PDA

View Full Version : Xitay nime oyda? Urushqaq Uyghurlarchu?



Unregistered
15-08-18, 10:18
Xitay nime oyda? Urushqaq uyghurlarchu?


Aptori: Kassini

Ilawe: tünügünning tarixini yaxshi bilelmiduq chünki qelem igiliri , bügün’ge oxshashla xitay türmiside idi. Bügünning tarixini anche munche taxlap qoygum keldi. Belki, etining tarixini yaxshi yézishimizgha paydisi bolup qalar. Uzundin buyan xitay tuyuqsiz ghulap ketse, musteqqilliq ishigimizni chekip qalsa, uyghurlar qandaq qilishi kérek? Digen soal kallamni chirmiwaldi. Bu mulahize ashu soallarning partilishi
Xitayning dunyagha keng-kushade yéyiliwatqan kéngeymichiligi, buninggha egiship, amérkining éxtisadi jazasigha berdashliq bérelmey hasirawatqan xitay, dunya miqyasida kötürliwatqan xitay ghulap kétidighan boldi digen mulahiziler shundaqla, chet’ellerdiki urushqaq uyghurlarning hamaqetligi, xuddi qizil déngiz ikkige ayrilghandek ayrilip, bir biri bilen urush jidel qiliwatqan uyghurlar………..xitay weziyti we uyghur weziytini tehlil qilishqa bashlap kirdi.
Xittay nime oyda? Uyghurlar nime koyda?
Xitay, bir yol bir belbagh istiratigiyisi arqiliq, tereqqi qiliwatqan we yaki tereqqi qilishni oylushiwatqan döwletlerge nahayiti yuquri hejimde qerz pul bérishni dawamlashturiwatidu. Meyli u döwletler xitaydin alghan bu qerz pulni qayturalisun we yaki qayturalmisun, xitayning buning bilen kari yoq, dunyadiki kembeghel döwletlerge xuddi ‘dadadek meblegh tarqitishni dawamlashturuwatidu..

Xitayning bundaq qoli ochuq baywetchiligidin we derijidin tashqiri yardem söyerligidin, qaziqistan, pakistan, sirilanka, malayshiya, yawrupadiki kichik aral döwliti mantenegro, afriqidiki jibuti qatarliq dowletlerning gülqeqeliri echilip ketiwatidu.

Emma xitayning bundaq baywetchiligining arqisigha intayin rezil bir mexset yoshurun’ghan . U bolsimu kengeymichilik. Bir yol bir belbagh istiratigiyisi bésip ötidighan, muhim soda portlirining tizgini xitayning qolida bolghan, bir merkizi soda liniyesi berpa qilish arqiliq, etrapidiki extisadi ehwali ajiz döwletlerni, béyjinning aghziga qaraydighan haletke keltürüp, özini ‘akang qarghay’ qilish . .

Xitay, bir yol, bir belbagh istiratigiyisi üchün, 4.8 tirilyun dollar meblegh saldi. Xitay bu istiratigiyide dunyaning xojisi bolush shérin chüshige yétish üchün, aldi bilen qeshqer shehri bilen hindi okyanni tutashturidighan yuquri sur’etlik tashyol yasashni bashlidi. Bu tashyol, hindi okyan girwekliridiki gadar portigha tutishidu. Eslide pakistandiki kichikkine bir béliqchiliq shehri hesaplinidighan gadar shehri, hazir xitayning yuquri derijide meblegh selishi bilen nayahiti chong bir port sheherge aylinish aldida turmaqta.

Xitay, qaziqistandimu ghulja qorghastin bashlinip qaziqistan arqiliq yawrupagha tutishidighan, bir tömür yol yasidi. Yéqinda xitayda ziyarette bolghan qazaqistan pirizinti nur sultan nezerbayuf xitaydin zor hejimlik qerz pul aldi.2010-yili sirilanka 1.8 milyart dollar xitay qerzini ishlitip, hambantota shehride bir port yasidi. Chünki xitayning déngiz arqiliq élp baridighan bir yol bir belbagh istiratigiyiside, serilanka achquch dowlet idi.

Emma 2017- yiligha kelgende, sirilanka xitayning qerzini qayturalmidi.buning bedilige, xitay sirilanka portining 100 yilliq bashqurush hoquqini qlgha aldi.

Bundin bashqa, bir yol ,bir belbagh istiratigiyisi bésip ötidighan mühim istiratigiyilik nuqtilarda yasilidighan tashyol, tömüryol, port we kowrüklerni , xitay ishchiliri yasawatidu. Xitayda intayin az ish pursetlirige sahip bolghan, xitay qurulush shirketliri, bir yol, bir belbagh istiratigiyisidin jasaret élip, 1500 xitay ishchi 11 saette bir poyiz istansisini püttürwatidu. Shu seweptin dunyadiki eng chong qurulush shirkitining 7 si xitaygha ait.
Xitay mana mushundaq hem pul bérish hem öz ishchilirini ekilip ishlitip, téz sür’ette püttürüsh qatarliq usullar arqiliq, kembeghel döwletlerning könglini utuwatidu. Hemde nahayiti asta we siliq sipaye yumshaq küch arqiliq, bu döwletler kelechek teghdirining xitaygha baghliq bolushini qolgha keltürwatidu..

Bundin bashqa xitay yene, qerz bedilige, pakistandiki muhim bir istiratigiyilik soda portining 40 yilliq bashqurush hoquqini qolgha aldi. Xitay bérmidimu mushundaq bir weziyetni qolgha keltürush üchün tirishiwatidu. Hetta afriqidiki jiputada alliqachan bir déngiz bazisi achti we bu seweptin amérkining narazilighini qozghidi. .
Montenegro sherqi yawrupadiki 630 ming nopusqa ige kichik bir aral döwliti bolup, bu döwlet yawropadiki birdin bir yuquri suretlik tashyol bolmighan duwlet hesaplinidu.
Emma xitay montenegrogha kélip, bulargha bir yuquri süretlik tashyol yasap beridighanlighini bildürdi .buningdin xosh bop ketken montenegro hökümiti, bu qurulushni esir qurulushi , dunyadiki zamaniwi ötüshme yol dep yuquri baha berdi.
Bu yol xeterlik igiz taghlarni téship, nurghunlighan wadilardin ötidighan, ötüshme köwrüklerni öz ichige alghan 160 ming km din uzunraq qurulush idi. Undaqta nime üchün 630 ming nopusluq bu kichik bir döwlette 950 milyun dollar xejlep yuquri suretlik tashyol yasash zörür bolup qaldi? Buningda xitayning melum mexsetliri bar elbette . Qurulush bashlandi 70% xitay ishchisi bu qurulush üchün monteregnogha yétip keldi. Yuquri süretlik tashyol ning bir qismi pütti emma, bu döwlet nurghun éxtisadi kirzisqa pétip qaldi. Bu qurulushning pütüshi üchün yene 1.2 milyart dollar kérek idi, emma xelqaraliq maliye fondi monderegogha artuq qerz pul berelmeydighanlighini bildürdi.amalsiz qalghan monderego hökümiti xitay bilen,
Éliktir küchi we sayahetchilik jehetlerde hemkarlishidighanlighini bildürdi we xitaydin qerz pul aldi. Xitay qerz pul bérish , xitay ishchilirini ekirish yolliri bilen bu döwletke singip kirip eng axirda qerzni qayturalmighanda,esker kirgüzüp bésiwélishimiu mümkin.
Undin bashqa afriqidiki jibuti qatarliqlarda xitayning saghlam bolmighan qerz meblighi bar.

Maqalining yuqurqi qismida éytip ötüp ketkinimizdek, xitaydin milyar hetta tirilyun dollar qerz pul alghan, bu döwletler qerzni qayturalmaydighan ehwalda. Undaqta xitay bu kembeghel dowletlerning qerzni qayturalmaydighanlighini bilip turup, nimishke qerz pul béridu? Bu soalning jawabi sirilanka.

Gerche xitay, ozi tarqatqan qerz pullarni qayturup alalmisimu emma, bir yol bir belbagh istiratigiyisi bésip ötidighan muhim istiratigiyilik bazilarning, ötüshme nuqtilirining igidarchiliq hoquqini qolgha kelturüp, xitay üchün pewqul’adde muhim bolghan istiratigiyilik tügünlerge hökümranliq qilishtek mexsetlirini emelge ashurwatidu. Shundaqla kengeymichilik yoli bilen, pütün dunyani tesir dairsige élish üchün yol we pursetler izlewatidu.
Xitay yene malayshiyada, 64 milyart dollar pul xejlep nahayiti zamaniwi bir port berpa qildi. Küzetküchiler buni xitay malayshiyani sétiwalmaqchi dep mulahize qildi. Xitay bu döwletlerning muhim nersilirini sétiwelish bilenla qalmay belki, yene para bérish yoli bilen, bu dowletlerdiki siyasetchilernimu setiwalmaqta.

Bu arqiliq xitay dunyani qaplighan, xitay üchün xizmet qilidighan ,asasi mueesseseler berpa qilmaqchi. We bu muesseselerni ishlitip xitay shirketlirini béyitmaqchi.

