PDA

View Full Version : مۇنىر يېرزىن : ئەخمەتجان قاسىمى مۇھەممەد 



Unregistered
20-10-18, 02:29
مۇنىر يېرزىن : ئەخمەتجان قاسىمى مۇھەممەد ئىمىن بۇغرا قاتارلىقلارنى غۇلجىغا كېتىشكە دەۋەت قىلغان ئىدى

1946-يىلى، 1-ئىيۇل كۈنى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى تەرەپ بىلەن خىتاي گومىنداڭ مەركىزى ھۆكۈمىتى ۋەكىللىرىنىڭ قاتنىشىشى بىلەن ئۈرۈمچىدە بىرلەشمە ھۆكۈمەت قۇرۇلدى.

بۇ ھۆكۈمەتتە شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى تەرەپتىن ئەخمەتجان قاسىمى، رەھىمجان سابىر ھاجى، سەيپىدىن ئەزىز، ئابدۇكېرىم ئابباسوف قاتارلىق 4 كىشى بىۋاسىتە ئۈرۈمچىگە كېلىپ ۋەزىپە ئۆتىدى. شۇنىڭدىن كېيىن ئەخمەتجان قاسىمى باشلىق ئىلى تەرەپ بىلەن خىتاي تەرەپ ئارىسىدا كەسكىن سىياسىي كۈرەش باشلىنىپ، ۋەزىيەت كۈندىن-كۈنگە ئۆتكۈرلەشتى. تارىخىي شاھىتلارنىڭ قارىشىچە، سىياسىي كۈرەش 1947-يىلى، 2- ۋە 5-ئايدىن ئېتىبارەن يۇقىرى پەللىگە چىقىشقا باشلىغان بولۇپ، ئۈرۈمچىدىكى ئۇيغۇر تىلىدىكى «شىنجاڭ گېزىتى» بىلەن خىتاي تىلىدىكى «شىنجاڭ گېزىتى» بۇ سىياسىي كۈرەشتىكى بىر-بىرىگە قارشى مۇھىم سەھنە بولغان ئىدى. بۇ ۋاقىتتا خىتاي دائىرىلىرى ئۇيغۇر تىلىدىكى شىنجاڭ گېزىتى باشلىقى ئۇيغۇر سايرانى قاتارلىقلارنى جازالاشقا ئۇرۇندى. شۇ يىلى 8-ئايدا بىرلەشمە ھۆكۈمەت بۇزۇلۇش ھالىتىگە كەلگەندىن كېيىن، ئەخمەتجان قاسىمى باشلىق شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى تەرەپنىڭ ۋەكىللىرى داۋاملىق ئۈرۈمچىدە تۇرۇشنىڭ ھاجىتى قالمىدى دەپ بىر-بىرلەپ غۇلجىغا كەتتى. مانا شۇ ۋاقىتتا ئاشۇ خادىملار بىلەن غۇلجىغا كەتكەن، ھازىر ئالمۇتادا ياشاۋاتقان، ئەينى ۋاقىتتىكى ئۇيغۇرچە «شىنجاڭ گېزىتى» نىڭ خادىمى مۇنىر يېرزىن ئەپەندىنىڭ ئېيتىشىچە، غۇلجىغا كېتىش ھەرىكىتى ناھايىتى مەخپىي رەۋىشتە ئېلىپ بېرىلغان بولۇپ، رەھبەرلەر ۋە خادىملار نەچچىگە بۆلۈنۈپ كەتكەن.

مۇنىر يېرزىننىڭ ئەسلىشىچە، ئەخمەتجان قاسىمى ھەتتا ئىلىغا ئەينى ۋاقىتتىكى ئۈچ ئەپەندىنىمۇ بىرگە ئېلىپ كېتىپ، ئۇلار بىلەن بىرلىكتە ئۇيغۇرلارنىڭ سىياسىي تەقدىرى ئۈچۈن كۈرەش قىلىشنى ئويلاشقان.

