PDA

View Full Version : Xitaydiki Uyghur Musulmanlar



uyghur1.com
30-09-06, 23:58
http://www.uyghur1.com/uyghur/viewtopic.php?t=6353


Xitaydiki Uyghur Musulmanlar



Kamil Tursun



Kanadadiki CBC teliviziyesining xever analiz sehipeside Ashifa Kassam isimlik ayal yazghuchining “Xitaydiki Uyghur musulmanlar” namliq maqalisi élan qilindi.
Ashifa Kassam Kanadada kishilik hoquq ve ijtimai adalet paaliyetliri bilen shughullinidighan yazghuchilarning biri.


http://www.cbc.ca/news/viewpoint/gfx/photo470_kassam.jpg
Maqale aptori Ashifa Kassam

U maqalisining béshida Xitaydiki musulmanlarning tarixi ve Xitay teritoriyesidiki musulmanlarning tarixta oynighan roli ve ularning yipek yoli sodisigha qoshqan tohpiliridin soz échish bilen birge Xitay ve Mongghol tarixidiki padishahlarning islam dinigha korsetken hormetlirinimu tilgha alidu.
Shien shehridiki 3 esir ilgiri sélinghan,60 ming kishi sighidighan heshimetlik meschitnimu tonushturup otidu.Shundaqla Xitaydiki musulmanlarning omumi sanining 20 milyondin 40 milyonghiche ikenligi ve Tunggan musulmanlirining Xitay xelqi bilen mediniyet, til, en’ene jehettin oxshap kétidighanliqi qatarliqlarni eskertip otidu
Ashifa Kassam maqalisida Uyghurlar heqqidiki sozni mundaq bashlaydu:

Bularning hemmisi Tungganlargha ait. Komunist Xitayda Tungganlar belgilik diniy erkinliktin behrimen qilinghan bolsimu, amma musulman xelqlerning hemmisila bu amettin behriman bolghini yoq. Xitayning gherbi shimal chegrisigha jaylashqan Xinjiang Uyghur Aptonom rayunidiki Uyghur musulmanliri bularning jümlisidindur,- deydu.

Xitay Hokümitining Uyghurlar Heqqidiki Nopus istatistikisi Gumanliq

Aptor maqalisining beshidila Uyghurlarning nopusi heqqide toxtilidu:
Xitay hokumiti yeqinqi nopus tekshürüshide Xinjiang Uyghur Aptonom Rayunidiki Uyghur musulmanlirining sanini 9 milyon, dep élan qilghan bolsimu,amma cheteldiki Uyghur teshkilatliri bu rayundiki Uyghurlar sanining 18 milyondin éship kétidighanliqini eskertmekte. Tibet Aptonom rayunidiki Tibetliklerge oxshash Uyghurlarmu Xinjiang Uyghur Aptonom rayunida kop sanliqni teshkil qilidu.
Uyghurlarning mediniyet jehettiki alahidiliki Merkizi Asiya en’enisini asas qilghanliqidur. Tibetliklerge oxshap ketidighini Xitay komunistik Partiyesi 1949-yili Xinjiang Uyghur Aptonom rayunini qurghandin beri,Uyghurlarning mediniyitini planliq yoqutup kelmekte. Amma Tibetliklerge oxshimaydighan teripi bolsa, Tibetliklerning bu mesilisi Xelqara kechürüm teshkilati ve Kishilik Hoquqni Küzitish Teshkilatigha oxshash teshkilatlirining diqqitini qozghap kelmekte. Amma Uyghurlarning mesilisi bu derijige kotürülgini yoq. Cheteldiki Uyghurlar ichide alahide sehri küchke ige dahi ve ularning mesilini qollaydighan dangliq Holliwot cholpanliri yoq.Bu seveptin Uyghurlarning sergüzeshtilirini dunyada bilidighanlar anche kop emes,dep yazidu.


Uyghurlar Yeqinqi Zamandila Musteqil Dolet Qurghan xelq


Ashifa Kassam maqalisida Uyghurlar aldinqi esirning bashlirida qurghan doletlergimu alahide urun beridu:

1930 ve 1940-yilliri Uyghurlar ikki qetim Sherqi Türkistan Jumhuriyitini mupeqqiyetlik qurup chiqqan bolsimu,amma bu doletler qisqa vaqit mevjut bolup turdi. Beijing Uyghurlar vetinini control qilishqa bashlighandin beri Xinjiang Uyghur Aptonom rayunida qarshiliq herketliri davamlashti..Bolupmu,Xitay komunistik Partiyesi Uyghurlargha qaratqan besimni kücheytishi bilen, bu qarshliq herketliri yoquri kotürülmekte,dep bayan qilidu.


