PDA

View Full Version : Uluschilar kimler? ular öz millitige qandaq xiyanet qilidu ?



Unregistered
27-08-18, 02:55
Uluschilar kimler? ular öz millitige qandaq xiyanet qilidu ?

Ehmetjan Qasimi

Xelqimizning azadliq herikiti we uninggha uluschilarning qilghan xiyaniti Mes'ut, eysa, we ular bilen bille qurday, chinggiz, ghulam hamidke oxshash in'gliz tamakisini chekken, amérika piwisini ichken, mustemlikichiler kiyimini kiygen, ikki adem sözleshkili tursa qulaqliri ding turidighan bir türküm shübhilik unsurlar ürümchige kelgen waqitliridila xelq ularning yürüsh – turushigha qarap ulardin qattiq nepretlen'gen idi. U waqitlarda xitay mustemlikichilirining qamchiliridin témip turghan qan téxi qurumighachqa ulardin éhtiyat qilghan xelqning derdi ichide idi. Bitim boldi, xewp ketti.

Tunjuqturup turghan mustemlikichilik türmisining ishiki qiya ichilishi bilen, uninggha kirgen sap erkinlik hawasidin nepes alghan esirlerde yéngi roh yéngi quwwet peyda boldi. Ular bashlapqi kündila pütün qehri ghezipini xitay mustemlikchiliridin artuqraq goya ming bir qiyinchiliqta uzaq méhnet qilip, nurghun terlirini aqquzup ozuq térip, uni éghir musheqqetler bilen pushurup, andin yeymiz dep turghan ashqa ogha salidighan xa'in ene shular dep bilip pütün wujudi bilen ulargha qarishi chiqti. Heqiqette mustemlikichilerdin aldi bilin ene shular xewplikrek ikenlikini özlirining nurghun yilliq küresh tejribisi we tebi'iy sezgüsi bilen xelqimiz bashtila bilgen idi: lékin ghulja terep milliy azadliq küresh sépige ixtilap chüshmisun dégen meqsette mes'ut, eysalar bilen muresse qilghinini körgen xelq özini birla toxtatqan idi. Bir tereptin mes'ut, eysa we ularning shaykilliri inqilabi wilayetler bilen merkizi hökümet tinchliq bitim toghruluq muzakire yürgüzülüwatqan waqitlirida, ghulja wekillirini xitayning ichki ehwali bilen tonushturghan bolup, ularning ichige kirip ularning teleplirini bilip élip xitay terepke yetküzüsh wezipisini orundisa ikkinchi tereptin munapiqlarche inqilabchilarni maxtap, ularning ishenchige ige bolushqa tirishtiler. Ghulja wekilleri aldida yilanche tolghinip, qanjuq ittek erkilep, tülkilik qilip „biz yurt, millet qayghusida yürduq emdi bizni bu yerdin siler qoghlimisanglar, biz milletning paydisi üchün padichiliq xizmiti bolsimu artquzsaq“ dégen yumshaq sözlirige qarap ghulja wekillirimu heqiqette bularda millet, weten muhebbiti bar bolsa bular köp yillardin béri wetendin ayrilip emdi yene uninggha xiyanet qilmas dégen pikrige kélip, ötken 10-15yil bulargha bir nerse ögetkendur dégen oyi netijiside ular bilen muresse qilishqa bashlidi, bularning: „biz milletchimiz“, „biz xelqchimiz“,“biz insaniyetchimiz“ dégen sho'arlirini körüp heqiqette bular bilen heriket birlikini temin étip kételeymiz dégen ümidni qildi.

Ghulja wekillirining ular bilen bashta muresse qilghinining asasi sewebi ene shu idi. Lékin bir yil ular bilen birge ishlesh netijisi ularning héch nerse ögenmigenlikini qarighularche yurtni halaketke ilip mangidighanliqini we ularning öz muqeddeslirige érishish üchün millet qénining deryalap éqish bilen héch kari yoq ademler ikenlikini ispat qildi. Ularda qanchilik prinsip, zerriche wijdan yoqluqini, ularning heriket tejribisi emelde körsetti: dunyaning qaysi burjikini almang, qaysi milletning meslek igisi erbablirini almang ular milliy azadliq mesilisige kelgende ézilgen millet azadliq herikiti utuq qazinip kétip barghan peytte milliy azadliq küresh sépining birlikini temin qilmaq üchün barliq küchni serp qilidu. Hetta, özini qurban qilishqa razi bolidu. Egerde bu „milletchiler“de millitige muhebbet bolghanda elwette ular öz millitining milliy azadliq herikiti muweppeqiyet qazinip kétip barghanda u heriket qandaq shekilde barmisun shu chong utuq qazinip kétip barghan sepni mustehkemleshke, we barliq talash mesililerni shuning yoligha birlikini temin étish üchün sélip bergen bolar idi. Ular emelde néme qildi? Eksinche xitay mustemlikchilirining bölgünchilik duttarigha usul oynap, mensepni dep milletni chong halaketchilik xewpi astigha qoydi. Xelqimizning utuqluq azadliq herikitige chong xiyanet qildi.


Mustemlikichiler milliy azadliq herikitini boghush we pütünley yoqitish üchün bir tereptin mustemlikichilerning tüp négizlik siyasitidin bixewer bolghan nadan ademlerni aldap, öz xelqingdin bashliq berduq dep bir türküm xelqni uning arqisidin egeshtürüp xelqimizning mustehkem milliy azadliq birlik sépige bölgünchilik sélish meqsiti bilen bolsa ikkinchi tereptin öz menpe'etige qaychi kelsimu milliy azadliq heriket muweppeqiyitidin qorqup böre yep ketse ketsun, sanga bolmisun dégen prinsipni aldigha qoyup özige ziyan bolsimu, bizning xelqimizge héch nerse bermeslik prinsipini qattiq tutqan, mustebit xitay mustemlike da'iriliri nurghun yillar chong mustemlikichiler béqip asrap kelgen, jeligürlerdin paydilinish qattiq qararigha keldi. Jeligürlerning biri ölkining yuqiriqi hakimiyet ornini ishghal qilghandin kiyin özining kélechikidin qorqqan xelq halaketlikning aldini ilish üchün qarshiliq dolquni kötürdi.

Ghulja terep, xelqimizning bu herikitige biterep bolup yene xelq düshmenliri bilen muressechilik qilish mes'uliyitini öz üstige élishni muwapiq körmestin ular qanunsiz ishghal qilghan hökümet terkibige kirishni layiq tapmastin özlirining qarshiliqini bayan qildi.

Xelqimizning hemmisi ghulja terep wekillirining bu herikitini birdin – bir xelqning menpe'etini himaye qilish üchün qaritilghan heriket dep bilip ulargha bolghan, étiqadi, ishenchi, yenimu bir derije ashti. Ayrim qalaq ademlirimiz, xelqimiz arisigha bölgünchilik sélish üchün we éngini zeherlesh üchün héch nersidin tartinmay qiliwatqan teshwiqlirige we ular ixtiyarigha bérip qoyghan metbu'atta mustemlikichilirining sadiq itliri – mes'utqa oxshash xelq düshmenlirining, qoy térisini yépip körsitishke urunushliri. „Mes'ut ependim zamanida pütün yaxshiliq ishlarning asasi qorulushqa bashlidi. ....“: „Yurt xelqi, merkezge qarita bir qeder berding shéker!“ dégen'ge oxshash chirayliq sözler, shéker ornigha zeher bériwatqanliqini ayrip alalmighan éngimiz yéngilishqan. Ayrim ademlirimizning ghulja terep néme üchün bulargha düshmenlik qilidiken, alla tabarek weta'ala: «innema möhminine ehwa fesselamubin ehwane kum»dep tursa, bular musulman'gha düshmenlik qilishning ornigha ular bilen muresse qilsa bolmasmu? Dégen oygha kélishi mumkin biz ulargha shul ayetning yuqirisidiki ayetni yaki süre töwbediki, „ya'eyyuhal lezine ameno tenexxudu we aba ikum we ixwanikum ul banes tehbul kapiru elel iman wemen bedulehum méni kum pa'ilanike wumul zalimu,“dégen ayetni eslep ötüshni ötünimiz. Ular düshmen sépige ötkenlerdin bolghachqa, ular qarshi terepte turghan düshmenlerdinmu esheddiyrek düshmen bolup hésablinidu. Alla tabarek weta'ala, peyghemberlirimizge ulargha nisbeten rehimsiz bolushni buyruydu. „Ya'eyyuhal nebi jahizul kupparu wel munapiqine we eza eleyhim we qalu hum jehennem webih selmesir“ undaq bolghandin kiyin bul mustemlikichiler bilen bir sep teshkil qilip xelqimizning qan bedilige alghan erkinlik hoquqlirini qayta tartip élishqa qest qilghuchi munapiqlar bilen yene muresse qilish yene mumkinmu? Elwette mumkin emes. Zadi néme üchün ular sözide milletchimiz, xelqchimiz dep warqirap emelde xelqimizning azadliqigha qarshi we öz millitige qarshi, xelqchilliq siyasiyge qarishi heriket qilidu? Uni bilmek üchün „ependiler“ kimler? Kimning paydisi üchün xizmet qilidu? Kimlerning emiri bilen heriket qilidighanliqini yaxshi chüshinish we bilish lazim.
Ependiler kimler, we néme üchün ular öz xelqining menpe'etige qarshi ish qilidu?
Bu so'algha jawab bermek üchün ölkimizning jughrapiyiwi ehwali we kéyinki 70 - 80 yildiki xelq'ara ehwallar bilen bir tonushup chiqmaq lazim
Bizning ölkimiz, shimal, we gherbi shimalda s s s r (sowét sotsiyalistik résbuplikilar ittipaqi teyyarlighuchidin) bilen sherqi shimalda, mongghul xelq jumhuriyiti sherqte, gensu, sherqi jenubta chingxey ölkisi, jenubta, tibet, hindistan, gherbte afghanistan bilen chégridash ölkidur. Bizning ölkimiz xitaylar teripidin istila étilgen waqitlarda in'glizlar bilen fransuzlar hindistanni taliship madiras etrapida zembirekler étishmaqta idi, téxi bizning gherbi shimaldiki qoshnimiz ablay xan idi. Téxi xitay döliti mustemlike emes idi. Téxi afriqa qit'esining ichige yawropaliqlardin héchkim kirip baqmighan idi. Qisqisi dunya téxi mustemlikichiler teripidin bölünüp bolunmighan, téxi en'gliyige oxshash chong mustemlikichi döletning aldigha ötidighan héchkim yoq idi. Uningdin kéyin köp sular éqip ketti. Dunya ehwaligha nurghun özgirishler kirdi, in'glizlar hindistan'gha mustehkem orunliship bolmay turup uning chong mustemlikiliridin biri shimali amérika qoshma shtatliri, in'gliz mustemlikichilirige qarshi qozghilang kötürüp istiqlaliyet élan qildi. In'glizlar amérikida tartqan ziyanni qaplimaq üchün barliq küchi bilen afriqini ishghal qilishqa we bashqa jaylardin mustemlike élishqa aldiraydu. Awstraliye, kap, malta, giyuyana, malaya, natal, biju, nali'id, bérma, négiriye, sherqi afriqa, shimali borni'o, roduziba, uganda we bashqilarni u yerdiki yerlik xelqlerning qanlirini deryalap aqquzup in'glizlar tartip alidu. Fransuzlar, aljir, gherbi afriqa, madaghasqar, we hindi, xitaylarni tartip alidu.
Charrusiye hökümiti, qazaq yüzliri, qoqan, buxara, we xiwa xanliqlirini bésip alidu. 19-Esirning axirlirighiche yer kürisi jahan'gir döletler teripidin bölünüp bolidu. 19- Esirning axirlirida burunqi kona jahan'gir döletler bilen hésabqa qila'alarliq – yéngi jahan'gir döletler peyda bolidu. (Gérmaniye, amérika qoshma shtatliri, yaponiye) bular yer kürisini kona mustemlikichiler bölüp élip bolghanliqtin mustemliksiz qélishtilar. Yéngi jahan'gir döletler tereqqiy tapqanséri dunya mustemlikilirini qaytidin bölüp élishni telep qilidu. Kona mustemlikichiler öz mustemlikilirini saqlap qilishqa tirishidu. Kona mustemlikichilerdin qoral küchi bilen ularning mustemlikilirini tartip élish pilanini qurghan yingi jahan'girlardin biri yéngi tereqqiy tapqan gérmaniye jahan'girliki 20-esirning béshida özining urush hazirliqini körüp bolghan idi. U bir tereptin kona jahan'gir döletlirining öz –ara bolghan qarmu –qarshiliqidin paydilinip, ikkinchi tereptin ul téxi hazirliq körüp bolmighan fransiye we rusiye bilen tézlikte urush bashlap ularni yéngip bolghandin kiyin en'gliye bilen urush bashlash pilanini qurghan idi. Xususen 1914-yili urush bashlashtin awal, gérmaniye, en'gliyini derhal sekrep urushqa kiridu dep oylimighan idi. Chünki en'gliyining mustemlikiliride u waqitlirida xususen irélandiyide, ehwal éghir idi, shuning üchün gérmaniye, rusiye, fransiye, we en'gliye mustemlikiliride jasusluq ishlirini kücheytip aldini élip teyyargerlik körüshke bashlaydu. Rusiyining türkistan kirayigha, en'gliyining hindistan'gha qarita teyyargerlik ishini, ilip bérishqa eng qulayliq jay shinjang idi. Birinchi jahan urushi dewride gérmaniyining ittipaqchisi türkiye idi. Ene shul türkiye, gérmaniyige shinjangda turup yardemlishish xizmitini mes'utqa tapshuridu. Mes'ut qanche tiriship ishligen bolsimu birinchi jahan urushida gérmaniye tarmar bolghandin kéyin, u igisiz qalidu. Lékin aridin uzaq waqit ötmey, uni kona adrés bilen izdep kélip gérmaniyini meghlup qilghan, en'gliye tépip alidu. Chünki u mezgilide en'gliye üchün undaq – bir adem shinjangda zörür kérek bolup qalidu. Seweb birinchi jahan urushi dewride en'gliyige ittipaqchi bolghan nikolay ikkinchi 1917- yili texttin aghdurulup sabiq rusiye impériyisi ornigha yéngi sowétlar hökümiti peyda bolidu. Yer küresining herqandaq burjikide inqilab chiqsa derru basturushqa aldirighan en'gliye hökümiti, yingi peyda bolghan sowétlar hökümitini bashta peyda bolush bilen yoqitish meqsitide sowét hökümitige qarshi ish élip baridu. Sowét hökümiti tughulghan kündin bashlap pütün dunya jahan'gir döletlirining közige nahayiti set körünidu, seweb, sowét hökümiti, hakimiyetni qolgha alghan kündin bashlap, mustemlikichilik siyasitidin özining kéchishini, mustemlikichilik siyaset bashqilarning yerlirini bulap alidighan, na'adilliq siyaset ikenlikini élan qilidu. Bundaq siyaset jahan'girlarning siyasitige xewp yetküzidighan siyaset bolghanliqtin hemme jahan'gir döletler birliship uni yoqitish pilanini quridu. In'glizlar üchün hindistandin ayrilish özini – özi öltürüsh bilen barawer idi. Hindistan in'glizlar teripidin istila étilgendin tartip milliy azadliq qozghilang ghulghulisi bésilmay turghan hindistan'gha yéqin qoshna jayda mustemlikichilik siyasetke qarshi siyasetning tughulushi hindistandiki milliy azadliq heriketke chong tesir yetküzüshi éhtimal idi. Shuning üchün hindistanni sowét „zehiridin“ saqlashqa, mumkin qeder sowét „zehiridin“ hindistanni yiraqlashturush kérek idi, tebi'iy uninggha eng qulay jayi biwasite hindistan bilen sowét chégrisi ariliqigha orunlashqan qalaq ze'ip shinjang idi. Shinjang xelqi arisida sowét hökümitige qarshi herqandaq hékayilerni tüzüp tarqitish üchün adem kérek idi, sowét hökümiti yéngi qurulghan waqitlarda shinjangda „sowét hökümiti toghruluq shundaq hékayiler bar idi, mesilen: rusiyide sowét hökümiti quruluptu. Sowét hökümet dégenning menisi ularning béshining otturisida bir közi bar qoligha séwet kötürüp yüridiken, yalghuz yoluqqan ademlerni we kichik balilarni séwetke sélip élip bérip yeydiken, shuning üchün sowét hökümiti deydiken“ dégen oxshash! lékin xitay mustemlikichilirining qulluqidin qutulalmay turghan shinjang xelqige sen gérmaniyige yaki en'gliyige qul bolisen dése undaq ademlerge hergiz egeshmes idi.