Xitay bir yol bir belbagh qurulushida, intayin nurghun meblegh salghan, wetinimiz sherqi türkistandin ötidighan ikki yol bar. Buning biri qeshqerdin udul hindi okiyan boyidiki gwada portigha tutishidighan xitay-pakistan extisadi karidori yene biri qorghas qaziqistan arqiliq yawrupagha tutishidighan tömüryol. Shu seweptin eger xitay parchilinip ketken halettimu, xitay nurghun meblegh salghan, hetta taqilip qalghan qedimi ipek yolini öz qoli bilen achqan bu ziminda, uyghur digen bir millet mewjut bolup turmaslighi, musteqqilliqning tinighimu qalmaslighi kérek.
Ozidin intayin yiraqta bolghan musteqqil döwletlerge qol sozup, bu döwletlerni sétiwelishqa urunuwatqan xitay, öz igidarchilighidiki bir ziminda mexsetlirini emelge ashuralmay qalarmu? 2 milyun etrapidiki uyghurning, gitler girmaniyesining jaza lagirlirigha oxshaydighan qayta terbiyelesh merkezlirige solunushi, chet’el bilen bolghan uchur alaqining üzülüshi we shuninggha oxshighan qabahetlerning arqa –arqidin yüz bérishi shu seweptindur..

Xitayning bashqa döwletlerge singip kirishi, bir yol bir belbagh istiratigiyisi bilen toxtap qalmaydu. 2015-yili xitay
Namliq bir istiratigiyini yolgha qoyushqa bashlidi. Bu Made in China
Istiratigiye xitay amérkidin oghurlighan texnikilargha, xitayning tamghisini urup singip kirishtin ibaret.

Yéqinda amérkining xitaygha qarita soda jéngi élan qilishi bilen, xitaydiki paychekler chüshüp, dollar derijidin tashqiri örlep ketti.
Undaqta chet’ellerdiki uyghurlar we uyghur teshkilatliri xitaydiki bundaq özgürüshlerge nisbeten qandaq pozitsiye tutiwatidu?
Bu mesilige salih xudayar namayishining xatire deptirige qarap baqsaq jawap tapalaymiz.

Salih xudayar namayishining xatire deptiri.

Bir ormanliqni berpa qilish üchün 100 yil waqt kétidu emma, uni köydürüp kül qilish üchün bir tal serengge télining yéqilishi kupaye. Uyghur dawasi qiliwatqan buzrukwarlar, uyghurlarning muhajiret tarixida intayin teste berpa qilghan bu ormanliqigha bir qanche qétim öz qoli bilen ot qoyuwetti. Bir mezgil ötkendin kéyin bu buzrukwar ‘urushmanglar balilirim’ dep, bu ot ketken ormanliqtiki otni öchürgüchi qehriman bolup otturgha chiqatti. Amérka konggirisi we aqsaray aldidiki ikki ayliq namayishning ‘bash qexrimani’ salih xudayarning namayishni bashlishi bilen, bu ormanliqqa yene bir qétim ot qoyuwetildi. Bu ot xuddi kanadaning albérta ölkisining shimaligha jaylashqan ford mak murray shehridiki ormanliqqa ketken ottek, uzun bir mezgil öchürülgili bolmaydighan haletke keldi. Bu qétimqi ot chet’ellerdiki uyghur jamaet pikri yönülüshini, uyghur dawasining merkizi idiyisini éghir ziyan’gha uchratti.perez qilishimche bu qétim ormanliqqa ot qoyuweken bu buzrkwar, bir silkinipla, ot ochürgüchi qehriman süpitide otturgha chiqalmaydighandek, özimu bu otta köyüp tügeydighandek turidu.

Bu otni ulghaytish üchün bir shamal kerek idi. Ömür boyi hayatini gumanxorluq, donkixottek xiyali jasus tutush we xiyali qexriman bolush helekchiligide ötküzgen bir kishi timsaq yéshini éqitip, ammiwi taratqularda peyda boldi we “namayishlar melum kishiler we teshkilatlar teripidin monupol qiliniwatidu.” dep waqirashqa bashlidi. Yenimu éniqraq qilip éytqanda teshkilatlarni xitay kontrol qiliwatidu, shunga xelqning namayish qilish arzusini boghup qoyuwatidu diyish arqiliq, uyghurlar arisidiki jamaet pikri yönülüshini merkizi teshkilat , xitay bilenb.d.t da birmu bir yüz turane munazirilisheleydighan teshkilat hesaplan’ghan, dunya uyghur qurultiyigha hujum qilish terepke burap qoymaqchi boldi.
Téhsasliqlarda bir gep bar.itlar ichide eng yuquri awazda qawaydighini küchük dep atilidu deydighan. Emma nime üchün ammiwi taratqularda mushundaq yuquri awazda qawaydighan küchükler, 3-sinip sewiyesige ige kishilerning hayajan we bashqilarning hissi tuyghulirini oghurlaydighan liksiyeliri shunche alqishlinidu?

Inchikilep küzitidighan bolsaq, salih xudayar namayishi amérka konggirisi we aqsaray aldida xitaygha qarshi namayish qilishtin bekrek, dunyadiki uyghurlargha köp qisimliq hejwi komidiye oynap berdi disek xatalashmaymiz elbette.

Bu külkilik komidiyeler töwendikiche.

Kichik chaghlirimizda, xitayda ja gülenden we jing gülenden namliq bir kinu ishlen’gen idi. Kinoning tepsilati taza ésimde qalmaptu emma, kimning jing gülenden yaki ja gülenden ikenligini tépish mesilisi bu kinoning merkizi idiyesi idi. Salih xudayar namayishi bashlinishi bilen, 2 sürgündiki hökümet xuddi ja gülenden bilen jing gülendenning ehwaligha chüshüp qaldi. Birsi men jing hökümet dise ,yene biri men jing hökümet dep yaqa siqishqili turdi. Xuddi éshigi ölewatsa birnimisi ghijek tartqandek.
Bu ikki hökümetning ottursidiki majra, ja gülenden we jing gülendenlik majrasidin köprek , salih xudayarning arqisida kim bar? Digen majranimu öz ichige alatti. Salih xudayarning arqisida enwer yüsüp barken digen uchurni chala pula anglap qalghan, bir donkixot hapila shapila, salih xudayarning arqisida mana men bar dep konggires aldidin neq meydan progirammisi tarqitishqa bashlidi. Alla-alla qandaq qip bereyli arqisida sen bolsang? Yene bir qetim eng yuquri awazda qawighan itni küchük ep ataymiz.

Belkim amérka konggiresi aldida oynuliwatqan bu hejwi komidiye ning orni almiship qalghan bolushi mümkin emma, orun almashsa qimmet özgermeydu.

Paxxa…bu qétim bir sha’ir pirizint ah salihlar…..salihlar dep lirik shé’ir yadlap sehnige kirip keldi. Ömür boyi xitay pirewini bilen yüz turane küresh qilip, muddetsiz qamaqqa höküm qilin’ghan, uyghur xelqining tiz pükmes iradisining simwuli bolghan ilham toxtini weten xa’ini dep jöyligen bu sha’ir, amérkidek erkin, qanun bilen döwlet bashquridighan bir döwlette, azraq bir mesilini hel qilalmay, amérka qanunigha xilapliq qilghan salih xudayarni ‘sün’i qehriman’ qlish üchün medhiyeler yaghdurwatatti. Yene kimlerdur birliri, salihning qoligha sélin’ghan koyza, salihning qehrimanliq midali bolghusi dep maqalilar yazdi. Shuni éniq we keskin bilishimiz kérekki, uyghur xelqining qehrimanliq dastani we shejerisi wetende yezilidu.erkin dunyadiki herqandaq bir kishi qehrimanliq midaligha sahip bolalmaydu. Eger salih xudayar qehriman bolidighan bolsa, qelimi we elimi bilen xitayning ichide turup, xitay bilen yüz turane, xuddi musa eleykisalamdek küresh qilip, türmilerge taslan’ghan, ölümge höküm qiliniwatqan oghul qizlirimizgha qehrimanliqtinmu yuquri menani ipadileydighan bir sözni uyghur lughitige kirgüzishimiz kérek. Komidiyening téximu külkilik yéri shuki, bu shairning shé’iiri salih xudayar teripidin anche köngüllük qarshilanmidi. Salih xudayar bilen bu sha’irning konggires aldida chüshken resimidiki salihning chiray ipadisi shundaqla feyis bokqa namayish bashlamchiliri teripidin eyni chaghda chiqirilghan widi’odiki, bu janap heqqidiki haqaretlik sözler, bularning purchighining pishmaydighanlighi, ja gülenden, jing gülenden talishish kürishining xitay bilen bolghan küreshtinmu muhim orunda turidighanlighini ispatlap beretti.bu ehwal xuddi padishaning kona kiymi digen hikayige neqeder oxshighan-he?