ئۇيغۇر مىللەتچى رەھبەرلىرىدىن «ئۈچ ئەپەندى» نىڭ ئىچىدىكى مۇھەممەد ئىمىن بۇغراغىمۇ بۇ خىزمەت ئىشلەنگەن، چۈنكى مۇھەممەد ئىمىن بۇغرا بىلەن ئەخمەتجان قاسىمى ئارىسىدا تاشقى كۈچلەرگە يۆنىلىش مەسىلىسىدە پىكىر ئىختىلاپى بولسىمۇ، ئەمما كۆپ جەھەتلەردە ھەمكارلىق بولغان ئىدى. شۇڭا ئەخمەتجان قاسىمى ئۇنىڭ غۇلجىغا بىرگە كېتىشى ئويىدا بولغان ئىكەن، مۇھەممەد ئىمىن بۇغرامۇ كۆپ ئويلاشقان، ئىككىلەنگەن ۋە ئاخىرىدا كەتمەي ئۈرۈمچىدە قالغان ئىكەن.

شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى رەھبەرلىرىدىن بىرى رەھىمجان سابىر ھاجى قېيىن ئاتىسى، ئۆلكە رەئىسى مەسئۇد سابىرىغىمۇ بىرلىكتە غۇلجىغا كېتىش ھەققىدە خىزمەت ئىشلىگەن. بىراق، ئۇ رەت قىلغان.

مۇنىر يېرزىن ئەپەندىنىڭ قارىشىچە، ئۈچ ئەپەندىنىڭ، بولۇپمۇ مۇھەممەد ئىمىن بۇغرانىڭ ئىلىغا كەتمەسلىكىدىكى سەۋەبلەر ھەر خىل بولۇپ، ئاساسلىقى ئۇلارنىڭ ئىلى ئىنقىلابچىلىرىنى رۇسلار بىلەن ھەمكارلاشتى دەپ قارىغانلىقىدا ئىدى.
يەنە بىر نۇقتا 1947-يىلى، 5-ئايدا جاڭ جىجوڭ جاڭ كەيشى بىلەن سۆزلىشىپ، مەسئۇد سابىرىنى رەئىسلىككە تەيىنلىگەندە ئەخمەتجان قاسىمى باشلىق ئىلى تەرەپ بۇنىڭغا قارشى چىققان ۋە شۇنىڭدىن كېيىنكى بىر قانچە ئاي ئىچىدە ئىلى رەھبەرلىرى ۋە مەسئۇد ئەپەندى تەرەپدارلىرى ئارىسىدا بۆلۈنۈش كۈچەيگەن.

91 ياشلىق تارىخى شاھىت مۇنىر يېرزىن ئەپەندىنىڭ ئېيتىشىچە، جاڭ جىجوڭ قاتارلىق گومىنداڭ دائىرىلىرى دەل ئەنە شۇنداق ئۇيغۇر رەھبەرلىرى ۋە مىللەتپەرۋەرلىرى ئارىسىدا زىددىيەت چىقىشىنى ھەم كۈچىيىشىنى خالايتتى. ۋەھالەنكى، ئەينى ۋاقىتتىكى ۋە كېيىنكى خىتاي سىياسەتچىلىرى ۋە تارىخچىلىرى بۇ ئىككى گۇرۇپپىنىڭ ئىختىلاپىنى ھەددىدىن زىيادە كۆپتۈرۈپ تەشۋىق قىلغان بولۇپ، ئەمەلىيەتتە ئۈرۈمچىدە ئۇنچىۋالا ئۆزئارا ئاشكارا توقۇنۇشلار بولغانمۇ ئەمەس، ئەمما، يىغىنلار بولغان. بىر-بىرىنى ئەيىبلەشلەر 1948-يىللاردىكى ئىش ئىدى. مۇنىر يېرزىن مۇنداق دەيدۇ: «لېكىن، ئەخمەتجان قاسىمىنىڭ تەرەپدارلىرى، يەنى ئۇنىڭغا ئەگىشىدىغان ۋە ئۇنى قوللايدىغانلار بەك كۆپ ئىدى. پۈتۈن ئۈرۈمچىدىكى تۈركىيلەر، يەنى ئۇيغۇرلار ئاساسەن دېگۈدەك ئۇنى قوللايتتى، پۈتۈن يەتتە ۋىلايەت، قەشقەر قاتارلىق جايلاردىكى خەلق ئۇنى قوللايتتى. مەسئۇد ئەپەندىنىڭمۇ قوللىغۇچىلىرى بار ئىدى. لېكىن ئەخمەتجاندەك ئۇنداق كۆپ ئەمەس ئىدى».

