PDA

View Full Version : ئىسا يۇسۇپ (ئالپتىكىن) كىمدۇ/كونا يىزىقتا



Iklil Kurban
31-07-18, 23:30
ئىسا يۇسۇپ (ئالپتىكىن) كىمدۇر
ئاۋتۇر : تارىخ پەنلىرى پروفىسورى، دوكتور. ئىقلىل قۇربان

ئىسا يۇسۇپ (ئالپتەكىن) ئۆلگەنلىكىنىڭ 16-يىللىقىنى خاتىرلەپ ئوتكۇزۇلگەن ئىستامبۇلدىكى بەزى يىغىلىشلاردا "ئىسا بەگ شەرقى تۈركىستاننىڭ كونا لىدەرى”دەپ تىلغا ئىلىنغان. بۇ سەۋەپتىن، ”شەرقى تۈركىستاننىڭ ھەقىقى لىدەرى كىم؟” دىگەن سۇئالغا جاۋاپ بىرىش زورۇرىيىتىنى تۇيۇپ، ئىچىمدىن بۇ ماقالىنى يازغىم كەلدى. ”شەرقى تۈركىستاننىڭ ھەقىقى لىدەرى كىم؟” –دىگەن بۇ تەمىغا كىرىشتىن بۇرۇن ماقالەمنى تىخىمۇ ئوڭاي ئوقۇيالىشىڭىز ئۇچۇن تارىخنىڭ چۇڭقۇر يەرلەرىگە كومۇلگەنلىرىدىن چىقىپ قالغان ۋە بىر-بىرىنى ئاشكارىلايدىغان ئىككى ئالاھىدە ھادىسەنى خاتىرلاتماقچىمەن : قۇل قىلىنغان مىللەتلەرنىڭ ئازاتلىق ئۇچۇن بولغان ئۇرۇشى ئۆز تارىخىنى ياخشى بىلمەي تۇرۇپ غەلبە قازىنالمايدۇ.

مۇستەملىكىچىلەر جىنايەتلىرىنى يوشۇرۇش ئۇچۇن ھەر-دايىم تارىخ بىلەن ئوينۇشىدۇ - ئۇنى بۇرمىلايدۇ، يوققا چىقىرىدۇ.

تۈركىيە`دە "ئىسا يۇسۇف ئالپتەكىن" دەپ ئاتالغان بۇ كىشى ئۇيغۇرىستاندا ئىسابەگ ياكى ئىسا ئەپەندى (ئەفەندى) دەپ ئاتالغان. 1949-يىل 6-7 ئايلار كومۈنىست خىتايلارغا يىڭىلگەن گومىنداڭ خىتايلىرىنىڭ قولىدا مەنسەپ تۇتقانلار ئولتۇرۇلۇشتىن قورقۇپ ھەر تەرەپكە قاچقان ئىدى. تۇركىيەگە كىلىپ يەرلەشكەن ئىسابەگ تىخىمۇ راھەت ياشاش ئۇچۇ شەرقى تۈركىستان ھەققىدە مەلۇماتقا ئىگە ئەمەس، تەتقىقات ئادەتلىرى ھەم بولمىغان يەرلىكتىكى دىنىي ساۋاتسىزلىقتىن پايدىلىنىپ ئوزىنى شرقى تۈركىستاننىڭ لىدەرى، ۋە خىتايغا قارشى مۇستەقىللىق ئۇچۇن كورەش قىلغۇچى قەھرىمان دەپ تونۇشتۇرۇپ ئوزىگە غالىپ تەكىن (ئالپتەكİن)دەپ ئات قويىۋالغان. ئۇرۇش يوق مەيداندا بىر سىياسىئون بولۇپ ئوتتۇرىغا چىققان.ئۇزۇن ئومرىدە ھىچ-بىر ۋاقىت دۇشمەن بىلەن ئۇرۇشقان بىر سائەت ۋاقتى بولماي تۇرۇپ ، ئۇرۇش مەيدانىدا تۇغۇلغان بىر غالىپ (ئالپ)نىڭ سىياقىغا كىرىۋىلىپ رول ئوينىغان.

