PDA

View Full Version : مۇنىر يېرزىن : « ئىنقىلابى شەرقىي تۈركىستا



Unregistered
26-10-18, 00:22
مۇنىر يېرزىن : « ئىنقىلابى شەرقىي تۈركىستان»گېزىتىدە ئۇيغۇرلارنىڭ سەرخىللىرى ئىشلىگەن ئىدى

1944-يىلىدىكى مىللىي ئازادلىق ئىنقىلاب غەلىبىسىنىڭ مېۋىسى سۈپىتىدە شۇ يىلى 12-نويابىر كۈنى غۇلجىدا قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتىنىڭ 17-نويابىردىن ئېتىبارەن چىقىشقا باشلىغان ئورگان گېزىتى - «ئازاد شەرقىي تۈركىستان» 1946-يىلى، 7-ئايدا «ئىنقىلابى شەرقىي تۈركىستان» گېزىتىگە ئۆزگەرتىلگەندىن كېيىن تاكى 1949-يىلىنىڭ ئاخىرىغىچە ئۆزىنىڭ بەش يىللىق مۇستەقىل مەتبۇئاتلىق ۋەزىپىسىنى ئادا قىلدى.

20-ئەسىرنىڭ بىرىنچى يېرىمىدىكى ئۇيغۇر دىيارى مەتبۇئات تارىخىدىكى تۇنجى ئەڭ چوڭ ۋە كۆپ تىللىق مەزكۇر گېزىتتە 20-ئەسىر تارىخىدىكى بىر قىسىم مەشھۇر ئۇيغۇر، قازاق، تاتار، شىبە، موڭغۇل ۋە باشقا مىللەت زىيالىيلىرى، ئەدىب-شائىرلىرى ۋە ژۇرنالىستلىرى خىزمەت قىلغان ئىدى.

1947-1949-يىلىغىچە «ئىنقىلابى شەرقىي تۈركىستان» گېزىتىدە مۇخبىر بولۇپ خىزمەت قىلغان، ھازىر قازاقىستاننىڭ ئالمۇتا شەھىرىدە ياشاۋاتقان 91 ياشلىق ئۇيغۇرشۇناس ۋە ژۇرنالىست مۇنىر يېرزىن ئەپەندىنىڭ ئېيتىشىچە، شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتى مەتبۇئاتنىڭ خەلق ھاياتىدىكى رولىنى چوڭقۇر چۈشىنىپ يەتكەنلىكى ئۈچۈن ئۆز ھاكىمىيىتىنى قۇرۇش بىلەن تەڭ جۇمھۇرىيەت رەئىسى ئەلىخان تۆرىنىڭ بىۋاسىتە كۆڭۈل بۆلۈشىدە ھۆكۈمەت ئورگان گېزىتى بولغان «ئازاد شەرقىي تۈركىستان» گېزىتىنى كۆپ تىلدا نەشر قىلىشقا كىرىشكەن. مەزكۇر گېزىتخانا 1947-يىلىدىن كېيىن مىللىي ئازادلىق ئىنقىلاب رەھبىرى ئەخمەتجان قاسىمىنىڭ رەھبەرلىكىدە تېخىمۇ كېڭەيدى، مۇخبىر ۋە خادىملىرى تولۇقلاندى، گېزىتلەرنىڭ تىراژىمۇ كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئاشتى. ئۆزىنى قۇدرەتلىك دۆلەت دەپ ئاتىغان جۇڭخۇا مىنگو ھۆكۈمىتى پەقەت خىتاي، ئۇيغۇر ۋە قازاق تىللىرىدا «شىنجاڭ گېزىتى» نى چىقارغان بولسا، شەرقىي تۈركىستان ھۆكۈمىتى بىراقلا ئالتە تىلدا گېزىت چىقىرىش بىلەن ئەينى ۋاقىتتا، ئۇيغۇر دىيارى تارىخىدىكى ئەڭ چوڭ گېزىت ئىدارىسىنى قۇرۇپ چىققان ئىدى.