Shuning üchün shinjang xelqining mustemlike asaritidin qutulush intilishige layiqraq, shuning bilen bille, sowét hökümitige qarshi kötürüshige masliship kélidighanraq sho'ar kérek bolup, andaq sho'arlarmu teyyarlan'ghan idi. «Rusiye tupriqidiki türklerni we shinjangdiki türklerni azad qilip osmanli türkler döliti asasida ulugh türk döliti qurimiz» dégen sho'ardin ibaret idi. Mustemlikichilerning menpe'etini himaye qilmaq üchün mana mushundaq epsaniwi awantyursitliq pilanini emelge ashurimiz dep yurtimizni urush meydanigha aylandurup xelqimizni xani – weyran, milletni halaketke élip baridighan xiyalda yürgen mes'utqa héchkim egeshmidi. Tarix tereqqiyat dolquni, mes'utni ölke qirghiqigha urup chiqirip tashlidi, u, öz xojayinlirining aldigha qachti, hindistanda u héchqandaq payda keltürülmeydighan bolghachqa, uning xojayinliri uni merkizi xitaygha berdi. Aldi bashqa derwazidin kirish pilanini qurghan xojayinliri uni merkezche qilip qoydi, lékin 2- dunya urushi pütün dunya xelq'ara ehwalgha yenimu, bashqa özgirish kirgüzdi. 2- Dunya urushida sowét armiyisi, ataqliq gitlér – gérmaniyining armiyisini we yapon jahan'girlikining ataqliq armiyisini tarmar qilin'ghandin kéyin sowét hökümitining abroyi ghayet derijide ösüp ketti, dunya insaniyetchilikining esheddiy düshmini gérmaniye fashizmi we sherqtiki „yejüj – mejüj“ yapon millitarizmi tarmar keltürülgendin kéyin, rohlan'ghan mustemlike ellerde küchlük xelq azadliq dolquni kötürüldi. Birinchi we ikkinchi dunya urushliri dewrliride anche küch chiqarmay düshmenler bilen, soda qilip kelgen, düshmen we bashqa yawropa döletlirining bayliqini bankilirigha solap alghan amérika qoshma shtatlar hökümiti amérika dölitining hemme jahan'gir döletlerdin ötüp ketkinini körüp öz – özini in'gliz mustemlikilirining qanuni mirasxori dep bilip, dunya hökümranliq pilanini qurdi. U urush dumbiqini chélip asasen sowétqa qarshi urush meydanliri hazirlimaq üchün, sowét döliti bilen chégridash türkiye, iran, we shinjanglargha qol sundi. 2- Dunya urushidin kéyin öz mustemlikiliride kötürülgen milliy azadliq qozghilangchilarni bésish bilen aware bolghan we 2- dunya urushida ze'ipleshken in'gliz hökümiti aldinqi teshebbuskarliqni a q sh gha tapshuridu. Shul jümlidin kéreklik jayda ishlitish üchün mes'utnimu qoshup amérika hökümitige tapshuridu. Mes'ut amérikiliqlar ixtiyarigha ötken waqitlirida amérikiliqlarning qoli yapon urush meydanliridin boshimastin mes'ut chünchünde (chungching teyyarlighuchidin) kütüp toxtap qalidu. Chünchünde turup bikar ayliq almisun dep mes'utqa amérika ofitsérlirige pahishe xotun tépip bérish wezipisini qoshumche yüklep qoyidu. Öz millitining bundaq töwen chüshüp ketkinige ghezeplen'gen eysa, sen türkistan uyushmisini pahishixana qilding dep orunduq bilen urup mes'ut oghli ertughrulning béshini yérip qoyidu. Shundaqtimu bu pes ketken ul wezipinimu ötep yüridu. Yaponmu teslim bolidu. Amérikiningmu qoli boshaydu. Bizning qehriman milliy azadliq qoshunimizning shixuni élip ürümchige méngiptu dégen xewirini anglighan mes'ut, özining oghli ertoghrulni yol bashlamchi qilip amérika ofitsérliri bilen shinjanggha qaritip yolgha salidu. Bu arida merkizi hökümet wekili bilen bizning wekillirimiz arisida tinchliq söhbet bashlinip tinchliq bitim imza qilinidu. Andin amérika hökümitining tapshuruqi bilen merkizi hökümet himayichisi bolup mes'utmu shinjanggha kélidu.

Mes'ut shinjanggha kélip xususen hökümet béshigha chiqqandin kéyin, uning ürümchi yénida olturghan, ili xelqining söngekliri bilen tikilip qanliri bilen sughurulup, chu siling östürgen abad béghi, amérika ofitsérlirining herbiy shtabigha aylinidu. Shinjangni amérikining urush bazisigha aylandurush pilani bashlinidu.

Dostimiz sowétlar hökümitige qarishi pitne pasatlar bashlinidu. Hetta amérikiliqning tamakisi, qutigha solan'ghan piwisi, zazhikalkasi (tamaka yanduridighan chaqmaq) xotunlar perdaz eswabliri bilen tolghan ürümchi bazirida sowét ittipaqidin chiqqan mallarni satqan sodigerlerning mallirigha kirsin töküp étish hadislirimu bolidu.

Ölke ehwalini sün'iy rewishte murekkepleshtürüp ölkige nurghun esker ilip chiqish meqsiti bilen ghulja terepke qarshi nurghunlighan ighwalar teshkil qilinip ghulja terepke yalghan böhtanlarni chaplap, shul munasiwet bilen ölkidiki, nurghunlighan, ilghar pikirlik ademlerni sizler ghulja tereplerge yardem qildingizler, dep türmilerge saldi. Merkizi hökümet bilen ghulja wekilliri otturisida tüzülgen bitimni qopalliq bilen buzup ili terepke ikki qétim qoralliq hujum qilidu. Amérika jahan'girlikige, shinjangni urush meydani qilish kérek deydu. Eger shinjang urush meydani bolup qalghan teqdirde bu yerdiki xelqning ehwali qandaq bolmaq? Millet halakiti dégen shu emesmu. Shuning üchün wetenning her bir eziz perzenti shinjangning urush meydanlirigha aylinishigha pütün wujudi bilen qarishi turidu.
Egerde mes'ut heqiqette milletni söygüchi we milletchi bolidighan bolsa ölke urush meydanigha aylinish xewpide we millet jeng meydanidiki atlarning tuyaq asti bolush xewpi astida turghanda, özini tartmasmidi? Lékin u, özini tartalmaydu. We tartmaydu. Lékin wetenning azadliqini söygüchi xelq, uninggha oxshash kona atxanining qighini tömür ara bilen élip tashlaydu.
Bügünki merkizi hökümet amérika jahan'girlikining tömür penjisige toluq we mehkem kirip ketkechke, mes'ut merkizi hökümet himayichisi bolup, shinjangda ish élip baridu. Eysaning terjimihali mes'utningkige oxshap kétidu. Lékin, eysa mes'uttin yaxshiraq bolghachqa u 1- dunya urushi aldida gérmaniye jahan'girlikige xizmet qilip ülgürelmidi. Bashqilarning „inqilabi heriketlirini „ tarixchilar yazar, her halda millitini söygüchi milletchi, öz milliti, milliy azadliq inqilab meydanida muweppeqiyet qazinip kétip barghan mezgilde uning utuqlirigha shadlinar. We uning milliy azadliq birlik sepni mustehkemlesh üchün barliq wujudi bilen xizmet qilar idi. Lékin, mustemlikichiler, «ependiler»ge tapshurghan asasi wezipisi sowét hökümitige qarishi küresh élip bérish bolghachqa özining milliy menpe'etidin ul shularning tapshuruqini orundashqa ular mejburdur .Bizning jughrapiye ehwalimiz bizdin nimini telep qilidu? Bizning jughrapiye ehwalimiz bizdin eng awal, bizning ölkimizni urush meydanigha aylandurushqa qet'iy yol qoymasliqini telep qilidu.
Xususen amérika jahan'girlikini sowét hökümitige qarishi urush bazisigha aylandurushigha yol qoymasliqimizni telep qilidu. Bizning jughrapiye ehwalimiz bizdin, biz bilen qoshna bolghan pütün döletler bilen xususen sowét hökümiti bilen dostane mu'amilide bolushimizni telep qilidu.
Bizning jughrapiye ehwalimiz, bizdin, bizning milliy azadliq herikitimizni pütün xelq'ara ehwal bilen hésabliship, xelqimizning menpe'etini mezmunen temin qilish asasida ish élip bérishimizni telep qilidu. Mushu prinsiplarning asasi bilen ish ilip barmighan herqandaq adem öz millitining ghemxori we himayichisi bolalmaydu. Ependiler biz bilen uzundin – uzun qurghaqliqta, biwasite chégridash bolghan ulugh sowétlar ittipaqi we mongghul xelq jumhuriyiti bilen düshmenlik pozitsiyide bolup, biz bilen héchqandaq munasiwiti bolmighan, bizdin 20mingge yéqin kilométir uzaqliqta turghan mustemlikichi amérika jahan'girlikige, bizni ularning öz yéridiki, bicharilerche yashawatqan hindilar we her sa'ette qul qilinish xewpi astida turghan négirlargha oxshash qul qilip bérish we belki shinjangni sowét hökümitige qarishi urush bazisigha aylandurup bérip milletni pütünley halaketlik yoligha bashlimaqchi bolghan we ulugh qoshnimiz sowétlar ittipaqigha qarshi tajawuzchiliq pozitsiyiside turghan ademlerdin öz millitige yaxshiliq kütkini bolamdu.? Amérika jahan'girliki ölkimizning mustemlike ehwalida saqlinishi we xelqimizning mehkum bolushini xalaydighanliqigha – ürümchide chiqqan „oyghan“gézitini abdulla ehet mexsum, amérika muxbirlirige élip bérip bergen waqtida „oyghan „gézitining üstidiki ay – yultuzni körüp „bizge bundaq musteqilliq gézit kérek emes!“dep irghitip tashlap bergen. Bu kichik hadise misal bolalmamdu.?

Hélighu umu ré'aksi'on mustemlikichi hökümetqu, eger undaq bolmighan teqdirdimu bizning ata- bowilirimizning „yiraqtiki tughqandin yéqindiki qoshna eziz“ dégen maqal bar emesmu, biz tinchliqni dunya xatirjemlikini söygen xelq shu tinchliqni dep istiqlalet dégen sözdin kéchip bitimge kelgenmiz. Bitim asasidiki, yürgüzülidighan xelqchilliq siyaset ölke xelqning telipige muwapiq kélidu.