1947-يىلى، 8-ئايدا شەرقىي تۈركىستان ۋە خىتاي ھۆكۈمىتى ئارىسىدا تۈزۈلگەن بىرلەشمە ھۆكۈمەتنىڭ تولۇق بۇزۇلۇپ، ئىككى تەرەپ يەنە بىر-بىرىگە قارشى جىددىي ھالەتكە ئۆتۈش ۋەزىيىتى شەكىللەندى. ئەنقەرەدىكى ھاجىتەپپە ئۇنىۋېرسىتېتى ئوقۇتقۇچىسى دوكتور ئەركىن ئەكرەمنىڭ قارىشىچە بىرلەشمە ھۆكۈمەتنىڭ بۇزۇلۇشىدا بىر قاتار سەۋەبلەر بار بولۇپ، ئاساسلىق مەسىلە خىتاي تەرەپتە ئىدى.

https://www.rfa.org/uyghur/tarix-bugun/munir-yerzin-10042018115850.html

Unregistered
20-10-18, 02:31
Munir yérzin : exmetjan qasimi muhemmed imin bughra qatarliqlarni ghuljigha kétishke dewet qilghan idi

1946-Yili, 1-iyul küni sherqiy türkistan jumhuriyiti terep bilen xitay gomindang merkizi hökümiti wekillirining qatnishishi bilen ürümchide birleshme hökümet quruldi.

Bu hökümette sherqiy türkistan jumhuriyiti tereptin exmetjan qasimi, rehimjan sabir haji, seypidin eziz, abdukérim abbasof qatarliq 4 kishi biwasite ürümchige kélip wezipe ötidi. Shuningdin kéyin exmetjan qasimi bashliq ili terep bilen xitay terep arisida keskin siyasiy küresh bashlinip, weziyet kündin-kün'ge ötkürleshti. Tarixiy shahitlarning qarishiche, siyasiy küresh 1947-yili, 2- we 5-aydin étibaren yuqiri pellige chiqishqa bashlighan bolup, ürümchidiki Uyghur tilidiki "Shinjang géziti" bilen xitay tilidiki "Shinjang géziti" bu siyasiy küreshtiki bir-birige qarshi muhim sehne bolghan idi. Bu waqitta xitay da'iriliri Uyghur tilidiki shinjang géziti bashliqi Uyghur sayrani qatarliqlarni jazalashqa urundi. Shu yili 8-ayda birleshme hökümet buzulush halitige kelgendin kéyin, exmetjan qasimi bashliq sherqiy türkistan jumhuriyiti terepning wekilliri dawamliq ürümchide turushning hajiti qalmidi dep bir-birlep ghuljigha ketti. Mana shu waqitta ashu xadimlar bilen ghuljigha ketken, hazir almutada yashawatqan, eyni waqittiki Uyghurche "Shinjang géziti" ning xadimi munir yérzin ependining éytishiche, ghuljigha kétish herikiti nahayiti mexpiy rewishte élip bérilghan bolup, rehberler we xadimlar nechchige bölünüp ketken.

Munir yérzinning eslishiche, exmetjan qasimi hetta iligha eyni waqittiki üch ependinimu birge élip kétip, ular bilen birlikte Uyghurlarning siyasiy teqdiri üchün küresh qilishni oylashqan.

Uyghur milletchi rehberliridin "Üch ependi" ning ichidiki muhemmed imin bughraghimu bu xizmet ishlen'gen, chünki muhemmed imin bughra bilen exmetjan qasimi arisida tashqi küchlerge yönilish mesiliside pikir ixtilapi bolsimu, emma köp jehetlerde hemkarliq bolghan idi. Shunga exmetjan qasimi uning ghuljigha birge kétishi oyida bolghan iken, muhemmed imin bughramu köp oylashqan, ikkilen'gen we axirida ketmey ürümchide qalghan iken.

Sherqiy türkistan jumhuriyiti rehberliridin biri rehimjan sabir haji qéyin atisi, ölke re'isi mes'ud sabirighimu birlikte ghuljigha kétish heqqide xizmet ishligen. Biraq, u ret qilghan.

