PDA

View Full Version : Ataqliq tilshunas alim Xemit Tömür wapat boldi



Uyghur News
27-09-06, 19:49
Ataqliq Uyghur tilshunasi Xemit Tömür (hajim) 15-Séntebir küni Ürümchide kisel bilen 75 yéshida wapat boldi.

Alim hayat waqtida Uyghur Aptonum Rayonluq Til-Yéziq Komitétining muawin reisi, Merkizi Milletler Universititining muawin mudiri qatarliq wezipilerni ötigen. U Uyghur millitimizning ataqliq tilshunasi bolup, Uyghur girammatikisi tetqiqatigha asas salghan we bu jehette nurghun qimmetlik eserlerni yézip qaldurghan, nurghun shagirtlarni yétishtürgen.

Merhumning Yette Namizi, 20-Séntebir küni Ürümchi Yenen yolidiki Jigdilik Mesjidide ötküzüldi.

Aliming yatqan yéri jennette bolsun, Amin!

Unregistered
27-09-06, 21:38
Keyni-keynidin ketip baridu alimlirimiz. Uning ejiri menggu nur chachidu.

Unregistered
28-09-06, 03:19
Merhum ustazning yatqan yeri jennette bolghay!

Unregistered
28-09-06, 10:15
Rehmetlik Qedimiqi Uyghur Tilshunasliqi tetqiqatini yuquri pellige epchiqqan idi. Alla merhumning yatqan yerini jennet qilghay, Amin.

Unregistered
28-09-06, 10:34
Xemit Tömür ning Terjimali:
http://www.biliwal.com/muxbir/images/Xemit.jpg
Biliwal xewiri. Dewrimizning töhpikar oghlani, ataqliq tilshunas, péshqedem maaripchi, shijaetlik terjiman, professor Xemit Tömür ependi 1931-yili 11-ayning 25-küni Turpan oymanliqining Idiqut téghi étikidiki Qarighuja yézisida olturushluq hünerwen ailiside tughulghan. 1939-yilidin 1945-yilighiche Ürümchi, Bariköl qatarliq jaylarda bashlan’ghuch we toluqsiz ottura mekteplerde oqughan. 1948-yilidin 1949-yilighiche sabiq Shinjang Ölkilik til mektipide oqughan.

1949-yili 10-aydin 1950-yili 5-ayghiche herbiy sepke qatnashqan, kéyin yerlikke almiship, 1950-yili 5-aydin 1951-yili 5-ayghiche Kucha Nahiyilik 1-bashlan’ghuch mektepte oqutquchi bolghan. 1951-yili 5-ayda sabiq Shinjang Ölkilik kadirlar mektipige oqushqa kelgen we shu yili shu mektepke xizmetke teyinlinip, 1954-yili 11-ayghiche bu mektepte ishligen. 1954-yili 11-ayda xizmet éhtiyaji bilen sabiq Merkiziy Milletler Instituti (Hazirqi Merkiziy Milletler Uniwérsitéti)gha yötkilip bérip 1992-yili 4-ayghiche mushu mektepte ishligen.

Ataqliq tilshunas, péshqedem ustaz Xemit Tömür ependi sabiq Merkiziy Milletler Institutidiki 38 yilliq aliy maarip bilen shughullinish jeryanida barliqini Uyghur tili oqutushi we tetqiqatigha béghishlap, bu sahede bösüsh xaraktérlik netijilerni yaratti hem bu arqiliq yéngi dewr Uyghur til-yéziq tetqiqatini yükseldürüsh we tetqiqat qoshunini shekillendürüsh üchün zor töhpe qoshti. Xemit Tömür ependi 1992-yili 4-ayda Shinjang Uyghur Aptonom Rayonluq Milletler Til-Yéziq Xizmiti Komitétigha yötkilip keldi, 1997-yili dem élishqa chiqqan’gha qeder komitétning tetqiqat bölümide tetqiqatchi bolup ishlidi.

Xemit Tömür ependi özlükidin öginip til ilmi boyiche aliy mektep sewiyisini hazirlidi. U qandaq memuriy wezipe üstige yükeln’gen bolushidin qet’iynezer, bashtin-axir oqutushning birinchi sépide turup, oqughuchilargha Uyghur tili oqushluqi, Uyghur tili grammatikisi, Uyghur tili tetqiqati, Chaghatay Uyghur tili, terjime nezeriyisi we emeliyiti qatarliq derslerni ötti, aspirantlarni terbiyilidi, chet ellik bilim ashurghuchilargha yétekchilik qildi.

Xemit Tömür ependi Uyghur tili oqutushi jeryanida Uyghur tiligha ait grammatika kitablirining tolimu toluqsizliqini, Uyghur tilining özige xas xususiyetlirining toluq bayan qilinmighanliqini hés qilip, Uyghur tilining grammatikisini chongqurlap tetqiq qilishqa bel baghlidi. Uzun yilliq tetqiqatining netijisi süpitide 1987-yili «Hazirqi Zaman Uyghur Tili Grammatikisi» (morfologiye) namliq 528 betlik mexsus eserni neshr qildurdi. Uyghur tili boyiche birqatar yéngi közqarashlar otturigha qoyulghan bu kitab dölet ichi we sirtida küchlük inkas qozghap, Uyghur tili tetqiqatigha türtke boldi. Bu netije Béyjing shehiri boyiche ijtimaiy pen tetqiqat netijiliri boyiche munewwet tetqiqat netijisi mukapatigha érishti. Sabiq SSR Penler Akadémiyisining muxbir ezasi, Uyghurshunasliq Institutining mudiri, professor Xojaexmet Seidwaqqasof qatarliq ottura Asiyadiki tilshunas, alimlar Xemit Tömürge xet yézip bu kitabqa yuqiri baha berdi. Qazaqistan döletlik pédagogika Uniwérsitéti Xemit Tömürni Almutada ziyarette bolup, Ottura Asiyadiki kespdashlar bilen ilim almashturush we léksiya sözleshke teklip qildi.

