PDA

View Full Version : مۇنىر يېرزىن: بىرلەشمە ھۆكۈمەتنىڭ بۇزۇلۇ



Unregistered
18-10-18, 03:36
مۇنىر يېرزىن: بىرلەشمە ھۆكۈمەتنىڭ بۇزۇلۇشىدىكى تۈپ ئامىل- خىتاي مۇستەبىتلىرىگە تىز پۈكمەسلىك

1946-يىلى، 7-ئايدا شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى بىلەن خىتاي گومىنداڭ مەركىزى ھۆكۈمىتى ئارىسىدىكى بىتىم بويىچە قۇرۇلغان مىللىي بىرلەشمە ھۆكۈمەت 1947-يىلى، 8-ئايدا ئەخمەتجان قاسىمى باشچىلىقىدىكى ئىلى تەرەپ ۋەكىللىرىنىڭ ئۈرۈمچىدىن غۇلجىغا كېتىشى بىلەن بۇزۇلدى. تارىخچىلار مەزكۇر بىرلەشمە ھۆكۈمەتنىڭ بۇزۇلۇشىدىكى سەۋەب-ئامىللارنى ھەر خىل نۇقتىدىن شەرھلەۋاتقان بولۇپ، ئەينى ۋاقىتتا مىللىي ئىنقىلاب رەھبىرى ئەخمەتجان قاسىمى بىلەن خىتاي گومىنداڭ تەرەپ ۋەكىلى جاڭ جىجوڭمۇ ئۆزئارا خەت يېزىشىپ، بىر-بىرىنى ئەيىبلىگەن ئىدى. 1947-يىلى، ئۇيغۇرچە «شىنجاڭ گېزىتى» دە خىزمەت قىلغان ۋە 1947-يىلى، 8-ئايدا ئەخمەتجان قاسىمى، ئۇيغۇر سايرانى قاتارلىقلار بىلەن بىرگە غۇلجىغا كەتكەندىن كېيىن تاكى 1949-يىلىنىڭ ئاخىرىغىچە «ئىنقىلابى شەرقىي تۈركىستان» گېزىتىدە مۇخبىر بولۇپ ئىشلىگەن، ھازىر ئالمۇتادا ياشاۋاتقان 91 ياشلىق پېشقەدەم ئۇيغۇرشۇناس مۇنىر يېرزىن ئەپەندىنىڭ قارىشىچە، بىرلەشمە ھۆكۈمەتنىڭ بۇزۇلۇشىدىكى تۈپ ئامىل ئەخمەتجان قاسىمى قاتارلىق شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئازادلىقى ھەرىكىتى رەھبەرلىرىنىڭ خىتاي گومىنداڭ مۇستەبىتلىرىگە قەتئىي تۈز پۈكمەي كۈرەش قىلىشىدىن ئىبارەتتۇر.

ئۇنىڭ ئەسلىشىچە، خىتاي ھەربىيلىرى، ساقچىلىرى باشتىن ئاخىرى 11 بىتىمنى ئىجرا قىلماسلىق، ۋەدىسىدە تۇرماسلىق، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۇنىڭدا بەلگىلەنگەن ھوقۇقلاردىن بەھرىمەن بولۇشىغا يول قويماسلىق پوزىتسىيەسى تۇتقان ھەتتا، خىتاي ھەربىي-سىياسىي دائىرىلىرى ناھىيە ھاكىملىرى، كېڭەش ئەزالىرىنى سايلاش جەريانىدا خىتاي تەرەپدارلىرىنى سايلىتىشقا ئۇرۇنۇپ، ئۇنى خالىمىغان ئاممىغا ئوق چىقىرىپ، ئادەم ئۆلتۈرۈش ۋە يارىلاندۇرۇش قىلمىشلىرىنى سادىر قىلغان بولۇپ، خەلق بۇنىڭدىن كۈچلۈك نارازى بولغان ئىدى.

جاڭ جىجوڭ باشچىلىقىدىكى خىتاي تەرەپ دائىم ئىلى تەرەپنى «ئالاھىدە بولۇۋالدى» دەپ ئەيىبلىگەن بولۇپ، دېمەكچى بولغىنى خىتاي ئارمىيەسىنىڭ ئازاد ئۈچ ۋىلايەتكە، يەنى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى تېررىتورىيەسىگە كىرىپ ئورۇنلىشىشىغا يول قويمىدى دېگەندىن ئىبارەت ئىدى.