خىتاي گومىنداڭى (مىللىيەتچى خىتاي) نىڭ ئىسا يۇسۇپكە بەرگەن مەنسەپلىرى قايسىلار؟

خىتايغا خىزمەت قىلغان كونا بەگلەرنىڭ ئەۋلادى بولغان يۇسۇپبەگنىڭ ئوغلى - ئىسابەگ دەسلەپ خىتاينىڭ تاشكەنت كونسولخانىسىدا ئىشلەيدۇ. شەرقى تۇركىستاندا مۇستەقىللىق، ئەركىنلىك پىكىر ۋە قارشىلىق كورەشلەرنىڭ ئەۋج ئىلىشى بىلەن خىتاي ئۇنى بۇ ھەرىكەتلەرگە قارشى قوللۇنۇش ئۇچۇن پايتەخت نەنجىڭە ئاپىرىپ “خەلق ۋەكىلى” مەسىپىگە تەيىنلەيدۇ. ئىسا يۇسۇپ بۇ مەنسەپنىڭ ئىھتىياجى تۇپەيلى خىتاينىڭ “شىنجاڭ جۇڭ گونىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى” شۇئارىنى تەشۋىق قىلىدۇ. يىل1933 قەشقەردە تۈركىستان چۇمھۇرىيەتى قۇرۇلۇشى بىلەن خىتاي ئىسا يۇسۇپنى بۇ جۇمھۇرىيەتكە ۋە بۇ جۇمھۇرىيەتنىڭ لىدەرى بولغان ماخمۇت مۇھىتىغا قارشى تەشۋىقات (پروپاگاندا) ئىشىنى قىلىشقا ئوتتۇرا-شەرق دولەتلىرىگە ئىۋەتىدۇ.1944-يىلى غۇلجىدا شارقى تۈركىستان جۇمھۇرىيەتى قۇرۇلۇشى بىلەن خىتاي ئىسا يۇسۇپنى ئۈرۈمچىگە ئىۋەتىپ گومىنداڭ ھوكۇمەتىدە كاتىپلىق مەنسىپىگە تەيىنلەيدۇ. ئىسا يۇسۇپ بۇ مەنسەپنىڭ ئىھتىياجى تۇپەيلى يەڭى قۇرۇلغان جۇمھۇرىيەتكە قارشى، ۋە بۇ جۇمھۇرىيەتنىڭ لىدەرى ئەخمەتجان قاسىمىغا قارشى خىتاي تەشۋىقاتىنىڭ يىتەكچىلىكىنى قىلىدۇ. دەل بۇ سەۋەپتىن ئىسا يۇسۇپنى تۇركىستان مۇستەقىلچىلىرى
ا"خىتايكەش، بىرىنجى نومۇرلۇق ۋەتەن خائىنى”دەپ ئاتاشقان. مەنبە ئۇچۇن توۋەندىكىلەرگە قاراڭ:

“ Şarki Türkistan Meseleleri”, Yaş Türkistan, bet : 8211; 106, 1938, s.5&8211;6; 4280&8211;4281“
“ Bir İsimsiz Risalenin İç Yüzü “, Yaş Türkistan, bet : 8211;116, 8211;117, 1939, s.50&8211;51, 4785, 8211; 4786“

ئىسا يۇسۇپ خىتايغا قىلغان بارلىق سىياسى پائالىيەتلىرىنى خىتاينىڭ ئوزىگە بەرگەن بارلىق مەنسەپلىرى بەدىلىگە جاۋاپ بىرىش ئۇچۇن قىلغانلىقىنى ئوز قەلىمى بىلەن يازغان كىتاۋىدا ئاشكارە ھالدا ئىقرار قىلغان:ھەر-قانچە بولسىمۇ ناھىيە ھاكىملىقىدىن توۋەن ۋەزىپە ئوتىمىدىم،. ئاللا ماڭا ھاكىملىقتىنمۇ يۇقۇرى مەرتىۋىلەر نەسىپ قىلدى. كىيىنكى يىللاردا ئون ۋەلايەت، سەكسەن كايماكام (ناھىيە) نى باشقۇرىدىغان مەرتىۋىگە ئىرىشتىم”. (ئىسا يۇسۇپ ئالپتەكىن، 1985: 49 . تۇركىيە)ئىسا يۇسۇپ خىتاينىڭ بەرگەن مەنسىۋىنى ئاللانىڭ بەرگەن لۇتفى-ھىممىتى دەپ چۇشەندۇرۇپ خىتايغا بولغان چەكسىز مىننەتدارلىقىنى ئىپادىلىگەن. خىتاي ئەگەر مۇستەقىللىق ئۇچۇن كورەش قىلغۇچى ئۇيغۇر خەلقىگە قارشى قوللۇنۇش ئۇچۇن ئىسا بەگنى مەنسەپكە تەيىنلىگەن بولسا ۋە بۇ مەنسەپنى ئىسا بەگ ئاللاھنىڭ بەرگەن ھىممىتى دەپ قوبۇل قىلسا ئۇ ھالدا ئۇنىڭ كىملىكى ئۇچۇن “ خائىن”دىن باشقا ئىزاھات يوق.خىتاي شەرقى تۇركىستاننى 1755 يىلدىن بىرى دايىم بۇ ئاپاق خوجا (1626-1694)، ئىسا بەگ (1901-1995) لار كەبى مەنسەپپەرەس غوجىلار، ساتقۇنلار، سەيىتلەر ، بەگلەر ئارقىلىق ئىدارە قىلىپ كەلگەن (كۇربان، 1995: 40).

ئەمدى ئىسا يۇسۇپنى تىخىمۇ ئوبدان تونۇتۇدىغان بىر ۋەقەنى سوزلىمەكچىمەن:

ئىستامبۇلدا، ئىسا يۇسۇپنىڭ باشچىلىقىدىكى “دوغۇ تۇركىستان ۋەخپى” تۇركچە، ئۇيغۇرچە ۋە ئىڭىلىسچە - ئۈچ تىلدا “دوغۇ تۈركىستان سەسى“ ناملىق جورنال چىقىرىپ خىتايغا قارشى ئىدىلوگىيە ئۇرۇشى باشلاتماقچى بولغان. بۇ ئۇرۇشقا ھەسسە قوشۇشۇم ئۇچۇن ئۇنۋىرسىتەدىكى ۋەزىپەمنى ئىستامبۇلدىكى بىر ئۇنۋىرسىتىتتا داۋاملاشتۇرۇش مۇمكىنچىلىكىنى ئىسا يۇسۇپ ئوزى, ئايدا يۇز دوللار بىرىشكە ۋەدە قىلىپ مىنى ئىستامبۇلغا تەكلىپ قىلدى. بۇ خەۋەر ۋە تەكلىپكە مۇمنۇن بولغان ئىدىم. مىنىڭدەك بىر خىتاي دۇشمەنىنىىڭ بۇ ھەرىكەتنىڭ سىرتىدا قىلىشى مۇمكىن ئەمەس-ئەلبەتتە.

