиниң қол астидики ғәрбий өлкиләрдә ( һәзирқи өзбәкстан, түрүкмәнстан, қирғизстанлар) һөкүм сүргән нилик ханлармиладиниң 1048 - йили нәсир илик ханиниң вапатидин кейин, өзлириниң милли мустәқиллигини җакалап, қараханилар дөлитидин бөлүнүп чиқидиғанлиғини елан қилди. Қараханийлар ханлиғи болса, илик ханниң тавғач қарахан ( 2- дәриҗилик ) үнвани билән бөлүнүп чиқип, мустәқил дөләт болушқа разилиқ бәрди. шундақ қилип, бүйүк қараханилар дөлитиниң тероторийәси икки қисимға бөлүнүп кәтти. Бу икки тероторийәни җуғрапийилик орунлишишиға қарап, ғәрб тәрәптикисини - ғәрбий түркистан. Шәрқ тәрәптикисини - шәрқий түркстан - дәп аташқа башлиди. Димәк, шәрқий түркстан дигән нам мана мушундақ тарихий шараитта келип чиққан. Униң үстигә, шу вақитики тарихи шараитта шәрқий түркистан дигән нам пәқәт тәңри теғиниң җәнубинила өз ичигә алған болуп, тәңри теғиниң шималидики җуңғарийәни өз ичигә алмайтти. Чүнки тәңри теғиниң җәнуби - қараханилар дөлитиниң территорийәси, шәрқи вә шимали тәрипи болса, идиқут уйғур дөлитиниң территорийәси һисаплинатти. Димәк шәрқий түркстан дигән нам түркистанниң шәрқий қисми дигән мәнани билдүридиған җуғрапийәлик нам икәнлиги, униң үстигә уйғурлар вәтининиң һәммисини өз ичигә алалмайдиғини өз өзидин мәлум.
Явропа вә рос алимлириниң әмгәклиридә шәрқий түркистан дигән нам 1869 - йилидин кейин йәни чарросийә җаһангирлиги оттура асия билән қазақистанни бесивалғандин кейин, қоллинишқа башлиғанлиғини көримиз. Бу аталғуниң кәйнидә болса, чарросийәниң басқунчилиқ сүйқәсти йошурунған. Мушундақ аташ арқилиқ биринчидин, шәрқтики басқунчи хитайниң бу зиминға болған игидарчилиқ һоқуқи рәт қилинса, иккинчидин, ғәрбий түркистанни бесивалғандин кейин, шәрқий түркстанни бесивелишқа болиду, дигән мәнтиқи хуласә келип чиқиду. Чарроссийә җаһангирлиги йоқалғандин кейин, униң орниға дәссигән совит сотсиял җаһангирлиги өтмүштики импирйә түзимигә толуқ варислиқ қилди. Бирла охшимайдиған йери - у җаһангир бовилириниң бөлүп ташла, идарә қил дигән тәлими бойичә иш қилишни әвзәл көрди. Шуниң үчүн 1936 - йилиға кәлгәндә ғәрбий түркистанни милли бәлгүлири бойичә бәш итпақдаш җумһурйәткә бөлүп ташлиди. сталин вә униң әтрапидикиләр ғәрбий түркистанни совит дөлити тәркивидә болсиму мәвҗут болуп турушини өзлири үчүн хәвиплик дәп билгәнликтин уни парчилап ташлиди. Шу арқилиқ шәрқий түркистан дигән намниң мәвҗут болуш шәртиниму йоқатти. 1933 -йили 11-айниң 12- күни қәшқәр шәһиридә сабит дамоллам башчилиқида қурулған шәрқий түркистан ислам җумһурйити ни көзгә чиққан сөгәлдәк яман көрүп, ахири қораллиқ әскәр киргүзүп, пүтүнләй йоқутивәткәнлиги тасаддипий әмәс. Сталинниң 1944 - йили ғулҗида қурулған шәрқий түркистан җумһурйитиму әшу сиясәтниң қурбани болған иди. Уларниң мәнтиқиси бойичә уйғурстан диярида мустәқил миллий дөләт вуҗутқа кәлсә, совит оттура асиядики вә қазақистандики қериндашлириға тәсир қилип уларниң совит итпақи дәп аталған импирийә тәркивидин чиқип кетишигә йәни мустәқил дөләт болуп бөлүнүп кетишигә вәвәп болармиш! тарихи тәқдир шундақ болуп чиқтики, совит оттура асияси билән қазақистан һәқиқәтән иттипақ тәркивидин бөлүнүп чиқип, мустәқил милли дөләт һоқуқиға игә болди. Аталмиш итпақдаш җумһурйәтләрниң бузулмас бирлиги бузулди. Бирақ, бу уйғурстан дөлитиниң тәсир қилиши билән әмәс, җәмийәт тәрәққиятиниң муқәррәр йөлиниши сүпитидә йүз бәрди.