مۇنىر يېرزىن ئەپەندىنىڭ ئەسلىشىچە، «ئىنقىلابى شەرقىي تۈركىستان» گېزىتىنىڭ ئۇيغۇر تەھرىر بۆلۈمى 6 خىل تىلدىكى تەھرىر بۆلۈمى ئىچىدە ئەڭ چوڭى بولۇپ، بۇ بۆلۈمنى ئاتاقلىق شائىر ۋە ژۇرنالىست نۇر بوساقوف باشقۇردى. بۇ ئورۇندا 20-ئەسىردە مەشھۇر بولۇپ تونۇلغان ئۇيغۇر شائىرلىرى-ئەدىبلىرى خىزمەت قىلىپ ئۆز ھەسسىلىرىنى قوشتى.

«ئىنقىلابى شەرقىي تۈركىستان» گېزىتىنىڭ سىياسىي، ئىجتىمائىي، مەدەنىي مەسىلىلەر ۋە خەۋەرلەر سەھىپىلىرىدىن باشقا يەنە مەخسۇس ئەدەبىيات بېتى بار بولۇپ، بۇ بەت يازغۇچى-شائىرلارنىڭ ئىجادىيىتى ئۈچۈن ئاجرىتىلغان ئىدى.

پېشقەدەم تارىخى شاھىت مۇنىر يېرزىن ئەپەندىنىڭ ئەسلىشىچە، «ئىنقىلابى شەرقىي تۈركىستان» گېزىتى ئىدارىسىدە 1949-يىلى، 8-ئايدا مىللىي ئىنقىلاب رەھبەرلىرىدىن ئەخمەتجان قاسىمى، گېنېرال ئىسھاقبېك مۇنونوف، ئابدۇكېرىم ئابباسوف، دەلىلقان سۇگۇربايېف بىلەن بىرگە ھازىرغىچە ئۇيغۇرلار ئىشەنمەي كېلىۋاتقان سىرلىق ئايروپىلان ھادىسىسىدە سوۋېت ئىتتىپاقى تېررىتورىيەسىدە قازا قىلغان ئابدۇرېشىت ئىمىنوفمۇ ئىشلىگەن ئىدى.

«ئىنقىلابى شەرقىي تۈركىستان» گېزىتىدە ئىشلىگەنلەر: نۇر بوساقوف، ئىبراھىم نورۇزوف، ئەلقەم ئەختەم، ئابدۇرېشىت ئىمىنوف، خەمىت تۆھپى، تۇردۇش، نىمشېھىت ئەرمىيە ئېلى، تۇرغۇن ئالماس ئىشلىدى، زۇنۇن قادىرى چەتتىن قاتنىشاتتى، ماقالىلەر يازاتتى، ھەر دائىم كېلەتتى.

شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى دىنىي نازارىتىنىڭ مۇئاۋىن نازىرى سابىت داموللا دىنىي نازارەتتىن كېلىپ، گېزىتنىڭ دىنى مەزمۇنلىرىنىڭ تەپتىشلىقىنى قىلغان بولۇپ، ئۇ دىنىي مەزمۇنلار، ئەرەبچە ۋە فارىسچە سۆزلەرنىڭ تەھرىرلىكىگە ئەھمىيەت بېرەتتى.

«ئىنقىلابى شەرقىي تۈركىستان» گېزىتىدە خىزمەت قىلغان تۇرغۇن ئالماس 1990-1980-يىللاردا ئۇيغۇرلارنىڭ ئاتاقلىق تارىخچىسى سۈپىتىدە تونۇلغان بولۇپ، ئۇنىڭ «ئۇيغۇرلار» قاتارلىق ئەسەرلىرى ھازىرغا قەدەر چەكلەنمەكتە. مەزكۇر گېزىتخانىنىڭ ئاساسلىق خادىملىرىدىن زۇنۇن قادىرى ئۇيغۇر ھازىرقى زامان پروزىچىلىقىنىڭ ئاساسچىسى ۋە نامايەندىسى سۈپىتىدە، نىمشېھىت ئەرمىيە ئېلى، ئەلقەم ئەختەم، تېيىپجان ئەلىيوف قاتارلىقلارمۇ ھازىرقى زامان ئۇيغۇر شېئىرىيىتىدىكى نامايەندىلەر سۈپىتىدە ئېتىراپ قىلىنغان. بۇلارنىڭ ھەممىسى ئىلگىرى-كېيىن ئۆتكەن ئەسىرنىڭ 80-90-يىللىرىدا ۋاپات بولغان.

