PDA

View Full Version : Dogu türkistanda milliyetcilik hareketleri



SONER
25-01-05, 10:52
ÖNSÖZ
Korkusuz Dava Adami
HACI YAKUP ANAT
Birkaq film ve roman olabilecek bir hayati kisacik önsözde anlatabilmem oldukqa zor.
Kaxgar vilayeti Yenisar ilqesi Kagu köyünden bir Uygur tüccari olan Haci Yusuf ile Haci Fatma’dan Bursa’nin Orhangazi ilqesi Qukurbostan mahallesinde 1920 yilinda dünyaya gelen Haci Yakup Bey 9 yaxinda ailesi ile birlikte Dogu Türkistan’a döner.

O dönemde Rus-Uygur ve Uygur-Qin mücadelesi amansiz bir xekilde devam etmekteydi.
1931 de Kumul Ayaklanmasin vermix oldugu moral destekle bölgede bulunan Qin kuvvetlerinin büyük bir kismi Dogu Türkistan’dan qikarilir. Haci Yakup Bey bu sürecin Aksu xehirindeki etkilerini görür ve ilk milli heyacani burada yaxar.
Annesi onu fen bilimlerin agirlikla okutuldugu bir okula yazdirir, Arapqa ve Farsqa’yi da bu okulda ögrenir. 1934 yilinda Aksu’da aqilan Darül Muallimin ilk ögrencisi olur. 1935 de, 15 yaxinda okulu bitirip Üqturpan’in Sattuk Bugra Han ilkokuluna ögretmen olur. Kendisinden 3 yax küqük Abdurrahim Ötkür burada ögrencisi olur.1937 yilininda Urumci’ye gelip önce Maliye Kadirler Mektebi, daha sonra ise Siyasi Kadirler Mektebi’ni bitirir ve 1940 yilinda Hoten’de ilk modern matbaayi kurarak Vatan Gazetesi’nin müdürü olur.
1941 yilinda hiqbir neden göstermeksizin yüzlerce Uygur aydini gibi o da tutuklanir ve 5 yil cezaevinde yatar. Cezaevi hayati onun yarim asirdan fazla sürecek milli mücadelesinin baxlangicini oluxturur.
Hapishanede gizli gizli okudugu Alma ata ve Taxkent’te qikarilan Xark Hakikati, Mehmet Emin Bugra Bey ve Ýsa Bey’in Qinin baxkenti Qunkin’de, daha sonrada Lencu’da qikartmaya devam ettigi Altay Mecmuasi Haci Yakup Beyin yeni kimligini oluxturur ve bu tarihten itibaren de tecavüzcü Rusyaya, ixgalci Qine karxi amansiz bir mücadele iqerisine girer.

Merkezi Ugur Agartix Uyuxmasinin baxkan yardimcisi olunca hizli bir xekilde modern okullarin kurulmasina katki saglar.
1946 yilinda 2. Dünya Savaxi bitince Milliyetqi Qin hükümeti Baxkentini Qünkin’den Nenkin’e alir. O da Nenkine gelip Merkez Üniversitesi Sinir Fakültesinde Uygur Türkqesi’nde dogu Türkistan’da kullanilacak ders kitaplari hazirlamaya ve egitim vermeye baxlar.
1947 yilinda Tiyanxan isimli bir yayin evi kurar ve Tiyanxan Resimlik Mecmua’yi qikarmaya baxlar. Bu Uygurca yayimlanan ilk renkli dergi idi. Bir qok konuxmasinda “Bu xeref bana ait” diye hakli olarak gurur duymuxtur. Yine ayda bir qikan Edebiyat Dergisi’ni de bu dönemde yayinlamixtir.
8 Ekim 1947 yilinda Ýsa Yusuf Alptekin ve Mehmet Emin Bugra’nin daveti üzerine Urumqi’ye gider ve yeni kurulacak olan Erk Partisi’nin tüzügünü yazmakla görevlendirilen grubun baxina getirilir. Bagimsizliktan yana olan Haci Yakup Bey parti tüzügünü de düxüncelerine göre hazirlar. Yüksek Milli Muhtariyet isteyen dönemin liderlerinin hixmina ugrar.
1948‘de Ý. Halk Kurultayi’nda Kurultay Daîmi Konseyi’nin Heyet üyesi olur. Aksu’ya döner ve kisa süre iqerisinde Aksu’daki okullarin ve resmi idarelerin baxinda bulunan Qinlileri görevlerinden alip yerine Uygur görevliler atar. Bu davranixi ile bölgedeki Qinli yöneticiler ile arasi aqilir.
1949 yilinda Qin’de ve Dogu Türkistan’da siyasi yapi degixir ve komünistler her bölgede zaferler elde etmeye baxlar. Herkesinin canini kurtarmak iqin kaqixtigi bir dönemde Altay Nexriyati’nin Müdür Muavinligine teklif edilir. Bu teklifi kabul etmek ölüme bir ex degerdi. Qünkü kominist ixgal gerqeklexmek üzereydi. Bu görevi de tereddütsüz kabul eder ve bedelini 26 yil hapishanelerde yatarak öder.
1995 yilinda Pekin’den Türkiye’ye kaqar. Türk Tarih Kurumu’nda asgari ücretle doqent olarak qalixmaya baxlar. Eski Qince metinlerde yer alan tarihi Türk büyükleri ile ilgili qeviriler yapar.