-يىل1985 مايدا رەسمىيەتلىرىم تاماملىنىپ ئىستامبۇلغا كوچۇپ كەلدىم. ئاقسارايدىكى ۋەخپىگە كەلدىم ۋە دەرھال مەرمەرە ئۇنۋىرسىتى ئەدىبىيات فاكۇلتىدا ۋەزىپەمنى رەسمى باشلىدىم. بىراق ئۇزۇن-ئوتمەي خاتا قىلغانلىقىمنى بىلىپ پىشمان قىلدىم.ئىسا يۇسۇپنىڭ ھەر-دايىم :”مەن بار، بۇ داۋا بولىدۇ. مەن ئولگەندىن كىيىن بۇ داۋا يوقۇلىدۇ”دەپ ئوزىنى ھەر ئىشقا ئارىلاشتۇرۇپ داۋانى پۇتلاشقا ئۇرۇنۇشى ئەتراپتىكىلەرنى يىركىندۇرەتتى. ۋەتەن داۋاسى ئۇنىڭ قارىشىچە مۇستەقىللىق مۇمكىن بولمايدىغان ئىش، مۇستەقىللىق ئۇچۇن كىرەكلىك پىداكارلىق ھاجەتسىز بولۇپ، داۋا پەقەت نام قازىنىش، جان بىقىشنىڭ ۋاستىسىلا ئىدى. ئۇنىڭ خىتايلار بىلەن ئۇيغۇرلارنى سەلىشتۇرۇپ:” بىز ئاز، ئۇلار كوپ، ئۇلارنىڭ قۇرالى بار، بىزنىڭ يوق” – شەكلىدىكى سوزلىرىدىن شۇ نەرسە بىلىنىدۇركى: ئۇ ھىچ-بىر زامان خىتاينىڭ قارشىسىغا چىقىپ باققان، خىتاي دۇشمىنى بولۇپ باققان بىر ئىنسان ئەمەس. ئۇيغۇرىستان ھەققىدە خىتايغا ئەڭ ياقىدىغان ئۇنىڭ يۇقارقى سوزلىرىدىن باشقا سوز تىپىلمىسا كىرەك دەپ ئويلايمەن.

ئەگەر مىللى داۋانىڭ ئومرى بىر كىشىنىڭ ئۆمرى بىلەن چەكلىنىدىغان بولسا ئۇ داۋا ئولگەن داۋادۇر. ئەگەر بىر مىللى داۋانىڭ كۇچى ئۇنىڭ ھەقلىق ئىكەنلىكى بىلەن ئەمەس، بەلكى قۇرال ئارقىلى ئولچىنىدىغان بولسا بۇ داۋا ئولگەن داۋا بولىدۇ.شۇنداق، ئىسا يۇسۇپنىڭ كىشىنى يىركىندۇرىدىغان خائىنلىقلىرى مىنى بىقتۇردى. ۋەخپىدىن ئوز ئىستەگىم بىلەن ئايرىلدىم ۋە بىر قىتىممۇ يولاپ باقمىدىم.بۇ ئارىدا مەرمەرە ئۈنىۋەرسىتەسىدىكى رەسمى ۋەزىپەم ئىلىپ تاشلىنىپ قوغلاندىم. بولۇم باشلىقى مەھمەت ئاقائاالىن ۋە دىكان ھاققى دۇرسۇن يىلدىز ئىككىسى بىرلىشىپ ماڭا”يوقال” دىيىشتى. 1988-يىلى ئانقاراغا- ھاچەتتەپە ئۈنىۋەرسىتەسىگە قايتىپ كەتتىم.

بۇگۇنكى تۇركىيەدە ئىسا يۇسۇپنىڭ كونا ساتقۇنلۇقلىرىغا ئوغلى ئەركىن ئىسا ۋە ئىلغار ئىسالار ۋارىسلىق قىلماقتا. ئىستامبۇلدىكى ئۇيغۇرىستان ۋەخپىنىڭ باشلىقى بولۇپ تەيىنلەنگەن(كىم تەيىنلىدى مەلۇم ئەمەس) ئىسا يۇسۇپنىڭ ئوغلى ئىلغار ئىسا (ئالپتەكىن) خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قارشى تەشۋىقاتىغا يىقىندىن ياردەم قىلىپ :” بىزنىڭ ۋەخپىمىز سىياسەتنىڭ سىرتىدا” دەپ ئىلان قىلغان. ئوزىنى ئۇيغۇر دەپ ھىساپلايدىغان ھەر-كىم بۇ ئىلاننىڭ مەناسىنى بىر چۇشۇنۇڭ! ئىلغار نىمە دىمەكچى؟ئىلغار يالغۇز ئەمەس ئۇنىڭ ئەتراپىدا ئەركىن ئەكرەم، ئەركىن ئەمەت، ئالىمجان ئىنايەت قاتارلىق خىتاي پۇلىغا باغلانغان ئادەملىرى بار. ئىسا يۇسۇپچى دەپ سانىلىدىغانلار مۇستەقىللىق (ئازاتلىق) سوزىدىن ئەجەلدىن قورققاندەك قورقۇشۇدۇ.