مۇنىر يېرزىن ئەپەندىنىڭ ئەسلىشىچە، ئەخمەتجان قاسىمى قاتارلىق شەرقىي تۈركىستان تەرەپ رەھبەرلىرى خىتاي گومىنداڭ دائىرىلىرىنىڭ 11 ماددىلىق بىتىمنى ئىجرا قىلمايۋاتقانلىقى، ئەكسىچە ئۆز قوشۇنلىرىنى تېخىمۇ كۆپەيتىۋاتقانلىقى، يەتتە ۋىلايەت خەلقىگە ئېغىر زۇلۇم سېلىۋاتقانلىقى، ئۇنىڭ مەقسىتىنىڭ بىتىمدىن پايدىلىنىپ، ئۈچ ۋىلايەتنى يوقىتىش ئىكەنلىكىنى چۈشىنىپ يېتىپ، خىتاي دائىرىلىرىنىڭ ئازاد ئۈچ ۋىلايەتكە كىرىشىگە قەتئىي يول قويمىغان ئىدى. ئەمەلىيەتتە ئۇلار بىتىمنى ئىجرا قىلىشقا تىرىشقان.

ئەخمەتجان قاسىمى باشچىلىقىدىكى شەرقىي تۈركىستان تەرەپنىڭ ئەڭ غەزىپىنى قوزغىغان نۇقتىلارنىڭ بىرى جاڭ جىجوڭ، سوڭ شىليەن قاتارلىقلارنىڭ ئوسمان ئىسلامنى قوللاپ ۋە قوراللاندۇرۇپ، ئۇنى ئىلى ھۆكۈمىتىگە قارشى ئۇرۇش قىلىشقا كۈشكۈرتىشىدۇر. تارىخىي شاھىت مۇنىر يېرزىن ئەپەندىنىڭ ئەسلىشىچە، ئۇنىڭدىن باشقا يەنە جاڭ جىجوڭ، سوڭ شىليەن قاتارلىق خىتاي گومىنداڭ دائىرىلىرى نامدا «خەلقچىللىق»، «مىللەتلەر باراۋەرلىكى» شوئارلىرىنى كۆتۈرۈۋېلىپ، ئەمەلىيەتتە جەنۇبتىكى ۋىلايەتلەردىمۇ تەسىرى كۈندىن-كۈنگە كۈچىيىۋاتقان ئىلى تەرەپنى، يەنى شەرقىي تۈركىستان ئىنقىلابچىلىرىنى پارچىلاش ئۈچۈن قازاقلار بىلەن ئۇيغۇرلار ئارىسىدا زىددىيەت پەيدا قىلىش، باشقا مىللەتلەرنى ئۇيغۇرلارغا قارشى قويۇش تاكتىكىسى قوللانغان.

ئەنقەرەدىكى ھاجىتەپپە ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ دوتسېنتى، تارىخ پەنلىرى دوكتورى ئەركىن ئەكرەمنىڭ قارىشىچە، جاڭ جىجوڭ، سوڭ شىليەن، ليۇ مېڭچۈن باشچىلىقىدىكى خىتاي گومىنداڭ ھەربىي-سىياسىي رەھبەرلىرى دائىم ئۈچ ۋىلايەتنى ئىچىدىن پارچىلاش، مىللەتلەر ئارىسىدا زىددىيەت پەيدا قىلىش، نامايىشقا نامايىش، تەشكىلاتقا تەشكىلات ئارقىلىق قارشى تۇرۇش، باشقا مىللەتلەرنى ئۇيغۇرلارغا قارشى قويۇش تاكتىكىسى قوللىنىش ھەققىدە يىغىنلار ئېچىپ ئورۇنلاشتۇرۇش ئېلىپ بارغان ئىدى.

مۇنىر يېرزىن ئەپەندىنىڭ ئېيتىشىچە، مىللىي ئىنقىلاب رەھبىرى ئەخمەتجان قاسىمى قاتارلىق رەھبەرلەر ھەتتا 1947-يىلى، 24 ۋە 25-فېۋرال كۈنلىرى ئۈرۈمچىدە ئۆتكۈزۈلگەن بىر قىسىم قازاق ۋە تۇڭگان، خىتاي قاتارلىقلارنىڭ نامايىشى، بولۇپمۇ 25-فېۋرال ۋەقەسىنى ئەنە شۇ خىتاي مۇستەبىتلىرىنىڭ ئىلى تەرەپكە قارشى ئورۇنلاشتۇرغان بىر يۈرۈش پىلانلىق ھەرىكەتلىرى دەپ تەنقىد قىلغان ئىدى.

