PDA

View Full Version : Ejderha dunyagha chishini körsitiwatidu, tčxi otini pürkimidi.



SEHER
28-12-17, 11:53
Ejdiha dunyagha chishini körsitiwatidu, téxi otini pürkimidi.

Qoshumche téma: Xitayning bir yol, bir belwagh chüshi, kona tékistke éytilghan yéngi muqam

(Xitayning bir yol bir belwagh istratégiyesi heqqide mulahize)

Seher.

Yéqinda Watisup(WhatsApp) guruppisidin bir Qazaq ziyaliysining Qazaq xelqi we ziyaliylirigha xitayning Qazaqistan’gha singip kirishidin segek bolushi kérekliki heqqide sözligen bir sözini anglap qaldim. Bu Qazaq ziyaliysi, sözide Qazaqistandiki barliq Qazaq ziyaliylirini, xitayning hiyle-mikir we suyiqestliri aldida segek bolushqa chaqirghan idi.

Bu Qazaq ziyaliysining Watisup guruppilirida tarqatqan sözide, xitayni oxshitip, ejdiha dunyagha chishini körsitiwatidu téxi otini pürkimidi dégen nahayiti yoshurun mene yoshurun’ghan bir jümle sözni ishletken. Menmu bu Qazaq qérindishim ishletken shu oxshitishni maqalemning mawzusi qilip ishlitishni muwapiq kördüm.
Bu Qazaq ziyaliysi yene dunya xitay dése, dangliq xitay kino cholpini Ji Ki Jen (Jackie Chan) ning külümsirep turghan chirayini köz aldigha keltürüwatidu. emma xitayning yene bir yüzini téxi körmidi dégen.
Yéqindin buyan xitay hökümitining, Sherqi türkistanda yashawatqan Qazaq xelqigimu Uyghur xelqige yürgüzüwatqan rezil siyasetlerni qollinishqa bashlap, pasportlirini tartiwalghanliqi, jümeying xeyrlik bolsun dégen sözni ishletkenliki üchün türmilerge tashlighanliqigha oxshash ehwallarning yüz bérishi, Qazaq xelqi we Qazaq ziyaliylirida zor oyghinishlar peyda qilghan.

Yéqinda xitay, dunya omumi kölimining 26%tini, 65 tin köp döletni orighan, 3 déngiz 2 quruqluq yoli, 5 yönilish ni öz ichige alghan bir yol bir belwagh türini otturigha qoyuwatqan bolup, xitay bu tür bésip ötidighan 65 döletke yuqiri süretlik tashyol, port, tömür yol, we ayrodrom arqiliq biwasite béyjinggha baghlinishni ishqa ashurushni pilanlimaqta. Yapilaq déhqan tili bilen éytqanda xitay dunyagha “akang qarighay yolungni, kowrüküngni, portungni, tömür yolungni yasap béridu, dollardin ensirime peqet gépimdin chiqmisang boldi” dewatidu. Dunya metbu’atliri xitayning dollarni dunya quruqluqi we déngiz okyanlirigha ayimay chéchiwatqanliqidek bu herikitini, “yumshaq singip kirish” dep teswirlewatidu. emma méning, xitayning bu xil dunyaning derwazisini “qizil bolaq” (红 包)bilen chikijendek külümsirep turup urushini “ naz kereshme diplomatiye “ dep teswirligüm bar.

Xitay bir qarighanda, gherbke sayahet filimidiki qarangghu ormanliqlarda Tangsingning aldigha közlirini xumarlashturup külümsirep chiqidighan, naz kereshme jin qizlargha oxshisa, yene bir qarighanda hemme nersini dollar bilen kontrol qilimen deydighan qara qol teshkilatlirining mafiyelirige oxshaydu.

Men, 7.6 milyardliq dunya nopusining 4.5 milyardliq qismini öz ichige alghan, 305 milyard dollar xejlinishi mölcherliniwatqan, hazirgha qeder xitay tereptin 124 milyard dollar meblegh sélinip bolghan, xitay meydisige urup, “dunyani akang qarighay bashquridu” dewatqan xitay ning bu kéngeymichilik türini bir lükchekning bir mehellidiki bir sheherdiki we yaki bir yurttiki lükcheklikining dunyagha héch nomus qilmay kéngiyishi dep qaraymen. Elwette bu “lükchek” ni dunyada bir küch tur déyishi kérek. Türkiye bash ministiri Rejep Tayyip Erdoğanning bir sözi bar “ pirewindek zalimlarning aldini tosalaydighan musa haman bir küni otturigha chiqidu deydighan.