ئەمدى تەكرارلىماقچىمەن: شەرقى ئۇيغۇرىستاننىڭ ھەقىقى لىدەرى كىم؟ ياكى لىدەرلىرى كىملەر؟

شەرقى ئۇيغۇرىستاننىڭ مۇستەقىللىقى، ئۇيغۇرلارنىڭ ئەركىنلىكى ئۇچۇن جان پىدا قىلغان بۇيۇك لىدەرلىرىمىز ماخمۇت مۇھىتى ۋە ئەخمەتجان قاسىمىلاردۇر.ئۇلار ئەزەلى ۋە ئەبەدى دۇشمەنىمىز خىتاي قارشىسىدا تارىخى بەدەل ئوتەپ “ ئۇيغۇرىستان جۇمھۇرىيىتى” دىن ئىبارەت مەنىۋى مەڭگۇلۇك مىراس قالدۇرۇپ كەتتى.بۇگۇن 2008-يىلى 4-ئاۋغۇست “قەشقەر ۋەقەسى”نى ياراتقان ئابدۇراخمان ئازات ۋە قۇربانجان خەمىت كەبى ئولمەس ئىنسانلىرىمىز بۇ مىراس ئۇچۇن ئولۇمگە پىسەنت قىلمىدى. ماخمۇت مۇھىتى (؟-1945)، ئەخمەتچان قاسىمى (1914-1949)، ئابدۇراھمان ئازات (34 ياش) ۋە قۇربانجان خەمىت (29 ياش) قاتارلىق بۇيۇك ئىنسانلىرىمىزنى يىتىشتۇرگەن بۇ ۋەتەن - ئۇيغۇرىستان ئاخىرى بۇ ئۇلۇق ئىنسانلىرىمىزنىڭ بىزگە ئامانەت قىلغان قۇتلۇق ئۇرۇش يولى بىلەن خىتايدىن قۇتۇلغۇسى. ئازاتلىق ئۇچۇن ئۇرۇش دىگەن مانا بۇ. بۇ ھۇكۇمنى تارىخ چىقارغان. تارىخىمىزنى بىلەيلى - ئۇ يەتەر. قەھرىمان ئەجداتلىرىمىزنىڭ قىممىتىنى بىلەيلى، ئۇلارنىڭ يولى بىلەن ئالغا باسايلى.
______

Turkche Menbe:
http://www.turkmeclisi.org/?Sayfa=Gorusl...0&Grs=1918

تۇركچىدىن ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلغۇچى
سىدىقھاجى مەرتمۇسا
(دىپلوم ئارخىتىكتۇر)

Unregistered
24-08-18, 08:00
ئۇيغۇرلارنى ئۇخلاتقان ئىكەن. ئۇخلاپتۇق.سەھنىدىكىلەرنىڭ ھەممىسى قۇرۇق گەپ قىلىۋاتىدۇ.

Unregistered
24-08-18, 13:56
مانا بۇ ھەقىقەت!
بىز ھەقىقەتنى بەك تەستە قوبۇل قىلىمىز، ياكى قەتئى قوبۇل قىلمايمىز. ھەقىقەت سۆزلىگەنلەرگە ھەرۋاقىت بايرىغىمىز روشەن ھالدا ئەڭ پەسكەش ۋاستىلارنى قوللۇنۇپ زەربە نېرىمىز، كاللىسىنى كېسىمىز. جۈملىدىن مۇشۇ مۇنبەردە ھەقىقەت سۆزلەپ كېلىۋاتقان سىدىقھاجى مەرتمۇسا ئەپەندىنىمۇ ئەڭ پەسكەش تىل ھاقارەتلەر بىلەن ھاقارەتلەپ كەلدۇق، ھەتتا بۇ مۇنبەرنى باشقۇرۇۋاتقان مىللەتنىڭ سەرخىللىرى دەپ ئاتىلىۋاتقان ئىنسانلارمۇ بۇ ھەقىقەتلەرنى كۆزدىن يوقۇتۇپ كەلدى. لېكىن بۇ ئەپەندى ھەرگىز چېكىنمىدى، مەن تور دۇنياسىدىكى ئۇزۇن يىللىق بىر كۈزەتكۈچى بولۇش سۈپىتىم بىلەن بۇ ئادەمنىڭ بۇ ھاقارەتلەرگە بۇ قەدەر بەرداشلىق بەرگىنىنى بىر قەھىرمانلىققا ئوخشاتقۇم كېلىدۇ. بۇ ھاقارەتلەرگە تالايلىغان ھەقىقەت سۆزلەيدىغانلار بەرداشلىق بېرەلمەي چېكىنىپ كەتتى. مەن شۇ ھەقىقەتچىلەرنىڭ قايتىپ كېلىشىنى ئۈمۈت قىلىمەن. ھەقىقەت سۆزلەيدىغانلار يوقۇلىدىكەن ئىسا يۈسۈپتەك ۋەتەن خائىنلىرى ھەر ۋاقىت بىزنى ئۇخلىتىپ قويۇپ ئۆز مەنپەتلىرى ئۈچۈن ھەر نىمىلەرنى قىلىپ يۈرۈۋېرىدۇ. ئۇيغۇرىستان مەڭگۈ بىزنىڭ بىر چۈشىمىز بولۇپ قالىدۇ.