دوكتور ئەركىن ئەكرەمنىڭ تارىخى ماتېرىياللار ئاساسىدا تەھلىل يۈرگۈزۈشىچە، جاڭ جىجوڭ ئەخمەتجان قاسىمى قاتارلىق مىللىي ئازادلىق ئىنقىلاب رەھبەرلىرىنىڭ بارغانسېرى ئېشىۋاتقان تەسىرى، شەرقىي تۈركىستانچىلارنىڭ سىياسىي كۈرەش ۋە ئىنقىلاب قوزغاش يولى بىلەن يەتتە ۋىلايەتنىمۇ كونتروللۇق ئاستىغا ئېلىپ، خىتاي ھاكىمىيىتىنى ئاغدۇرۇپ تاشلىشىدىن ساقلىنىش ئۈچۈن يەنە بىر قاتار چارىلار قاتارىدا مەسئۇد سەبىرى بايقوزىنى ئەخمەتجان قاسىمىغا مەسلىھەت سالماي ئۆز ئالدىغا رەئىسلىككە تەيىنلەپ، ئۇيغۇرلارنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى پىكىر ئىختىلاپىنى كۈچەيتىش تاكتىكىسىنىمۇ قوللانغان.

لېكىن، ئەينى ۋاقىتتىكى تارىخى ۋەقەلەرنىڭ شاھىتى مۇنىر يېرزىننىڭ ئەسلىشىچە، ئەخمەتجان قاسىمى قاتارلىقلار مەسئۇد سەبىرىنىڭ رەئىس بولۇشىغا قارشى چىقسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ بىلەن ھەمكارلىشىش ۋە ئۇنىڭ ھەم ئۈچ ئەپەندىنىڭ ئۆزلىرى بىلەن بىرلىكتە ئىلىغا كېتىشىنى ئۈمىد قىلغان.

20-ئەسىر ئۇيغۇر دىيارى تارىخىدىكى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتى بىلەن خىتاي گومىنداڭ مەركىزى ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن بىتىم تۈزۈپ، تەڭ باراۋەرلىك ئاساسىدا قۇرۇلغان بىرلەشمە ھۆكۈمەت جەمئىي 13 ئاي 12 كۈن مەۋجۇت بولۇپ تۇردى. شۇنىڭدىن كېيىن شەرقىي تۈركىستان ۋە خىتاي گومىنداڭ مۇنتىزىم ئارمىيەلىرى تاكى 1949-يىلى 10-ئايغىچە ماناس دەرياسى بويىدا بىر-بىرىگە قارشى تىغمۇ-تىغ تۇرۇش ۋەزىيىتى داۋاملاشتى.

https://www.rfa.org/uyghur/tarix-bugun/munir-yerzin-10112018154256.html

Unregistered
18-10-18, 03:38
Munir yérzin: birleshme hökümetning buzulushidiki tüp amil- xitay mustebitlirige tiz pükmeslik


1946-Yili, 7-ayda sherqiy türkistan jumhuriyiti bilen xitay gomindang merkizi hökümiti arisidiki bitim boyiche qurulghan milliy birleshme hökümet 1947-yili, 8-ayda exmetjan qasimi bashchiliqidiki ili terep wekillirining ürümchidin ghuljigha kétishi bilen buzuldi. Tarixchilar mezkur birleshme hökümetning buzulushidiki seweb-amillarni her xil nuqtidin sherhlewatqan bolup, eyni waqitta milliy inqilab rehbiri exmetjan qasimi bilen xitay gomindang terep wekili jang jijongmu öz'ara xet yéziship, bir-birini eyibligen idi. 1947-Yili, Uyghurche "Shinjang géziti" de xizmet qilghan we 1947-yili, 8-ayda exmetjan qasimi, Uyghur sayrani qatarliqlar bilen birge ghuljigha ketkendin kéyin taki 1949-yilining axirighiche "Inqilabi sherqiy türkistan" gézitide muxbir bolup ishligen, hazir almutada yashawatqan 91 yashliq péshqedem Uyghurshunas munir yérzin ependining qarishiche, birleshme hökümetning buzulushidiki tüp amil exmetjan qasimi qatarliq sherqiy türkistan milliy azadliqi herikiti rehberlirining xitay gomindang mustebitlirige qet'iy tüz pükmey küresh qilishidin ibarettur.