Хуласә қилип ейтқанда:
1. шәрқий түркистан дегән нам - мәлум тарихий шараитта вуҗутқа кәлгән җуғрапийәлик аталғу болуп, у һич қачан милләтниң нами болған әмәс.
2. шәрқий түркистан дигән нам тәңри теғиниң җәнубий қисмини өз ичигә алидиған нам болуп, бүгүнки уйғурстан зиминини толуқ өз ичигә алмайду.
3. шәрқий түркистан дәп ейтиш үчүн, ғәрбий түркистанму мәвҗут болиши керәк. Һазирқи рияллиқ шуки, әмилйәттә ғәрбий түркистан мәвҗут әмәс. У 1936 - йилила парчилинип ташланған. Мушу парчилиниш асасида һазир бәш мустәқил дөләт пәйда болди. Бу дөләтләрниң һәммиси өз миллитиниң нами билән: қазақистан, өзбәкстан, қирғистан, түркмәнстан вә таҗикстан дәп аталмақта. Шуниң үчүн һазирқи тарихи шараитта вәтәнниң намини шәрқий түркстан дәп аташ мувапиқ әмәс!
Әнди уйғурстан дегән нам үстидә қисқичә тотулуп өтәйли: биз тарихй матерялларға мураҗәт қилидиған болсақ, оттура әсирләрдин тартип, бизниң миллитимизниң нами уйғур дәп, вәтинимизниң нами уйғурстан яки мүлкүл уйғурийә дәп атилип кәлгәнлигини көрәләймиз. оғузнамә дә, оғузхан өзини мән уйғурниң хақанимән дәйду.
Пакистанлиқ атақлиқ тарихчиси муһәммәд бин вәлиниң бәхрар әсирар мута қип әл әһяр дегән алтә томлуқ китабиниң 6- том, 227 - бетидә: уйғурларниң вәтини - уйғурстан дәп тәкитләйду. Бу пикир уйғурлар билән қирғизлар оттурисидики җәңу - җидәлләрни баян қилған бапта ейтилғинини әскә алсақ, уйғурстан дегән нам 1300 йиллиқ тарихқа егә икәнлигини көрәләймиз. Әрәп тарихчиси ибнәл әмир җаһрул намлиқ китабиниң уйғур ханлири түркистанда дегән бабида : қараханилар дөлити - мүлкол уйғурийәдур... 909 -йили саманийлар мәмликитини вәйран қилип, бухарани ишғал қилған қараханийла уйғур шаһлиридур! -- дәп тәкитләйду.
Явропалиқ алим франк түркстанда пәқәт уйғур ханлири болған десә, австралийәлик едуард захар: қараханийлар - уйғурларниң дөлити иди дәйду. Рос түркшуналиғидин гргорипму, академик радлр вә миллерларму: қараханилар сулалисиниң вәкиллири - сап уйғурлар дәп бирдәк қәйт қилишқан. Уйғурлар өзлири дөләтлирини тарихта һәр хил намлар билән атиған. Мәсилән, миладиниң 745 - 840 - йиллири қарабалғасунни мәркәз қилған уйғур хақанлиғи. 870 -йилидин 1225 -йилиға қәдәр һөкүм сүргән кәңсу уйғур дөлити, 850 - йилидин 1275 - йилиғичә яшиған идиқут дөлити, 870 - йилидин1213 - йилиғичә һөкүм сүргән қараханийлар дөлити, 1514 - йилдин 1675 - йилиға қәдәр һөкүм сүргән. Яркәнтни пайтәхт қилған сәидийә уйғур дөлити, 1863 - йилидин 1877 - йилғичә һөкүм сүргән яқупбәг башчилиғидики қәшқәрийә йәттә шәһәр дөлити... Гәрчә бу исимлар тарихи шараитқа қарап һәр хил намлар билән аталған болсиму, мушуларниң һәммиси уйғур дөләтлири икәнлигидә шәк йоқ.