ئىسا يۇسۇپ (ئالپتىكىن) كىمدۇر
ئاۋتۇر : تارىخ پەنلىرى پروفىسورى، دوكتور. ئىقلىل قۇربان

ئىسا يۇسۇپ (ئالپتەكىن) ئۆلگەنلىكىنىڭ 16-يىللىقىنى خاتىرلەپ ئوتكۇزۇلگەن ئىستامبۇلدىكى بەزى يىغىلىشلاردا "ئىسا بەگ شەرقى تۈركىستاننىڭ كونا لىدەرى”دەپ تىلغا ئىلىنغان. بۇ سەۋەپتىن، ”شەرقى تۈركىستاننىڭ ھەقىقى لىدەرى كىم؟” دىگەن سۇئالغا جاۋاپ بىرىش زورۇرىيىتىنى تۇيۇپ، ئىچىمدىن بۇ ماقالىنى يازغىم كەلدى. ”شەرقى تۈركىستاننىڭ ھەقىقى لىدەرى كىم؟” –دىگەن بۇ تەمىغا كىرىشتىن بۇرۇن ماقالەمنى تىخىمۇ ئوڭاي ئوقۇيالىشىڭىز ئۇچۇن تارىخنىڭ چۇڭقۇر يەرلەرىگە كومۇلگەنلىرىدىن چىقىپ قالغان ۋە بىر-بىرىنى ئاشكارىلايدىغان ئىككى ئالاھىدە ھادىسەنى خاتىرلاتماقچىمەن : قۇل قىلىنغان مىللەتلەرنىڭ ئازاتلىق ئۇچۇن بولغان ئۇرۇشى ئۆز تارىخىنى ياخشى بىلمەي تۇرۇپ غەلبە قازىنالمايدۇ.

مۇستەملىكىچىلەر جىنايەتلىرىنى يوشۇرۇش ئۇچۇن ھەر-دايىم تارىخ بىلەن ئوينۇشىدۇ - ئۇنى بۇرمىلايدۇ، يوققا چىقىرىدۇ.

تۈركىيە`دە "ئىسا يۇسۇف ئالپتەكىن" دەپ ئاتالغان بۇ كىشى ئۇيغۇرىستاندا ئىسابەگ ياكى ئىسا ئەپەندى (ئەفەندى) دەپ ئاتالغان. 1949-يىل 6-7 ئايلار كومۈنىست خىتايلارغا يىڭىلگەن گومىنداڭ خىتايلىرىنىڭ قولىدا مەنسەپ تۇتقانلار ئولتۇرۇلۇشتىن قورقۇپ ھەر تەرەپكە قاچقان ئىدى. تۇركىيەگە كىلىپ يەرلەشكەن ئىسابەگ تىخىمۇ راھەت ياشاش ئۇچۇ شەرقى تۈركىستان ھەققىدە مەلۇماتقا ئىگە ئەمەس، تەتقىقات ئادەتلىرى ھەم بولمىغان يەرلىكتىكى دىنىي ساۋاتسىزلىقتىن پايدىلىنىپ ئوزىنى شرقى تۈركىستاننىڭ لىدەرى، ۋە خىتايغا قارشى مۇستەقىللىق ئۇچۇن كورەش قىلغۇچى قەھرىمان دەپ تونۇشتۇرۇپ ئوزىگە غالىپ تەكىن (ئالپتەكİن)دەپ ئات قويىۋالغان. ئۇرۇش يوق مەيداندا بىر سىياسىئون بولۇپ ئوتتۇرىغا چىققان.ئۇزۇن ئومرىدە ھىچ-بىر ۋاقىت دۇشمەن بىلەن ئۇرۇشقان بىر سائەت ۋاقتى بولماي تۇرۇپ ، ئۇرۇش مەيدانىدا تۇغۇلغان بىر غالىپ (ئالپ)نىڭ سىياقىغا كىرىۋىلىپ رول ئوينىغان.

خىتاي گومىنداڭى (مىللىيەتچى خىتاي) نىڭ ئىسا يۇسۇپكە بەرگەن مەنسەپلىرى قايسىلار؟

خىتايغا خىزمەت قىلغان كونا بەگلەرنىڭ ئەۋلادى بولغان يۇسۇپبەگنىڭ ئوغلى - ئىسابەگ دەسلەپ خىتاينىڭ تاشكەنت كونسولخانىسىدا ئىشلەيدۇ. شەرقى تۇركىستاندا مۇستەقىللىق، ئەركىنلىك پىكىر ۋە قارشىلىق كورەشلەرنىڭ ئەۋج ئىلىشى بىلەن خىتاي ئۇنى بۇ ھەرىكەتلەرگە قارشى قوللۇنۇش ئۇچۇن پايتەخت نەنجىڭە ئاپىرىپ “خەلق ۋەكىلى” مەسىپىگە تەيىنلەيدۇ. ئىسا يۇسۇپ بۇ مەنسەپنىڭ ئىھتىياجى تۇپەيلى خىتاينىڭ “شىنجاڭ جۇڭ گونىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى” شۇئارىنى تەشۋىق قىلىدۇ. يىل1933 قەشقەردە تۈركىستان چۇمھۇرىيەتى قۇرۇلۇشى بىلەن خىتاي ئىسا يۇسۇپنى بۇ جۇمھۇرىيەتكە ۋە بۇ جۇمھۇرىيەتنىڭ لىدەرى بولغان ماخمۇت مۇھىتىغا قارشى تەشۋىقات (پروپاگاندا) ئىشىنى قىلىشقا ئوتتۇرا-شەرق دولەتلىرىگە ئىۋەتىدۇ.1944-يىلى غۇلجىدا شارقى تۈركىستان جۇمھۇرىيەتى قۇرۇلۇشى بىلەن خىتاي ئىسا يۇسۇپنى ئۈرۈمچىگە ئىۋەتىپ گومىنداڭ ھوكۇمەتىدە كاتىپلىق مەنسىپىگە تەيىنلەيدۇ. ئىسا يۇسۇپ بۇ مەنسەپنىڭ ئىھتىياجى تۇپەيلى يەڭى قۇرۇلغان جۇمھۇرىيەتكە قارشى، ۋە بۇ جۇمھۇرىيەتنىڭ لىدەرى ئەخمەتجان قاسىمىغا قارشى خىتاي تەشۋىقاتىنىڭ يىتەكچىلىكىنى قىلىدۇ. دەل بۇ سەۋەپتىن ئىسا يۇسۇپنى تۇركىستان مۇستەقىلچىلىرى
ا"خىتايكەش، بىرىنجى نومۇرلۇق ۋەتەن خائىنى”دەپ ئاتاشقان. مەنبە ئۇچۇن توۋەندىكىلەرگە قاراڭ:

“ Şarki Türkistan Meseleleri”, Yaş Türkistan, bet : 8211; 106, 1938, s.5&8211;6; 4280&8211;4281“
“ Bir İsimsiz Risalenin İç Yüzü “, Yaş Türkistan, bet : 8211;116, 8211;117, 1939, s.50&8211;51, 4785, 8211; 4786“

ئىسا يۇسۇپ خىتايغا قىلغان بارلىق سىياسى پائالىيەتلىرىنى خىتاينىڭ ئوزىگە بەرگەن بارلىق مەنسەپلىرى بەدىلىگە جاۋاپ بىرىش ئۇچۇن قىلغانلىقىنى ئوز قەلىمى بىلەن يازغان كىتاۋىدا ئاشكارە ھالدا ئىقرار قىلغان:ھەر-قانچە بولسىمۇ ناھىيە ھاكىملىقىدىن توۋەن ۋەزىپە ئوتىمىدىم،. ئاللا ماڭا ھاكىملىقتىنمۇ يۇقۇرى مەرتىۋىلەر نەسىپ قىلدى. كىيىنكى يىللاردا ئون ۋەلايەت، سەكسەن كايماكام (ناھىيە) نى باشقۇرىدىغان مەرتىۋىگە ئىرىشتىم”. (ئىسا يۇسۇپ ئالپتەكىن، 1985: 49 . تۇركىيە)ئىسا يۇسۇپ خىتاينىڭ بەرگەن مەنسىۋىنى ئاللانىڭ بەرگەن لۇتفى-ھىممىتى دەپ چۇشەندۇرۇپ خىتايغا بولغان چەكسىز مىننەتدارلىقىنى ئىپادىلىگەن. خىتاي ئەگەر مۇستەقىللىق ئۇچۇن كورەش قىلغۇچى ئۇيغۇر خەلقىگە قارشى قوللۇنۇش ئۇچۇن ئىسا بەگنى مەنسەپكە تەيىنلىگەن بولسا ۋە بۇ مەنسەپنى ئىسا بەگ ئاللاھنىڭ بەرگەن ھىممىتى دەپ قوبۇل قىلسا ئۇ ھالدا ئۇنىڭ كىملىكى ئۇچۇن “ خائىن”دىن باشقا ئىزاھات يوق.خىتاي شەرقى تۇركىستاننى 1755 يىلدىن بىرى دايىم بۇ ئاپاق خوجا (1626-1694)، ئىسا بەگ (1901-1995) لار كەبى مەنسەپپەرەس غوجىلار، ساتقۇنلار، سەيىتلەر ، بەگلەر ئارقىلىق ئىدارە قىلىپ كەلگەن (كۇربان، 1995: 40).

ئەمدى ئىسا يۇسۇپنى تىخىمۇ ئوبدان تونۇتۇدىغان بىر ۋەقەنى سوزلىمەكچىمەن:

ئىستامبۇلدا، ئىسا يۇسۇپنىڭ باشچىلىقىدىكى “دوغۇ تۇركىستان ۋەخپى” تۇركچە، ئۇيغۇرچە ۋە ئىڭىلىسچە - ئۈچ تىلدا “دوغۇ تۈركىستان سەسى“ ناملىق جورنال چىقىرىپ خىتايغا قارشى ئىدىلوگىيە ئۇرۇشى باشلاتماقچى بولغان. بۇ ئۇرۇشقا ھەسسە قوشۇشۇم ئۇچۇن ئۇنۋىرسىتەدىكى ۋەزىپەمنى ئىستامبۇلدىكى بىر ئۇنۋىرسىتىتتا داۋاملاشتۇرۇش مۇمكىنچىلىكىنى ئىسا يۇسۇپ ئوزى, ئايدا يۇز دوللار بىرىشكە ۋەدە قىلىپ مىنى ئىستامبۇلغا تەكلىپ قىلدى. بۇ خەۋەر ۋە تەكلىپكە مۇمنۇن بولغان ئىدىم. مىنىڭدەك بىر خىتاي دۇشمەنىنىىڭ بۇ ھەرىكەتنىڭ سىرتىدا قىلىشى مۇمكىن ئەمەس-ئەلبەتتە.