Amérka konggirisi we aq saray aldidiki ikki ayliq namayishning eng kolminatsiye nuqtisi shu boldiki, 2011 yili youtube de mexsus widio tarqitip buzrukwarni eng éghir gepler bilen haqaretligenler, buzrukwargha chet’elge chiqqandin buyan öktichilik qilip kitap yazghan tughma öktichiler, lidir bolushqa munasip emes dewatqanlar wahakaza …..intayin nurghun kishi buzrukwar we salih xudayarni qollash üchün amérkigha qarap aqti. Bu bir qarighanda namayish emes belki reqipler we ittipaqdashlarning ‘jongnenxey’uchurshishigha oxshap kétetti..
Intayin xosh boldum. He….xitaydiki zulum bularni
Birleshtürüptude? Bir-birsini epu qiliptude? Dep oyludum. Emma bular ning pozitsiyesi we namayish meydanida bergen bayanatlardin melum boldiki bular xitaygha qarshi emes, belki merkizi teshkilat bolghan dunya uyghur qurultiyigha qarshi birlishiptu.
Eger chet’eldiki herqandaq bir ishning yönülüshi hichqandaq shek –shübhisiz halette, semimilik bilen xitaygha qaritilmisa bu ishning hichqandaq ehmiyiti bolmaydu. Helighu ikki ayken, ikki yil waqirsangmu..
Undin bashqa, bir qanun lahiysini birlirining basurup qoyghanlighi, amérka konggirismenliridin birsining buzrukwarning yénigha kélip, uyghurlardin birlirining salih xudayarni radikal dep amérkigha chaqqanlighi, ras salih radikalmu? Dep sorighanlighi qatarliq pitniler her yerde uchup yürdi. Bularning hemmisi addi insanlarning idiyesini qaymuqturidighan, merkizi idiyeni qandaq qilsaq xitaygha qarshi birliksep quralaymiz ? Digen nuqtigha emes, uyghur jamaiti arisida bölgünchilik sélish qa qaritishtin bashqa nerse emes.bu xil qutratqluq we dunya uyghur qurultiyigha qaritilghan hujumlar chet’ellerdiki uyghur jamaaet pikri yönülishini intayin éghir derijide zidilidi. Shunche küchlük amérka istixbarat teshkilati, si’ay’ey qatarliqlar salihning radikal bolup bolmighanlighini buzrukwardin soraydighan ehwalgha chüshüp qaptimu? Yéziwatqanlirim yüzligen pitniler ichidiki yüzden biri.
Hiroo onoda yaponyelik addi jengchi idi. Emma u,qexrimanning qandaq bolidighanlighi, qexrimanliq mertiwisining uyghurlarning aghzidikidek addi bir mertiwe emesligidin ibaret bu heqiqetni dunyagha qaldurp ketti. 20 yéshida wetinidin ayrilip, 29 yil filippin taghlirida wetinining shan sheripi üchün teslim bolmay yashighan bu addi jengchi, 50 yéshida yaponyege qaytip barghanda, yapon xelqi uninggha yapon milli rohining simboli digen unwanni bergen idi. Hiroo onoda özi sheripi üchün bedel töligen yaponiyening ,alliqachan yapon en’enisini yoqutup qoyghanlighini, nurghun ishlarning öz idiyisidin ötmeywatqanlighini his qildi. Emma u way men qehriman tursam men sheripi üchün küresh qilghan yaponiye mushundaq bolamdu? Dep dawrang sélip yaponiye jemiytide qalaymiqanchiliq chiqirishni, yaponiye jamaet pikri yönülüshini qanchilighan gurpilargha bölüwitishni xalimidi. Netijide hiroo onoda, jimjit süküt ichide biraziliyege kétip özini daldigha aldi. Mana bu qehrimanliq. Bizde téxi hichkim hiroo onodadek wetini üchun bedel tölep baqmidi. Emma toligen bedilini köz-köz qilip ormanliqqa pat- pat ot qoyuwétish mewjüt.

Hiroo onoda, yaponyege qaytip kelgende, nurghunlighan baylar, shirketler we wexpiler, uninggha milyunlap mukapat berish üchün ochrette turup ketken idi. Mahiyette yapon xelqi, hiroo onodagha bu pullarni “paypaq élip kiy” dep bergen idi. Emma hiroo onoda paypaq élip kiymey, 2- dunya urushida qurban bolghanlarning aile tawabatliri üchün yardem qiliwetti.

Hindistan xelqi ‘büyük roh’ unwani bergen mahamma gendi paypaqsiz idi. U yalangghidaq, tapanliri yérilip ketken halette, pütün hindistanni aylinip chiqqan. Shunga u büyük roh unwanigha érishelidi. U yene eyni chaghda hindistanni bésiwalghan en’gilyening, ipek rextlirini boyqut qilish üchün, özi qolda aq paxta rext toqup kiygen idi. Qexrimanliq mana mundaq bolidu.

Dunya uyghur qurultiyi uyghur xelqi yüz yillar mabeynide berpa qilghan bir orman. Bu orman’gha hichkimning ot qoyuwétishige, shundaqla otni özi qoyuwetip, bir mezgil ötkendin keyin ot öchurgüchi qehriman bolup otturgha chiqip, uyghur xelqining his tuyghuliri bilen oynushishigha we uyghurlar ottusida pikir extilawi , bölgünchilik selishigha yol qoymaslighimiz kerek.

Elbette dunya uyghur qurultiyidin ibaret uyghurlar bek teste berpa qilghan bu ormanliqta, taqir yerler bölushi mümkin. Emma, buninggha yéngi köchetler tikip, sular quyup asrishimiz we bük baraqsan bir ormanliqqa aylandurishimiz kerekki hergiz ot qoyuwétishke bolmaydu.

Salih xuda yar namayishni, bashqilarning awazini mexsetlik halda ün’ge éliwélip, ijdimai taratqularda shu kishining inawitini töküsh mexsidide élan qiliwétish , méni sözleshke ruxset qilmidi dep jidel chiqirish, bilen bashlighan idi. Otturliqlarda namayish meydanida yüz bergen addi bir mesilinimu toghra hel qilalmighanlighi üchün saqchi teripidin 2 qetim qolgha élindi. Andin washin’giton ds diki bir jamide qalaymiqan waqirghanlighi üchün jamidin qoghlap chiqirildi.

Salih xudayar bilen oxshash namayishni, gollandiyening amstirdam shehridiki dam meydani we parlamint binasi aldida, abdurehim gheni isimlik bir inimiz 3 aydin buyan ün tinsiz halette, uningdin- buningdin aghrinmay, waysimay özi yalghuz dawamlashturup keliwatidu.

Uyghur xelqining xitaydiki jaza lagirlirini taqashqa bolghan teshnalighi, his tuyghusi we hayajinidin paydilinip, sün’i qehriman yasap chiqishqa,
‘dawa oghurlighi’ qilip netijini özining qilishqa urunuwatqanlar shuni bilishi kerekki, eger birleshken döwletler teshkilati, yawrupa birligi we yaki amérka hökümiti teripidin uyghurlar heqqide bir qanun, jiddi bir qarar maqullansa elbette bu dunya uyghur qurultiyining uzun din buyan mangghan yolliri, yollighan doklatliri, mesh’el uyghur gurpisi élan qilghan murajetnamiler shundaqla, izchil halda zulum heqqide’ishlen’gen qisqa widiolar ,dunyaning her yéride élip bérilghan namayshlar, guwaliq wideoliridin ayrip qarighili bolmaydu.
Mesh’el uyghur gurpisi 2017- yili yanwardin étibaren özgürüsh torida 11 parche murajetname élan qilghan, xitayning jaza lagiridiki bir milyun uyghurni qoyup bérish heqqidiki murajetning imza sani 37 ming adem qétimgha yetken bolup, 8 xil tilgha terjime qilin’ghan we birleshken döwletler teshkilati, yawrupa birligi, donald trump qatarliq 35 orun’gha yollan’ghan.

Men yuqurda, xitayning dunyadiki muhim portlarni sétiwéliwatqanlighi, uning arqisidin élip baridighan téxnika kengeymichiligi, amérka soda urushigha berdashliq berelmey qéliwatqanlighi, shundaqla uyghurlar arisidiki bezi ri’al mesililer heqqide toxtaldim.

Xosh undaqta chet’ellerdiki urushqaq uyghurlarning, eger xitay tuyuqsiz ghulap kétip qalsa qandaq teyyarlighi bar?
Shamalning yönülüshi bilen uyaq- buyaqqa toxtimay uchidighan nersini exlet dep ataymiz. Bu soalgha, shamalning yönülishi boyinche uyaq- buyaqqa uchmay, shepkimizni aldimizgha elip qoyup jawap berishimiz kerek.

Tügidi.