Мана мушу факитларниң һәммиси - бизниң әҗдадлиримиз болған уйғурларниң тарихта мустәқил дөләтлири болғанлиғини, бәлки бу дөләтләрниң уйғурстан яки мүлкүл уйғурийә дәп атилип кәлгәнлигини испатлайду. Әнди һазирқи дәвирдики, бизниң әтрапимиздики қериндаш хәлқләр билән хошна дөләтләргә нәзәр селип көрәйли: вәтинимиз уйғурстан билән хошна мәмликәтләрдин қазақстан, қирғизстан, өзбәкстан, афғанстан, пакстан, тибәт, хитай вә моңғулстанларбар. Мушу дөләтләрниң һәммиси шу дөләт зимининиң әсли егиси болған хәлқниң нами билән атилиду. Йәни шу хәлқниң исминиң ахириға стан қошумчисини улаш арқилиқ ясилип ейтилмақта. Мундақ атилиш наһайити адәләтлик болуп, вәтәнниң әсли егиси ким икәнлиги шу исимдин аян болуп туриду. Мундақ аташ шу мәмликәттә биллә яшап келиватқан башқа хәлқләрниң мәнпәтигә қарму - қарши кәлмәйду. У хәлқләрниң миллий вә инсаний һоқуқлири толуқ капаләткә егә болалайду. Буни биз өзимиз яшаватқан қериндаш җумһурйәтләрниң мисалидин көрүвалалаймиз.
Юқурида ейтилған пикирләрдин хуласә қилип, шуни ейтмақчимизки бизниң миллитимизниң нами уйғур, вәтинимизниң нами уйғурстан! шуниң үчүн бизниң кәлгүсидики дөлитимизниң намимууйғурстан дөлити дәп атилиши керәк! бу наһайити дурус, һазирқи заманға мас келидиған мувапиқ намдур. Шуңлашқиму, биз әдәбий тилимизда вәтинимизниң намини уйғурстан дәп атилишини тәклип қилимиз!
Мундақ десәк - бәзи кишиләр етираз билдүриду. Улар бизгә: уйғурстан - дегән намниң мәниси тар, у ялғуз уйғур хәлқинила көрситиду. Бизниң вәтинимиздә түрки тиллиқ қериндаш хәлқләрму бар. Улар бу намниң сиртида қалиду, биз вәтинимизниң азатлиқи үчүн шулар билән биллә күрәш қилишимиз керәк. Шуниң үчүн омуми итпақлиққа пайдилиқ болидиған кәң мәнадики шәрқи түркстан дегән намни қоллинишимиз керәк дәйду. Биз бу хил етиразға җавап берип, шуни ейтимизки, биринчидин, уйғурстан дигәнлик - ялғуз уйғур хәлқиниңла вәтини, башқа қериндаш хәлқләрниң һәққи йоқ дегән мәнини билдүрмәйду. Бу пәқәт шу зиминниң әсли егиси уйғурлар икәнлигини тәкитләш арқилиқ, уйғурларниң дөләт тутуш һоқуқини әслигә кәлтүрүшкә ярдәм қилиду. Иккинчидин, уйғурстан дегән нам - қериндаш хәлқләрниң миллий вә инсаний һоқуқлириға қарши кәлмәйду, әксинчә ашу һоқуқларни капаләтләндүриду. Қериндаш хәлқләрниң дөләт мәсилиси болса, йешилип болған, қазақларниң қазақстани бар. Өзбәкләрниң өзбәкстани бар... Бу җумһурйәтләрдә истиқамәт қиливатқан уйғурлар уларниң дөләт мустәқиллиғини елишиға халисанә ярдәмләрни қилған. Әнди улар уйғур қериндашлириниң дөләт мустәқиллиғини елишиға ярдәм қилиши керәк! үчинчидин: башқа хәлқләрниң һәммиси өз елини өзиниң нами билән атиғинидәк, бизму өз елимизниң намини, өзимизниң нами билән уйғурстан дәп атишимиз керәк. Болупму бүгүнки күндә хитай басқунчилири, уйғур хәлқиниң вәтәнгә егә болуш һоқуқини йоққа чиқириш мәхситидә шинҗаң уйғур аптоном районидегән исимдин ваз кечип, ши йүй (йәни ғәрби дияр) дәп аташни тәрғип қиливатқан пәйттә, биз вәтинимизни уйғур хәлқниң нами билән аташта чиң турушимиз мақул әмәсму? уйғурстан дигән намни дуня әһли тонумайду, дигән мәсилигә кәлсәк, тонумиса - биз тонутишимиз керәк! биз өзимизни өзимиз тонутмисақ, бизни һичким тонутмайду. 60 йиллниң алдида қазақстан, қирғизстан... дегән намларниму дуня тонумайтти. Мана әнди тонуватиду. Чүнки дуняда бу җумһурйәтләр мәвҗут болуп туруду. Бизму бир уйғурстан җумһурйитини мәвҗут қилалисақ, дуня уни тонуйду!