-يىل1985 مايدا رەسمىيەتلىرىم تاماملىنىپ ئىستامبۇلغا كوچۇپ كەلدىم. ئاقسارايدىكى ۋەخپىگە كەلدىم ۋە دەرھال مەرمەرە ئۇنۋىرسىتى ئەدىبىيات فاكۇلتىدا ۋەزىپەمنى رەسمى باشلىدىم. بىراق ئۇزۇن-ئوتمەي خاتا قىلغانلىقىمنى بىلىپ پىشمان قىلدىم.ئىسا يۇسۇپنىڭ ھەر-دايىم :”مەن بار، بۇ داۋا بولىدۇ. مەن ئولگەندىن كىيىن بۇ داۋا يوقۇلىدۇ”دەپ ئوزىنى ھەر ئىشقا ئارىلاشتۇرۇپ داۋانى پۇتلاشقا ئۇرۇنۇشى ئەتراپتىكىلەرنى يىركىندۇرەتتى. ۋەتەن داۋاسى ئۇنىڭ قارىشىچە مۇستەقىللىق مۇمكىن بولمايدىغان ئىش، مۇستەقىللىق ئۇچۇن كىرەكلىك پىداكارلىق ھاجەتسىز بولۇپ، داۋا پەقەت نام قازىنىش، جان بىقىشنىڭ ۋاستىسىلا ئىدى. ئۇنىڭ خىتايلار بىلەن ئۇيغۇرلارنى سەلىشتۇرۇپ:” بىز ئاز، ئۇلار كوپ، ئۇلارنىڭ قۇرالى بار، بىزنىڭ يوق” – شەكلىدىكى سوزلىرىدىن شۇ نەرسە بىلىنىدۇركى: ئۇ ھىچ-بىر زامان خىتاينىڭ قارشىسىغا چىقىپ باققان، خىتاي دۇشمىنى بولۇپ باققان بىر ئىنسان ئەمەس. ئۇيغۇرىستان ھەققىدە خىتايغا ئەڭ ياقىدىغان ئۇنىڭ يۇقارقى سوزلىرىدىن باشقا سوز تىپىلمىسا كىرەك دەپ ئويلايمەن.

ئەگەر مىللى داۋانىڭ ئومرى بىر كىشىنىڭ ئۆمرى بىلەن چەكلىنىدىغان بولسا ئۇ داۋا ئولگەن داۋادۇر. ئەگەر بىر مىللى داۋانىڭ كۇچى ئۇنىڭ ھەقلىق ئىكەنلىكى بىلەن ئەمەس، بەلكى قۇرال ئارقىلى ئولچىنىدىغان بولسا بۇ داۋا ئولگەن داۋا بولىدۇ.شۇنداق، ئىسا يۇسۇپنىڭ كىشىنى يىركىندۇرىدىغان خائىنلىقلىرى مىنى بىقتۇردى. ۋەخپىدىن ئوز ئىستەگىم بىلەن ئايرىلدىم ۋە بىر قىتىممۇ يولاپ باقمىدىم.بۇ ئارىدا مەرمەرە ئۈنىۋەرسىتەسىدىكى رەسمى ۋەزىپەم ئىلىپ تاشلىنىپ قوغلاندىم. بولۇم باشلىقى مەھمەت ئاقائاالىن ۋە دىكان ھاققى دۇرسۇن يىلدىز ئىككىسى بىرلىشىپ ماڭا”يوقال” دىيىشتى. 1988-يىلى ئانقاراغا- ھاچەتتەپە ئۈنىۋەرسىتەسىگە قايتىپ كەتتىم.

بۇگۇنكى تۇركىيەدە ئىسا يۇسۇپنىڭ كونا ساتقۇنلۇقلىرىغا ئوغلى ئەركىن ئىسا ۋە ئىلغار ئىسالار ۋارىسلىق قىلماقتا. ئىستامبۇلدىكى ئۇيغۇرىستان ۋەخپىنىڭ باشلىقى بولۇپ تەيىنلەنگەن(كىم تەيىنلىدى مەلۇم ئەمەس) ئىسا يۇسۇپنىڭ ئوغلى ئىلغار ئىسا (ئالپتەكىن) خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قارشى تەشۋىقاتىغا يىقىندىن ياردەم قىلىپ :” بىزنىڭ ۋەخپىمىز سىياسەتنىڭ سىرتىدا” دەپ ئىلان قىلغان. ئوزىنى ئۇيغۇر دەپ ھىساپلايدىغان ھەر-كىم بۇ ئىلاننىڭ مەناسىنى بىر چۇشۇنۇڭ! ئىلغار نىمە دىمەكچى؟ئىلغار يالغۇز ئەمەس ئۇنىڭ ئەتراپىدا ئەركىن ئەكرەم، ئەركىن ئەمەت، ئالىمجان ئىنايەت قاتارلىق خىتاي پۇلىغا باغلانغان ئادەملىرى بار. ئىسا يۇسۇپچى دەپ سانىلىدىغانلار مۇستەقىللىق (ئازاتلىق) سوزىدىن ئەجەلدىن قورققاندەك قورقۇشۇدۇ.