Uning eslishiche, xitay herbiyliri, saqchiliri bashtin axiri 11 bitimni ijra qilmasliq, wediside turmasliq, Uyghur xelqining uningda belgilen'gen hoquqlardin behrimen bolushigha yol qoymasliq pozitsiyesi tutqan hetta, xitay herbiy-siyasiy da'iriliri nahiye hakimliri, kéngesh ezalirini saylash jeryanida xitay terepdarlirini saylitishqa urunup, uni xalimighan ammigha oq chiqirip, adem öltürüsh we yarilandurush qilmishlirini sadir qilghan bolup, xelq buningdin küchlük narazi bolghan idi.

Jang jijong bashchiliqidiki xitay terep da'im ili terepni "Alahide boluwaldi" dep eyibligen bolup, démekchi bolghini xitay armiyesining azad üch wilayetke, yeni sherqiy türkistan jumhuriyiti térritoriyesige kirip orunlishishigha yol qoymidi dégendin ibaret idi.

Munir yérzin ependining eslishiche, exmetjan qasimi qatarliq sherqiy türkistan terep rehberliri xitay gomindang da'irilirining 11 maddiliq bitimni ijra qilmaywatqanliqi, eksiche öz qoshunlirini téximu köpeytiwatqanliqi, yette wilayet xelqige éghir zulum séliwatqanliqi, uning meqsitining bitimdin paydilinip, üch wilayetni yoqitish ikenlikini chüshinip yétip, xitay da'irilirining azad üch wilayetke kirishige qet'iy yol qoymighan idi. Emeliyette ular bitimni ijra qilishqa tirishqan.

Exmetjan qasimi bashchiliqidiki sherqiy türkistan terepning eng ghezipini qozghighan nuqtilarning biri jang jijong, song shilyen qatarliqlarning osman islamni qollap we qorallandurup, uni ili hökümitige qarshi urush qilishqa küshkürtishidur. Tarixiy shahit munir yérzin ependining eslishiche, uningdin bashqa yene jang jijong, song shilyen qatarliq xitay gomindang da'iriliri namda "Xelqchilliq", "Milletler barawerliki" sho'arlirini kötürüwélip, emeliyette jenubtiki wilayetlerdimu tesiri kündin-kün'ge küchiyiwatqan ili terepni, yeni sherqiy türkistan inqilabchilirini parchilash üchün qazaqlar bilen Uyghurlar arisida ziddiyet peyda qilish, bashqa milletlerni Uyghurlargha qarshi qoyush taktikisi qollan'ghan.

Enqerediki hajiteppe uniwérsitétining dotsénti, tarix penliri doktori erkin ekremning qarishiche, jang jijong, song shilyen, lyu méngchün bashchiliqidiki xitay gomindang herbiy-siyasiy rehberliri da'im üch wilayetni ichidin parchilash, milletler arisida ziddiyet peyda qilish, namayishqa namayish, teshkilatqa teshkilat arqiliq qarshi turush, bashqa milletlerni Uyghurlargha qarshi qoyush taktikisi qollinish heqqide yighinlar échip orunlashturush élip barghan idi.

Munir yérzin ependining éytishiche, milliy inqilab rehbiri exmetjan qasimi qatarliq rehberler hetta 1947-yili, 24 we 25-féwral künliri ürümchide ötküzülgen bir qisim qazaq we tunggan, xitay qatarliqlarning namayishi, bolupmu 25-féwral weqesini ene shu xitay mustebitlirining ili terepke qarshi orunlashturghan bir yürüsh pilanliq heriketliri dep tenqid qilghan idi.

Doktor erkin ekremning tarixi matériyallar asasida tehlil yürgüzüshiche, jang jijong exmetjan qasimi qatarliq milliy azadliq inqilab rehberlirining barghanséri éshiwatqan tesiri, sherqiy türkistanchilarning siyasiy küresh we inqilab qozghash yoli bilen yette wilayetnimu kontrolluq astigha élip, xitay hakimiyitini aghdurup tashlishidin saqlinish üchün yene bir qatar charilar qatarida mes'ud sebiri bayqozini exmetjan qasimigha meslihet salmay öz aldigha re'islikke teyinlep, Uyghurlarning ichki qismidiki pikir ixtilapini kücheytish taktikisinimu qollan'ghan.

Lékin, eyni waqittiki tarixi weqelerning shahiti munir yérzinning eslishiche, exmetjan qasimi qatarliqlar mes'ud sebirining re'is bolushigha qarshi chiqsimu, emma uning bilen hemkarlishish we uning hem üch ependining özliri bilen birlikte iligha kétishini ümid qilghan.