Dunyada xitayning xuy peylini Uyghur millitidek yaxshi bilidighan yene bir millet bolmisa kérek. Xitay Uyghur xelqining söyümlük ana wetini bolghan sherqi türkistan’gha singip kirgendimu, xuddi hazir dunyagha singip kirgendek, naz kereshme külümsirep, uyghurlarning ishiki aldidiki qarlirini tazilap, boway momaylarning chach–saqallirini yasap, süyini toshup otunini yérip kirgen idi. Aridin az kem 60 yil ötken bügünki künde, uyghurlar “way dat” dégenche öy makanini xitaygha tashlap jénini élip qéchishqa mejbur boluwatidu. Körünüp turuptuki dunyamu way dad xitaydin jaq toydum, buni qandaq qilip qoghlap chiqirarmen dégen bir künni beshidin kechüridu. bir yol bir belwagh istratégiyesimu xitay qizil armiyesining sherqi türkistanni qandaq kontrol qilghanliqining del özi.

Xitay –pakistan iqtisadi karidori -----Timtas emes bu makan.



Shijinping özi otturigha qoyuwatqan bir yol, bir belwagh shérin chüshige peqet sherqi türkistandiki ikki liniye bixeter we rawan bolghandila érisheleydu. Buning biri 60 milyon dollar meblegh séliwatqan xitay Pakistan iqtisadi karidori. Bu karidor sherqi türkistanning qeshqer shehiri we qaraqurum taghliri arqiliq pakistanning baluchistan ölkisige we axirda pakistanning guwada porti arqiliq hindi okyan’gha tutishidu.
Yene biri Qazaqistan bilen sherqi türkistanni tutashturidighan, qorghas quruqluq bazisi.

Xitay, qeshqer -Pakistan arqiliq hindi okyan’gha tutishish üchün pulni bolushigha xejlewatidu. démek sherqi türkistan asasliq tügün hésablan’ghan, xitay -Pakistan iqtisadi karidori bolmighan shara’itta xitayning hindi okyan’gha tutishishi mumkin emes u chaghda shijinpingning bir yol bir belwagh shérin chüshige yétishimu mumkin emes. Shunga xitay qara qurum taghlirini kesip ötüp hidi okyan’gha tutishidighan 3 ming km uzunluqta yuqiri süretlik tash yol yasawatidu pakistanda.

Démek, xitay –pakistan iqtisadi karidori pütkende Xitay biwasite pakistan arqiliq ottura sherq we afriqagha tutushidu.

Emma xitay Pakistan iqtisadi karidori shijinpingning bir yol bir belwagh chüshidiki eng nazuk halqa bolup, bu yoldin xitay malliri hindi okyan’gha andin ottura sherq we afriqagha tutashqan bilen eger weziyet ishning tetürige örülgende yeni shijinpingning shérin chüshige qara bésip qalghanda, bu yollar xitay malliri mangidighan yol emes, belki xitay qizil armiyesi pakistanni bésiwalidighan yollargha aylinishi mumkin.
Xitay Pakistan iqtisadi karidori térrorluq weqeliri eng köp yüz bériwatqan musulmanlar igidarchiliqidiki rayonlardin we etrapliridin kesip ötidighan bolup, xitay neziride sherqi türkistanmu bir térrorluq bazisi hésablinidu.( gerche sherqi türkistanning térrorluq bilen héch alaqisi bolmisimu)
Shuning üchün xitay bir yol bir belwagh istratégiyesining bashlinish nuqtisi hésablan’ghan sherqi türkistanda bir milyon qoralliq esker turghuzmaqta. Bu xitaydiki 2 milyon qoralliq esker omumi sanining yérimini igileydu.(bu sözlerni yawropa –xitay wekiller ömikining sabiq bashliqi Charles parton bir léksiyeside otturigha qoyghan).