Bizning ölkini amérika jahan'girlikining soqush bazisigha aylandurushigha héchqandaq asas qaldurulmaydu. Shuning üchün bitim urushperes millitaristlar ölümining hökümi bolghachqa ular her türlük yollar bilen, bitim shertlirini orundimasliqqa chidimasliq qilishqa urunidu. Shuning üchün ular özlirining agéntlirining yardimi bilen xelqimizge bitimge asasen bérilgen hoquqlarnimu az körsetmek we bitimning ehmiyitini yoqqa chiqarmaqqa urunidu. Xelqimizning erkinlik chamadanigha putli kashang bolimen dep xelqchilliq tereqqiyatini tosmaqchi bolghan mes'ut, eysalar kebi sétilma unsurlar jem'iyet tereqqiyat chaqining astida depsende bolup halak bolghusidur. Xelqimiz nurghunlighan aka -uka qedirdan ballirining qénining bedilige alghan erkinlik hoquqlirini hergiz chirayliq söz, quruq wedilerge tégishmigisidur. Uluschilarning qilghan xiyanetlirini xelqimizning mustehkem iradisige we erkinlik küresh yolidiki birlik sépige héchqandaq tesir yetküzelmigisidur ölkide xelqchilliq siyasitini turmushqa ashurush bitim shertlirini toluq orundash üchün xelqimiz tinch xatirjem turmushni temin étish üchün axirqi bir tamche qéni qalghan'gha qeder küresh élip barghisidur. Elwette xelqimizning bul kürishi utuqluq we ghelibilik bolghusidur. 1948-Yil (ittipaq zhurnili 3- sanidin)

Unregistered
27-08-18, 15:32
ئۇلۇسچىلار كىملەر؟ ئۇلار ئۆز مىللىتىگە قانداق خىيانەت قىلىدۇ ؟

улусчилар кимләр? улар өз миллитигә қандақ хиянәт қилиду ?

ئەخمەتجان قاسىمى

خەلقىمىزنىڭ ئازادلىق ھەرىكىتى ۋە ئۇنىڭغا ئۇلۇسچىلارنىڭ قىلغان خىيانىتى مەسئۇت سابىرى، ئەيسا يۇسۇپ ۋە ئۇلار بىلەن بىللە قۇرداي، چىڭگىز، غۇلام ھامىدكە ئوخشاش ئىنگلىز تاماكىسىنى چەككەن، ئامېرىكا پىۋىسىنى ئىچكەن، مۇستەملىكىچىلەر كىيىمىنى كىيگەن، ئىككى ئادەم سۆزلەشكىلى تۇرسا قۇلاقلىرى دىڭ تۇرىدىغان بىر تۈركۈم شۈبھىلىك ئۇنسۇرلار ئۈرۈمچىگە كەلگەن ۋاقىتلىرىدىلا خەلق ئۇلارنىڭ يۈرۈش – تۇرۇشىغا قاراپ ئۇلاردىن قاتتىق نەپرەتلەنگەن ئىدى. ئۇ ۋاقىتلاردا خىتاي مۇستەملىكىچىلىرىنىڭ قامچىلىرىدىن تېمىپ تۇرغان قان تېخى قۇرۇمىغاچقا ئۇلاردىن ئېھتىيات قىلغان خەلقنىڭ دەردى ئىچىدە ئىدى. بىتىم بولدى، خەۋپ كەتتى. تۇنجۇقتۇرۇپ تۇرغان مۇستەملىكىچىلىك تۈرمىسىنىڭ ئىشىكى قىيا ئىچىلىشى بىلەن، ئۇنىڭغا كىرگەن ساپ ئەركىنلىك ھاۋاسىدىن نەپەس ئالغان ئەسىرلەردە يېڭى روھ يېڭى قۇۋۋەت پەيدا بولدى. ئۇلار باشلاپقى كۈندىلا پۈتۈن قەھرى غەزىپىنى خىتاي مۇستەملىكچىلىرىدىن ئارتۇقراق گويا مىڭ بىر قىيىنچىلىقتا ئۇزاق مېھنەت قىلىپ، نۇرغۇن تەرلىرىنى ئاققۇزۇپ ئوزۇق تېرىپ، ئۇنى ئېغىر مۇشەققەتلەر بىلەن پۇشۇرۇپ، ئاندىن يەيمىز دەپ تۇرغان ئاشقا ئوغا سالىدىغان خائىن ئەنە شۇلار دەپ بىلىپ پۈتۈن ۋۇجۇدى بىلەن ئۇلارغا قارىشى چىقتى. ھەقىقەتتە مۇستەملىكىچىلەردىن ئالدى بىلىن ئەنە شۇلار خەۋپلىكرەك ئىكەنلىكىنى ئۆزلىرىنىڭ نۇرغۇن يىللىق كۈرەش تەجرىبىسى ۋە تەبىئىي سەزگۈسى بىلەن خەلقىمىز باشتىلا بىلگەن ئىدى: لېكىن غۇلجا تەرەپ مىللىي ئازادلىق كۈرەش سېپىگە ئىختىلاپ چۈشمىسۇن دېگەن مەقسەتتە مەسئۇت، ئەيسالار بىلەن مۇرەسسە قىلغىنىنى كۆرگەن خەلق ئۆزىنى بىرلا توختاتقان ئىدى. بىر تەرەپتىن مەسئۇت، ئەيسا ۋە ئۇلارنىڭ شايكىللىرى ئىنقىلابى ۋىلايەتلەر بىلەن مەركىزى ھۆكۈمەت تىنچلىق بىتىم توغرۇلۇق مۇزاكىرە يۈرگۈزۈلۈۋاتقان ۋاقىتلىرىدا، غۇلجا ۋەكىللىرىنى خىتاينىڭ ئىچكى ئەھۋالى بىلەن تونۇشتۇرغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىگە كىرىپ ئۇلارنىڭ تەلەپلىرىنى بىلىپ ئېلىپ خىتاي تەرەپكە يەتكۈزۈش ۋەزىپىسىنى ئورۇندىسا ئىككىنچى تەرەپتىن مۇناپىقلارچە ئىنقىلابچىلارنى ماختاپ، ئۇلارنىڭ ئىشەنچىگە ئىگە بولۇشقا تىرىشتىلەر. غۇلجا ۋەكىللەرى ئالدىدا يىلانچە تولغىنىپ، قانجۇق ئىتتەك ئەركىلەپ، تۈلكىلىك قىلىپ „بىز يۇرت، مىللەت قايغۇسىدا يۈردۇق ئەمدى بىزنى بۇ يەردىن سىلەر قوغلىمىساڭلار، بىز مىللەتنىڭ پايدىسى ئۈچۈن پادىچىلىق خىزمىتى بولسىمۇ ئارتقۇزساق“ دېگەن يۇمشاق سۆزلىرىگە قاراپ غۇلجا ۋەكىللىرىمۇ ھەقىقەتتە بۇلاردا مىللەت، ۋەتەن مۇھەببىتى بار بولسا بۇلار كۆپ يىللاردىن بېرى ۋەتەندىن ئايرىلىپ ئەمدى يەنە ئۇنىڭغا خىيانەت قىلماس دېگەن پىكرىگە كېلىپ، ئۆتكەن 10-15يىل بۇلارغا بىر نەرسە ئۆگەتكەندۇر دېگەن ئويى نەتىجىسىدە ئۇلار بىلەن مۇرەسسە قىلىشقا باشلىدى، بۇلارنىڭ: „بىز مىللەتچىمىز“، „بىز خەلقچىمىز“،“بىز ئىنسانىيەتچىمىز“ دېگەن شوئارلىرىنى كۆرۈپ ھەقىقەتتە بۇلار بىلەن ھەرىكەت بىرلىكىنى تەمىن ئېتىپ كېتەلەيمىز دېگەن ئۈمىدنى قىلدى.

غۇلجا ۋەكىللىرىنىڭ ئۇلار بىلەن باشتا مۇرەسسە قىلغىنىنىڭ ئاساسى سەۋەبى ئەنە شۇ ئىدى. لېكىن بىر يىل ئۇلار بىلەن بىرگە ئىشلەش نەتىجىسى ئۇلارنىڭ ھېچ نەرسە ئۆگەنمىگەنلىكىنى قارىغۇلارچە يۇرتنى ھالاكەتكە ئىلىپ ماڭىدىغانلىقىنى ۋە ئۇلارنىڭ ئۆز مۇقەددەسلىرىگە ئېرىشىش ئۈچۈن مىللەت قېنىنىڭ دەريالاپ ئېقىش بىلەن ھېچ كارى يوق ئادەملەر ئىكەنلىكىنى ئىسپات قىلدى. ئۇلاردا قانچىلىك پرىنسىپ، زەررىچە ۋىجدان يوقلۇقىنى، ئۇلارنىڭ ھەرىكەت تەجرىبىسى ئەمەلدە كۆرسەتتى: دۇنيانىڭ قايسى بۇرجىكىنى ئالماڭ، قايسى مىللەتنىڭ مەسلەك ئىگىسى ئەربابلىرىنى ئالماڭ ئۇلار مىللىي ئازادلىق مەسىلىسىگە كەلگەندە ئېزىلگەن مىللەت ئازادلىق ھەرىكىتى ئۇتۇق قازىنىپ كېتىپ بارغان پەيتتە مىللىي ئازادلىق كۈرەش سېپىنىڭ بىرلىكىنى تەمىن قىلماق ئۈچۈن بارلىق كۈچنى سەرپ قىلىدۇ. ھەتتا، ئۆزىنى قۇربان قىلىشقا رازى بولىدۇ. ئەگەردە بۇ „مىللەتچىلەر“دە مىللىتىگە مۇھەببەت بولغاندا ئەلۋەتتە ئۇلار ئۆز مىللىتىنىڭ مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتى مۇۋەپپەقىيەت قازىنىپ كېتىپ بارغاندا ئۇ ھەرىكەت قانداق شەكىلدە بارمىسۇن شۇ چوڭ ئۇتۇق قازىنىپ كېتىپ بارغان سەپنى مۇستەھكەملەشكە، ۋە بارلىق تالاش مەسىلىلەرنى شۇنىڭ يولىغا بىرلىكىنى تەمىن ئېتىش ئۈچۈن سېلىپ بەرگەن بولار ئىدى. ئۇلار ئەمەلدە نېمە قىلدى؟ ئەكسىنچە خىتاي مۇستەملىكچىلىرىنىڭ بۆلگۈنچىلىك دۇتتارىغا ئۇسۇل ئويناپ، مەنسەپنى دەپ مىللەتنى چوڭ ھالاكەتچىلىك خەۋپى ئاستىغا قويدى. خەلقىمىزنىڭ ئۇتۇقلۇق ئازادلىق ھەرىكىتىگە چوڭ خىيانەت قىلدى.

مۇستەملىكىچىلەر مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتىنى بوغۇش ۋە پۈتۈنلەي يوقىتىش ئۈچۈن بىر تەرەپتىن مۇستەملىكىچىلەرنىڭ تۈپ نېگىزلىك سىياسىتىدىن بىخەۋەر بولغان نادان ئادەملەرنى ئالداپ، ئۆز خەلقىڭدىن باشلىق بەردۇق دەپ بىر تۈركۈم خەلقنى ئۇنىڭ ئارقىسىدىن ئەگەشتۈرۈپ خەلقىمىزنىڭ مۇستەھكەم مىللىي ئازادلىق بىرلىك سېپىگە بۆلگۈنچىلىك سېلىش مەقسىتى بىلەن بولسا ئىككىنچى تەرەپتىن ئۆز مەنپەئەتىگە قايچى كەلسىمۇ مىللىي ئازادلىق ھەرىكەت مۇۋەپپەقىيىتىدىن قورقۇپ بۆرە يەپ كەتسە كەتسۇن، ساڭا بولمىسۇن دېگەن پرىنسىپنى ئالدىغا قويۇپ ئۆزىگە زىيان بولسىمۇ، بىزنىڭ خەلقىمىزگە ھېچ نەرسە بەرمەسلىك پرىنسىپىنى قاتتىق تۇتقان، مۇستەبىت خىتاي مۇستەملىكە دائىرىلىرى نۇرغۇن يىللار چوڭ مۇستەملىكىچىلەر بېقىپ ئاسراپ كەلگەن، جەلىگۈرلەردىن پايدىلىنىش قاتتىق قارارىغا كەلدى. جەلىگۈرلەرنىڭ بىرى ئۆلكىنىڭ يۇقىرىقى ھاكىمىيەت ئورنىنى ئىشغال قىلغاندىن كىيىن ئۆزىنىڭ كېلەچىكىدىن قورققان خەلق ھالاكەتلىكنىڭ ئالدىنى ئىلىش ئۈچۈن قارشىلىق دولقۇنى كۆتۈردى.

غۇلجا تەرەپ، خەلقىمىزنىڭ بۇ ھەرىكىتىگە بىتەرەپ بولۇپ يەنە خەلق دۈشمەنلىرى بىلەن مۇرەسسەچىلىك قىلىش مەسئۇلىيىتىنى ئۆز ئۈستىگە ئېلىشنى مۇۋاپىق كۆرمەستىن ئۇلار قانۇنسىز ئىشغال قىلغان ھۆكۈمەت تەركىبىگە كىرىشنى لايىق تاپماستىن ئۆزلىرىنىڭ قارشىلىقىنى بايان قىلدى.