20-Esir Uyghur diyari tarixidiki sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti bilen xitay gomindang merkizi hökümiti teripidin bitim tüzüp, teng barawerlik asasida qurulghan birleshme hökümet jem'iy 13 ay 12 kün mewjut bolup turdi. Shuningdin kéyin sherqiy türkistan we xitay gomindang muntizim armiyeliri taki 1949-yili 10-ayghiche manas deryasi boyida bir-birige qarshi tighmu-tigh turush weziyiti dawamlashti.

https://www.rfa.org/uyghur/tarix-bugun/munir-yerzin-10112018154256.html?encoding=latin

Unregistered
18-10-18, 03:39
Мунир йерзин: бирләшмә һөкүмәтниң бузулушидики түп амил- хитай мустәбитлиригә тиз пүкмәслик

1946-Йили, 7-айда шәрқий түркистан җумһурийити билән хитай гоминдаң мәркизи һөкүмити арисидики битим бойичә қурулған миллий бирләшмә һөкүмәт 1947-йили, 8-айда әхмәтҗан қасими башчилиқидики или тәрәп вәкиллириниң үрүмчидин ғулҗиға кетиши билән бузулди. Тарихчилар мәзкур бирләшмә һөкүмәтниң бузулушидики сәвәб-амилларни һәр хил нуқтидин шәрһләватқан болуп, әйни вақитта миллий инқилаб рәһбири әхмәтҗан қасими билән хитай гоминдаң тәрәп вәкили җаң җиҗоңму өзара хәт йезишип, бир-бирини әйиблигән иди. 1947-Йили, уйғурчә «шинҗаң гезити» дә хизмәт қилған вә 1947-йили, 8-айда әхмәтҗан қасими, уйғур сайрани қатарлиқлар билән биргә ғулҗиға кәткәндин кейин таки 1949-йилиниң ахириғичә «инқилаби шәрқий түркистан» гезитидә мухбир болуп ишлигән, һазир алмутада яшаватқан 91 яшлиқ пешқәдәм уйғуршунас мунир йерзин әпәндиниң қаришичә, бирләшмә һөкүмәтниң бузулушидики түп амил әхмәтҗан қасими қатарлиқ шәрқий түркистан миллий азадлиқи һәрикити рәһбәрлириниң хитай гоминдаң мустәбитлиригә қәтий түз пүкмәй күрәш қилишидин ибарәттур.

Униң әслишичә, хитай һәрбийлири, сақчилири баштин ахири 11 битимни иҗра қилмаслиқ, вәдисидә турмаслиқ, уйғур хәлқиниң униңда бәлгиләнгән һоқуқлардин бәһримән болушиға йол қоймаслиқ позитсийәси тутқан һәтта, хитай һәрбий-сиясий даирилири наһийә һакимлири, кеңәш әзалирини сайлаш җәрянида хитай тәрәпдарлирини сайлитишқа урунуп, уни халимиған аммиға оқ чиқирип, адәм өлтүрүш вә яриландуруш қилмишлирини садир қилған болуп, хәлқ буниңдин күчлүк нарази болған иди.

Җаң җиҗоң башчилиқидики хитай тәрәп даим или тәрәпни «алаһидә болувалди» дәп әйиблигән болуп, демәкчи болғини хитай армийәсиниң азад үч вилайәткә, йәни шәрқий түркистан җумһурийити территорийәсигә кирип орунлишишиға йол қоймиди дегәндин ибарәт иди.

Мунир йерзин әпәндиниң әслишичә, әхмәтҗан қасими қатарлиқ шәрқий түркистан тәрәп рәһбәрлири хитай гоминдаң даирилириниң 11 маддилиқ битимни иҗра қилмайватқанлиқи, әксичә өз қошунлирини техиму көпәйтиватқанлиқи, йәттә вилайәт хәлқигә еғир зулум селиватқанлиқи, униң мәқситиниң битимдин пайдилинип, үч вилайәтни йоқитиш икәнликини чүшинип йетип, хитай даирилириниң азад үч вилайәткә киришигә қәтий йол қоймиған иди. Әмәлийәттә улар битимни иҗра қилишқа тиришқан.