Unregistered
15-08-18, 10:24
خىتاي نىمە ئويدا؟ ئۇرۇشقاق ئۇيغۇرلارچۇ؟




ئاپتورى : كاسسىنى




ئىلاۋە: تۈنۈگۈننىڭ تارىخىنى ياخشى بىلەلمىدۇق چۈنكى قەلەم ئىگىلىرى ، بۈگۈنگە ئوخشاشلا خىتاي تۈرمىسىدە ئىدى. بۈگۈننىڭ تارىخىنى ئانچە مۇنچە تاخلاپ قويگۇم كەلدى. بەلكى، ئەتىنىڭ تارىخىنى ياخشى يېزىشىمىزغا پايدىسى بولۇپ قالار. ئۇزۇندىن بۇيان خىتاي تۇيۇقسىز غۇلاپ كەتسە، مۇستەققىللىق ئىشىگىمىزنى چەكىپ قالسا، ئۇيغۇرلار قانداق قىلىشى كېرەك؟ دىگەن سوال كاللامنى چىرمىۋالدى. بۇ مۇلاھىزە ئاشۇ سواللارنىڭ پارتىلىشى
خىتاينىڭ دۇنياغا كەڭ-كۇشادە يېيىلىۋاتقان كېڭەيمىچىلىگى، بۇنىڭغا ئەگىشىپ، ئامېركىنىڭ ئېختىسادى جازاسىغا بەرداشلىق بېرەلمەي ھاسىراۋاتقان خىتاي، دۇنيا مىقياسىدا كۆتۈرلىۋاتقان خىتاي غۇلاپ كېتىدىغان بولدى دىگەن مۇلاھىزىلەر شۇنداقلا، چەتئەللەردىكى ئۇرۇشقاق ئۇيغۇرلارنىڭ ھاماقەتلىگى، خۇددى قىزىل دېڭىز ئىككىگە ئايرىلغاندەك ئايرىلىپ، بىر بىرى بىلەن ئۇرۇش جىدەل قىلىۋاتقان ئۇيغۇرلار………..خىتاي ۋەزىيتى ۋە ئۇيغۇر ۋەزىيتىنى تەھلىل قىلىشقا باشلاپ كىردى.
خىتتاي نىمە ئويدا؟ ئۇيغۇرلار نىمە كويدا؟
خىتاي، بىر يول بىر بەلباغ ئىستىراتىگىيىسى ئارقىلىق، تەرەققى قىلىۋاتقان ۋە ياكى تەرەققى قىلىشنى ئويلۇشىۋاتقان دۆۋلەتلەرگە ناھايىتى يۇقۇرى ھەجىمدە قەرز پۇل بېرىشنى داۋاملاشتۇرىۋاتىدۇ. مەيلى ئۇ دۆۋلەتلەر خىتايدىن ئالغان بۇ قەرز پۇلنى قايتۇرالىسۇن ۋە ياكى قايتۇرالمىسۇن، خىتاينىڭ بۇنىڭ بىلەن كارى يوق، دۇنيادىكى كەمبەغەل دۆۋلەتلەرگە خۇددى ‘دادادەك مەبلەغ تارقىتىشنى داۋاملاشتۇرۇۋاتىدۇ..

خىتاينىڭ بۇنداق قولى ئوچۇق بايۋەتچىلىگىدىن ۋە دەرىجىدىن تاشقىرى ياردەم سۆيەرلىگىدىن، قازىقىستان، پاكىستان، سىرىلانكا، مالايشىيا، ياۋرۇپادىكى كىچىك ئارال دۆۋلىتى مانتەنەگرو، ئافرىقىدىكى جىبۇتى قاتارلىق دوۋلەتلەرنىڭ گۈلقەقەلىرى ئەچىلىپ كەتىۋاتىدۇ.

ئەمما خىتاينىڭ بۇنداق بايۋەتچىلىگىنىڭ ئارقىسىغا ئىنتايىن رەزىل بىر مەخسەت يوشۇرۇنغان . ئۇ بولسىمۇ كەڭەيمىچىلىك. بىر يول بىر بەلباغ ئىستىراتىگىيىسى بېسىپ ئۆتىدىغان، مۇھىم سودا پورتلىرىنىڭ تىزگىنى خىتاينىڭ قولىدا بولغان، بىر مەركىزى سودا لىنىيەسى بەرپا قىلىش ئارقىلىق، ئەتراپىدىكى ئەختىسادى ئەھۋالى ئاجىز دۆۋلەتلەرنى، بېيجىننىڭ ئاغزىگا قارايدىغان ھالەتكە كەلتۈرۈپ، ئۆزىنى ‘ئاكاڭ قارغاي’ قىلىش . .

خىتاي، بىر يول، بىر بەلباغ ئىستىراتىگىيىسى ئۈچۈن، 4.8 تىرىليۇن دوللار مەبلەغ سالدى. خىتاي بۇ ئىستىراتىگىيىدە دۇنيانىڭ خوجىسى بولۇش شېرىن چۈشىگە يېتىش ئۈچۈن، ئالدى بىلەن قەشقەر شەھرى بىلەن ھىندى ئوكياننى تۇتاشتۇرىدىغان يۇقۇرى سۇرئەتلىك تاشيول ياساشنى باشلىدى. بۇ تاشيول، ھىندى ئوكيان گىرۋەكلىرىدىكى گادار پورتىغا تۇتىشىدۇ. ئەسلىدە پاكىستاندىكى كىچىككىنە بىر بېلىقچىلىق شەھرى ھەساپلىنىدىغان گادار شەھرى، ھازىر خىتاينىڭ يۇقۇرى دەرىجىدە مەبلەغ سەلىشى بىلەن ناياھىتى چوڭ بىر پورت شەھەرگە ئايلىنىش ئالدىدا تۇرماقتا.

خىتاي، قازىقىستاندىمۇ غۇلجا قورغاستىن باشلىنىپ قازىقىستان ئارقىلىق ياۋرۇپاغا تۇتىشىدىغان، بىر تۆمۈر يول ياسىدى. يېقىندا خىتايدا زىيارەتتە بولغان قازاقىستان پىرىزىنتى نۇر سۇلتان نەزەربايۇف خىتايدىن زور ھەجىملىك قەرز پۇل ئالدى.2010-يىلى سىرىلانكا 1.8 مىليارت دوللار خىتاي قەرزىنى ئىشلىتىپ، ھامبانتوتا شەھرىدە بىر پورت ياسىدى. چۈنكى خىتاينىڭ دېڭىز ئارقىلىق ئېلپ بارىدىغان بىر يول بىر بەلباغ ئىستىراتىگىيىسىدە، سەرىلانكا ئاچقۇچ دوۋلەت ئىدى.

ئەمما 2017- يىلىغا كەلگەندە، سىرىلانكا خىتاينىڭ قەرزىنى قايتۇرالمىدى.بۇنىڭ بەدىلىگە، خىتاي سىرىلانكا پورتىنىڭ 100 يىللىق باشقۇرۇش ھوقۇقىنى قلغا ئالدى.

بۇندىن باشقا، بىر يول ،بىر بەلباغ ئىستىراتىگىيىسى بېسىپ ئۆتىدىغان مۈھىم ئىستىراتىگىيىلىك نۇقتىلاردا ياسىلىدىغان تاشيول، تۆمۈريول، پورت ۋە كوۋرۈكلەرنى ، خىتاي ئىشچىلىرى ياساۋاتىدۇ. خىتايدا ئىنتايىن ئاز ئىش پۇرسەتلىرىگە ساھىپ بولغان، خىتاي قۇرۇلۇش شىركەتلىرى، بىر يول، بىر بەلباغ ئىستىراتىگىيىسىدىن جاسارەت ئېلىپ، 1500 خىتاي ئىشچى 11 ساەتتە بىر پويىز ئىستانسىسىنى پۈتتۈرۋاتىدۇ. شۇ سەۋەپتىن دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ قۇرۇلۇش شىركىتىنىڭ 7 سى خىتايغا ئاىت.
خىتاي مانا مۇشۇنداق ھەم پۇل بېرىش ھەم ئۆز ئىشچىلىرىنى ئەكىلىپ ئىشلىتىپ، تېز سۈرئەتتە پۈتتۈرۈش قاتارلىق ئۇسۇللار ئارقىلىق، كەمبەغەل دۆۋلەتلەرنىڭ كۆڭلىنى ئۇتۇۋاتىدۇ. ھەمدە ناھايىتى ئاستا ۋە سىلىق سىپايە يۇمشاق كۈچ ئارقىلىق، بۇ دۆۋلەتلەر كەلەچەك تەغدىرىنىڭ خىتايغا باغلىق بولۇشىنى قولغا كەلتۈرۋاتىدۇ..