1927-يىلى، ئالتايدا تاتار زىيالىيسى ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن مۇنىر يېرزىن ئەپەندى، 1949-يىلى، خىتاي كوممۇنىستلىرى ئۇيغۇر دىيارىنى ئىگىلەپ، ئۆز ھاكىمىيىتىنى ئورنىتىپ «ئىنقىلابى شەرقىي تۈركىستان» گېزىتىنى ئەمەلدىن قالدۇرغاندىن كېيىن، 1954-يىلى سوۋېت ئىتتىپاقىغا كۆچۈپ كەتكەن. ئۇ، قازاقىستاندا ئالىي مەكتەپلەردە ئوقۇپ، ئۇيغۇر مەتبۇئات تارىخى مەسىلىلىرى ۋە باشقا تارىخىي ماۋزۇلاردا ئىزدىنىپ، تارىخ پەنلىرى دوكتورى بولغان ھەمدە كۆپلىگەن كىتاب ۋە ماقالىلەرنى نەشر قىلدۇردى. «ئۇيغۇر سوۋېت مەتبۇئات تارىخى» ناملىق ئەسىرى ئۇنىڭ نوپۇزلۇق تەتقىقات ئەسىرى ھېسابلىنىدۇ.

Unregistered
26-10-18, 00:23
Munir yérzin : " Inqilabi sherqiy türkistan"gézitide Uyghurlarning serxilliri ishligen idi


1944-Yilidiki milliy azadliq inqilab ghelibisining méwisi süpitide shu yili 12-noyabir küni ghuljida qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitining 17-noyabirdin étibaren chiqishqa bashlighan organ géziti - "Azad sherqiy türkistan" 1946-yili, 7-ayda "Inqilabi sherqiy türkistan" gézitige özgertilgendin kéyin taki 1949-yilining axirighiche özining besh yilliq musteqil metbu'atliq wezipisini ada qildi.

20-Esirning birinchi yérimidiki Uyghur diyari metbu'at tarixidiki tunji eng chong we köp tilliq mezkur gézitte 20-esir tarixidiki bir qisim meshhur Uyghur, qazaq, tatar, shibe, mongghul we bashqa millet ziyaliyliri, edib-sha'irliri we zhurnalistliri xizmet qilghan idi.

1947-1949-Yilighiche "Inqilabi sherqiy türkistan" gézitide muxbir bolup xizmet qilghan, hazir qazaqistanning almuta shehiride yashawatqan 91 yashliq Uyghurshunas we zhurnalist munir yérzin ependining éytishiche, sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti metbu'atning xelq hayatidiki rolini chongqur chüshinip yetkenliki üchün öz hakimiyitini qurush bilen teng jumhuriyet re'isi elixan törining biwasite köngül bölüshide hökümet organ géziti bolghan "Azad sherqiy türkistan" gézitini köp tilda neshr qilishqa kirishken. Mezkur gézitxana 1947-yilidin kéyin milliy azadliq inqilab rehbiri exmetjan qasimining rehberlikide téximu kéngeydi, muxbir we xadimliri toluqlandi, gézitlerning tirazhimu körünerlik derijide ashti. Özini qudretlik dölet dep atighan jungxu'a min'go hökümiti peqet xitay, Uyghur we qazaq tillirida "Shinjang géziti" ni chiqarghan bolsa, sherqiy türkistan hökümiti biraqla alte tilda gézit chiqirish bilen eyni waqitta, Uyghur diyari tarixidiki eng chong gézit idarisini qurup chiqqan idi.

Munir yérzin ependining eslishiche, "Inqilabi sherqiy türkistan" gézitining Uyghur tehrir bölümi 6 xil tildiki tehrir bölümi ichide eng chongi bolup, bu bölümni ataqliq sha'ir we zhurnalist nur bosaqof bashqurdi. Bu orunda 20-esirde meshhur bolup tonulghan Uyghur sha'irliri-edibliri xizmet qilip öz hessilirini qoshti.

"Inqilabi sherqiy türkistan" gézitining siyasiy, ijtima'iy, medeniy mesililer we xewerler sehipiliridin bashqa yene mexsus edebiyat béti bar bolup, bu bet yazghuchi-sha'irlarning ijadiyiti üchün ajritilghan idi.