Xitay bir yol bir belwagh istratégiyesini emelge ashurush üchün, sherqi türkistandin qushlarningmu uchup ötüshige ruxset qilmasliqi kérek. Eger kérek bolsa, bu zéminning heqdar igiliri hésablan’ghan Uyghurlarni tankiliri bilen dessep cheyliwétishi kérek. Sherqi türkistanda quruluwatqan tarixtiki natsist girmaniyesining ölüm lagérlirini eslitidighan terbiyelesh lagérlirining qurulushi, uyghurlarning DNA ning tekshürülüshi shu wejidin.

Xitay, xitay Pakistan iqtisadi karidorigha shundaqla pakistanning shamal énérgiyesi we quyash énérgiyesi qatarliq türlirige nahayiti yughuri miqdarda meblegh séliwatqan bolup, Pakistan, xitayning ottura asiyadin qalsa 2- arqa hoylisigha aylinip qalghan.
Bu karidor arqiliq xitay tawarliri gherbke, gherbning néfit we tebi’iy gazliri xitaygha 12 künde yétip baridu. Xitay- Pakistan iqtisadi karidori, shamal énérgiyesi, quyash nuri énérgiyesi we kömür gaz turuba yoli qurulushi, yughuri süretlik tashyol qurulushi we tömür yol qurulushi qatarliqlarni öz ichige alidu. Xitay Pakistan bilen yene nahayiti küchlük herbiy hemkarliqmu ornatmaqta.
Undaqta xitay pakistanni bek yaxshi körüp ketkenliki üchün, pakistanliqlar béyip yaxshi kün kechürsun dégen meqsette pakistan’gha meblegh séliwatamdu? Bu derijidin tashqiri mebleghlerge, xitayning rayon’gha we dunyagha qedemmu qedem singip kirish we kéngeymichilik qilishtin ibaret héli mikri yoshurun’ghan.

Pakistandiki ziyaliylar, öktichi partiyeler we pakistandiki oyghaq kishiler, xitayning pakistan’gha singip kirip, pakistanni xitay tesiri astidiki afriqidek bir ehwalgha chüshürüp qoyushidin qattiq endishe hés qilmaqta.

Xitay bir yol bir belwagh qurulushining bashlinish éghizi hésablan’ghan xitay Pakistan iqtisadi karidori ( töwende xelq’ara metbu’atlarda in’glizche qisqartip ishlitiwatqan CPEC dégen sözni ishlitimen). Jughrapiyesi xitay üchün bésip ötüsh teske toxtaydighan jughrapiyedin ibaret. bixeterlik nuqtisidinmu shundaq. Bu ishning bashlan’ghuchi. Xitay CPEC te “chüjini küzde sanishi” kérek. Xitayning bir yol bir belwagh istratégiyesi “timtas bolmighan makan” din késip ötidu.

Ejdiha yalghuz pakistan’ghila emes, belki ban’giladésh, sirilanka we népalghimu nahayiti qorqunchluq yughuri reqemler bilen meblegh séliwatidu. Emma bu mebleghlerning arqisigha nahayiti shum gherezlerning yoshurun’ghanliqini bu döletlerdiki xelqler hés qilighliq.
Ejdiha dunyagha téxi chishini körsitiwatidu. Oyunlar, zeher pürküsh we ot pürküshler emdi bashlinidu.

Emma xitay merdlik bilen pul chéchiwatqan CPEC Timtas bolmighan bir makan. Timtas bolmighan bu kengri jughrapiyede kimler at chapturup qamchisini pulanglitip kélip ketmidi? Qéni özlirini dunyaning patmas quyashi dep teswirligenler we seltenet sürgenler? Téxi tünügünla dunyaning patmas quyashimen dewatqan sewitler birliki mana mushu timtas bolmighan jughrapiyening etrapida pétip ketmidimu? Eger pelekning chaqi tetür chörgileshke nésip bolup, dunyaning bügünki patmas quyashimen dewatqan Xitay pétip kétidighan ehwal yüz bérip qalghan ehwal astida, xitay –pakistan iqtisadi karidorining ismi sherqi türkistan- Pakistan iqtisadi karidorigha özgirishi mumkin. U chaghda 3 ming km liq bu karidor sherqi türkistanni taki hindi okyan’gha qeder tutashturup, sherqi türkistanning dunyagha ulishishigha zémin hazirlaydu. Shundaqla sherqi türkistanning déngiz okyanlardin yiraq, ichki quruqluq döliti bolushtek ré’alliqigha xatime béridu. Biz choqum her sherrining arqisida bir xeyrning yoshurunup yatqanliqini bilishimiz kérek.