بۇندىن باشقا خىتاي يەنە، قەرز بەدىلىگە، پاكىستاندىكى مۇھىم بىر ئىستىراتىگىيىلىك سودا پورتىنىڭ 40 يىللىق باشقۇرۇش ھوقۇقىنى قولغا ئالدى. خىتاي بېرمىدىمۇ مۇشۇنداق بىر ۋەزىيەتنى قولغا كەلتۈرۇش ئۈچۈن تىرىشىۋاتىدۇ. ھەتتا ئافرىقىدىكى جىپۇتادا ئاللىقاچان بىر دېڭىز بازىسى ئاچتى ۋە بۇ سەۋەپتىن ئامېركىنىڭ نارازىلىغىنى قوزغىدى. .
مونتەنەگرو شەرقى ياۋرۇپادىكى 630 مىڭ نوپۇسقا ئىگە كىچىك بىر ئارال دۆۋلىتى بولۇپ، بۇ دۆۋلەت ياۋروپادىكى بىردىن بىر يۇقۇرى سۇرەتلىك تاشيول بولمىغان دۇۋلەت ھەساپلىنىدۇ.
ئەمما خىتاي مونتەنەگروغا كېلىپ، بۇلارغا بىر يۇقۇرى سۈرەتلىك تاشيول ياساپ بەرىدىغانلىغىنى بىلدۈردى .بۇنىڭدىن خوش بوپ كەتكەن مونتەنەگرو ھۆكۈمىتى، بۇ قۇرۇلۇشنى ئەسىر قۇرۇلۇشى ، دۇنيادىكى زامانىۋى ئۆتۈشمە يول دەپ يۇقۇرى باھا بەردى.
بۇ يول خەتەرلىك ئىگىز تاغلارنى تېشىپ، نۇرغۇنلىغان ۋادىلاردىن ئۆتىدىغان، ئۆتۈشمە كۆۋرۈكلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 160 مىڭ كم دىن ئۇزۇنراق قۇرۇلۇش ئىدى. ئۇنداقتا نىمە ئۈچۈن 630 مىڭ نوپۇسلۇق بۇ كىچىك بىر دۆۋلەتتە 950 مىليۇن دوللار خەجلەپ يۇقۇرى سۇرەتلىك تاشيول ياساش زۆرۈر بولۇپ قالدى؟ بۇنىڭدا خىتاينىڭ مەلۇم مەخسەتلىرى بار ئەلبەتتە . قۇرۇلۇش باشلاندى 70% خىتاي ئىشچىسى بۇ قۇرۇلۇش ئۈچۈن مونتەرەگنوغا يېتىپ كەلدى. يۇقۇرى سۈرەتلىك تاشيول نىڭ بىر قىسمى پۈتتى ئەمما، بۇ دۆۋلەت نۇرغۇن ئېختىسادى كىرزىسقا پېتىپ قالدى. بۇ قۇرۇلۇشنىڭ پۈتۈشى ئۈچۈن يەنە 1.2 مىليارت دوللار كېرەك ئىدى، ئەمما خەلقارالىق مالىيە فوندى موندەرەگوغا ئارتۇق قەرز پۇل بەرەلمەيدىغانلىغىنى بىلدۈردى.ئامالسىز قالغان موندەرەگو ھۆكۈمىتى خىتاي بىلەن،
ئېلىكتىر كۈچى ۋە ساياھەتچىلىك جەھەتلەردە ھەمكارلىشىدىغانلىغىنى بىلدۈردى ۋە خىتايدىن قەرز پۇل ئالدى. خىتاي قەرز پۇل بېرىش ، خىتاي ئىشچىلىرىنى ئەكىرىش يوللىرى بىلەن بۇ دۆۋلەتكە سىڭىپ كىرىپ ئەڭ ئاخىردا قەرزنى قايتۇرالمىغاندا،ئەسكەر كىرگۈزۈپ بېسىۋېلىشىمىۇ مۈمكىن.
ئۇندىن باشقا ئافرىقىدىكى جىبۇتى قاتارلىقلاردا خىتاينىڭ ساغلام بولمىغان قەرز مەبلىغى بار.

ماقالىنىڭ يۇقۇرقى قىسمىدا ئېيتىپ ئۆتۈپ كەتكىنىمىزدەك، خىتايدىن مىليار ھەتتا تىرىليۇن دوللار قەرز پۇل ئالغان، بۇ دۆۋلەتلەر قەرزنى قايتۇرالمايدىغان ئەھۋالدا. ئۇنداقتا خىتاي بۇ كەمبەغەل دوۋلەتلەرنىڭ قەرزنى قايتۇرالمايدىغانلىغىنى بىلىپ تۇرۇپ، نىمىشكە قەرز پۇل بېرىدۇ؟ بۇ سوالنىڭ جاۋابى سىرىلانكا.

گەرچە خىتاي، ئوزى تارقاتقان قەرز پۇللارنى قايتۇرۇپ ئالالمىسىمۇ ئەمما، بىر يول بىر بەلباغ ئىستىراتىگىيىسى بېسىپ ئۆتىدىغان مۇھىم ئىستىراتىگىيىلىك بازىلارنىڭ، ئۆتۈشمە نۇقتىلىرىنىڭ ئىگىدارچىلىق ھوقۇقىنى قولغا كەلتۇرۈپ، خىتاي ئۈچۈن پەۋقۇلئاددە مۇھىم بولغان ئىستىراتىگىيىلىك تۈگۈنلەرگە ھۆكۈمرانلىق قىلىشتەك مەخسەتلىرىنى ئەمەلگە ئاشۇرۋاتىدۇ. شۇنداقلا كەڭەيمىچىلىك يولى بىلەن، پۈتۈن دۇنيانى تەسىر داىرسىگە ئېلىش ئۈچۈن يول ۋە پۇرسەتلەر ئىزلەۋاتىدۇ.
خىتاي يەنە مالايشىيادا، 64 مىليارت دوللار پۇل خەجلەپ ناھايىتى زامانىۋى بىر پورت بەرپا قىلدى. كۈزەتكۈچىلەر بۇنى خىتاي مالايشىيانى سېتىۋالماقچى دەپ مۇلاھىزە قىلدى. خىتاي بۇ دۆۋلەتلەرنىڭ مۇھىم نەرسىلىرىنى سېتىۋەلىش بىلەنلا قالماي بەلكى، يەنە پارا بېرىش يولى بىلەن، بۇ دوۋلەتلەردىكى سىياسەتچىلەرنىمۇ سەتىۋالماقتا.

بۇ ئارقىلىق خىتاي دۇنيانى قاپلىغان، خىتاي ئۈچۈن خىزمەت قىلىدىغان ،ئاساسى مۇەەسسەسەلەر بەرپا قىلماقچى. ۋە بۇ مۇەسسەسەلەرنى ئىشلىتىپ خىتاي شىركەتلىرىنى بېيىتماقچى.

خىتاي بىر يول بىر بەلباغ قۇرۇلۇشىدا، ئىنتايىن نۇرغۇن مەبلەغ سالغان، ۋەتىنىمىز شەرقى تۈركىستاندىن ئۆتىدىغان ئىككى يول بار. بۇنىڭ بىرى قەشقەردىن ئۇدۇل ھىندى ئوكىيان بويىدىكى گۋادا پورتىغا تۇتىشىدىغان خىتاي-پاكىستان ئەختىسادى كارىدورى يەنە بىرى قورغاس قازىقىستان ئارقىلىق ياۋرۇپاغا تۇتىشىدىغان تۆمۈريول. شۇ سەۋەپتىن ئەگەر خىتاي پارچىلىنىپ كەتكەن ھالەتتىمۇ، خىتاي نۇرغۇن مەبلەغ سالغان، ھەتتا تاقىلىپ قالغان قەدىمى ئىپەك يولىنى ئۆز قولى بىلەن ئاچقان بۇ زىمىندا، ئۇيغۇر دىگەن بىر مىللەت مەۋجۇت بولۇپ تۇرماسلىغى، مۇستەققىللىقنىڭ تىنىغىمۇ قالماسلىغى كېرەك.
ئوزىدىن ئىنتايىن يىراقتا بولغان مۇستەققىل دۆۋلەتلەرگە قول سوزۇپ، بۇ دۆۋلەتلەرنى سېتىۋەلىشقا ئۇرۇنۇۋاتقان خىتاي، ئۆز ئىگىدارچىلىغىدىكى بىر زىمىندا مەخسەتلىرىنى ئەمەلگە ئاشۇرالماي قالارمۇ؟ 2 مىليۇن ئەتراپىدىكى ئۇيغۇرنىڭ، گىتلەر گىرمانىيەسىنىڭ جازا لاگىرلىرىغا ئوخشايدىغان قايتا تەربىيەلەش مەركەزلىرىگە سولۇنۇشى، چەتئەل بىلەن بولغان ئۇچۇر ئالاقىنىڭ ئۈزۈلۈشى ۋە شۇنىڭغا ئوخشىغان قاباھەتلەرنىڭ ئارقا –ئارقىدىن يۈز بېرىشى شۇ سەۋەپتىندۇر..

خىتاينىڭ باشقا دۆۋلەتلەرگە سىڭىپ كىرىشى، بىر يول بىر بەلباغ ئىستىراتىگىيىسى بىلەن توختاپ قالمايدۇ. 2015-يىلى خىتاي
ناملىق بىر ئىستىراتىگىيىنى يولغا قويۇشقا باشلىدى. بۇ Made in China
ئىستىراتىگىيە خىتاي ئامېركىدىن ئوغۇرلىغان تەخنىكىلارغا، خىتاينىڭ تامغىسىنى ئۇرۇپ سىڭىپ كىرىشتىن ئىبارەت.

يېقىندا ئامېركىنىڭ خىتايغا قارىتا سودا جېڭى ئېلان قىلىشى بىلەن، خىتايدىكى پايچەكلەر چۈشۈپ، دوللار دەرىجىدىن تاشقىرى ئۆرلەپ كەتتى.
ئۇنداقتا چەتئەللەردىكى ئۇيغۇرلار ۋە ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى خىتايدىكى بۇنداق ئۆزگۈرۈشلەرگە نىسبەتەن قانداق پوزىتسىيە تۇتىۋاتىدۇ؟
بۇ مەسىلىگە سالىھ خۇدايار نامايىشىنىڭ خاتىرە دەپتىرىگە قاراپ باقساق جاۋاپ تاپالايمىز.

سالىھ خۇدايار نامايىشىنىڭ خاتىرە دەپتىرى.