Әхмәтҗан қасими башчилиқидики шәрқий түркистан тәрәпниң әң ғәзипини қозғиған нуқтиларниң бири җаң җиҗоң, соң шилйән қатарлиқларниң осман исламни қоллап вә қоралландуруп, уни или һөкүмитигә қарши уруш қилишқа күшкүртишидур. Тарихий шаһит мунир йерзин әпәндиниң әслишичә, униңдин башқа йәнә җаң җиҗоң, соң шилйән қатарлиқ хитай гоминдаң даирилири намда «хәлқчиллиқ», «милләтләр баравәрлики» шоарлирини көтүрүвелип, әмәлийәттә җәнубтики вилайәтләрдиму тәсири күндин-күнгә күчийиватқан или тәрәпни, йәни шәрқий түркистан инқилабчилирини парчилаш үчүн қазақлар билән уйғурлар арисида зиддийәт пәйда қилиш, башқа милләтләрни уйғурларға қарши қоюш тактикиси қолланған.

Әнқәрәдики һаҗитәппә университетиниң дотсенти, тарих пәнлири доктори әркин әкрәмниң қаришичә, җаң җиҗоң, соң шилйән, лю меңчүн башчилиқидики хитай гоминдаң һәрбий-сиясий рәһбәрлири даим үч вилайәтни ичидин парчилаш, милләтләр арисида зиддийәт пәйда қилиш, намайишқа намайиш, тәшкилатқа тәшкилат арқилиқ қарши туруш, башқа милләтләрни уйғурларға қарши қоюш тактикиси қоллиниш һәққидә йиғинлар ечип орунлаштуруш елип барған иди.

Мунир йерзин әпәндиниң ейтишичә, миллий инқилаб рәһбири әхмәтҗан қасими қатарлиқ рәһбәрләр һәтта 1947-йили, 24 вә 25-феврал күнлири үрүмчидә өткүзүлгән бир қисим қазақ вә туңган, хитай қатарлиқларниң намайиши, болупму 25-феврал вәқәсини әнә шу хитай мустәбитлириниң или тәрәпкә қарши орунлаштурған бир йүрүш пиланлиқ һәрикәтлири дәп тәнқид қилған иди.

Доктор әркин әкрәмниң тарихи материяллар асасида тәһлил йүргүзүшичә, җаң җиҗоң әхмәтҗан қасими қатарлиқ миллий азадлиқ инқилаб рәһбәрлириниң барғансери ешиватқан тәсири, шәрқий түркистанчиларниң сиясий күрәш вә инқилаб қозғаш йоли билән йәттә вилайәтниму контроллуқ астиға елип, хитай һакимийитини ағдуруп ташлишидин сақлиниш үчүн йәнә бир қатар чарилар қатарида мәсуд сәбири байқозини әхмәтҗан қасимиға мәслиһәт салмай өз алдиға рәисликкә тәйинләп, уйғурларниң ички қисмидики пикир ихтилапини күчәйтиш тактикисиниму қолланған.

Лекин, әйни вақиттики тарихи вәқәләрниң шаһити мунир йерзинниң әслишичә, әхмәтҗан қасими қатарлиқлар мәсуд сәбириниң рәис болушиға қарши чиқсиму, әмма униң билән һәмкарлишиш вә униң һәм үч әпәндиниң өзлири билән бирликтә илиға кетишини үмид қилған.

20-Әсир уйғур дияри тарихидики шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити билән хитай гоминдаң мәркизи һөкүмити тәрипидин битим түзүп, тәң баравәрлик асасида қурулған бирләшмә һөкүмәт җәмий 13 ай 12 күн мәвҗут болуп турди. Шуниңдин кейин шәрқий түркистан вә хитай гоминдаң мунтизим армийәлири таки 1949-йили 10-айғичә манас дәряси бойида бир-биригә қарши тиғму-тиғ туруш вәзийити давамлашти.

https://www.rfa.org/uyghur/tarix-bugun/munir-yerzin-10112018154256.html?encoding=cyrillic

Unregistered
19-10-18, 11:14
Bularni neme uchun yazdingiz? Erkin ialptikin, perhat yorungqash, Nebi tursun, Ablikm baqi ....qatarliq DUQ ning katambashliri 26 yildin beri Exmetjan qasimini xain, munapiq, satqun dep keldi. Inqilapni emdi Nöldin yengi bashlamDUQ? qanche ming uyghur Bu heqiqetni bilelmey oldi, olturuldi. buninggha kim Jawapkar? sizmu? siz bolsingiz , sizni qandaq tapimiz? Ismingiz yoqmu? Daidingiz, aningiz yoqmu?