خەلقىمىزنىڭ ھەممىسى غۇلجا تەرەپ ۋەكىللىرىنىڭ بۇ ھەرىكىتىنى بىردىن – بىر خەلقنىڭ مەنپەئەتىنى ھىمايە قىلىش ئۈچۈن قارىتىلغان ھەرىكەت دەپ بىلىپ ئۇلارغا بولغان، ئېتىقادى، ئىشەنچى، يەنىمۇ بىر دەرىجە ئاشتى. ئايرىم قالاق ئادەملىرىمىز، خەلقىمىز ئارىسىغا بۆلگۈنچىلىك سېلىش ئۈچۈن ۋە ئېڭىنى زەھەرلەش ئۈچۈن ھېچ نەرسىدىن تارتىنماي قىلىۋاتقان تەشۋىقلىرىگە ۋە ئۇلار ئىختىيارىغا بېرىپ قويغان مەتبۇئاتتا مۇستەملىكىچىلىرىنىڭ سادىق ئىتلىرى – مەسئۇتقا ئوخشاش خەلق دۈشمەنلىرىنىڭ، قوي تېرىسىنى يېپىپ كۆرسىتىشكە ئۇرۇنۇشلىرى. „مەسئۇت ئەپەندىم زامانىدا پۈتۈن ياخشىلىق ئىشلارنىڭ ئاساسى قورۇلۇشقا باشلىدى. ....“: „يۇرت خەلقى، مەركەزگە قارىتا بىر قەدەر بەردىڭ شېكەر!“ دېگەنگە ئوخشاش چىرايلىق سۆزلەر، شېكەر ئورنىغا زەھەر بېرىۋاتقانلىقىنى ئايرىپ ئالالمىغان ئېڭىمىز يېڭىلىشقان. ئايرىم ئادەملىرىمىزنىڭ غۇلجا تەرەپ نېمە ئۈچۈن بۇلارغا دۈشمەنلىك قىلىدىكەن، ئاللا تابارەك ۋەتائالا: «ئىننەما مۆھمىنىنە ئەھۋا فەسسەلامۇبىن ئەھۋانە كۇم»دەپ تۇرسا، بۇلار مۇسۇلمانغا دۈشمەنلىك قىلىشنىڭ ئورنىغا ئۇلار بىلەن مۇرەسسە قىلسا بولماسمۇ؟ دېگەن ئويغا كېلىشى مۇمكىن بىز ئۇلارغا شۇل ئايەتنىڭ يۇقىرىسىدىكى ئايەتنى ياكى سۈرە تۆۋبەدىكى، „يائەييۇھال لەزىنە ئامەنو تەنەخخۇدۇ ۋە ئابا ئىكۇم ۋە ئىخۋانىكۇم ئۇل بانەس تەھبۇل كاپىرۇ ئەلەل ئىمان ۋەمەن بەدۇلەھۇم مېنى كۇم پائىلانىكە ۋۇمۇل زالىمۇ،“دېگەن ئايەتنى ئەسلەپ ئۆتۈشنى ئۆتۈنىمىز. ئۇلار دۈشمەن سېپىگە ئۆتكەنلەردىن بولغاچقا، ئۇلار قارشى تەرەپتە تۇرغان دۈشمەنلەردىنمۇ ئەشەددىيرەك دۈشمەن بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ئاللا تابارەك ۋەتائالا، پەيغەمبەرلىرىمىزگە ئۇلارغا نىسبەتەن رەھىمسىز بولۇشنى بۇيرۇيدۇ. „يائەييۇھال نەبى جاھىزۇل كۇپپارۇ ۋەل مۇناپىقىنە ۋە ئەزا ئەلەيھىم ۋە قالۇ ھۇم جەھەننەم ۋەبىھ سەلمەسىر“ ئۇنداق بولغاندىن كىيىن بۇل مۇستەملىكىچىلەر بىلەن بىر سەپ تەشكىل قىلىپ خەلقىمىزنىڭ قان بەدىلىگە ئالغان ئەركىنلىك ھوقۇقلىرىنى قايتا تارتىپ ئېلىشقا قەست قىلغۇچى مۇناپىقلار بىلەن يەنە مۇرەسسە قىلىش يەنە مۇمكىنمۇ؟ ئەلۋەتتە مۇمكىن ئەمەس. زادى نېمە ئۈچۈن ئۇلار سۆزىدە مىللەتچىمىز، خەلقچىمىز دەپ ۋارقىراپ ئەمەلدە خەلقىمىزنىڭ ئازادلىقىغا قارشى ۋە ئۆز مىللىتىگە قارشى، خەلقچىللىق سىياسىيگە قارىشى ھەرىكەت قىلىدۇ؟ ئۇنى بىلمەك ئۈچۈن „ئەپەندىلەر“ كىملەر؟ كىمنىڭ پايدىسى ئۈچۈن خىزمەت قىلىدۇ؟ كىملەرنىڭ ئەمىرى بىلەن ھەرىكەت قىلىدىغانلىقىنى ياخشى چۈشىنىش ۋە بىلىش لازىم.

ئەپەندىلەر كىملەر، ۋە نېمە ئۈچۈن ئۇلار ئۆز خەلقىنىڭ مەنپەئەتىگە قارشى ئىش قىلىدۇ؟

بۇ سوئالغا جاۋاب بەرمەك ئۈچۈن ئۆلكىمىزنىڭ جۇغراپىيىۋى ئەھۋالى ۋە كېيىنكى 70 - 80 يىلدىكى خەلقئارا ئەھۋاللار بىلەن بىر تونۇشۇپ چىقماق لازىمبىزنىڭ ئۆلكىمىز، شىمال، ۋە غەربى شىمالدا س س س ر (سوۋېت سوتسىيالىستىك رېسبۇپلىكىلار ئىتتىپاقى تەييارلىغۇچىدىن) بىلەن شەرقى شىمالدا، موڭغۇل خەلق جۇمھۇرىيىتى شەرقتە، گەنسۇ، شەرقى جەنۇبتا چىڭخەي ئۆلكىسى، جەنۇبتا، تىبەت، ھىندىستان، غەربتە ئافغانىستان بىلەن چېگرىداش ئۆلكىدۇر. بىزنىڭ ئۆلكىمىز خىتايلار تەرىپىدىن ئىستىلا ئېتىلگەن ۋاقىتلاردا ئىنگلىزلار بىلەن فرانسۇزلار ھىندىستاننى تالىشىپ مادىراس ئەتراپىدا زەمبىرەكلەر ئېتىشماقتا ئىدى، تېخى بىزنىڭ غەربى شىمالدىكى قوشنىمىز ئابلاي خان ئىدى. تېخى خىتاي دۆلىتى مۇستەملىكە ئەمەس ئىدى. تېخى ئافرىقا قىتئەسىنىڭ ئىچىگە ياۋروپالىقلاردىن ھېچكىم كىرىپ باقمىغان ئىدى. قىسقىسى دۇنيا تېخى مۇستەملىكىچىلەر تەرىپىدىن بۆلۈنۈپ بولۇنمىغان، تېخى ئەنگلىيىگە ئوخشاش چوڭ مۇستەملىكىچى دۆلەتنىڭ ئالدىغا ئۆتىدىغان ھېچكىم يوق ئىدى. ئۇنىڭدىن كېيىن كۆپ سۇلار ئېقىپ كەتتى. دۇنيا ئەھۋالىغا نۇرغۇن ئۆزگىرىشلەر كىردى، ئىنگلىزلار ھىندىستانغا مۇستەھكەم ئورۇنلىشىپ بولماي تۇرۇپ ئۇنىڭ چوڭ مۇستەملىكىلىرىدىن بىرى شىمالى ئامېرىكا قوشما شتاتلىرى، ئىنگلىز مۇستەملىكىچىلىرىگە قارشى قوزغىلاڭ كۆتۈرۈپ ئىستىقلالىيەت ئېلان قىلدى. ئىنگلىزلار ئامېرىكىدا تارتقان زىياننى قاپلىماق ئۈچۈن بارلىق كۈچى بىلەن ئافرىقىنى ئىشغال قىلىشقا ۋە باشقا جايلاردىن مۇستەملىكە ئېلىشقا ئالدىرايدۇ. ئاۋسترالىيە، كاپ، مالتا، گىيۇيانا، مالايا، ناتال، بىجۇ، نالىئىد، بېرما، نېگىرىيە، شەرقى ئافرىقا، شىمالى بورنىئو، رودۇزىبا، ئۇگاندا ۋە باشقىلارنى ئۇ يەردىكى يەرلىك خەلقلەرنىڭ قانلىرىنى دەريالاپ ئاققۇزۇپ ئىنگلىزلار تارتىپ ئالىدۇ. فرانسۇزلار، ئالجىر، غەربى ئافرىقا، ماداغاسقار، ۋە ھىندى، خىتايلارنى تارتىپ ئالىدۇ.چاررۇسىيە ھۆكۈمىتى، قازاق يۈزلىرى، قوقان، بۇخارا، ۋە خىۋا خانلىقلىرىنى بېسىپ ئالىدۇ. 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىغىچە يەر كۈرىسى جاھانگىر دۆلەتلەر تەرىپىدىن بۆلۈنۈپ بولىدۇ. 19- ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدا بۇرۇنقى كونا جاھانگىر دۆلەتلەر بىلەن ھېسابقا قىلائالارلىق – يېڭى جاھانگىر دۆلەتلەر پەيدا بولىدۇ. (گېرمانىيە، ئامېرىكا قوشما شتاتلىرى، ياپونىيە) بۇلار يەر كۈرىسىنى كونا مۇستەملىكىچىلەر بۆلۈپ ئېلىپ بولغانلىقتىن مۇستەملىكسىز قېلىشتىلار. يېڭى جاھانگىر دۆلەتلەر تەرەققىي تاپقانسېرى دۇنيا مۇستەملىكىلىرىنى قايتىدىن بۆلۈپ ئېلىشنى تەلەپ قىلىدۇ. كونا مۇستەملىكىچىلەر ئۆز مۇستەملىكىلىرىنى ساقلاپ قىلىشقا تىرىشىدۇ. كونا مۇستەملىكىچىلەردىن قورال كۈچى بىلەن ئۇلارنىڭ مۇستەملىكىلىرىنى تارتىپ ئېلىش پىلانىنى قۇرغان يىڭى جاھانگىرلاردىن بىرى يېڭى تەرەققىي تاپقان گېرمانىيە جاھانگىرلىكى 20-ئەسىرنىڭ بېشىدا ئۆزىنىڭ ئۇرۇش ھازىرلىقىنى كۆرۈپ بولغان ئىدى. ئۇ بىر تەرەپتىن كونا جاھانگىر دۆلەتلىرىنىڭ ئۆز –ئارا بولغان قارمۇ –قارشىلىقىدىن پايدىلىنىپ، ئىككىنچى تەرەپتىن ئۇل تېخى ھازىرلىق كۆرۈپ بولمىغان فرانسىيە ۋە رۇسىيە بىلەن تېزلىكتە ئۇرۇش باشلاپ ئۇلارنى يېڭىپ بولغاندىن كىيىن ئەنگلىيە بىلەن ئۇرۇش باشلاش پىلانىنى قۇرغان ئىدى. خۇسۇسەن 1914-يىلى ئۇرۇش باشلاشتىن ئاۋال، گېرمانىيە، ئەنگلىيىنى دەرھال سەكرەپ ئۇرۇشقا كىرىدۇ دەپ ئويلىمىغان ئىدى. چۈنكى ئەنگلىيىنىڭ مۇستەملىكىلىرىدە ئۇ ۋاقىتلىرىدا خۇسۇسەن ئىرېلاندىيىدە، ئەھۋال ئېغىر ئىدى، شۇنىڭ ئۈچۈن گېرمانىيە، رۇسىيە، فرانسىيە، ۋە ئەنگلىيە مۇستەملىكىلىرىدە جاسۇسلۇق ئىشلىرىنى كۈچەيتىپ ئالدىنى ئېلىپ تەييارگەرلىك كۆرۈشكە باشلايدۇ. رۇسىيىنىڭ تۈركىستان كىرايىغا، ئەنگلىيىنىڭ ھىندىستانغا قارىتا تەييارگەرلىك ئىشىنى، ئىلىپ بېرىشقا ئەڭ قۇلايلىق جاي شىنجاڭ ئىدى. بىرىنچى جاھان ئۇرۇشى دەۋرىدە گېرمانىيىنىڭ ئىتتىپاقچىسى تۈركىيە ئىدى. ئەنە شۇل تۈركىيە، گېرمانىيىگە شىنجاڭدا تۇرۇپ ياردەملىشىش خىزمىتىنى مەسئۇتقا تاپشۇرىدۇ. مەسئۇت قانچە تىرىشىپ ئىشلىگەن بولسىمۇ بىرىنچى جاھان ئۇرۇشىدا گېرمانىيە تارمار بولغاندىن كېيىن، ئۇ ئىگىسىز قالىدۇ. لېكىن ئارىدىن ئۇزاق ۋاقىت ئۆتمەي، ئۇنى كونا ئادرېس بىلەن ئىزدەپ كېلىپ گېرمانىيىنى مەغلۇپ قىلغان، ئەنگلىيە تېپىپ ئالىدۇ. چۈنكى ئۇ مەزگىلىدە ئەنگلىيە ئۈچۈن ئۇنداق – بىر ئادەم شىنجاڭدا زۆرۈر كېرەك بولۇپ قالىدۇ. سەۋەب بىرىنچى جاھان ئۇرۇشى دەۋرىدە ئەنگلىيىگە ئىتتىپاقچى بولغان نىكولاي ئىككىنچى 1917- يىلى تەختتىن ئاغدۇرۇلۇپ سابىق رۇسىيە ئىمپېرىيىسى ئورنىغا يېڭى سوۋېتلار ھۆكۈمىتى پەيدا بولىدۇ. يەر كۈرەسىنىڭ ھەرقانداق بۇرجىكىدە ئىنقىلاب چىقسا دەررۇ باستۇرۇشقا ئالدىرىغان ئەنگلىيە ھۆكۈمىتى، يىڭى پەيدا بولغان سوۋېتلار ھۆكۈمىتىنى باشتا پەيدا بولۇش بىلەن يوقىتىش مەقسىتىدە سوۋېت ھۆكۈمىتىگە قارشى ئىش ئېلىپ بارىدۇ. سوۋېت ھۆكۈمىتى تۇغۇلغان كۈندىن باشلاپ پۈتۈن دۇنيا جاھانگىر دۆلەتلىرىنىڭ كۆزىگە ناھايىتى سەت كۆرۈنىدۇ، سەۋەب، سوۋېت ھۆكۈمىتى، ھاكىمىيەتنى قولغا ئالغان كۈندىن باشلاپ، مۇستەملىكىچىلىك سىياسىتىدىن ئۆزىنىڭ كېچىشىنى، مۇستەملىكىچىلىك سىياسەت باشقىلارنىڭ يەرلىرىنى بۇلاپ ئالىدىغان، نائادىللىق سىياسەت ئىكەنلىكىنى ئېلان قىلىدۇ. بۇنداق سىياسەت جاھانگىرلارنىڭ سىياسىتىگە خەۋپ يەتكۈزىدىغان سىياسەت بولغانلىقتىن ھەممە جاھانگىر دۆلەتلەر بىرلىشىپ ئۇنى يوقىتىش پىلانىنى قۇرىدۇ. ئىنگلىزلار ئۈچۈن ھىندىستاندىن ئايرىلىش ئۆزىنى – ئۆزى ئۆلتۈرۈش بىلەن باراۋەر ئىدى. ھىندىستان ئىنگلىزلار تەرىپىدىن ئىستىلا ئېتىلگەندىن تارتىپ مىللىي ئازادلىق قوزغىلاڭ غۇلغۇلىسى بېسىلماي تۇرغان ھىندىستانغا يېقىن قوشنا جايدا مۇستەملىكىچىلىك سىياسەتكە قارشى سىياسەتنىڭ تۇغۇلۇشى ھىندىستاندىكى مىللىي ئازادلىق ھەرىكەتكە چوڭ تەسىر يەتكۈزۈشى ئېھتىمال ئىدى. شۇنىڭ ئۈچۈن ھىندىستاننى سوۋېت „زەھىرىدىن“ ساقلاشقا، مۇمكىن قەدەر سوۋېت „زەھىرىدىن“ ھىندىستاننى يىراقلاشتۇرۇش كېرەك ئىدى، تەبىئىي ئۇنىڭغا ئەڭ قۇلاي جايى بىۋاسىتە ھىندىستان بىلەن سوۋېت چېگرىسى ئارىلىقىغا ئورۇنلاشقان قالاق زەئىپ شىنجاڭ ئىدى. شىنجاڭ خەلقى ئارىسىدا سوۋېت ھۆكۈمىتىگە قارشى ھەرقانداق ھېكايىلەرنى تۈزۈپ تارقىتىش ئۈچۈن ئادەم كېرەك ئىدى، سوۋېت ھۆكۈمىتى يېڭى قۇرۇلغان ۋاقىتلاردا شىنجاڭدا „سوۋېت ھۆكۈمىتى توغرۇلۇق شۇنداق ھېكايىلەر بار ئىدى، مەسىلەن: رۇسىيىدە سوۋېت ھۆكۈمىتى قۇرۇلۇپتۇ. سوۋېت ھۆكۈمەت دېگەننىڭ مەنىسى ئۇلارنىڭ بېشىنىڭ ئوتتۇرىسىدا بىر كۆزى بار قولىغا سېۋەت كۆتۈرۈپ يۈرىدىكەن، يالغۇز يولۇققان ئادەملەرنى ۋە كىچىك بالىلارنى سېۋەتكە سېلىپ ئېلىپ بېرىپ يەيدىكەن، شۇنىڭ ئۈچۈن سوۋېت ھۆكۈمىتى دەيدىكەن“ دېگەن ئوخشاش! لېكىن خىتاي مۇستەملىكىچىلىرىنىڭ قۇللۇقىدىن قۇتۇلالماي تۇرغان شىنجاڭ خەلقىگە سەن گېرمانىيىگە ياكى ئەنگلىيىگە قۇل بولىسەن دېسە ئۇنداق ئادەملەرگە ھەرگىز ئەگەشمەس ئىدى.