بىر ئورمانلىقنى بەرپا قىلىش ئۈچۈن 100 يىل ۋاقت كېتىدۇ ئەمما، ئۇنى كۆيدۈرۈپ كۈل قىلىش ئۈچۈن بىر تال سەرەڭگە تېلىنىڭ يېقىلىشى كۇپايە. ئۇيغۇر داۋاسى قىلىۋاتقان بۇزرۇكۋارلار، ئۇيغۇرلارنىڭ مۇھاجىرەت تارىخىدا ئىنتايىن تەستە بەرپا قىلغان بۇ ئورمانلىقىغا بىر قانچە قېتىم ئۆز قولى بىلەن ئوت قويۇۋەتتى. بىر مەزگىل ئۆتكەندىن كېيىن بۇ بۇزرۇكۋار ‘ئۇرۇشماڭلار بالىلىرىم’ دەپ، بۇ ئوت كەتكەن ئورمانلىقتىكى ئوتنى ئۆچۈرگۈچى قەھرىمان بولۇپ ئوتتۇرغا چىقاتتى. ئامېركا كوڭگىرىسى ۋە ئاقساراي ئالدىدىكى ئىككى ئايلىق نامايىشنىڭ ‘باش قەخرىمانى’ سالىھ خۇدايارنىڭ نامايىشنى باشلىشى بىلەن، بۇ ئورمانلىققا يەنە بىر قېتىم ئوت قويۇۋەتىلدى. بۇ ئوت خۇددى كانادانىڭ ئالبېرتا ئۆلكىسىنىڭ شىمالىغا جايلاشقان فورد ماك مۇرراي شەھرىدىكى ئورمانلىققا كەتكەن ئوتتەك، ئۇزۇن بىر مەزگىل ئۆچۈرۈلگىلى بولمايدىغان ھالەتكە كەلدى. بۇ قېتىمقى ئوت چەتئەللەردىكى ئۇيغۇر جاماەت پىكرى يۆنۈلۈشىنى، ئۇيغۇر داۋاسىنىڭ مەركىزى ئىدىيىسىنى ئېغىر زىيانغا ئۇچراتتى.پەرەز قىلىشىمچە بۇ قېتىم ئورمانلىققا ئوت قويۇۋەكەن بۇ بۇزركۋار، بىر سىلكىنىپلا، ئوت ئوچۈرگۈچى قەھرىمان سۈپىتىدە ئوتتۇرغا چىقالمايدىغاندەك، ئۆزىمۇ بۇ ئوتتا كۆيۈپ تۈگەيدىغاندەك تۇرىدۇ.

بۇ ئوتنى ئۇلغايتىش ئۈچۈن بىر شامال كەرەك ئىدى. ئۆمۈر بويى ھاياتىنى گۇمانخورلۇق، دونكىخوتتەك خىيالى جاسۇس تۇتۇش ۋە خىيالى قەخرىمان بولۇش ھەلەكچىلىگىدە ئۆتكۈزگەن بىر كىشى تىمساق يېشىنى ئېقىتىپ، ئاممىۋى تاراتقۇلاردا پەيدا بولدى ۋە “نامايىشلار مەلۇم كىشىلەر ۋە تەشكىلاتلار تەرىپىدىن مونۇپول قىلىنىۋاتىدۇ.” دەپ ۋاقىراشقا باشلىدى. يەنىمۇ ئېنىقراق قىلىپ ئېيتقاندا تەشكىلاتلارنى خىتاي كونترول قىلىۋاتىدۇ، شۇڭا خەلقنىڭ نامايىش قىلىش ئارزۇسىنى بوغۇپ قويۇۋاتىدۇ دىيىش ئارقىلىق، ئۇيغۇرلار ئارىسىدىكى جاماەت پىكرى يۆنۈلۈشىنى مەركىزى تەشكىلات ، خىتاي بىلەنب.د.ت دا بىرمۇ بىر يۈز تۇرانە مۇنازىرىلىشەلەيدىغان تەشكىلات ھەساپلانغان، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىغا ھۇجۇم قىلىش تەرەپكە بۇراپ قويماقچى بولدى.
تېھساسلىقلاردا بىر گەپ بار.ئىتلار ئىچىدە ئەڭ يۇقۇرى ئاۋازدا قاۋايدىغىنى كۈچۈك دەپ ئاتىلىدۇ دەيدىغان. ئەمما نىمە ئۈچۈن ئاممىۋى تاراتقۇلاردا مۇشۇنداق يۇقۇرى ئاۋازدا قاۋايدىغان كۈچۈكلەر، 3-سىنىپ سەۋىيەسىگە ئىگە كىشىلەرنىڭ ھاياجان ۋە باشقىلارنىڭ ھىسسى تۇيغۇلىرىنى ئوغۇرلايدىغان لىكسىيەلىرى شۇنچە ئالقىشلىنىدۇ؟

ئىنچىكىلەپ كۈزىتىدىغان بولساق، سالىھ خۇدايار نامايىشى ئامېركا كوڭگىرىسى ۋە ئاقساراي ئالدىدا خىتايغا قارشى نامايىش قىلىشتىن بەكرەك، دۇنيادىكى ئۇيغۇرلارغا كۆپ قىسىملىق ھەجۋى كومىدىيە ئويناپ بەردى دىسەك خاتالاشمايمىز ئەلبەتتە.

بۇ كۈلكىلىك كومىدىيەلەر تۆۋەندىكىچە.

كىچىك چاغلىرىمىزدا، خىتايدا جا گۈلەندەن ۋە جىڭ گۈلەندەن ناملىق بىر كىنۇ ئىشلەنگەن ئىدى. كىنونىڭ تەپسىلاتى تازا ئېسىمدە قالماپتۇ ئەمما، كىمنىڭ جىڭ گۈلەندەن ياكى جا گۈلەندەن ئىكەنلىگىنى تېپىش مەسىلىسى بۇ كىنونىڭ مەركىزى ئىدىيەسى ئىدى. سالىھ خۇدايار نامايىشى باشلىنىشى بىلەن، 2 سۈرگۈندىكى ھۆكۈمەت خۇددى جا گۈلەندەن بىلەن جىڭ گۈلەندەننىڭ ئەھۋالىغا چۈشۈپ قالدى. بىرسى مەن جىڭ ھۆكۈمەت دىسە ،يەنە بىرى مەن جىڭ ھۆكۈمەت دەپ ياقا سىقىشقىلى تۇردى. خۇددى ئېشىگى ئۆلەۋاتسا بىرنىمىسى غىجەك تارتقاندەك.
بۇ ئىككى ھۆكۈمەتنىڭ ئوتتۇرسىدىكى ماجرا، جا گۈلەندەن ۋە جىڭ گۈلەندەنلىك ماجراسىدىن كۆپرەك ، سالىھ خۇدايارنىڭ ئارقىسىدا كىم بار؟ دىگەن ماجرانىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالاتتى. سالىھ خۇدايارنىڭ ئارقىسىدا ئەنۋەر يۈسۈپ باركەن دىگەن ئۇچۇرنى چالا پۇلا ئاڭلاپ قالغان، بىر دونكىخوت ھاپىلا شاپىلا، سالىھ خۇدايارنىڭ ئارقىسىدا مانا مەن بار دەپ كوڭگىرەس ئالدىدىن نەق مەيدان پروگىراممىسى تارقىتىشقا باشلىدى. ئاللا-ئاللا قانداق قىپ بەرەيلى ئارقىسىدا سەن بولساڭ؟ يەنە بىر قەتىم ئەڭ يۇقۇرى ئاۋازدا قاۋىغان ئىتنى كۈچۈك ئەپ ئاتايمىز.

بەلكىم ئامېركا كوڭگىرەسى ئالدىدا ئوينۇلىۋاتقان بۇ ھەجۋى كومىدىيە نىڭ ئورنى ئالمىشىپ قالغان بولۇشى مۈمكىن ئەمما، ئورۇن ئالماشسا قىممەت ئۆزگەرمەيدۇ.

پاخخا…بۇ قېتىم بىر شائىر پىرىزىنت ئاھ سالىھلار…..سالىھلار دەپ لىرىك شېئىر يادلاپ سەھنىگە كىرىپ كەلدى. ئۆمۈر بويى خىتاي پىرەۋىنى بىلەن يۈز تۇرانە كۈرەش قىلىپ، مۇددەتسىز قاماققا ھۆكۈم قىلىنغان، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ تىز پۈكمەس ئىرادىسىنىڭ سىمۋۇلى بولغان ئىلھام توختىنى ۋەتەن خائىنى دەپ جۆيلىگەن بۇ شائىر، ئامېركىدەك ئەركىن، قانۇن بىلەن دۆۋلەت باشقۇرىدىغان بىر دۆۋلەتتە، ئازراق بىر مەسىلىنى ھەل قىلالماي، ئامېركا قانۇنىغا خىلاپلىق قىلغان سالىھ خۇدايارنى ‘سۈنئى قەھرىمان’ قلىش ئۈچۈن مەدھىيەلەر ياغدۇرۋاتاتتى. يەنە كىملەردۇر بىرلىرى، سالىھنىڭ قولىغا سېلىنغان كويزا، سالىھنىڭ قەھرىمانلىق مىدالى بولغۇسى دەپ ماقالىلار يازدى. شۇنى ئېنىق ۋە كەسكىن بىلىشىمىز كېرەككى، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ قەھرىمانلىق داستانى ۋە شەجەرىسى ۋەتەندە يەزىلىدۇ.ئەركىن دۇنيادىكى ھەرقانداق بىر كىشى قەھرىمانلىق مىدالىغا ساھىپ بولالمايدۇ. ئەگەر سالىھ خۇدايار قەھرىمان بولىدىغان بولسا، قەلىمى ۋە ئەلىمى بىلەن خىتاينىڭ ئىچىدە تۇرۇپ، خىتاي بىلەن يۈز تۇرانە، خۇددى مۇسا ئەلەيكىسالامدەك كۈرەش قىلىپ، تۈرمىلەرگە تاسلانغان، ئۆلۈمگە ھۆكۈم قىلىنىۋاتقان ئوغۇل قىزلىرىمىزغا قەھرىمانلىقتىنمۇ يۇقۇرى مەنانى ئىپادىلەيدىغان بىر سۆزنى ئۇيغۇر لۇغىتىگە كىرگۈزىشىمىز كېرەك. كومىدىيەنىڭ تېخىمۇ كۈلكىلىك يېرى شۇكى، بۇ شاىرنىڭ شېئىىرى سالىھ خۇدايار تەرىپىدىن ئانچە كۆڭۈللۈك قارشىلانمىدى. سالىھ خۇدايار بىلەن بۇ شائىرنىڭ كوڭگىرەس ئالدىدا چۈشكەن رەسىمىدىكى سالىھنىڭ چىراي ئىپادىسى شۇنداقلا فەيىس بوكقا نامايىش باشلامچىلىرى تەرىپىدىن ئەينى چاغدا چىقىرىلغان ۋىدىئودىكى، بۇ جاناپ ھەققىدىكى ھاقارەتلىك سۆزلەر، بۇلارنىڭ پۇرچىغىنىڭ پىشمايدىغانلىغى، جا گۈلەندەن، جىڭ گۈلەندەن تالىشىش كۈرىشىنىڭ خىتاي بىلەن بولغان كۈرەشتىنمۇ مۇھىم ئورۇندا تۇرىدىغانلىغىنى ئىسپاتلاپ بەرەتتى.بۇ ئەھۋال خۇددى پادىشانىڭ كونا كىيمى دىگەن ھىكايىگە نەقەدەر ئوخشىغان-ھە؟