Péshqedem tarixi shahit munir yérzin ependining eslishiche, "Inqilabi sherqiy türkistan" géziti idariside 1949-yili, 8-ayda milliy inqilab rehberliridin exmetjan qasimi, général is'haqbék munonof, abdukérim abbasof, delilqan sugurbayéf bilen birge hazirghiche Uyghurlar ishenmey kéliwatqan sirliq ayropilan hadisiside sowét ittipaqi térritoriyeside qaza qilghan abduréshit iminofmu ishligen idi.

"Inqilabi sherqiy türkistan" gézitide ishligenler: nur bosaqof, ibrahim noruzof, elqem extem, abduréshit iminof, xemit töhpi, turdush, nimshéhit ermiye éli, turghun almas ishlidi, zunun qadiri chettin qatnishatti, maqaliler yazatti, her da'im kéletti.

Sherqiy türkistan jumhuriyiti diniy nazaritining mu'awin naziri sabit damolla diniy nazarettin kélip, gézitning dini mezmunlirining teptishliqini qilghan bolup, u diniy mezmunlar, erebche we farische sözlerning tehrirlikige ehmiyet béretti.

"Inqilabi sherqiy türkistan" gézitide xizmet qilghan turghun almas 1990-1980-yillarda Uyghurlarning ataqliq tarixchisi süpitide tonulghan bolup, uning "Uyghurlar" qatarliq eserliri hazirgha qeder cheklenmekte. Mezkur gézitxanining asasliq xadimliridin zunun qadiri Uyghur hazirqi zaman prozichiliqining asaschisi we namayendisi süpitide, nimshéhit ermiye éli, elqem extem, téyipjan eliyof qatarliqlarmu hazirqi zaman Uyghur shé'iriyitidiki namayendiler süpitide étirap qilin'ghan. Bularning hemmisi ilgiri-kéyin ötken esirning 80-90-yillirida wapat bolghan.

1927-Yili, altayda tatar ziyaliysi a'iliside dunyagha kelgen munir yérzin ependi, 1949-yili, xitay kommunistliri Uyghur diyarini igilep, öz hakimiyitini ornitip "Inqilabi sherqiy türkistan" gézitini emeldin qaldurghandin kéyin, 1954-yili sowét ittipaqigha köchüp ketken. U, qazaqistanda aliy mekteplerde oqup, Uyghur metbu'at tarixi mesililiri we bashqa tarixiy mawzularda izdinip, tarix penliri doktori bolghan hemde köpligen kitab we maqalilerni neshr qildurdi. "Uyghur sowét metbu'at tarixi" namliq esiri uning nopuzluq tetqiqat esiri hésablinidu.

Unregistered
26-10-18, 00:24
Мунир йерзин : « инқилаби шәрқий түркистан»гезитидә уйғурларниң сәрхиллири ишлигән иди


1944-Йилидики миллий азадлиқ инқилаб ғәлибисиниң мевиси сүпитидә шу йили 12-ноябир күни ғулҗида қурулған шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмитиниң 17-ноябирдин етибарән чиқишқа башлиған орган гезити - «азад шәрқий түркистан» 1946-йили, 7-айда «инқилаби шәрқий түркистан» гезитигә өзгәртилгәндин кейин таки 1949-йилиниң ахириғичә өзиниң бәш йиллиқ мустәқил мәтбуатлиқ вәзиписини ада қилди.

20-Әсирниң биринчи йеримидики уйғур дияри мәтбуат тарихидики тунҗи әң чоң вә көп тиллиқ мәзкур гезиттә 20-әсир тарихидики бир қисим мәшһур уйғур, қазақ, татар, шибә, моңғул вә башқа милләт зиялийлири, әдиб-шаирлири вә журналистлири хизмәт қилған иди.