شۇنىڭ ئۈچۈن شىنجاڭ خەلقىنىڭ مۇستەملىكە ئاسارىتىدىن قۇتۇلۇش ئىنتىلىشىگە لايىقراق، شۇنىڭ بىلەن بىللە، سوۋېت ھۆكۈمىتىگە قارشى كۆتۈرۈشىگە ماسلىشىپ كېلىدىغانراق شوئار كېرەك بولۇپ، ئانداق شوئارلارمۇ تەييارلانغان ئىدى. «رۇسىيە تۇپرىقىدىكى تۈركلەرنى ۋە شىنجاڭدىكى تۈركلەرنى ئازاد قىلىپ ئوسمانلى تۈركلەر دۆلىتى ئاساسىدا ئۇلۇغ تۈرك دۆلىتى قۇرىمىز» دېگەن شوئاردىن ئىبارەت ئىدى. مۇستەملىكىچىلەرنىڭ مەنپەئەتىنى ھىمايە قىلماق ئۈچۈن مانا مۇشۇنداق ئەپسانىۋى ئاۋانتيۇرسىتلىق پىلانىنى ئەمەلگە ئاشۇرىمىز دەپ يۇرتىمىزنى ئۇرۇش مەيدانىغا ئايلاندۇرۇپ خەلقىمىزنى خانى – ۋەيران، مىللەتنى ھالاكەتكە ئېلىپ بارىدىغان خىيالدا يۈرگەن مەسئۇتقا ھېچكىم ئەگەشمىدى. تارىخ تەرەققىيات دولقۇنى، مەسئۇتنى ئۆلكە قىرغىقىغا ئۇرۇپ چىقىرىپ تاشلىدى، ئۇ، ئۆز خوجايىنلىرىنىڭ ئالدىغا قاچتى، ھىندىستاندا ئۇ ھېچقانداق پايدا كەلتۈرۈلمەيدىغان بولغاچقا، ئۇنىڭ خوجايىنلىرى ئۇنى مەركىزى خىتايغا بەردى. ئالدى باشقا دەرۋازىدىن كىرىش پىلانىنى قۇرغان خوجايىنلىرى ئۇنى مەركەزچە قىلىپ قويدى، لېكىن 2- دۇنيا ئۇرۇشى پۈتۈن دۇنيا خەلقئارا ئەھۋالغا يەنىمۇ، باشقا ئۆزگىرىش كىرگۈزدى. 2- دۇنيا ئۇرۇشىدا سوۋېت ئارمىيىسى، ئاتاقلىق گىتلېر – گېرمانىيىنىڭ ئارمىيىسىنى ۋە ياپون جاھانگىرلىكىنىڭ ئاتاقلىق ئارمىيىسىنى تارمار قىلىنغاندىن كېيىن سوۋېت ھۆكۈمىتىنىڭ ئابرويى غايەت دەرىجىدە ئۆسۈپ كەتتى، دۇنيا ئىنسانىيەتچىلىكىنىڭ ئەشەددىي دۈشمىنى گېرمانىيە فاشىزمى ۋە شەرقتىكى „يەجۈج – مەجۈج“ ياپون مىللىتارىزمى تارمار كەلتۈرۈلگەندىن كېيىن، روھلانغان مۇستەملىكە ئەللەردە كۈچلۈك خەلق ئازادلىق دولقۇنى كۆتۈرۈلدى. بىرىنچى ۋە ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشلىرى دەۋرلىرىدە ئانچە كۈچ چىقارماي دۈشمەنلەر بىلەن، سودا قىلىپ كەلگەن، دۈشمەن ۋە باشقا ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ بايلىقىنى بانكىلىرىغا سولاپ ئالغان ئامېرىكا قوشما شتاتلار ھۆكۈمىتى ئامېرىكا دۆلىتىنىڭ ھەممە جاھانگىر دۆلەتلەردىن ئۆتۈپ كەتكىنىنى كۆرۈپ ئۆز – ئۆزىنى ئىنگلىز مۇستەملىكىلىرىنىڭ قانۇنى مىراسخورى دەپ بىلىپ، دۇنيا ھۆكۈمرانلىق پىلانىنى قۇردى. ئۇ ئۇرۇش دۇمبىقىنى چېلىپ ئاساسەن سوۋېتقا قارشى ئۇرۇش مەيدانلىرى ھازىرلىماق ئۈچۈن، سوۋېت دۆلىتى بىلەن چېگرىداش تۈركىيە، ئىران، ۋە شىنجاڭلارغا قول سۇندى. 2- دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن ئۆز مۇستەملىكىلىرىدە كۆتۈرۈلگەن مىللىي ئازادلىق قوزغىلاڭچىلارنى بېسىش بىلەن ئاۋارە بولغان ۋە 2- دۇنيا ئۇرۇشىدا زەئىپلەشكەن ئىنگلىز ھۆكۈمىتى ئالدىنقى تەشەببۇسكارلىقنى ئا ق ش غا تاپشۇرىدۇ. شۇل جۈملىدىن كېرەكلىك جايدا ئىشلىتىش ئۈچۈن مەسئۇتنىمۇ قوشۇپ ئامېرىكا ھۆكۈمىتىگە تاپشۇرىدۇ. مەسئۇت ئامېرىكىلىقلار ئىختىيارىغا ئۆتكەن ۋاقىتلىرىدا ئامېرىكىلىقلارنىڭ قولى ياپون ئۇرۇش مەيدانلىرىدىن بوشىماستىن مەسئۇت چۈنچۈندە (چۇڭچىڭ تەييارلىغۇچىدىن) كۈتۈپ توختاپ قالىدۇ. چۈنچۈندە تۇرۇپ بىكار ئايلىق ئالمىسۇن دەپ مەسئۇتقا ئامېرىكا ئوفىتسېرلىرىگە پاھىشە خوتۇن تېپىپ بېرىش ۋەزىپىسىنى قوشۇمچە يۈكلەپ قويىدۇ. ئۆز مىللىتىنىڭ بۇنداق تۆۋەن چۈشۈپ كەتكىنىگە غەزەپلەنگەن ئەيسا، سەن تۈركىستان ئۇيۇشمىسىنى پاھىشىخانا قىلدىڭ دەپ ئورۇندۇق بىلەن ئۇرۇپ مەسئۇت ئوغلى ئەرتۇغرۇلنىڭ بېشىنى يېرىپ قويىدۇ. شۇنداقتىمۇ بۇ پەس كەتكەن ئۇل ۋەزىپىنىمۇ ئۆتەپ يۈرىدۇ. ياپونمۇ تەسلىم بولىدۇ. ئامېرىكىنىڭمۇ قولى بوشايدۇ. بىزنىڭ قەھرىمان مىللىي ئازادلىق قوشۇنىمىزنىڭ شىخۇنى ئېلىپ ئۈرۈمچىگە مېڭىپتۇ دېگەن خەۋىرىنى ئاڭلىغان مەسئۇت، ئۆزىنىڭ ئوغلى ئەرتوغرۇلنى يول باشلامچى قىلىپ ئامېرىكا ئوفىتسېرلىرى بىلەن شىنجاڭغا قارىتىپ يولغا سالىدۇ. بۇ ئارىدا مەركىزى ھۆكۈمەت ۋەكىلى بىلەن بىزنىڭ ۋەكىللىرىمىز ئارىسىدا تىنچلىق سۆھبەت باشلىنىپ تىنچلىق بىتىم ئىمزا قىلىنىدۇ. ئاندىن ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ تاپشۇرۇقى بىلەن مەركىزى ھۆكۈمەت ھىمايىچىسى بولۇپ مەسئۇتمۇ شىنجاڭغا كېلىدۇ.

مەسئۇت شىنجاڭغا كېلىپ خۇسۇسەن ھۆكۈمەت بېشىغا چىققاندىن كېيىن، ئۇنىڭ ئۈرۈمچى يېنىدا ئولتۇرغان، ئىلى خەلقىنىڭ سۆڭەكلىرى بىلەن تىكىلىپ قانلىرى بىلەن سۇغۇرۇلۇپ، چۇ سىلىڭ ئۆستۈرگەن ئاباد بېغى، ئامېرىكا ئوفىتسېرلىرىنىڭ ھەربىي شتابىغا ئايلىنىدۇ. شىنجاڭنى ئامېرىكىنىڭ ئۇرۇش بازىسىغا ئايلاندۇرۇش پىلانى باشلىنىدۇ.

دوستىمىز سوۋېتلار ھۆكۈمىتىگە قارىشى پىتنە پاساتلار باشلىنىدۇ. ھەتتا ئامېرىكىلىقنىڭ تاماكىسى، قۇتىغا سولانغان پىۋىسى، زازھىكالكاسى (تاماكا ياندۇرىدىغان چاقماق) خوتۇنلار پەرداز ئەسۋابلىرى بىلەن تولغان ئۈرۈمچى بازىرىدا سوۋېت ئىتتىپاقىدىن چىققان ماللارنى ساتقان سودىگەرلەرنىڭ ماللىرىغا كىرسىن تۆكۈپ ئېتىش ھادىسلىرىمۇ بولىدۇ.