Uyghurlarning Diniy ve Mediniyet Erkinliki Boghulmaqta


Maqale aptori Xitay hokümitining Uyghur Aptonom Rayunida yürgizivatqan dini siyasetliri heqqide toxtulup:
Islamning asasliq alahidilikliri Uyghur mediniyitige singip ketkenliki üchün Tunggan musulmanlirining erkinlikliri kapaletke ige qilghan Xitay komunistliri, Uyghurlarning diniy ibadetlirige qarita qattiq cheklesh tedbirlirini almaqta. Uyghurlarning ramizan mezgilide roza tutishimu cheklenmekte. Kompartiye ezalirining ve 18 yashtin tovenlerning dini paaliyetlerge qatnishishi meni qilinmaqta.Meschilerge qarita intayin qatiq nazaret qilish, küzitish tüzümi yolgha qoyulmaqta,dep yazidu.

Xitay hokümitining Uyghurlarning mediniyiti ve tiligha qaratqan siyasetliri heqqide toxtalghan maqale aptori:
Xitay hokümiti Uyghurlarning mediniyitini yoqutushni nishan qilmaqta.Nurghunlighan Uyghur yazghuchi- shairliri turmilargha tashlandi.Xitay hokümiti teripidin qanunluq neshir qilinghan tarix kitaplirimu cheklendi.

http://www.cnn.com/2001/WORLD/asiapcf/east/10/07/ret.china.reax/story.china.us.uighur.jpg

Gerche Uyghur Aptonom Rayunida Uyghurlar kop sanliqni teshkil qilghan bolsimu, Xitay hokümiti qanunni ozgertip, bu rayundiki mekteplerde Uyghur tilini emeldin qaldurup, Xitay tilini qollinishni yolgha qoydi…dep bayan qilidu.


Xitay Hokümiti Uyghur Rayunigha Koplep Kochmen Kochürmekte


Ashifa Kassam maqalisida Uyghurlarning ixtisadi jehette chetke qeqilishinimu tilgha elip:
Xitay komunistliri Uyghurlarni ixtisadi jehettin chetke qéqip, Xitay puxralirigha ilham bermekte ve ularni ishkiri olkilerdin bayliq menbeliri mol bolghan Uyghur Aptonom Rayunigha küchürüp kelmekte.1949- yili Xitaylar bu rayundiki omumi nopusning 6% ni igelligen bolsa,1978-yiligha kelgende Xitaylarning nopusi 40 %ge chiqti. Kochmen Xitaylargha kopinche,alahide imtiyazliq xizmetler bérilgen.Uyghurlar bilen oxshash xizmetlerni qilghan Xitaylar bolsa,Uyghurlardin yoquri muash almaqta,dep yazidu.


Uyghurlar 11-sintebir Veqesining Qurbanliri


Aptor maqalisida 11-sintebir veqesining Uyghurlargha korsetken tesiri heqqide toxtulup:

Xitay Hokümiti 11-sintebir veqesidin keyin, Amerikining terrorizimgha qarshi élip barghan urushini qollighandin keyin,Uyghurlarning ehvali teximu betterleshti.Xitay hokümiti tenchliqperver Uyghurlar ichidiki milli angning kücheygenlikini ozliri üchün tehdit,dep korsitisitishke tirishmaqta. Hazir Xitay dairliri bu rayunda terrorizimgha qarshi turush nami bilen Uyghurlarni koplep qolgha almaqta.Yeqinda Ozbekistandin tutup kétilgen Kanada puxrasi Hüseyin Jelil bulardin biri, dep yazidu.
Aptor maqalisida Hüseyin Jelilning siyasi partiye qurup,Uyghurlarning erkinliki üchün xizmet qilghanliqi üchün,uning Ozbekistandin tutup ketilgenliki, hazir Xitaydiki mexpi bir yerde sotning hokümini kütüp turivatqanliqi,Kanada Hokümiti Hüseyin Jelil mesilisini Xitay hokümiti bilen sohbetlishishke tiriship baqqan bolsimu,Xitayning ündimey jim turivalghanliqi ve Hüseyin Jelil mesilisining Uyghurlarning yérim esirlik dert- hesretlirini korsitip béridighan tipik misal ikenlikini eskertidu.
Ashifa Kassam maqalisining axirida Uyghur Aptonom Rayunining siyasi jinayetchilerge olüm jazasi eng kop ijra qilinivatqan Xitaydiki birdin- bir rayon ikenliki, BDT organliri ve kishilik hoquq teshkilatlirining,bu mesilige kongül bolivatqanliqi qatarliqlarni alahide tilgha alidu.