1947-1949-Йилиғичә «инқилаби шәрқий түркистан» гезитидә мухбир болуп хизмәт қилған, һазир қазақистанниң алмута шәһиридә яшаватқан 91 яшлиқ уйғуршунас вә журналист мунир йерзин әпәндиниң ейтишичә, шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити мәтбуатниң хәлқ һаятидики ролини чоңқур чүшинип йәткәнлики үчүн өз һакимийитини қуруш билән тәң җумһурийәт рәиси әлихан төриниң биваситә көңүл бөлүшидә һөкүмәт орган гезити болған «азад шәрқий түркистан» гезитини көп тилда нәшр қилишқа киришкән. Мәзкур гезитхана 1947-йилидин кейин миллий азадлиқ инқилаб рәһбири әхмәтҗан қасиминиң рәһбәрликидә техиму кеңәйди, мухбир вә хадимлири толуқланди, гезитләрниң тиражиму көрүнәрлик дәриҗидә ашти. Өзини қудрәтлик дөләт дәп атиған җуңхуа минго һөкүмити пәқәт хитай, уйғур вә қазақ тиллирида «шинҗаң гезити» ни чиқарған болса, шәрқий түркистан һөкүмити бирақла алтә тилда гезит чиқириш билән әйни вақитта, уйғур дияри тарихидики әң чоң гезит идарисини қуруп чиққан иди.

Мунир йерзин әпәндиниң әслишичә, «инқилаби шәрқий түркистан» гезитиниң уйғур тәһрир бөлүми 6 хил тилдики тәһрир бөлүми ичидә әң чоңи болуп, бу бөлүмни атақлиқ шаир вә журналист нур босақоф башқурди. Бу орунда 20-әсирдә мәшһур болуп тонулған уйғур шаирлири-әдиблири хизмәт қилип өз һәссилирини қошти.

«Инқилаби шәрқий түркистан» гезитиниң сиясий, иҗтимаий, мәдәний мәсилиләр вә хәвәрләр сәһипилиридин башқа йәнә мәхсус әдәбият бети бар болуп, бу бәт язғучи-шаирларниң иҗадийити үчүн аҗритилған иди.

Пешқәдәм тарихи шаһит мунир йерзин әпәндиниң әслишичә, «инқилаби шәрқий түркистан» гезити идарисидә 1949-йили, 8-айда миллий инқилаб рәһбәрлиридин әхмәтҗан қасими, генерал исһақбек муноноф, абдукерим аббасоф, дәлилқан сугурбайеф билән биргә һазирғичә уйғурлар ишәнмәй келиватқан сирлиқ айропилан һадисисидә совет иттипақи территорийәсидә қаза қилған абдурешит иминофму ишлигән иди.

«Инқилаби шәрқий түркистан» гезитидә ишлигәнләр: нур босақоф, ибраһим норузоф, әлқәм әхтәм, абдурешит иминоф, хәмит төһпи, турдуш, нимшеһит әрмийә ели, турғун алмас ишлиди, зунун қадири чәттин қатнишатти, мақалиләр язатти, һәр даим келәтти.

Шәрқий түркистан җумһурийити диний назаритиниң муавин назири сабит дамолла диний назарәттин келип, гезитниң дини мәзмунлириниң тәптишлиқини қилған болуп, у диний мәзмунлар, әрәбчә вә фарисчә сөзләрниң тәһрирликигә әһмийәт берәтти.

«Инқилаби шәрқий түркистан» гезитидә хизмәт қилған турғун алмас 1990-1980-йилларда уйғурларниң атақлиқ тарихчиси сүпитидә тонулған болуп, униң «уйғурлар» қатарлиқ әсәрлири һазирға қәдәр чәкләнмәктә. Мәзкур гезитханиниң асаслиқ хадимлиридин зунун қадири уйғур һазирқи заман прозичилиқиниң асасчиси вә намайәндиси сүпитидә, нимшеһит әрмийә ели, әлқәм әхтәм, тейипҗан әлийоф қатарлиқларму һазирқи заман уйғур шеирийитидики намайәндиләр сүпитидә етирап қилинған. Буларниң һәммиси илгири-кейин өткән әсирниң 80-90-йиллирида вапат болған.

1927-Йили, алтайда татар зиялийси аилисидә дуняға кәлгән мунир йерзин әпәнди, 1949-йили, хитай коммунистлири уйғур диярини игиләп, өз һакимийитини орнитип «инқилаби шәрқий түркистан» гезитини әмәлдин қалдурғандин кейин, 1954-йили совет иттипақиға көчүп кәткән. У, қазақистанда алий мәктәпләрдә оқуп, уйғур мәтбуат тарихи мәсилилири вә башқа тарихий мавзуларда издинип, тарих пәнлири доктори болған һәмдә көплигән китаб вә мақалиләрни нәшр қилдурди. «Уйғур совет мәтбуат тарихи» намлиқ әсири униң нопузлуқ тәтқиқат әсири һесаблиниду.