PDA

View Full Version : Uyghur Milliti Axirqi Nepisini Eliwatidu (1)



uyghur1.com
03-10-06, 20:45
http://www.uyghur1.com/uyghur/viewtopic.php?t=6446


Uyghur Milliti Axirqi Nepisini Eliwatidu (1)




Kamil Tursun




http://www.uygur.org/uygurche/uchur/2006/CHINA_XINJIANG_EDUCATION_46.jpg


Yéqinda Kanadadiki Uyghur ziyaliysi we siyasi paaliyetchi Ghulam ependi "Millitimiz Axirqi Nepisini Eliwatidu" namliq maqalisini élan qildi. U bu maqalida Xitay dairlirining Uyghur mektepliride Uyghur tilida ders otüshni chekligenlikining mahiyiti we buning Uyghurlargha élip kélidighan aqiwetlirini yorutup bérishke tirishqan. U ilgiri "Uyghurlar olümge hokum qilindi" namliq maqale élan qilip, Xitay dairlirining Uyghur mektepliride Uyghur tilini chekligenliki Uyghurlarni olümge hoküm qilishning bashlinishi, dep eskertkenidi.Ghulam ependi "millitimiz axirqi nepisini éliwatidu" namliq maqalisini mundaq bashlaydu:

"2000-yili tajawuzchi Xitaylar oz wetinimizde oz tilimizni istimaldin qaldurushning birinchi qedimi bolghan. Aliy mekteplerde Uyghur tili ishletmeslikni élan qilghanidi. Bu kéchiktürüp ijra qilinidighan olum jazasining huli idi. Arqidinla atalmish "qosh tilliq maarip" sepsetisi qepezdin chiqirildi. Yéqindin buyan Xitay dairliri bu xil til tajawuzini yeslidin bashlashtek niyetlirini ashkare otturigha qoyushmaqta".

Ghulam ependi maqaliside, Uyghur aptonom rayonidiki Xitay partkomining sékrétari Wang léchuenning "qosh tilliq maarip 100 yilliq pilan" dégen sozige, "ene shu olum jazasining axirqi hel qilghuch chéki heqqidiki élandur ''dep tebir béridu. U yene Uyghur rayonidiki Xitay partkomining ,idéologiye sahesige mesul sékrétari Nur Bekrining " Qosh Tilliq Maarip" ning ewzelliki heqqidiki "Tungganlar Xitayche sozleydu, Uyghurlarmu Xitayche sozleydighan bolup ketse néme boptu" dégen sozlirini tilgha alidu we buni Uyghur bolup yashash, Tunggangha aylinip yashash, yaki Xitayning ozi bop kétishning perqini bilmigen, eng towen hayatliq telipidiki yaki haywangha aylinip ketken teqdirdimu peqet yashisamla bolidu, deydighan qarashtiki kishilerge xas ang, dep chüshendüridu.



http://www.uygur.org/images/maarip/qoshtilliq_yesli.JPG



Til -mustemlike qepizining qulupini achidighan achquch


Kanadadiki Uyghur ziyaliysi we siyasi paaliyetchi Ghulam ependi tilning bir milletning barliqi ikenlikini, oz ana tilidin ayrilghan milletning put dessep turushining mumkin emesliki, yene kélip, Uyghurlardek mustemlike astida yashawatqan xelqning tilining cheklinishi bolsa, tebiiy halda ularning mewjutliqini yoqitishtin dérek béridighanliqini eskertip mundaq deydu:

"Til-millet mewjutliqining sherti, til-milletning muhim belgisi. Til -milletning barliqi, milliy til heqqide qedimdin kéliwatqan bahalarning hemmisi korsitiduki, til bolmisa millet bolmaydu, til bolmisa mustemlike el menggü yoqilidu. Bu heqte Fransiye kilassikliridin Alfunis Dod "Eng Axirqi Ders" namliq esiride "til, mustemlike qepizining qulupini achidighan achquch" dégen idi. Mustemlike ellerning tilini saqlap qélishi ene shu qepezning achquchini ozide saqlash bolsa, tilni yoqitish, bu achquchni yoqatqanliqtur; menggü eshu qepez ichide qélish we shu qepez ichide olüp tügesh démektur. Bu nuqtidin éytqanda, Xitaylarning aliy mekteplerde Uyghur tilini chekligenliki, millitimizni olümge hoküm qilghanliqidur. Bu bir bashlinish ikenlikini herkim tesewwur qilalaydu. Ete ottura mekteplerde, ogün bashlan"ghuch mekteplerde, andin jemiyetning hemme saheside tilimiz istimaldin qaldurulidu. Bu heqiqiy türde mewjutliqtin qélish démektur".