Мунир йерзин: бирләшмә һөкүмәтниң бузулушидики түп амил- хитай мустәбитлиригә тиз пүкмәслик

1946-Йили, 7-айда шәрқий түркистан җумһурийити билән хитай гоминдаң мәркизи һөкүмити арисидики битим бойичә қурулған миллий бирләшмә һөкүмәт 1947-йили, 8-айда әхмәтҗан қасими башчилиқидики или тәрәп вәкиллириниң үрүмчидин ғулҗиға кетиши билән бузулди. Тарихчилар мәзкур бирләшмә һөкүмәтниң бузулушидики сәвәб-амилларни һәр хил нуқтидин шәрһләватқан болуп, әйни вақитта миллий инқилаб рәһбири әхмәтҗан қасими билән хитай гоминдаң тәрәп вәкили җаң җиҗоңму өзара хәт йезишип, бир-бирини әйиблигән иди. 1947-Йили, уйғурчә «шинҗаң гезити» дә хизмәт қилған вә 1947-йили, 8-айда әхмәтҗан қасими, уйғур сайрани қатарлиқлар билән биргә ғулҗиға кәткәндин кейин таки 1949-йилиниң ахириғичә «инқилаби шәрқий түркистан» гезитидә мухбир болуп ишлигән, һазир алмутада яшаватқан 91 яшлиқ пешқәдәм уйғуршунас мунир йерзин әпәндиниң қаришичә, бирләшмә һөкүмәтниң бузулушидики түп амил әхмәтҗан қасими қатарлиқ шәрқий түркистан миллий азадлиқи һәрикити рәһбәрлириниң хитай гоминдаң мустәбитлиригә қәтий түз пүкмәй күрәш қилишидин ибарәттур.

Униң әслишичә, хитай һәрбийлири, сақчилири баштин ахири 11 битимни иҗра қилмаслиқ, вәдисидә турмаслиқ, уйғур хәлқиниң униңда бәлгиләнгән һоқуқлардин бәһримән болушиға йол қоймаслиқ позитсийәси тутқан һәтта, хитай һәрбий-сиясий даирилири наһийә һакимлири, кеңәш әзалирини сайлаш җәрянида хитай тәрәпдарлирини сайлитишқа урунуп, уни халимиған аммиға оқ чиқирип, адәм өлтүрүш вә яриландуруш қилмишлирини садир қилған болуп, хәлқ буниңдин күчлүк нарази болған иди.

Җаң җиҗоң башчилиқидики хитай тәрәп даим или тәрәпни «алаһидә болувалди» дәп әйиблигән болуп, демәкчи болғини хитай армийәсиниң азад үч вилайәткә, йәни шәрқий түркистан җумһурийити территорийәсигә кирип орунлишишиға йол қоймиди дегәндин ибарәт иди.

Мунир йерзин әпәндиниң әслишичә, әхмәтҗан қасими қатарлиқ шәрқий түркистан тәрәп рәһбәрлири хитай гоминдаң даирилириниң 11 маддилиқ битимни иҗра қилмайватқанлиқи, әксичә өз қошунлирини техиму көпәйтиватқанлиқи, йәттә вилайәт хәлқигә еғир зулум селиватқанлиқи, униң мәқситиниң битимдин пайдилинип, үч вилайәтни йоқитиш икәнликини чүшинип йетип, хитай даирилириниң азад үч вилайәткә киришигә қәтий йол қоймиған иди. Әмәлийәттә улар битимни иҗра қилишқа тиришқан.

Әхмәтҗан қасими башчилиқидики шәрқий түркистан тәрәпниң әң ғәзипини қозғиған нуқтиларниң бири җаң җиҗоң, соң шилйән қатарлиқларниң осман исламни қоллап вә қоралландуруп, уни или һөкүмитигә қарши уруш қилишқа күшкүртишидур. Тарихий шаһит мунир йерзин әпәндиниң әслишичә, униңдин башқа йәнә җаң җиҗоң, соң шилйән қатарлиқ хитай гоминдаң даирилири намда «хәлқчиллиқ», «милләтләр баравәрлики» шоарлирини көтүрүвелип, әмәлийәттә җәнубтики вилайәтләрдиму тәсири күндин-күнгә күчийиватқан или тәрәпни, йәни шәрқий түркистан инқилабчилирини парчилаш үчүн қазақлар билән уйғурлар арисида зиддийәт пәйда қилиш, башқа милләтләрни уйғурларға қарши қоюш тактикиси қолланған.