Munir yérzin ependining qarishiche, üch ependining, bolupmu muhemmed imin bughraning iligha ketmeslikidiki sewebler her xil bolup, asasliqi ularning ili inqilabchilirini ruslar bilen hemkarlashti dep qarighanliqida idi.
Yene bir nuqta 1947-yili, 5-ayda jang jijong jang keyshi bilen sözliship, mes'ud sabirini re'islikke teyinligende exmetjan qasimi bashliq ili terep buninggha qarshi chiqqan we shuningdin kéyinki bir qanche ay ichide ili rehberliri we mes'ud ependi terepdarliri arisida bölünüsh kücheygen.

91 Yashliq tarixi shahit munir yérzin ependining éytishiche, jang jijong qatarliq gomindang da'iriliri del ene shundaq Uyghur rehberliri we milletperwerliri arisida ziddiyet chiqishini hem küchiyishini xalaytti. Wehalenki, eyni waqittiki we kéyinki xitay siyasetchiliri we tarixchiliri bu ikki guruppining ixtilapini heddidin ziyade köptürüp teshwiq qilghan bolup, emeliyette ürümchide unchiwala öz'ara ashkara toqunushlar bolghanmu emes, emma, yighinlar bolghan. Bir-birini eyibleshler 1948-yillardiki ish idi. Munir yérzin mundaq deydu: "Lékin, exmetjan qasimining terepdarliri, yeni uninggha egishidighan we uni qollaydighanlar bek köp idi. Pütün ürümchidiki türkiyler, yeni Uyghurlar asasen dégüdek uni qollaytti, pütün yette wilayet, qeshqer qatarliq jaylardiki xelq uni qollaytti. Mes'ud ependiningmu qollighuchiliri bar idi. Lékin exmetjandek undaq köp emes idi".

1947-Yili, 8-ayda sherqiy türkistan we xitay hökümiti arisida tüzülgen birleshme hökümetning toluq buzulup, ikki terep yene bir-birige qarshi jiddiy haletke ötüsh weziyiti shekillendi. Enqerediki hajiteppe uniwérsitéti oqutquchisi doktor erkin ekremning qarishiche birleshme hökümetning buzulushida bir qatar sewebler bar bolup, asasliq mesile xitay terepte idi.

https://www.rfa.org/uyghur/tarix-bugun/munir-yerzin-10042018115850.html?encoding=latin

Unregistered
20-10-18, 02:32
Мунир йерзин : әхмәтҗан қасими муһәммәд имин буғра қатарлиқларни ғулҗиға кетишкә дәвәт қилған иди


1946-Йили, 1-июл күни шәрқий түркистан җумһурийити тәрәп билән хитай гоминдаң мәркизи һөкүмити вәкиллириниң қатнишиши билән үрүмчидә бирләшмә һөкүмәт қурулди.

Бу һөкүмәттә шәрқий түркистан җумһурийити тәрәптин әхмәтҗан қасими, рәһимҗан сабир һаҗи, сәйпидин әзиз, абдукерим аббасоф қатарлиқ 4 киши биваситә үрүмчигә келип вәзипә өтиди. Шуниңдин кейин әхмәтҗан қасими башлиқ или тәрәп билән хитай тәрәп арисида кәскин сиясий күрәш башлинип, вәзийәт күндин-күнгә өткүрләшти. Тарихий шаһитларниң қаришичә, сиясий күрәш 1947-йили, 2- вә 5-айдин етибарән юқири пәллигә чиқишқа башлиған болуп, үрүмчидики уйғур тилидики «шинҗаң гезити» билән хитай тилидики «шинҗаң гезити» бу сиясий күрәштики бир-биригә қарши муһим сәһнә болған иди. Бу вақитта хитай даирилири уйғур тилидики шинҗаң гезити башлиқи уйғур сайрани қатарлиқларни җазалашқа урунди. Шу йили 8-айда бирләшмә һөкүмәт бузулуш һалитигә кәлгәндин кейин, әхмәтҗан қасими башлиқ шәрқий түркистан җумһурийити тәрәпниң вәкиллири давамлиқ үрүмчидә турушниң һаҗити қалмиди дәп бир-бирләп ғулҗиға кәтти. Мана шу вақитта ашу хадимлар билән ғулҗиға кәткән, һазир алмутада яшаватқан, әйни вақиттики уйғурчә «шинҗаң гезити» ниң хадими мунир йерзин әпәндиниң ейтишичә, ғулҗиға кетиш һәрикити наһайити мәхпий рәвиштә елип берилған болуп, рәһбәрләр вә хадимлар нәччигә бөлүнүп кәткән.