ئەمدى تەكرارلىماقچىمەن: شەرقى ئۇيغۇرىستاننىڭ ھەقىقى لىدەرى كىم؟ ياكى لىدەرلىرى كىملەر؟

شەرقى ئۇيغۇرىستاننىڭ مۇستەقىللىقى، ئۇيغۇرلارنىڭ ئەركىنلىكى ئۇچۇن جان پىدا قىلغان بۇيۇك لىدەرلىرىمىز ماخمۇت مۇھىتى ۋە ئەخمەتجان قاسىمىلاردۇر.ئۇلار ئەزەلى ۋە ئەبەدى دۇشمەنىمىز خىتاي قارشىسىدا تارىخى بەدەل ئوتەپ “ ئۇيغۇرىستان جۇمھۇرىيىتى” دىن ئىبارەت مەنىۋى مەڭگۇلۇك مىراس قالدۇرۇپ كەتتى.بۇگۇن 2008-يىلى 4-ئاۋغۇست “قەشقەر ۋەقەسى”نى ياراتقان ئابدۇراخمان ئازات ۋە قۇربانجان خەمىت كەبى ئولمەس ئىنسانلىرىمىز بۇ مىراس ئۇچۇن ئولۇمگە پىسەنت قىلمىدى. ماخمۇت مۇھىتى (؟-1945)، ئەخمەتچان قاسىمى (1914-1949)، ئابدۇراھمان ئازات (34 ياش) ۋە قۇربانجان خەمىت (29 ياش) قاتارلىق بۇيۇك ئىنسانلىرىمىزنى يىتىشتۇرگەن بۇ ۋەتەن - ئۇيغۇرىستان ئاخىرى بۇ ئۇلۇق ئىنسانلىرىمىزنىڭ بىزگە ئامانەت قىلغان قۇتلۇق ئۇرۇش يولى بىلەن خىتايدىن قۇتۇلغۇسى. ئازاتلىق ئۇچۇن ئۇرۇش دىگەن مانا بۇ. بۇ ھۇكۇمنى تارىخ چىقارغان. تارىخىمىزنى بىلەيلى - ئۇ يەتەر. قەھرىمان ئەجداتلىرىمىزنىڭ قىممىتىنى بىلەيلى، ئۇلارنىڭ يولى بىلەن ئالغا باسايلى.
______

Turkche Menbe:
http://www.turkmeclisi.org/?Sayfa=Gorusl...0&Grs=1918

تۇركچىدىن ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلغۇچى
سىدىقھاجى مەرتمۇسا
(دىپلوم ئارخىتىكتۇر)

Mertmusa Oghli
26-08-18, 22:00
مانا بۇ ھەقىقەت!
بىز ھەقىقەتنى بەك تەستە قوبۇل قىلىمىز، ياكى قەتئى قوبۇل قىلمايمىز. ھەقىقەت سۆزلىگەنلەرگە ھەرۋاقىت بايرىغىمىز روشەن ھالدا ئەڭ پەسكەش ۋاستىلارنى قوللۇنۇپ زەربە بېرىمىز، كاللىسىنى كېسىمىز. جۈملىدىن مۇشۇ مۇنبەردە ھەقىقەت سۆزلەپ كېلىۋاتقان سىدىقھاجى مەرتمۇسا ئەپەندىنىمۇ ئەڭ پەسكەش تىل ھاقارەتلەر بىلەن ھاقارەتلەپ كەلدۇق، ھەتتا بۇ مۇنبەرنى باشقۇرۇۋاتقان "مىللەتنىڭ سەرخىللىرى" دەپ ئاتىلىۋاتقان ئىنسانلارمۇ بۇ ھەقىقەتلەرنى كۆزدىن يوقۇتۇپ كەلدى. لېكىن بۇ ئەپەندى ھەرگىز چېكىنمىدى، مەن تور دۇنياسىدىكى ئۇزۇن يىللىق بىر كۈزەتكۈچى بولۇش سۈپىتىم بىلەن بۇ ئادەمنىڭ بۇ ھاقارەتلەرگە بۇ قەدەر بەرداشلىق بەرگىنىنى بىر قەھرىمانلىققا ئوخشاتقۇم كېلىدۇ. بۇ ھاقارەتلەرگە تالايلىغان ھەقىقەت سۆزلەيدىغانلار بەرداشلىق بېرەلمەي چېكىنىپ كەتتى. مەن شۇ ھەقىقەتچىلەرنىڭ قايتىپ كېلىشىنى ئۈمۈت قىلىمەن. ھەقىقەت سۆزلەيدىغانلار يوقۇلىدىكەن ئىسا يۈسۈپتەك ۋەتەن خائىنلىرى ھەر ۋاقىت بىزنى ئۇخلىتىپ قويۇپ، ئۆز مەنپەتلىرى ئۈچۈن ھەر نىمىلەرنى قىلىپ يۈرۈۋېرىدۇ. ئۇيغۇرىستان مەڭگۈ بىزنىڭ بىر چۈشىمىز بولۇپ قالىدۇ.(ئوڭىمىزدا ئۇنى ھەرگىز كورەلمەيمىز).


تۇنجى قىتىم ئىلان قىلىنغان بۇ ھەقىقەتنى راستىنلا بىر ئىنسان يازغان بولسا -بۇ ئۇيغۇرلار ئۇچۇن دەۋىر بولگۇچ يىڭىلىقتۇر.بىراق بىز ئۇيغۇرلار ھەقىقەتلىرىمىزنى دەسسەپ-چەيلەپ يەنە ئۇخلاپ قالىمىز. مىنى ماختىغانلارنى كوپ كورگەنلىكىم ئۇچۇن ھاياجانلىنىپ كەتمىدىم. ئىسىمسىز بولسىمۇ تۇنجى قىتىم ھەقىقەتنى سوزلىگەنلىكىدىن ئوزەمنى باشقىچە يىنىك ھىس قىلدىم. ئەمما، لىكىن ۋە بىراق...