Türkiyeye gelmesi ile birlikte siyasi mücadelesine de hiz verir. Aburrahim Ötkür’ün onursuzca yazdigi bir maklesine verdigi cevaptan dolayi Türkiyede faaliyet gösteren Uygur vakif ve derneklerin ilgisizligi ile karxilaxir. Gerekli ilgiyi göstermek xöyle dursun aleyhine kampanyalar yaparak Türkiyedeki bürokratlarin ilgisizligine neden olurlar.

Uygur kuruluxlari Dogu Türkistan’da baxlattiklari kixisel qekixmeler ve kiskanqliklari Türkiyede de devam ettirir ve “Bölgecilik”, Uygur deyimi ile “Yurtvazlik” batagina saplanirlar. Yarisi Kaxgarli diger yarisi da Hotenli olur kavgaya baxlarlar. Gulcali ve Yarkendliler de küqük gruplar oluxturup tartixmanin iqerisine girerler. Kendilerine taraf olmayanlari da düxman ilan ederler.

Haci Yakup Bey bugün de devam eden bölgecilik tartixmalarinin her zaman üzerinde durur ve vatanin bagimsizligi iqin mücadeleye yilmadan devam eder.

Kendisine yapilan tehtit ve elextirilere güler:
60 yil, birbuquk milyarlik Qin bana diz qöktüremedi. 3-5 capulcuya boyun egemem, milletim iqin dogrulari yazmaya devam edecegim, der.

Kayseri’de kurulan Dogu Türkistan Kültür ve Dayanixma Dernegi bu elextirilerin dixindadir. Qünkü Haci Yakup Bey bu dernegin ilgisi ve qalixmalarindan qok memnun oldugunu siklikla dile getirirdi.

Haci Yakup Bey’in en önemli özelligi bir aksiyon dava adami olmasidir. Onun bu aksiyonerliginin nedeni Qocuklugunun Kurtulux Savaxi döneminde Türkiye’de geqmix olmasindandir. Yüzlerce kahramanlik hikayeleri dinleyerek büyümüx ve babasi Haci Yusuf Bey’in Osmanli ordusunda Ýngilizlere karxi gösterdigi kahramanliklarin onuru ile büyümüxtür. Bu yenilmez ruhu Dogu Türkistana göqerken yüreginde götürmüx ve ömrünün sonuna kadar korumuxtur.

Haci Yakup Bey’de bilim adamligi, dava adamliginin pexinden gelir. Dogu Türkistanda meydana gelen olaylari seyretmemix ve mücadelenin iqerisinde yer almixtir. Vatan davasinda en sevdigi insanlari bile hatalarindan dolayi elextirmekten qekinmemixtir.

81 yillik ömrün 26 yilini cezaevinde 28 yilini da gözetim altinda geqiren Haci Yakup Bey onlarca makale ve kitabiyla Uygur kültürüne önemli katkilarda bulunmuxtur.

Soner Yalqin 2004

oguzhan
25-01-05, 11:52
sayin Soner bey,
12 subat saat 1130-1430 da
yildiz sarayi'nda
orta asya türk kagitciligi belgesel filmi,
Gazi Ahmed sini hat yazarken-kisa belgesel film,
hoten kagitcilari fotograf sergisi,
hoten kagidi ile ebru ve hat sergisi,
kitaplar tanitim ve hoten kagitciligi

etkinligimiz olacak,
organizator www.ircica.org

vaktiniz olursa davet ediyorum,
Turan ve Yakub beyleri de.
saygilarimla,
oguzhan

not.sergi ve etkinligi sadece kulturel boyutla sinirlayip,
siyasi mesaj ve goruslere yer verilmemektedir.