Xemit Tömür ependi Uyghur Aptonom Rayonluq Milletler Til-Yéziq Komitétigha yötkilip kelgendin kéyinmu dawamliq Uyghur tili tetqiqati bilen shughullandi hemde 1997-yili neshr qilin’ghan chong hejimlik «Hazirqi Zaman Uyghur Edebiy Tilining Imla We Teleppuz Lughiti»ni muawin bash tüzgüchi bolup qatnashti. U Abdureop Polat ependi bilen birlikte tüzgen Hazirqi zaman Uyghur tili bilen sélishturush asasidiki «Chaghatay Uyghur Tili» namliq derslik kitab dölet Milletler Ishliri Komitéti boyiche ijtimaiy pen tetqiqat netijilirini bahalashta munewwer netije mukapatigha érishti. Xemit Tömür bashqilar bilen hemkarliship, qedimki yazma yadikarliqlirimizdin «Tewarixiy Musqiyyun», «Etebetul Heqayiq» qatarliq eserlerni transikipsiye, terjime we tetqiq qilip neshr qildurdi. U yene 1990-yili Junggo Ijtimaiy Penler Neshriyati neshr qilghan «Junggodiki Milletlerning Qedimki Yéziqlirini Resimlik Tonushturush» dégen kitabning tehrirlikige qatnashti we kitabning «Chaghatay Yéziqi» qismini ishlep berdi. Uning tetqiqatchi Mirsultan Osmanof bilen birlikte élan qilghan «Bizning Chaghatay Tili Toghrisidiki Qarashlirimiz» namliq chong hejimlik maqalisi, Uyghur Aptonom Rayoni boyiche ijtimaiy pen tetqiqat netijilirini bahalashta birinchi derijilik mukapatqa, u hazirqi zaman Uyghur tiligha terjime qilip neshr qildurghan Chaghatay tilidiki dunyawiy meshhur eser «Baburname» munewwer netije mukapatigha érishti. U yene Béyjing Uniwérsitétidiki Li Shyang xanim bilen birlikte «Pars Tilidin Asas» namliq hem derslik hem lughet rolini oynaydighan katta eserni Xenzu we Uyghur tilida tüzüp neshr qildurdi.

Xemit Tömürning edebiy terjime jehettiki emgeklirimu az emes, u Mawdun, Jaw Shuli, Lu Wénxua qataliq Xenzu yazghuchilarning nurghun hékayilirini we «Dung Sunruy», «Suluq Yézida Bahar», «Ana», «Yaylaqtiki Batur Qush» qatarliq kinolarni Uyghurchigha terjime qildi. 1978-yili Medeniyet Ministirliki Edebiyet-Senét tetqiqat yurtining Muzika Tetqiqat Orni toplap neshr qilghan «Shinjang Ili Xelq Naxshiliri» Xu Jinxua bilen birlikte Xenzuchige terjime qilip berdi.

Xemit ependi 1979-yili dotséntliqqa, 1986-yili proféssorluqqa kötürüldi. 1981-yilidin hazirghiche uda 4 qarar Gowuyüen Ilmiy Unwan Komitéti Penler Boyiche Bahalash Guruppisining ezaliqigha teklip qilindi. 1998-yili Uyghur Aptonom Rayonluq Tarixiy Matériyallar Tetqiqat Yurtining tetqiqatchiliqigha teklip qilindi. 1980-yilidin bashlap ilgiri-kéyin bolup, Junggo Türkiy Tillar Tetqiqat Jem’iyitining daimiy muawin mudirliqi we mudirliqigha, Junggo Milletler Qedimki Yéziqliri Tetqiqat Jem’iyitining we Junggo Milletler Tilliri Ilmiy Jem’iyitining muawin mudirliqigha, Dölet Milletler ishliri Komitéti Ilim Hey’itining ezaliqigha, milliy mesililer tetqiqat merkizining muawin bashliqliqigha, Junggo Uyghur Tarixi-Medeniyti Jem’iyiti Mudiriyitining daimiy ezaliqigha saylandi yaki teklip qilindi. 1983-yili Junggo til Ilmiy Jem’iyitige qatnashti. 1993-yili Shinjang Uniwérsitétining tekliplik proféssorluqigha, 1994-yili Shinjang Pédagogika Uniwérsitéti Az sanliq Milletler til-edebiyati boyiche magistérliq nuqtisining qoshumche wezipilik proféssorluqigha, 1995-yili Merkiziy Milletler Uniwérsitétining qoshumche wezipilik proféssorluqigha teklip qilindi.
(Süretni Nijat Nuriyof tartqan)

Menbe:http://www.biliwal.com/GoogleTap_SG_article_910.html