Chet’ellerde yashawatqan Uyghurlarmu ana tilini yoqitishqa qarap yüzlenmekte

Ghulam ependi maqalisida, Orta Asiya, Türkiye we Seudi Erebistanlardiki Uyghurlarning ehwali heqqide toxtilip:

"Orta Asiya, Türkiye we Seudi Erebistanlarda yashawatqan Uyghurlarning aldinqi ewladi Uyghur süpitide hayatini axirlashturdi yaki axirlashturiwatidu. Shu yerde tughulghanlar alliqachan milliy tilini bilmeydighan, milliy kimlikini unutqan, hetta milliy kimlikidin chetneshke mayil bir ewlad bolup chiqmaqta. Ularning shu dolettiki asasiy ahale bilen bolghan nopus nisbiti, hayatning herqaysi saheliride ishlitidighan til, hakimiyetning herqaysi qatlamlirida hakim tilning tekitlinishi, telep qilinishi, tedrijiy yosunda ene shundaq yoqilishqa élip keldi. Gerche Orta Asiyadiki ehwal bir az yaxsh, yeni hazir tughuluwatqan balilarningmu Uyghurche tili chiqiwatqan bolsimu, bu asasiy eqim emes." dep yazidu.

Ozbékistandiki Uyghurning milli kimlikini yoqitishi téximu tiz boldi.
Ghulam ependi maqalisida, Ozbékistandiki Uyghurlarni,bolupmu, otken esirning 20 - Yillirida Ozbékistanning perghane wadisida bir milyondin artuq Uyghurning yashighanliqi, Enjan shehiridila birnechche Uyghur ottura mektep we Drama-Tiyatirxanilarning bolghanliqini tilgha élip:

Bügün bu yerlerde birer Uyghur mektipini tapqili bolamdu? 40-Yillarghiche Tashkentte Uyghur tilida metbuat bar idi ,jurnallar neshir qilinatti. Bügün buni tesewwur qilish mumkinmu? Ozbékistanning Qeshqer derya wilayitidiki ahale asasen Uyghurlar idi. Bügün ularning pasportigha qarang ! Hetta metbuatlar "Qeshqer Derya" dégen yer ismini meqsetlik ozgertip "Qashqa Derya" dep omumlashturmaqta,dep yazidu.

Xitayning Kozi Qazaqistandiki Uyghurlarda


Ghulam ependi maqaliside chet’ellerdiki Uyghurlarning asasini qismini teshkil qilghan Qazaqistandiki Uyghurlarning milli hayatining tariyiwatqanliqi heqqide toxtilip:

"Qazaqistanda burundin mewjut bolghan Uyghurlargha ait ilim - medeniyet muessesilirining musteqilliqtin kéyin kichiklitilishi yaki asasen emeldin qaldurilishi, Uyghurche yéziqtiki "yéngi hayat” gézitining Xitayning telipi bilen taqilishi, bu yerdiki Uyghur nopusining külkilik derijide az korsitilishi qatarliqlarmu mushu omumiy éqimni korsitidighan eynektur. Bügünki Xitay we orta asiya jumhuriyetlirining munasiwetlirining yéqinlishishi, bu mewjutluqni kündin - künge yoq qilidighan küchlük bir amil bolup turmaqta, dep eskertidu.


Uyghur tilini cheklesh qarari Xitayning eng yuqiri rehberlik orginidin kelgen

Ghulam ependi Uyghur tilini chekleshning tasaddpiy bir xataliq emesliki , alla burun Xitayning yuqiri derijilik organlirida bu xil qararning élin’ghanliqini we Uyghurlarning buninggha qandaq taqabil turushi kéreklikini otturigha quyup, mundaq deydu:

1998-yili jallatlar kattiwéshi Zhang Zémin wetinimizge kélip "xizmetlerni kozdin kechürgen"de sozligen "muhim sozi" de "her millet oqutquchi, oqughuchiliri shuni éniq tonushi kérekki, jemiyetning tereqqiy qilishigha egiship, tillar kopeymeydu, belki aziyidu" dep bu hokümnamining yéqin arida jakarlinidighanliqidin bisharet bergen idi. Aridin 2 yil otüpla aliy mekteplerde tilimizning cheklinishi, Xitaylarning yoqitish qedimini neqeder tizletkenlikini, buni texrsiz qiliwatqan qandaqtur bir ichkiy sewebning barliqini chüshinish mumkin. Shuning üchün, qilin"ghusi we qilinishi kérek bolghan birdin bir ish, weten ichige qaritilghan teshwiqat. teshwiqatlar arqiliq xelqqe bu süyqestning arqisidin kélidighan bala-qazani her zaman eslitip turush, ularning ana tilgha bolghan muhebbitini kücheytish, bir türluk "jim-Jit qarshiliq" usuli bilen, assimilyatsiyige jeng élan qilish, mewjutluq üchün tirkishish kérek. Bu tirkishish til we diniy étiqadtin ibaret ikki yonülüshte bolushi zorür. Millitimizning mewjutluqi mana shu ikki amilgha baghliq. Bugünki künde bizni Xitaydin ayrip turidighan bir muhim chégra diniy étiqadimizdur. Mana shu ikki muhim chégrini qanche uzaq qoghdiyalisaq mewjutluqimizmu shunche uzun dawamlishidu. U, xelqni til we diniy étiqattin ibaret ikki nuqtida terbiyilesh, yéteklesh, Sherqi Turkistan teshkilatlarning qilishqa tégishlik xizmetlirining eng muhim noqtisi bolishi kérek dep qaraydu. Ghulam ependi maqaliside yene ana tilidin ayrilip, ozining mewjutluqini yoqatqan, bashqa milletler heqqidimu misallar keltüridu.