ئۆلكە ئەھۋالىنى سۈنئىي رەۋىشتە مۇرەككەپلەشتۈرۈپ ئۆلكىگە نۇرغۇن ئەسكەر ئىلىپ چىقىش مەقسىتى بىلەن غۇلجا تەرەپكە قارشى نۇرغۇنلىغان ئىغۋالار تەشكىل قىلىنىپ غۇلجا تەرەپكە يالغان بۆھتانلارنى چاپلاپ، شۇل مۇناسىۋەت بىلەن ئۆلكىدىكى، نۇرغۇنلىغان، ئىلغار پىكىرلىك ئادەملەرنى سىزلەر غۇلجا تەرەپلەرگە ياردەم قىلدىڭىزلەر، دەپ تۈرمىلەرگە سالدى. مەركىزى ھۆكۈمەت بىلەن غۇلجا ۋەكىللىرى ئوتتۇرىسىدا تۈزۈلگەن بىتىمنى قوپاللىق بىلەن بۇزۇپ ئىلى تەرەپكە ئىككى قېتىم قوراللىق ھۇجۇم قىلىدۇ. ئامېرىكا جاھانگىرلىكىگە، شىنجاڭنى ئۇرۇش مەيدانى قىلىش كېرەك دەيدۇ. ئەگەر شىنجاڭ ئۇرۇش مەيدانى بولۇپ قالغان تەقدىردە بۇ يەردىكى خەلقنىڭ ئەھۋالى قانداق بولماق؟ مىللەت ھالاكىتى دېگەن شۇ ئەمەسمۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن ۋەتەننىڭ ھەر بىر ئەزىز پەرزەنتى شىنجاڭنىڭ ئۇرۇش مەيدانلىرىغا ئايلىنىشىغا پۈتۈن ۋۇجۇدى بىلەن قارىشى تۇرىدۇ.ئەگەردە مەسئۇت ھەقىقەتتە مىللەتنى سۆيگۈچى ۋە مىللەتچى بولىدىغان بولسا ئۆلكە ئۇرۇش مەيدانىغا ئايلىنىش خەۋپىدە ۋە مىللەت جەڭ مەيدانىدىكى ئاتلارنىڭ تۇياق ئاستى بولۇش خەۋپى ئاستىدا تۇرغاندا، ئۆزىنى تارتماسمىدى؟ لېكىن ئۇ، ئۆزىنى تارتالمايدۇ. ۋە تارتمايدۇ. لېكىن ۋەتەننىڭ ئازادلىقىنى سۆيگۈچى خەلق، ئۇنىڭغا ئوخشاش كونا ئاتخانىنىڭ قىغىنى تۆمۈر ئارا بىلەن ئېلىپ تاشلايدۇ.بۈگۈنكى مەركىزى ھۆكۈمەت ئامېرىكا جاھانگىرلىكىنىڭ تۆمۈر پەنجىسىگە تولۇق ۋە مەھكەم كىرىپ كەتكەچكە، مەسئۇت مەركىزى ھۆكۈمەت ھىمايىچىسى بولۇپ، شىنجاڭدا ئىش ئېلىپ بارىدۇ. ئەيسانىڭ تەرجىمىھالى مەسئۇتنىڭكىگە ئوخشاپ كېتىدۇ. لېكىن، ئەيسا مەسئۇتتىن ياخشىراق بولغاچقا ئۇ 1- دۇنيا ئۇرۇشى ئالدىدا گېرمانىيە جاھانگىرلىكىگە خىزمەت قىلىپ ئۈلگۈرەلمىدى. باشقىلارنىڭ „ئىنقىلابى ھەرىكەتلىرىنى „ تارىخچىلار يازار، ھەر ھالدا مىللىتىنى سۆيگۈچى مىللەتچى، ئۆز مىللىتى، مىللىي ئازادلىق ئىنقىلاب مەيدانىدا مۇۋەپپەقىيەت قازىنىپ كېتىپ بارغان مەزگىلدە ئۇنىڭ ئۇتۇقلىرىغا شادلىنار. ۋە ئۇنىڭ مىللىي ئازادلىق بىرلىك سەپنى مۇستەھكەملەش ئۈچۈن بارلىق ۋۇجۇدى بىلەن خىزمەت قىلار ئىدى. لېكىن، مۇستەملىكىچىلەر، «ئەپەندىلەر»گە تاپشۇرغان ئاساسى ۋەزىپىسى سوۋېت ھۆكۈمىتىگە قارىشى كۈرەش ئېلىپ بېرىش بولغاچقا ئۆزىنىڭ مىللىي مەنپەئەتىدىن ئۇل شۇلارنىڭ تاپشۇرۇقىنى ئورۇنداشقا ئۇلار مەجبۇردۇر .بىزنىڭ جۇغراپىيە ئەھۋالىمىز بىزدىن نىمىنى تەلەپ قىلىدۇ؟ بىزنىڭ جۇغراپىيە ئەھۋالىمىز بىزدىن ئەڭ ئاۋال، بىزنىڭ ئۆلكىمىزنى ئۇرۇش مەيدانىغا ئايلاندۇرۇشقا قەتئىي يول قويماسلىقىنى تەلەپ قىلىدۇ خۇسۇسەن ئامېرىكا جاھانگىرلىكىنى سوۋېت ھۆكۈمىتىگە قارىشى ئۇرۇش بازىسىغا ئايلاندۇرۇشىغا يول قويماسلىقىمىزنى تەلەپ قىلىدۇ. بىزنىڭ جۇغراپىيە ئەھۋالىمىز بىزدىن، بىز بىلەن قوشنا بولغان پۈتۈن دۆلەتلەر بىلەن خۇسۇسەن سوۋېت ھۆكۈمىتى بىلەن دوستانە مۇئامىلىدە بولۇشىمىزنى تەلەپ قىلىدۇ.بىزنىڭ جۇغراپىيە ئەھۋالىمىز، بىزدىن، بىزنىڭ مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتىمىزنى پۈتۈن خەلقئارا ئەھۋال بىلەن ھېسابلىشىپ، خەلقىمىزنىڭ مەنپەئەتىنى مەزمۇنەن تەمىن قىلىش ئاساسىدا ئىش ئېلىپ بېرىشىمىزنى تەلەپ قىلىدۇ. مۇشۇ پرىنسىپلارنىڭ ئاساسى بىلەن ئىش ئىلىپ بارمىغان ھەرقانداق ئادەم ئۆز مىللىتىنىڭ غەمخورى ۋە ھىمايىچىسى بولالمايدۇ. ئەپەندىلەر بىز بىلەن ئۇزۇندىن – ئۇزۇن قۇرغاقلىقتا، بىۋاسىتە چېگرىداش بولغان ئۇلۇغ سوۋېتلار ئىتتىپاقى ۋە موڭغۇل خەلق جۇمھۇرىيىتى بىلەن دۈشمەنلىك پوزىتسىيىدە بولۇپ، بىز بىلەن ھېچقانداق مۇناسىۋىتى بولمىغان، بىزدىن 20مىڭگە يېقىن كىلومېتىر ئۇزاقلىقتا تۇرغان مۇستەملىكىچى ئامېرىكا جاھانگىرلىكىگە، بىزنى ئۇلارنىڭ ئۆز يېرىدىكى، بىچارىلەرچە ياشاۋاتقان ھىندىلار ۋە ھەر سائەتتە قۇل قىلىنىش خەۋپى ئاستىدا تۇرغان نېگىرلارغا ئوخشاش قۇل قىلىپ بېرىش ۋە بەلكى شىنجاڭنى سوۋېت ھۆكۈمىتىگە قارىشى ئۇرۇش بازىسىغا ئايلاندۇرۇپ بېرىپ مىللەتنى پۈتۈنلەي ھالاكەتلىك يولىغا باشلىماقچى بولغان ۋە ئۇلۇغ قوشنىمىز سوۋېتلار ئىتتىپاقىغا قارشى تاجاۋۇزچىلىق پوزىتسىيىسىدە تۇرغان ئادەملەردىن ئۆز مىللىتىگە ياخشىلىق كۈتكىنى بولامدۇ.؟ ئامېرىكا جاھانگىرلىكى ئۆلكىمىزنىڭ مۇستەملىكە ئەھۋالىدا ساقلىنىشى ۋە خەلقىمىزنىڭ مەھكۇم بولۇشىنى خالايدىغانلىقىغا – ئۈرۈمچىدە چىققان „ئويغان“گېزىتىنى ئابدۇللا ئەھەت مەخسۇم، ئامېرىكا مۇخبىرلىرىگە ئېلىپ بېرىپ بەرگەن ۋاقتىدا „ئويغان „گېزىتىنىڭ ئۈستىدىكى ئاي – يۇلتۇزنى كۆرۈپ „بىزگە بۇنداق مۇستەقىللىق گېزىت كېرەك ئەمەس!“دەپ ئىرغىتىپ تاشلاپ بەرگەن. بۇ كىچىك ھادىسە مىسال بولالمامدۇ.؟ ھېلىغۇ ئۇمۇ رېئاكسىئون مۇستەملىكىچى ھۆكۈمەتقۇ، ئەگەر ئۇنداق بولمىغان تەقدىردىمۇ بىزنىڭ ئاتا- بوۋىلىرىمىزنىڭ „يىراقتىكى تۇغقاندىن يېقىندىكى قوشنا ئەزىز“ دېگەن ماقال بار ئەمەسمۇ، بىز تىنچلىقنى دۇنيا خاتىرجەملىكىنى سۆيگەن خەلق شۇ تىنچلىقنى دەپ ئىستىقلالەت دېگەن سۆزدىن كېچىپ بىتىمگە كەلگەنمىز. بىتىم ئاساسىدىكى، يۈرگۈزۈلىدىغان خەلقچىللىق سىياسەت ئۆلكە خەلقنىڭ تەلىپىگە مۇۋاپىق كېلىدۇ.

بىزنىڭ ئۆلكىنى ئامېرىكا جاھانگىرلىكىنىڭ سوقۇش بازىسىغا ئايلاندۇرۇشىغا ھېچقانداق ئاساس قالدۇرۇلمايدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن بىتىم ئۇرۇشپەرەس مىللىتارىستلار ئۆلۈمىنىڭ ھۆكۈمى بولغاچقا ئۇلار ھەر تۈرلۈك يوللار بىلەن، بىتىم شەرتلىرىنى ئورۇندىماسلىققا چىدىماسلىق قىلىشقا ئۇرۇنىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ ئاگېنتلىرىنىڭ ياردىمى بىلەن خەلقىمىزگە بىتىمگە ئاساسەن بېرىلگەن ھوقۇقلارنىمۇ ئاز كۆرسەتمەك ۋە بىتىمنىڭ ئەھمىيىتىنى يوققا چىقارماققا ئۇرۇنىدۇ. خەلقىمىزنىڭ ئەركىنلىك چامادانىغا پۇتلى كاشاڭ بولىمەن دەپ خەلقچىللىق تەرەققىياتىنى توسماقچى بولغان مەسئۇت، ئەيسالار كەبى سېتىلما ئۇنسۇرلار جەمئىيەت تەرەققىيات چاقىنىڭ ئاستىدا دەپسەندە بولۇپ ھالاك بولغۇسىدۇر. خەلقىمىز نۇرغۇنلىغان ئاكا -ئۇكا قەدىردان باللىرىنىڭ قېنىنىڭ بەدىلىگە ئالغان ئەركىنلىك ھوقۇقلىرىنى ھەرگىز چىرايلىق سۆز، قۇرۇق ۋەدىلەرگە تېگىشمىگىسىدۇر. ئۇلۇسچىلارنىڭ قىلغان خىيانەتلىرىنى خەلقىمىزنىڭ مۇستەھكەم ئىرادىسىگە ۋە ئەركىنلىك كۈرەش يولىدىكى بىرلىك سېپىگە ھېچقانداق تەسىر يەتكۈزەلمىگىسىدۇر ئۆلكىدە خەلقچىللىق سىياسىتىنى تۇرمۇشقا ئاشۇرۇش بىتىم شەرتلىرىنى تولۇق ئورۇنداش ئۈچۈن خەلقىمىز تىنچ خاتىرجەم تۇرمۇشنى تەمىن ئېتىش ئۈچۈن ئاخىرقى بىر تامچە قېنى قالغانغا قەدەر كۈرەش ئېلىپ بارغىسىدۇر. ئەلۋەتتە خەلقىمىزنىڭ بۇل كۈرىشى ئۇتۇقلۇق ۋە غەلىبىلىك بولغۇسىدۇر. 1948-يىل (ئىتتىپاق زھۇرنىلى 3- سانىدىن)


улусчилар кимләр? улар өз миллитигә қандақ хиянәт қилиду ?

әхмәтҗан қасими

хәлқимизниң азадлиқ һәрикити вә униңға улусчиларниң қилған хиянити мәсут сабири, әйса юсуп вә улар билән биллә қурдай, чиңгиз, ғулам һамидкә охшаш инглиз тамакисини чәккән, америка пивисини ичкән, мустәмликичиләр кийимини кийгән, икки адәм сөзләшкили турса қулақлири диң туридиған бир түркүм шүбһилик унсурлар үрүмчигә кәлгән вақитлиридила хәлқ уларниң йүрүш – турушиға қарап улардин қаттиқ нәпрәтләнгән иди. у вақитларда хитай мустәмликичилириниң қамчилиридин темип турған қан техи қурумиғачқа улардин еһтият қилған хәлқниң дәрди ичидә иди. битим болди, хәвп кәтти. тунҗуқтуруп турған мустәмликичилик түрмисиниң ишики қия ичилиши билән, униңға киргән сап әркинлик һавасидин нәпәс алған әсирләрдә йеңи роһ йеңи қуввәт пәйда болди. улар башлапқи күндила пүтүн қәһри ғәзипини хитай мустәмликчилиридин артуқрақ гоя миң бир қийинчилиқта узақ меһнәт қилип, нурғун тәрлирини аққузуп озуқ терип, уни еғир мушәққәтләр билән пушуруп, андин йәймиз дәп турған ашқа оға салидиған хаин әнә шулар дәп билип пүтүн вуҗуди билән уларға қариши чиқти. һәқиқәттә мустәмликичиләрдин алди билин әнә шулар хәвпликрәк икәнликини өзлириниң нурғун йиллиқ күрәш тәҗрибиси вә тәбиий сәзгүси билән хәлқимиз баштила билгән иди: лекин ғулҗа тәрәп миллий азадлиқ күрәш сепигә ихтилап чүшмисун дегән мәқсәттә мәсут, әйсалар билән мурәссә қилғинини көргән хәлқ өзини бирла тохтатқан иди. бир тәрәптин мәсут, әйса вә уларниң шайкиллири инқилаби вилайәтләр билән мәркизи һөкүмәт тинчлиқ битим тоғрулуқ музакирә йүргүзүлүватқан вақитлирида, ғулҗа вәкиллирини хитайниң ички әһвали билән тонуштурған болуп, уларниң ичигә кирип уларниң тәләплирини билип елип хитай тәрәпкә йәткүзүш вәзиписини орундиса иккинчи тәрәптин мунапиқларчә инқилабчиларни махтап, уларниң ишәнчигә игә болушқа тириштиләр. ғулҗа вәкилләри алдида йиланчә толғинип, қанҗуқ иттәк әркиләп, түлкилик қилип „биз юрт, милләт қайғусида йүрдуқ әмди бизни бу йәрдин силәр қоғлимисаңлар, биз милләтниң пайдиси үчүн падичилиқ хизмити болсиму артқузсақ“ дегән юмшақ сөзлиригә қарап ғулҗа вәкиллириму һәқиқәттә буларда милләт, вәтән муһәббити бар болса булар көп йиллардин бери вәтәндин айрилип әмди йәнә униңға хиянәт қилмас дегән пикригә келип, өткән 10-15йил буларға бир нәрсә өгәткәндур дегән ойи нәтиҗисидә улар билән мурәссә қилишқа башлиди, буларниң: „биз милләтчимиз“, „биз хәлқчимиз“,“биз инсанийәтчимиз“ дегән шоарлирини көрүп һәқиқәттә булар билән һәрикәт бирликини тәмин етип кетәләймиз дегән үмидни қилди.