Әнқәрәдики һаҗитәппә университетиниң дотсенти, тарих пәнлири доктори әркин әкрәмниң қаришичә, җаң җиҗоң, соң шилйән, лю меңчүн башчилиқидики хитай гоминдаң һәрбий-сиясий рәһбәрлири даим үч вилайәтни ичидин парчилаш, милләтләр арисида зиддийәт пәйда қилиш, намайишқа намайиш, тәшкилатқа тәшкилат арқилиқ қарши туруш, башқа милләтләрни уйғурларға қарши қоюш тактикиси қоллиниш һәққидә йиғинлар ечип орунлаштуруш елип барған иди.

Мунир йерзин әпәндиниң ейтишичә, миллий инқилаб рәһбири әхмәтҗан қасими қатарлиқ рәһбәрләр һәтта 1947-йили, 24 вә 25-феврал күнлири үрүмчидә өткүзүлгән бир қисим қазақ вә туңган, хитай қатарлиқларниң намайиши, болупму 25-феврал вәқәсини әнә шу хитай мустәбитлириниң или тәрәпкә қарши орунлаштурған бир йүрүш пиланлиқ һәрикәтлири дәп тәнқид қилған иди.

Доктор әркин әкрәмниң тарихи материяллар асасида тәһлил йүргүзүшичә, җаң җиҗоң әхмәтҗан қасими қатарлиқ миллий азадлиқ инқилаб рәһбәрлириниң барғансери ешиватқан тәсири, шәрқий түркистанчиларниң сиясий күрәш вә инқилаб қозғаш йоли билән йәттә вилайәтниму контроллуқ астиға елип, хитай һакимийитини ағдуруп ташлишидин сақлиниш үчүн йәнә бир қатар чарилар қатарида мәсуд сәбири байқозини әхмәтҗан қасимиға мәслиһәт салмай өз алдиға рәисликкә тәйинләп, уйғурларниң ички қисмидики пикир ихтилапини күчәйтиш тактикисиниму қолланған.

Лекин, әйни вақиттики тарихи вәқәләрниң шаһити мунир йерзинниң әслишичә, әхмәтҗан қасими қатарлиқлар мәсуд сәбириниң рәис болушиға қарши чиқсиму, әмма униң билән һәмкарлишиш вә униң һәм үч әпәндиниң өзлири билән бирликтә илиға кетишини үмид қилған.

20-Әсир уйғур дияри тарихидики шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити билән хитай гоминдаң мәркизи һөкүмити тәрипидин битим түзүп, тәң баравәрлик асасида қурулған бирләшмә һөкүмәт җәмий 13 ай 12 күн мәвҗут болуп турди. Шуниңдин кейин шәрқий түркистан вә хитай гоминдаң мунтизим армийәлири таки 1949-йили 10-айғичә манас дәряси бойида бир-биригә қарши тиғму-тиғ туруш вәзийити давамлашти.

https://www.rfa.org/uyghur/tarix-bugun/munir-yerzin-10112018154256.html?encoding=cyrillic

Unregistered
20-10-18, 04:01
Bularni neme uchun yazdingiz? Erkin ialptikin, perhat yorungqash, Nebi tursun, Ablikm baqi ....qatarliq DUQ ning katambashliri 26 yildin beri Exmetjan qasimini xain, munapiq, satqun dep keldi. Inqilapni emdi Nöldin yengi bashlamDUQ? qanche ming uyghur Bu heqiqetni bilelmey oldi, olturuldi. buninggha kim Jawapkar? sizmu? siz bolsingiz , sizni qandaq tapimiz? Ismingiz yoqmu? Daidingiz, aningiz yoqmu?

Mening kim bolishim muhim bolmisa kerek, chunki men bir addi Uyghur. Buni men yazmidim peqet RFA ning tor betidin kochurup qoydum, ulunish adersinimu qoshup qoydum.
Men heqiqetke ishinimenki hergizmu birlirining yalghandin toquwalghan sepsetelirige ishenmeymen.
Exmetjan Qasimi ependini qelbimning chongqur yeridin Ata Uyghur dep bilimen.
Bir qisim axmaqlar Eysa Aliptekinni liderimiz, qehrimanimiz dep yuruydu, emilyette Eysa Aliptekin heqiqi xain, munapiqtur. Eysa Aliptekinning poqini purap chong bolghan bir qisim sherqi turkistan tonigha oriniwalghan saqta inqilapchilar haman shu poqning ichide tunjuqup halak bolidu.