Xitay-Qazaqistan Qorghas quruqluq bazisi.

Xitay dollarni ayimay chichiwatqan we intayin aldirashchiliq bilen tömür yol yasawatqan yene bir dölet Qazaqistan. Xitay Qazaqistan’gha meblegh sélish jehette rusiyedin qalsa 2-chong meblegh salghuchi hésablinidu.
Xitay Qazaqistanning énérgiyesige köz tikiglik shundaqla Qazaqistan arqiliq dunyagha ötmekchi. Xitay jughrapiyelik kéngeymichilikining 2-ötüshme tügüni Qazaqistan. Qazaqistan mol yer asti we yer usti énérgiye bayliqi bilen xitayning échirqap ketken énérgiyege bolghan éhtiyajini qanduridighan yaxshi jay. shundaqla, xitayni bir yol bir belwagh shérin chüshige ulashturidighan ötüshme köwrük. shunga xitay qazaqistanning tömür yol qurulushigha zor meblegh séliwatidu. eger Qazaqistan bolmighan shara’itta xitayning bir yol bir belwagh shérin chüshining emelge éshishi mumkin emes. eng muhim bolghini Qazaqistan’gha eng yéqindin chégrilinidighan ghulja qorghas quruqluq porti arqiliq xitay yawropagha öteleydu. Démek sherqi Türkistan xitayning Qazaqistan yönilishi arqiliq dunyagha yüzlinishidimu merwayittek chaqnap turmaqta. Xitay bu yönilishte, qorghas, Qazaqistan, ezerbeyjan, gürjistan qatarliqlarni bésip ötüp Türkiyege tutushidu
Qazaqistan xitayning pakistandin qalsa eng köp meblegh séliwatqan döletlirining biri bolup, xitay qazaqistanning kanchiliq, néfit we yéza igilikige 30 milyard amérika dolliri meblegh salghanliqi melum.
xitay yene Qazaqistan -xitay tömür yoli arqiliq yiligha 50 milyon tonna mehsulatini dunyagha toshuydu. buning üchün xitay qazaqistandin, sherqi türkistanning ili wilayitige jaylashqan qorghas quruqluq bazisi qurulushigha 600 milyon amérika dolliri meblegh salghan. emma ghulja xelqi bundaq xelq’araliq istratigiyelerdin qilche menpe’etke érishelmeydighan bolup, xitay bu altun yolning heqliq igiliri hésablan’ghan uyghurlarni, yighiwélish orunlirigha yighiwalmaqta DNA ewrishkilirini yighmaqta we xitaylar bilen mejburiy qoshmaq tughqan bolushqa mejburlimaqta. buninggha aktip qatnashmighanlarni ikki yüzlimichi kadir dep türmilerge tashlimaqta.