ئامېركا كوڭگىرىسى ۋە ئاق ساراي ئالدىدىكى ئىككى ئايلىق نامايىشنىڭ ئەڭ كولمىناتسىيە نۇقتىسى شۇ بولدىكى، 2011 يىلى يوۇتۇبە دە مەخسۇس ۋىدىو تارقىتىپ بۇزرۇكۋارنى ئەڭ ئېغىر گەپلەر بىلەن ھاقارەتلىگەنلەر، بۇزرۇكۋارغا چەتئەلگە چىققاندىن بۇيان ئۆكتىچىلىك قىلىپ كىتاپ يازغان تۇغما ئۆكتىچىلەر، لىدىر بولۇشقا مۇناسىپ ئەمەس دەۋاتقانلار ۋاھاكازا …..ئىنتايىن نۇرغۇن كىشى بۇزرۇكۋار ۋە سالىھ خۇدايارنى قوللاش ئۈچۈن ئامېركىغا قاراپ ئاقتى. بۇ بىر قارىغاندا نامايىش ئەمەس بەلكى رەقىپلەر ۋە ئىتتىپاقداشلارنىڭ ‘جوڭنەنخەيئۇچۇرشىشىغا ئوخشاپ كېتەتتى..
ئىنتايىن خوش بولدۇم. ھە….خىتايدىكى زۇلۇم بۇلارنى
بىرلەشتۈرۈپتۇدە؟ بىر-بىرسىنى ئەپۇ قىلىپتۇدە؟ دەپ ئويلۇدۇم. ئەمما بۇلار نىڭ پوزىتسىيەسى ۋە نامايىش مەيدانىدا بەرگەن باياناتلاردىن مەلۇم بولدىكى بۇلار خىتايغا قارشى ئەمەس، بەلكى مەركىزى تەشكىلات بولغان دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىغا قارشى بىرلىشىپتۇ.
ئەگەر چەتئەلدىكى ھەرقانداق بىر ئىشنىڭ يۆنۈلۈشى ھىچقانداق شەك –شۈبھىسىز ھالەتتە، سەمىمىلىك بىلەن خىتايغا قارىتىلمىسا بۇ ئىشنىڭ ھىچقانداق ئەھمىيىتى بولمايدۇ. ھەلىغۇ ئىككى ئايكەن، ئىككى يىل ۋاقىرساڭمۇ..
ئۇندىن باشقا، بىر قانۇن لاھىيسىنى بىرلىرىنىڭ باسۇرۇپ قويغانلىغى، ئامېركا كوڭگىرىسمەنلىرىدىن بىرسىنىڭ بۇزرۇكۋارنىڭ يېنىغا كېلىپ، ئۇيغۇرلاردىن بىرلىرىنىڭ سالىھ خۇدايارنى رادىكال دەپ ئامېركىغا چاققانلىغى، راس سالىھ رادىكالمۇ؟ دەپ سورىغانلىغى قاتارلىق پىتنىلەر ھەر يەردە ئۇچۇپ يۈردى. بۇلارنىڭ ھەممىسى ئاددى ئىنسانلارنىڭ ئىدىيەسىنى قايمۇقتۇرىدىغان، مەركىزى ئىدىيەنى قانداق قىلساق خىتايغا قارشى بىرلىكسەپ قۇرالايمىز ؟ دىگەن نۇقتىغا ئەمەس، ئۇيغۇر جاماىتى ئارىسىدا بۆلگۈنچىلىك سېلىش قا قارىتىشتىن باشقا نەرسە ئەمەس.بۇ خىل قۇتراتقلۇق ۋە دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىغا قارىتىلغان ھۇجۇملار چەتئەللەردىكى ئۇيغۇر جامااەت پىكرى يۆنۈلىشىنى ئىنتايىن ئېغىر دەرىجىدە زىدىلىدى. شۇنچە كۈچلۈك ئامېركا ئىستىخبارات تەشكىلاتى، سىئايئەي قاتارلىقلار سالىھنىڭ رادىكال بولۇپ بولمىغانلىغىنى بۇزرۇكۋاردىن سورايدىغان ئەھۋالغا چۈشۈپ قاپتىمۇ؟ يېزىۋاتقانلىرىم يۈزلىگەن پىتنىلەر ئىچىدىكى يۈزدەن بىرى.
ھىروو ئونودا ياپونيەلىك ئاددى جەڭچى ئىدى. ئەمما ئۇ،قەخرىماننىڭ قانداق بولىدىغانلىغى، قەخرىمانلىق مەرتىۋىسىنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ ئاغزىدىكىدەك ئاددى بىر مەرتىۋە ئەمەسلىگىدىن ئىبارەت بۇ ھەقىقەتنى دۇنياغا قالدۇرپ كەتتى. 20 يېشىدا ۋەتىنىدىن ئايرىلىپ، 29 يىل فىلىپپىن تاغلىرىدا ۋەتىنىنىڭ شان شەرىپى ئۈچۈن تەسلىم بولماي ياشىغان بۇ ئاددى جەڭچى، 50 يېشىدا ياپونيەگە قايتىپ بارغاندا، ياپون خەلقى ئۇنىڭغا ياپون مىللى روھىنىڭ سىمبولى دىگەن ئۇنۋاننى بەرگەن ئىدى. ھىروو ئونودا ئۆزى شەرىپى ئۈچۈن بەدەل تۆلىگەن ياپونىيەنىڭ ،ئاللىقاچان ياپون ئەنئەنىسىنى يوقۇتۇپ قويغانلىغىنى، نۇرغۇن ئىشلارنىڭ ئۆز ئىدىيىسىدىن ئۆتمەيۋاتقانلىغىنى ھىس قىلدى. ئەمما ئۇ ۋاي مەن قەھرىمان تۇرسام مەن شەرىپى ئۈچۈن كۈرەش قىلغان ياپونىيە مۇشۇنداق بولامدۇ؟ دەپ داۋراڭ سېلىپ ياپونىيە جەمىيتىدە قالايمىقانچىلىق چىقىرىشنى، ياپونىيە جاماەت پىكرى يۆنۈلۈشىنى قانچىلىغان گۇرپىلارغا بۆلۈۋىتىشنى خالىمىدى. نەتىجىدە ھىروو ئونودا، جىمجىت سۈكۈت ئىچىدە بىرازىلىيەگە كېتىپ ئۆزىنى دالدىغا ئالدى. مانا بۇ قەھرىمانلىق. بىزدە تېخى ھىچكىم ھىروو ئونودادەك ۋەتىنى ئۈچۇن بەدەل تۆلەپ باقمىدى. ئەمما تولىگەن بەدىلىنى كۆز-كۆز قىلىپ ئورمانلىققا پات- پات ئوت قويۇۋېتىش مەۋجۈت.

ھىروو ئونودا، ياپونيەگە قايتىپ كەلگەندە، نۇرغۇنلىغان بايلار، شىركەتلەر ۋە ۋەخپىلەر، ئۇنىڭغا مىليۇنلاپ مۇكاپات بەرىش ئۈچۈن ئوچرەتتە تۇرۇپ كەتكەن ئىدى. ماھىيەتتە ياپون خەلقى، ھىروو ئونوداغا بۇ پۇللارنى “پايپاق ئېلىپ كىي” دەپ بەرگەن ئىدى. ئەمما ھىروو ئونودا پايپاق ئېلىپ كىيمەي، 2- دۇنيا ئۇرۇشىدا قۇربان بولغانلارنىڭ ئاىلە تاۋاباتلىرى ئۈچۈن ياردەم قىلىۋەتتى.