Әнди, шәрқий түркстан аталғусини қоллансақ, дегән тәшәббусқа кәлсәк, биз бу тәшәббусқа қошулмаймиз. Буниң сәвәби: биринчидин, шәрқий түркистан дегән хәлқниң яки дөләтниң нами әмәс, җуғрапийәлик нам. Иккинчидин, бу нам уйғур дияриниң һәммисини өз ичигә алмайду. Тәңри теғиниң шимали тәрипидики уйғур юртлири сиртта қалиду. Үчинчидин, у әлниң нами әмәс, бәлки җуғрапийәлик нам болғачқа чәт әлләрдә уни өз тили бойичә һәр хил атайду. Мәсилән, биз шәрқий түркстан дәймиз. Түркийәликләр доғу түркстан дәйду. Әрәпләр шот түркстан әлшәрқийә дәйду. Германийәдә терстарн түркстан дәйду. Енгилиз тиллиқ мәмликәтләр болса естерн түркистан дәп аташмақта. Рослар восточиний түркстан, хитайлар доң турчистан дәп атайду! төтинчидин, шәрқий түркистан ниң мәвҗут болуп туриши үчүн ғәрбий түркистан мәвҗут болиши шәрт. Чүнки бу икки нам бир - бирини тәққәзза қилиду.
Биз билимизки, ғәрбий түркстан аллиқачан мәвҗут болуштин қалған. Униң хараблири үстидә һазир бирқанчә милли җумһурйәтләр қәд көтүрүп турупту. Йәнә келип, бу җумһурйәтләрниң һәммиси өз миллитиниң нами билән аталмақта. Мундақ шараитта бизму өз вәтинимизни өз миллитимизниң нами билән атимай, ғәрбий қисми йоқ болсиму, шәрқи түркистан дигән омумий намға есиливелишимиз - мәнисизлик болиду. Бәзи кишиләр йәнә:
- биз шәрқий түркстан дәп атап турайли, кәлгүсидә түрки тиллиқ хәлқләр бирлишип, бир омумий түркстан дөлити болса шу чағда бизму түркстан дөлити ниң тәркивигә киримиз, дейишиду.
Биринчидин, һазир ундақ түркстан дөлити мәвҗут әмәс. Айрим - айрим миллий җумһурйәтләр мәвҗут. Шуниңға лайиқлишип, мизму миллий җумһурйәт йәни уйғурстан болимиз. Әгәр келәчәктә растинла шундақ бүйүк түркстан дөлити вуҗутқа келидиған болса, башқа қериндаш хәлқләр өзлириниң миллий җумһурйити билән қошулғанға охшаш, бизму өзимизниң миллий җумһурйитимиз - уйғурстанимиз билән берип қошулимиз. Келәчәктики түркстанға лайиқ болимән дәп, бүгүнла йоған қалпақ ни кийивелишниң һаҗити немә? Биз реалстлар, алдимиздики реал әһвалға қарап иш қилишимиз керәк. Шу чағдила сиясий җәһәттин хаталашмай маңалаймиз! өз ичимиздики шәрқий түркстан чиларға юқуридики җавабимиз йетәрлик болса керәк. бирақ, чәтәлләрдә истиқамәт қиливатқан бәзи вәтәндашлиримиз шәрқий түркстан дегән нам узақтин бери ишлитилип сиңип қалған һәм хәлқ арадә ишлитиливатқан нам - шуниң үчүн шәрқий түркстан аталғусини қолланған яхши - дегән пикини ейтипту. Бу пикиргә җавабән шуни әслитип өтүшимиз керәкки, уйғур хәлқиниң мәшһур милләтпәрвәр оғли әйса йүсүп алиптекин әпәнди өзиниң китавида: - мән вәтән давасини қилип йүргән 40 йил ичидә нурғунлиған дөләт әрбаблирини учритип, сөһбәтләштим. Әпсуски, шу әрбабларниң һич қайсиси шәрқий түркстан дегән вәтәнниң барлиғини билмәйдикән! - дәп йезипту. Шуниңдин мәлумки, шәрқий түркстан дегән нам вәтәндашларниң күчәп тәшвиқ қилғиниға қаримай, хәлқ ара мунбәргә йетип баралмиди. Хәлқара уқум дәриҗисигә көтүрүлмиди. Тоғра, уйғурстан дегән намму худди шундақ, хәлқара сәһнигә йетип баралиғини йоқ. Бирақ, бу нам миллитимиз билән вәтинимизниң намини өзидә муҗәссәмлигән, әң тоғра, әң пайдилиқ намдур. Әгәр биз өзимизниң авазимизни мушу нам билән дуняға йәткүзәлисиәк, өз хәлқмизниң йүрүкигә сиңип, пүткүл дуня җамаәтчилигиниң һесдашлиғини қозғиялайдиғинимизға шәк йоқ! барлиқ уйғур пәрзәнтлири, вәтинимизниң уйғурстан дегән қутлуқ намини қәлбимизгә сиңдүрәйли. Униң нурини пүтүн дуняға тарқитайли!

Һашир ваһидий
1998 - йил 28- феврал