Мунир йерзинниң әслишичә, әхмәтҗан қасими һәтта илиға әйни вақиттики үч әпәндиниму биргә елип кетип, улар билән бирликтә уйғурларниң сиясий тәқдири үчүн күрәш қилишни ойлашқан.

Уйғур милләтчи рәһбәрлиридин «үч әпәнди» ниң ичидики муһәммәд имин буғрағиму бу хизмәт ишләнгән, чүнки муһәммәд имин буғра билән әхмәтҗан қасими арисида ташқи күчләргә йөнилиш мәсилисидә пикир ихтилапи болсиму, әмма көп җәһәтләрдә һәмкарлиқ болған иди. Шуңа әхмәтҗан қасими униң ғулҗиға биргә кетиши ойида болған икән, муһәммәд имин буғраму көп ойлашқан, иккиләнгән вә ахирида кәтмәй үрүмчидә қалған икән.

Шәрқий түркистан җумһурийити рәһбәрлиридин бири рәһимҗан сабир һаҗи қейин атиси, өлкә рәиси мәсуд сабириғиму бирликтә ғулҗиға кетиш һәққидә хизмәт ишлигән. Бирақ, у рәт қилған.

Мунир йерзин әпәндиниң қаришичә, үч әпәндиниң, болупму муһәммәд имин буғраниң илиға кәтмәсликидики сәвәбләр һәр хил болуп, асаслиқи уларниң или инқилабчилирини руслар билән һәмкарлашти дәп қариғанлиқида иди.
Йәнә бир нуқта 1947-йили, 5-айда җаң җиҗоң җаң кәйши билән сөзлишип, мәсуд сабирини рәисликкә тәйинлигәндә әхмәтҗан қасими башлиқ или тәрәп буниңға қарши чиққан вә шуниңдин кейинки бир қанчә ай ичидә или рәһбәрлири вә мәсуд әпәнди тәрәпдарлири арисида бөлүнүш күчәйгән.

91 яшлиқ тарихи шаһит мунир йерзин әпәндиниң ейтишичә, җаң җиҗоң қатарлиқ гоминдаң даирилири дәл әнә шундақ уйғур рәһбәрлири вә милләтпәрвәрлири арисида зиддийәт чиқишини һәм күчийишини халайтти. Вәһаләнки, әйни вақиттики вә кейинки хитай сиясәтчилири вә тарихчилири бу икки гуруппиниң ихтилапини һәддидин зиядә көптүрүп тәшвиқ қилған болуп, әмәлийәттә үрүмчидә унчивала өзара ашкара тоқунушлар болғанму әмәс, әмма, йиғинлар болған. Бир-бирини әйибләшләр 1948-йиллардики иш иди. Мунир йерзин мундақ дәйду: «лекин, әхмәтҗан қасиминиң тәрәпдарлири, йәни униңға әгишидиған вә уни қоллайдиғанлар бәк көп иди. Пүтүн үрүмчидики түркийләр, йәни уйғурлар асасән дегүдәк уни қоллайтти, пүтүн йәттә вилайәт, қәшқәр қатарлиқ җайлардики хәлқ уни қоллайтти. Мәсуд әпәндиниңму қоллиғучилири бар иди. Лекин әхмәтҗандәк ундақ көп әмәс иди».

1947-Йили, 8-айда шәрқий түркистан вә хитай һөкүмити арисида түзүлгән бирләшмә һөкүмәтниң толуқ бузулуп, икки тәрәп йәнә бир-биригә қарши җиддий һаләткә өтүш вәзийити шәкилләнди. Әнқәрәдики һаҗитәппә университети оқутқучиси доктор әркин әкрәмниң қаришичә бирләшмә һөкүмәтниң бузулушида бир қатар сәвәбләр бар болуп, асаслиқ мәсилә хитай тәрәптә иди.

https://www.rfa.org/uyghur/tarix-bugun/munir-yerzin-10042018115850.html?encoding=cyrillic