ھىندىستان خەلقى ‘بۈيۈك روھ’ ئۇنۋانى بەرگەن ماھامما گەندى پايپاقسىز ئىدى. ئۇ يالاڭغىداق، تاپانلىرى يېرىلىپ كەتكەن ھالەتتە، پۈتۈن ھىندىستاننى ئايلىنىپ چىققان. شۇڭا ئۇ بۈيۈك روھ ئۇنۋانىغا ئېرىشەلىدى. ئۇ يەنە ئەينى چاغدا ھىندىستاننى بېسىۋالغان ئەنگىليەنىڭ، ئىپەك رەختلىرىنى بويقۇت قىلىش ئۈچۈن، ئۆزى قولدا ئاق پاختا رەخت توقۇپ كىيگەن ئىدى. قەخرىمانلىق مانا مۇنداق بولىدۇ.

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ئۇيغۇر خەلقى يۈز يىللار مابەينىدە بەرپا قىلغان بىر ئورمان. بۇ ئورمانغا ھىچكىمنىڭ ئوت قويۇۋېتىشىگە، شۇنداقلا ئوتنى ئۆزى قويۇۋەتىپ، بىر مەزگىل ئۆتكەندىن كەيىن ئوت ئۆچۇرگۈچى قەھرىمان بولۇپ ئوتتۇرغا چىقىپ، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ھىس تۇيغۇلىرى بىلەن ئوينۇشىشىغا ۋە ئۇيغۇرلار ئوتتۇسىدا پىكىر ئەختىلاۋى ، بۆلگۈنچىلىك سەلىشىغا يول قويماسلىغىمىز كەرەك.

ئەلبەتتە دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىدىن ئىبارەت ئۇيغۇرلار بەك تەستە بەرپا قىلغان بۇ ئورمانلىقتا، تاقىر يەرلەر بۆلۇشى مۈمكىن. ئەمما، بۇنىڭغا يېڭى كۆچەتلەر تىكىپ، سۇلار قۇيۇپ ئاسرىشىمىز ۋە بۈك باراقسان بىر ئورمانلىققا ئايلاندۇرىشىمىز كەرەككى ھەرگىز ئوت قويۇۋېتىشكە بولمايدۇ.

سالىھ خۇدا يار نامايىشنى، باشقىلارنىڭ ئاۋازىنى مەخسەتلىك ھالدا ئۈنگە ئېلىۋېلىپ، ئىجدىماى تاراتقۇلاردا شۇ كىشىنىڭ ئىناۋىتىنى تۆكۈش مەخسىدىدە ئېلان قىلىۋېتىش ، مېنى سۆزلەشكە رۇخسەت قىلمىدى دەپ جىدەل چىقىرىش، بىلەن باشلىغان ئىدى. ئوتتۇرلىقلاردا نامايىش مەيدانىدا يۈز بەرگەن ئاددى بىر مەسىلىنىمۇ توغرا ھەل قىلالمىغانلىغى ئۈچۈن ساقچى تەرىپىدىن 2 قەتىم قولغا ئېلىندى. ئاندىن ۋاشىنگىتون دس دىكى بىر جامىدە قالايمىقان ۋاقىرغانلىغى ئۈچۈن جامىدىن قوغلاپ چىقىرىلدى.

سالىھ خۇدايار بىلەن ئوخشاش نامايىشنى، گوللاندىيەنىڭ ئامستىردام شەھرىدىكى دام مەيدانى ۋە پارلامىنت بىناسى ئالدىدا، ئابدۇرەھىم غەنى ئىسىملىك بىر ئىنىمىز 3 ئايدىن بۇيان ئۈن تىنسىز ھالەتتە، ئۇنىڭدىن- بۇنىڭدىن ئاغرىنماي، ۋايسىماي ئۆزى يالغۇز داۋاملاشتۇرۇپ كەلىۋاتىدۇ.

ئۇيغۇر خەلقىنىڭ خىتايدىكى جازا لاگىرلىرىنى تاقاشقا بولغان تەشنالىغى، ھىس تۇيغۇسى ۋە ھاياجىنىدىن پايدىلىنىپ، سۈنئى قەھرىمان ياساپ چىقىشقا،
‘داۋا ئوغۇرلىغى’ قىلىپ نەتىجىنى ئۆزىنىڭ قىلىشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلار شۇنى بىلىشى كەرەككى، ئەگەر بىرلەشكەن دۆۋلەتلەر تەشكىلاتى، ياۋرۇپا بىرلىگى ۋە ياكى ئامېركا ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن ئۇيغۇرلار ھەققىدە بىر قانۇن، جىددى بىر قارار ماقۇللانسا ئەلبەتتە بۇ دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ ئۇزۇن دىن بۇيان ماڭغان يوللىرى، يوللىغان دوكلاتلىرى، مەشئەل ئۇيغۇر گۇرپىسى ئېلان قىلغان مۇراجەتنامىلەر شۇنداقلا، ئىزچىل ھالدا زۇلۇم ھەققىدەئىشلەنگەن قىسقا ۋىدىولار ،دۇنيانىڭ ھەر يېرىدە ئېلىپ بېرىلغان نامايشلار، گۇۋالىق ۋىدەولىرىدىن ئايرىپ قارىغىلى بولمايدۇ.
مەشئەل ئۇيغۇر گۇرپىسى 2017- يىلى يانۋاردىن ئېتىبارەن ئ*ۆزگۈرۈش تورىدا 11 پارچە مۇراجەتنامە ئېلان قىلغان، خىتاينىڭ جازا لاگىرىدىكى بىر مىليۇن ئۇيغۇرنى قويۇپ بېرىش ھەققىدىكى مۇراجەتنىڭ ئىمزا سانى 37 مىڭ ئادەم قېتىمغا يەتكەن بولۇپ، 8 خىل تىلغا تەرجىمە قىلىنغان ۋە بىرلەشكەن دۆۋلەتلەر تەشكىلاتى، ياۋرۇپا بىرلىگى، دونالد ترۇمپ قاتارلىق 35 ئورۇنغا يوللانغان.

مەن يۇقۇردا، خىتاينىڭ دۇنيادىكى مۇھىم پورتلارنى سېتىۋېلىۋاتقانلىغى، ئۇنىڭ ئارقىسىدىن ئېلىپ بارىدىغان تېخنىكا كەڭەيمىچىلىگى، ئامېركا سودا ئۇرۇشىغا بەرداشلىق بەرەلمەي قېلىۋاتقانلىغى، شۇنداقلا ئۇيغۇرلار ئارىسىدىكى بەزى رىئال مەسىلىلەر ھەققىدە توختالدىم.

خوش ئۇنداقتا چەتئەللەردىكى ئۇرۇشقاق ئۇيغۇرلارنىڭ، ئەگەر خىتاي تۇيۇقسىز غۇلاپ كېتىپ قالسا قانداق تەييارلىغى بار؟
شامالنىڭ يۆنۈلۈشى بىلەن ئۇياق- بۇياققا توختىماي ئۇچىدىغان نەرسىنى ئەخلەت دەپ ئاتايمىز. بۇ سوالغا، شامالنىڭ يۆنۈلىشى بويىنچە ئۇياق- بۇياققا ئۇچماي، شەپكىمىزنى ئالدىمىزغا ئەلىپ قويۇپ جاۋاپ بەرىشىمىز كەرەك.

تۈگىدى.

Unregistered
01-09-18, 01:56
خىتاي نىمە ئويدا؟ ئۇرۇشقاق ئۇيغۇرلارچۇ؟
ئاپتور كاسسىنى
.......
مەن يۇقۇردا، خىتاينىڭ دۇنيادىكى مۇھىم پورتلارنى سېتىۋېلىۋاتقانلىغى، ئۇنىڭ ئارقىسىدىن ئېلىپ بارىدىغان تېخنىكا كەڭەيمىچىلىگى، ئامېركا سودا ئۇرۇشىغا بەرداشلىق بەرەلمەي قېلىۋاتقانلىغى، شۇنداقلا ئۇيغۇرلار ئارىسىدىكى بەزى رىئال مەسىلىلەر ھەققىدە توختالدىم.

خوش ئۇنداقتا چەتئەللەردىكى ئۇرۇشقاق ئۇيغۇرلارنىڭ، ئەگەر خىتاي تۇيۇقسىز غۇلاپ كېتىپ قالسا قانداق تەييارلىغى بار؟
شامالنىڭ يۆنۈلۈشى بىلەن ئۇياق- بۇياققا توختىماي ئۇچىدىغان نەرسىنى ئەخلەت دەپ ئاتايمىز. بۇ سوالغا، شامالنىڭ يۆنۈلىشى بويىنچە ئۇياق- بۇياققا ئۇچماي، شەپكىمىزنى ئالدىمىزغا ئەلىپ قويۇپ جاۋاپ بەرىشىمىز كەرەك.

تۈگىدى.

خىتاي تۇيۇقسىز غۇلاپ كېتىپ قالسا
ئامېركا سودا ئۇرۇشىغا بەرداشلىق بەرەلمەي قېلىۋاتقانلىغى، - bular xitayning aghzidin chiqidighan sozler.
خىتاي تۇيۇقسىز غۇلاپ كېتىپ "qalamdu? eger shundaq bolup qalsa Kasini qandaq^qilish kirek?شەپكىمىزنى ئالدىمىزغا ئەلىپ قويۇپ, ishtanni seliwetip جاۋاپ بەرىشىمىز كەرەك.اپتور كاسسىنى belen