ғулҗа вәкиллириниң улар билән башта мурәссә қилғининиң асаси сәвәби әнә шу иди. лекин бир йил улар билән биргә ишләш нәтиҗиси уларниң һеч нәрсә өгәнмигәнликини қариғуларчә юртни һалакәткә илип маңидиғанлиқини вә уларниң өз муқәддәслиригә еришиш үчүн милләт қениниң дәрялап еқиш билән һеч кари йоқ адәмләр икәнликини испат қилди. уларда қанчилик принсип, зәрричә виҗдан йоқлуқини, уларниң һәрикәт тәҗрибиси әмәлдә көрсәтти: дуняниң қайси бурҗикини алмаң, қайси милләтниң мәсләк игиси әрбаблирини алмаң улар миллий азадлиқ мәсилисигә кәлгәндә езилгән милләт азадлиқ һәрикити утуқ қазинип кетип барған пәйттә миллий азадлиқ күрәш сепиниң бирликини тәмин қилмақ үчүн барлиқ күчни сәрп қилиду. һәтта, өзини қурбан қилишқа рази болиду. әгәрдә бу „милләтчиләр“дә миллитигә муһәббәт болғанда әлвәттә улар өз миллитиниң миллий азадлиқ һәрикити мувәппәқийәт қазинип кетип барғанда у һәрикәт қандақ шәкилдә бармисун шу чоң утуқ қазинип кетип барған сәпни мустәһкәмләшкә, вә барлиқ талаш мәсилиләрни шуниң йолиға бирликини тәмин етиш үчүн селип бәргән болар иди. улар әмәлдә немә қилди? әксинчә хитай мустәмликчилириниң бөлгүнчилик дуттариға усул ойнап, мәнсәпни дәп милләтни чоң һалакәтчилик хәвпи астиға қойди. хәлқимизниң утуқлуқ азадлиқ һәрикитигә чоң хиянәт қилди.

мустәмликичиләр миллий азадлиқ һәрикитини боғуш вә пүтүнләй йоқитиш үчүн бир тәрәптин мустәмликичиләрниң түп негизлик сияситидин бихәвәр болған надан адәмләрни алдап, өз хәлқиңдин башлиқ бәрдуқ дәп бир түркүм хәлқни униң арқисидин әгәштүрүп хәлқимизниң мустәһкәм миллий азадлиқ бирлик сепигә бөлгүнчилик селиш мәқсити билән болса иккинчи тәрәптин өз мәнпәәтигә қайчи кәлсиму миллий азадлиқ һәрикәт мувәппәқийитидин қорқуп бөрә йәп кәтсә кәтсун, саңа болмисун дегән принсипни алдиға қоюп өзигә зиян болсиму, бизниң хәлқимизгә һеч нәрсә бәрмәслик принсипини қаттиқ тутқан, мустәбит хитай мустәмликә даирилири нурғун йиллар чоң мустәмликичиләр беқип асрап кәлгән, җәлигүрләрдин пайдилиниш қаттиқ қарариға кәлди. җәлигүрләрниң бири өлкиниң юқириқи һакимийәт орнини ишғал қилғандин кийин өзиниң келәчикидин қорққан хәлқ һалакәтликниң алдини илиш үчүн қаршилиқ долқуни көтүрди.

ғулҗа тәрәп, хәлқимизниң бу һәрикитигә битәрәп болуп йәнә хәлқ дүшмәнлири билән мурәссәчилик қилиш мәсулийитини өз үстигә елишни мувапиқ көрмәстин улар қанунсиз ишғал қилған һөкүмәт тәркибигә киришни лайиқ тапмастин өзлириниң қаршилиқини баян қилди.

хәлқимизниң һәммиси ғулҗа тәрәп вәкиллириниң бу һәрикитини бирдин – бир хәлқниң мәнпәәтини һимайә қилиш үчүн қаритилған һәрикәт дәп билип уларға болған, етиқади, ишәнчи, йәниму бир дәриҗә ашти. айрим қалақ адәмлиримиз, хәлқимиз арисиға бөлгүнчилик селиш үчүн вә еңини зәһәрләш үчүн һеч нәрсидин тартинмай қиливатқан тәшвиқлиригә вә улар ихтияриға берип қойған мәтбуатта мустәмликичилириниң садиқ итлири – мәсутқа охшаш хәлқ дүшмәнлириниң, қой терисини йепип көрситишкә урунушлири. „мәсут әпәндим заманида пүтүн яхшилиқ ишларниң асаси қорулушқа башлиди. ....“: „юрт хәлқи, мәркәзгә қарита бир қәдәр бәрдиң шекәр!“ дегәнгә охшаш чирайлиқ сөзләр, шекәр орниға зәһәр бериватқанлиқини айрип алалмиған еңимиз йеңилишқан. айрим адәмлиримизниң ғулҗа тәрәп немә үчүн буларға дүшмәнлик қилидикән, алла табарәк вәтаала: "иннәма мөһмининә әһва фәссәламубин әһванә кум"дәп турса, булар мусулманға дүшмәнлик қилишниң орниға улар билән мурәссә қилса болмасму? дегән ойға келиши мумкин биз уларға шул айәтниң юқирисидики айәтни яки сүрә төвбәдики, „яәйюһал ләзинә амәно тәнәххуду вә аба икум вә ихваникум ул банәс тәһбул капиру әләл иман вәмән бәдуләһум мени кум паиланикә вумул залиму,“дегән айәтни әсләп өтүшни өтүнимиз. улар дүшмән сепигә өткәнләрдин болғачқа, улар қарши тәрәптә турған дүшмәнләрдинму әшәддийрәк дүшмән болуп һесаблиниду. алла табарәк вәтаала, пәйғәмбәрлиримизгә уларға нисбәтән рәһимсиз болушни буйруйду. „яәйюһал нәби җаһизул куппару вәл мунапиқинә вә әза әләйһим вә қалу һум җәһәннәм вәбиһ сәлмәсир“ ундақ болғандин кийин бул мустәмликичиләр билән бир сәп тәшкил қилип хәлқимизниң қан бәдилигә алған әркинлик һоқуқлирини қайта тартип елишқа қәст қилғучи мунапиқлар билән йәнә мурәссә қилиш йәнә мумкинму? әлвәттә мумкин әмәс. зади немә үчүн улар сөзидә милләтчимиз, хәлқчимиз дәп варқирап әмәлдә хәлқимизниң азадлиқиға қарши вә өз миллитигә қарши, хәлқчиллиқ сиясийгә қариши һәрикәт қилиду? уни билмәк үчүн „әпәндиләр“ кимләр? кимниң пайдиси үчүн хизмәт қилиду? кимләрниң әмири билән һәрикәт қилидиғанлиқини яхши чүшиниш вә билиш лазим.

әпәндиләр кимләр, вә немә үчүн улар өз хәлқиниң мәнпәәтигә қарши иш қилиду?

бу соалға җаваб бәрмәк үчүн өлкимизниң җуғрапийиви әһвали вә кейинки 70 - 80 йилдики хәлқара әһваллар билән бир тонушуп чиқмақ лазимбизниң өлкимиз, шимал, вә ғәрби шималда с с с р (совет сотсиялистик ресбупликилар иттипақи тәйярлиғучидин) билән шәрқи шималда, моңғул хәлқ җумһурийити шәрқтә, гәнсу, шәрқи җәнубта чиңхәй өлкиси, җәнубта, тибәт, һиндистан, ғәрбтә афғанистан билән чегридаш өлкидур. бизниң өлкимиз хитайлар тәрипидин истила етилгән вақитларда инглизлар билән франсузлар һиндистанни талишип мадирас әтрапида зәмбирәкләр етишмақта иди, техи бизниң ғәрби шималдики қошнимиз аблай хан иди. техи хитай дөлити мустәмликә әмәс иди. техи африқа қитәсиниң ичигә явропалиқлардин һечким кирип бақмиған иди. қисқиси дуня техи мустәмликичиләр тәрипидин бөлүнүп болунмиған, техи әнглийигә охшаш чоң мустәмликичи дөләтниң алдиға өтидиған һечким йоқ иди. униңдин кейин көп сулар еқип кәтти. дуня әһвалиға нурғун өзгиришләр кирди, инглизлар һиндистанға мустәһкәм орунлишип болмай туруп униң чоң мустәмликилиридин бири шимали америка қошма штатлири, инглиз мустәмликичилиригә қарши қозғилаң көтүрүп истиқлалийәт елан қилди. инглизлар америкида тартқан зиянни қаплимақ үчүн барлиқ күчи билән африқини ишғал қилишқа вә башқа җайлардин мустәмликә елишқа алдирайду. австралийә, кап, малта, гиюяна, малая, натал, биҗу, налиид, берма, негирийә, шәрқи африқа, шимали борнио, родузиба, уганда вә башқиларни у йәрдики йәрлик хәлқләрниң қанлирини дәрялап аққузуп инглизлар тартип алиду. франсузлар, алҗир, ғәрби африқа, мадағасқар, вә һинди, хитайларни тартип алиду.чаррусийә һөкүмити, қазақ йүзлири, қоқан, бухара, вә хива ханлиқлирини бесип алиду. 19-әсирниң ахирлириғичә йәр күриси җаһангир дөләтләр тәрипидин бөлүнүп болиду. 19- әсирниң ахирлирида бурунқи кона җаһангир дөләтләр билән һесабқа қилааларлиқ – йеңи җаһангир дөләтләр пәйда болиду. (германийә, америка қошма штатлири, японийә) булар йәр күрисини кона мустәмликичиләр бөлүп елип болғанлиқтин мустәмликсиз қелиштилар. йеңи җаһангир дөләтләр тәрәққий тапқансери дуня мустәмликилирини қайтидин бөлүп елишни тәләп қилиду. кона мустәмликичиләр өз мустәмликилирини сақлап қилишқа тиришиду. кона мустәмликичиләрдин қорал күчи билән уларниң мустәмликилирини тартип елиш пиланини қурған йиңи җаһангирлардин бири йеңи тәрәққий тапқан германийә җаһангирлики 20-әсирниң бешида өзиниң уруш һазирлиқини көрүп болған иди. у бир тәрәптин кона җаһангир дөләтлириниң өз –ара болған қарму –қаршилиқидин пайдилинип, иккинчи тәрәптин ул техи һазирлиқ көрүп болмиған франсийә вә русийә билән тезликтә уруш башлап уларни йеңип болғандин кийин әнглийә билән уруш башлаш пиланини қурған иди. хусусән 1914-йили уруш башлаштин авал, германийә, әнглийини дәрһал сәкрәп урушқа кириду дәп ойлимиған иди. чүнки әнглийиниң мустәмликилиридә у вақитлирида хусусән иреландийидә, әһвал еғир иди, шуниң үчүн германийә, русийә, франсийә, вә әнглийә мустәмликилиридә җасуслуқ ишлирини күчәйтип алдини елип тәйяргәрлик көрүшкә башлайду. русийиниң түркистан кирайиға, әнглийиниң һиндистанға қарита тәйяргәрлик ишини, илип беришқа әң қулайлиқ җай шинҗаң иди. биринчи җаһан уруши дәвридә германийиниң иттипақчиси түркийә иди. әнә шул түркийә, германийигә шинҗаңда туруп ярдәмлишиш хизмитини мәсутқа тапшуриду. мәсут қанчә тиришип ишлигән болсиму биринчи җаһан урушида германийә тармар болғандин кейин, у игисиз қалиду. лекин аридин узақ вақит өтмәй, уни кона адрес билән издәп келип германийини мәғлуп қилған, әнглийә тепип алиду. чүнки у мәзгилидә әнглийә үчүн ундақ – бир адәм шинҗаңда зөрүр керәк болуп қалиду. сәвәб биринчи җаһан уруши дәвридә әнглийигә иттипақчи болған николай иккинчи 1917- йили тәхттин ағдурулуп сабиқ русийә империйиси орниға йеңи советлар һөкүмити пәйда болиду. йәр күрәсиниң һәрқандақ бурҗикидә инқилаб чиқса дәрру бастурушқа алдириған әнглийә һөкүмити, йиңи пәйда болған советлар һөкүмитини башта пәйда болуш билән йоқитиш мәқситидә совет һөкүмитигә қарши иш елип бариду. совет һөкүмити туғулған күндин башлап пүтүн дуня җаһангир дөләтлириниң көзигә наһайити сәт көрүниду, сәвәб, совет һөкүмити, һакимийәтни қолға алған күндин башлап, мустәмликичилик сияситидин өзиниң кечишини, мустәмликичилик сиясәт башқиларниң йәрлирини булап алидиған, наадиллиқ сиясәт икәнликини елан қилиду. бундақ сиясәт җаһангирларниң сияситигә хәвп йәткүзидиған сиясәт болғанлиқтин һәммә җаһангир дөләтләр бирлишип уни йоқитиш пиланини қуриду. инглизлар үчүн һиндистандин айрилиш өзини – өзи өлтүрүш билән баравәр иди. һиндистан инглизлар тәрипидин истила етилгәндин тартип миллий азадлиқ қозғилаң ғулғулиси бесилмай турған һиндистанға йеқин қошна җайда мустәмликичилик сиясәткә қарши сиясәтниң туғулуши һиндистандики миллий азадлиқ һәрикәткә чоң тәсир йәткүзүши еһтимал иди. шуниң үчүн һиндистанни совет „зәһиридин“ сақлашқа, мумкин қәдәр совет „зәһиридин“ һиндистанни йирақлаштуруш керәк иди, тәбиий униңға әң қулай җайи биваситә һиндистан билән совет чегриси арилиқиға орунлашқан қалақ зәип шинҗаң иди. шинҗаң хәлқи арисида совет һөкүмитигә қарши һәрқандақ һекайиләрни түзүп тарқитиш үчүн адәм керәк иди, совет һөкүмити йеңи қурулған вақитларда шинҗаңда „совет һөкүмити тоғрулуқ шундақ һекайиләр бар иди, мәсилән: русийидә совет һөкүмити қурулупту. совет һөкүмәт дегәнниң мәниси уларниң бешиниң оттурисида бир көзи бар қолиға севәт көтүрүп йүридикән, ялғуз йолуққан адәмләрни вә кичик балиларни севәткә селип елип берип йәйдикән, шуниң үчүн совет һөкүмити дәйдикән“ дегән охшаш! лекин хитай мустәмликичилириниң қуллуқидин қутулалмай турған шинҗаң хәлқигә сән германийигә яки әнглийигә қул болисән десә ундақ адәмләргә һәргиз әгәшмәс иди.

шуниң үчүн шинҗаң хәлқиниң мустәмликә асаритидин қутулуш интилишигә лайиқрақ, шуниң билән биллә, совет һөкүмитигә қарши көтүрүшигә маслишип келидиғанрақ шоар керәк болуп, андақ шоарларму тәйярланған иди. "русийә туприқидики түркләрни вә шинҗаңдики түркләрни азад қилип османли түркләр дөлити асасида улуғ түрк дөлити қуримиз" дегән шоардин ибарәт иди. мустәмликичиләрниң мәнпәәтини һимайә қилмақ үчүн мана мушундақ әпсаниви авантюрситлиқ пиланини әмәлгә ашуримиз дәп юртимизни уруш мәйданиға айландуруп хәлқимизни хани – вәйран, милләтни һалакәткә елип баридиған хиялда йүргән мәсутқа һечким әгәшмиди. тарих тәрәққият долқуни, мәсутни өлкә қирғиқиға уруп чиқирип ташлиди, у, өз хоҗайинлириниң алдиға қачти, һиндистанда у һечқандақ пайда кәлтүрүлмәйдиған болғачқа, униң хоҗайинлири уни мәркизи хитайға бәрди. алди башқа дәрвазидин кириш пиланини қурған хоҗайинлири уни мәркәзчә қилип қойди, лекин 2- дуня уруши пүтүн дуня хәлқара әһвалға йәниму, башқа өзгириш киргүзди. 2- дуня урушида совет армийиси, атақлиқ гитлер – германийиниң армийисини вә япон җаһангирликиниң атақлиқ армийисини тармар қилинғандин кейин совет һөкүмитиниң абройи ғайәт дәриҗидә өсүп кәтти, дуня инсанийәтчиликиниң әшәддий дүшмини германийә фашизми вә шәрқтики „йәҗүҗ – мәҗүҗ“ япон миллитаризми тармар кәлтүрүлгәндин кейин, роһланған мустәмликә әлләрдә күчлүк хәлқ азадлиқ долқуни көтүрүлди. биринчи вә иккинчи дуня урушлири дәврлиридә анчә күч чиқармай дүшмәнләр билән, сода қилип кәлгән, дүшмән вә башқа явропа дөләтлириниң байлиқини банкилириға солап алған америка қошма штатлар һөкүмити америка дөлитиниң һәммә җаһангир дөләтләрдин өтүп кәткинини көрүп өз – өзини инглиз мустәмликилириниң қануни мирасхори дәп билип, дуня һөкүмранлиқ пиланини қурди. у уруш думбиқини челип асасән советқа қарши уруш мәйданлири һазирлимақ үчүн, совет дөлити билән чегридаш түркийә, иран, вә шинҗаңларға қол сунди. 2- дуня урушидин кейин өз мустәмликилиридә көтүрүлгән миллий азадлиқ қозғилаңчиларни бесиш билән аварә болған вә 2- дуня урушида зәипләшкән инглиз һөкүмити алдинқи тәшәббускарлиқни а қ ш ға тапшуриду. шул җүмлидин керәклик җайда ишлитиш үчүн мәсутниму қошуп америка һөкүмитигә тапшуриду. мәсут америкилиқлар ихтияриға өткән вақитлирида америкилиқларниң қоли япон уруш мәйданлиридин бошимастин мәсут чүнчүндә (чуңчиң тәйярлиғучидин) күтүп тохтап қалиду. чүнчүндә туруп бикар айлиқ алмисун дәп мәсутқа америка офитсерлиригә паһишә хотун тепип бериш вәзиписини қошумчә йүкләп қойиду. өз миллитиниң бундақ төвән чүшүп кәткинигә ғәзәпләнгән әйса, сән түркистан уюшмисини паһишихана қилдиң дәп орундуқ билән уруп мәсут оғли әртуғрулниң бешини йерип қойиду. шундақтиму бу пәс кәткән ул вәзипиниму өтәп йүриду. японму тәслим болиду. америкиниңму қоли бошайду. бизниң қәһриман миллий азадлиқ қошунимизниң шихуни елип үрүмчигә меңипту дегән хәвирини аңлиған мәсут, өзиниң оғли әртоғрулни йол башламчи қилип америка офитсерлири билән шинҗаңға қаритип йолға салиду. бу арида мәркизи һөкүмәт вәкили билән бизниң вәкиллиримиз арисида тинчлиқ сөһбәт башлинип тинчлиқ битим имза қилиниду. андин америка һөкүмитиниң тапшуруқи билән мәркизи һөкүмәт һимайичиси болуп мәсутму шинҗаңға келиду.

мәсут шинҗаңға келип хусусән һөкүмәт бешиға чиққандин кейин, униң үрүмчи йенида олтурған, или хәлқиниң сөңәклири билән тикилип қанлири билән суғурулуп, чу силиң өстүргән абад беғи, америка офитсерлириниң һәрбий штабиға айлиниду. шинҗаңни америкиниң уруш базисиға айландуруш пилани башлиниду.

достимиз советлар һөкүмитигә қариши питнә пасатлар башлиниду. һәтта америкилиқниң тамакиси, қутиға соланған пивиси, зазһикалкаси (тамака яндуридиған чақмақ) хотунлар пәрдаз әсваблири билән толған үрүмчи базирида совет иттипақидин чиққан малларни сатқан содигәрләрниң маллириға кирсин төкүп етиш һадислириму болиду.


өлкә әһвалини сүний рәвиштә мурәккәпләштүрүп өлкигә нурғун әскәр илип чиқиш мәқсити билән ғулҗа тәрәпкә қарши нурғунлиған иғвалар тәшкил қилинип ғулҗа тәрәпкә ялған бөһтанларни чаплап, шул мунасивәт билән өлкидики, нурғунлиған, илғар пикирлик адәмләрни сизләр ғулҗа тәрәпләргә ярдәм қилдиңизләр, дәп түрмиләргә салди. мәркизи һөкүмәт билән ғулҗа вәкиллири оттурисида түзүлгән битимни қопаллиқ билән бузуп или тәрәпкә икки қетим қораллиқ һуҗум қилиду. америка җаһангирликигә, шинҗаңни уруш мәйдани қилиш керәк дәйду. әгәр шинҗаң уруш мәйдани болуп қалған тәқдирдә бу йәрдики хәлқниң әһвали қандақ болмақ? милләт һалакити дегән шу әмәсму. шуниң үчүн вәтәнниң һәр бир әзиз пәрзәнти шинҗаңниң уруш мәйданлириға айлинишиға пүтүн вуҗуди билән қариши туриду.әгәрдә мәсут һәқиқәттә милләтни сөйгүчи вә милләтчи болидиған болса өлкә уруш мәйданиға айлиниш хәвпидә вә милләт җәң мәйданидики атларниң туяқ асти болуш хәвпи астида турғанда, өзини тартмасмиди? лекин у, өзини тарталмайду. вә тартмайду. лекин вәтәнниң азадлиқини сөйгүчи хәлқ, униңға охшаш кона атханиниң қиғини төмүр ара билән елип ташлайду.бүгүнки мәркизи һөкүмәт америка җаһангирликиниң төмүр пәнҗисигә толуқ вә мәһкәм кирип кәткәчкә, мәсут мәркизи һөкүмәт һимайичиси болуп, шинҗаңда иш елип бариду. әйсаниң тәрҗимиһали мәсутниңкигә охшап кетиду. лекин, әйса мәсуттин яхширақ болғачқа у 1- дуня уруши алдида германийә җаһангирликигә хизмәт қилип үлгүрәлмиди. башқиларниң „инқилаби һәрикәтлирини „ тарихчилар язар, һәр һалда миллитини сөйгүчи милләтчи, өз миллити, миллий азадлиқ инқилаб мәйданида мувәппәқийәт қазинип кетип барған мәзгилдә униң утуқлириға шадлинар. вә униң миллий азадлиқ бирлик сәпни мустәһкәмләш үчүн барлиқ вуҗуди билән хизмәт қилар иди. лекин, мустәмликичиләр, "әпәндиләр"гә тапшурған асаси вәзиписи совет һөкүмитигә қариши күрәш елип бериш болғачқа өзиниң миллий мәнпәәтидин ул шуларниң тапшуруқини орундашқа улар мәҗбурдур .бизниң җуғрапийә әһвалимиз биздин нимини тәләп қилиду? бизниң җуғрапийә әһвалимиз биздин әң авал, бизниң өлкимизни уруш мәйданиға айландурушқа қәтий йол қоймаслиқини тәләп қилиду хусусән америка җаһангирликини совет һөкүмитигә қариши уруш базисиға айландурушиға йол қоймаслиқимизни тәләп қилиду. бизниң җуғрапийә әһвалимиз биздин, биз билән қошна болған пүтүн дөләтләр билән хусусән совет һөкүмити билән достанә муамилидә болушимизни тәләп қилиду.бизниң җуғрапийә әһвалимиз, биздин, бизниң миллий азадлиқ һәрикитимизни пүтүн хәлқара әһвал билән һесаблишип, хәлқимизниң мәнпәәтини мәзмунән тәмин қилиш асасида иш елип беришимизни тәләп қилиду. мушу принсипларниң асаси билән иш илип бармиған һәрқандақ адәм өз миллитиниң ғәмхори вә һимайичиси болалмайду. әпәндиләр биз билән узундин – узун қурғақлиқта, биваситә чегридаш болған улуғ советлар иттипақи вә моңғул хәлқ җумһурийити билән дүшмәнлик позитсийидә болуп, биз билән һечқандақ мунасивити болмиған, биздин 20миңгә йеқин километир узақлиқта турған мустәмликичи америка җаһангирликигә, бизни уларниң өз йеридики, бичариләрчә яшаватқан һиндилар вә һәр саәттә қул қилиниш хәвпи астида турған негирларға охшаш қул қилип бериш вә бәлки шинҗаңни совет һөкүмитигә қариши уруш базисиға айландуруп берип милләтни пүтүнләй һалакәтлик йолиға башлимақчи болған вә улуғ қошнимиз советлар иттипақиға қарши таҗавузчилиқ позитсийисидә турған адәмләрдин өз миллитигә яхшилиқ күткини боламду.? америка җаһангирлики өлкимизниң мустәмликә әһвалида сақлиниши вә хәлқимизниң мәһкум болушини халайдиғанлиқиға – үрүмчидә чиққан „ойған“гезитини абдулла әһәт мәхсум, америка мухбирлиригә елип берип бәргән вақтида „ойған „гезитиниң үстидики ай – юлтузни көрүп „бизгә бундақ мустәқиллиқ гезит керәк әмәс!“дәп ирғитип ташлап бәргән. бу кичик һадисә мисал болалмамду.? һелиғу уму реаксион мустәмликичи һөкүмәтқу, әгәр ундақ болмиған тәқдирдиму бизниң ата- бовилиримизниң „йирақтики туғқандин йеқиндики қошна әзиз“ дегән мақал бар әмәсму, биз тинчлиқни дуня хатирҗәмликини сөйгән хәлқ шу тинчлиқни дәп истиқлаләт дегән сөздин кечип битимгә кәлгәнмиз. битим асасидики, йүргүзүлидиған хәлқчиллиқ сиясәт өлкә хәлқниң тәлипигә мувапиқ келиду.

бизниң өлкини америка җаһангирликиниң соқуш базисиға айландурушиға һечқандақ асас қалдурулмайду. шуниң үчүн битим урушпәрәс миллитаристлар өлүминиң һөкүми болғачқа улар һәр түрлүк йоллар билән, битим шәртлирини орундимаслиққа чидимаслиқ қилишқа уруниду. шуниң үчүн улар өзлириниң агентлириниң ярдими билән хәлқимизгә битимгә асасән берилгән һоқуқларниму аз көрсәтмәк вә битимниң әһмийитини йоққа чиқармаққа уруниду. хәлқимизниң әркинлик чамаданиға путли кашаң болимән дәп хәлқчиллиқ тәрәққиятини тосмақчи болған мәсут, әйсалар кәби сетилма унсурлар җәмийәт тәрәққият чақиниң астида дәпсәндә болуп һалак болғусидур. хәлқимиз нурғунлиған ака -ука қәдирдан баллириниң қениниң бәдилигә алған әркинлик һоқуқлирини һәргиз чирайлиқ сөз, қуруқ вәдиләргә тегишмигисидур. улусчиларниң қилған хиянәтлирини хәлқимизниң мустәһкәм ирадисигә вә әркинлик күрәш йолидики бирлик сепигә һечқандақ тәсир йәткүзәлмигисидур өлкидә хәлқчиллиқ сияситини турмушқа ашуруш битим шәртлирини толуқ орундаш үчүн хәлқимиз тинч хатирҗәм турмушни тәмин етиш үчүн ахирқи бир тамчә қени қалғанға қәдәр күрәш елип барғисидур. әлвәттә хәлқимизниң бул күриши утуқлуқ вә ғәлибилик болғусидур. 1948-йил (иттипақ зһурнили 3- санидин)