Undaqta Qazaqistan xitay üchün timtas makanmu? Yaq, gerche hazir timtas bir makandek körünsimu, emma Qazaqistan qaynawatqan bir qazan, kélechekte tashqinlishi mumkin.
Qazaqistan xelqi we qazaqistanliq ilghar ziyaliylar, xitayning Qazaqistan’gha naz-kereshme siyasiy diplomatiye bilen singip kirishining Qazaqistan’gha tesir körsitishidin endishe qilip kelmekte idi. emma, xitay téxi Uyghur xelqige salghan zulumlirining 100 de birini Qazaq xelqige körsetmidi.
Uzundin buyan Qazaq xelqige chishini körsitip kelgen ejdiha yéqindin buyan, Qazaq xelqige ot pürküshke bashlidi.
Mesilen. 1-Qazaqistanliq Qazaqlarning ili oblastidiki Qazaq tughqanliri bilen bolghan téléfon we herqandaq uchur alaqisi üzüp tashlandi.
2- jümeringiz mubarek bolsun, allagha amanet, alla xalisa, essalamu’eleykum dégendek sözlerni ishletken Qazaqlar az dégende 3 yilliq türmige tashlandi.
3-Sherqi türkistanda yer mülki bolghan Qazaqlarning, yer mülki musadire qilindi. Ete yaki ögün xitay uyghurlargha qollan’ghan hemme siyasetlirini Qazaqlargha qollinip, Qazaqlarnimu xitaylar bilen tughqanlishishqa qistishi, öyidiki jaynamazlirini hökümetke tapshurup bérishke qistishi, ularning namaz oqughanliqi we yaki dini gep sözlerni qilghanliqi üchün terbiyelesh merkezlirige yighiwélishi, Qazaqlarningmu DNa ewrishkisini toplishi, buninggha naraziliq bildürgenlerni ikki yüzlimichi Qazaq dep türmilerge tashlishi mumkin. Dunyagha köz alaytiwatqan xitaydin her sherrini kütüsh tamamen mumkin.
Yene bir jehettin, Qazaqlar bilen Uyghurlar uruq tughqan, ular béshigha kelgen oxshash qismetlerde tézla ittipaqlishalishi shundaqla xitaygha qarshi bir küch bolup uyushalishi mumkin.
Undin bashqa xitay bir yil ilgiri, eger xitay dölitining menpe’etige ziyan yétidighan herqandaq bir heriket, chet’ellerde yüz Bergen ehwal astida, xitayning u döletlerge esker ewetip tinchitish hoquqining barliqi heqqide bir qanun maqullidi. Eger kélechekte Qazaqistandiki Qazaqlar bilen uyghurlar birliship, xuddi hazirqi sirilanka we filippinlarda körülüwatqandek xitayning kéngeymichilikige qarshi isyanlar keltürüp chiqarghan teqdirde, Qazaqistandiki isyan we xitaygha qarshi heriketlerni basturush üchün qazaqistan’ghimu esker ewetishi mumkin. u chaghda Qazaqistan hazir nurghun meblegh sélip quruwatqan, hazirche xitay mallirini dunyagha toshuydighan, Qazaqistan qorghas tömür yolida xitay eskerliri we éghir tiptiki qoralliri toshulushi mumkin.
Undin bashqa Rusiye Türkiyege herbiy we istratégiyelik jehette hemkarlishish we dostlishish teklipini qoyuwatidu. Eger bu teklip emelge éship qalghan ehwal astida, rusiye shangxey hemkarliq teshkilatidin chiqip kétip, türkiye bilen birlikte ottura asiya rayonida öz tesir da’irisini kéngeytishi mumkin. Undaq ehwal astida xitayning ottura asiyadiki tesir da’irisi suslishidu dégen gep. Ottura asiya jumhuriyetliri xitay tesiri we singip kirishi astida qalghandin héssiyat jehette uruq tughqini hésablan’ghan türkiye bilen rusning tesiri astida qalghanni bekrek xalaydu dep oylaymen. Eger ishlar bashqiche bolup, xitayning shérin chüshi, qara bésishqa özgergen ehwal astida
Xitay kéngeymichilikining simwoli bolghan Qazaqistan- qorghas tömür yoli dat basqan tömür-tersekler qatarida tashlinip qélishi mumkin. Dunya her küni dégüdek özgirip turuwatqan bügünki künde kim- kimni séning musteqilliqingdin ümid yoq dep éytalaydu. Bir kün kélidu sular ulghiyip béliqlar chümülilerni yeydu, bir kün kélidu, sular tarap chümüliler béliqlarni yeydu. Eger xitay waqti sa’iti kélip xuddi sewitler birlikidek ghulap chüshidighan ehwal yüz bérip, sherqi türkistan musteqilliqigha érishish minutliri yétip kelgende, Qazaqistan qorghas tömür yoli yene janlinip, sherqi türkistan- Qazaqistan dostluq tömür yoligha aylinishi mumkin. U chaghda yene sherqi türkistan, Qazaqistan, ezerbeyjan, gurjistan, we türkiye qatarliq qérindash döletlirini bésip ötüp biwasite aq déngizgha tutishidu dégen gep. U chaghda bu yönilishtimu sherqi Türkistan déngiz okyanlardin yiraq ichki quruqluq döliti dégen tarixqa xatime béridu.



Xitayning bir yol bir belbagh xeritisi bizge we dunyagha nimini chüshendürüp béridu? bu xerite bizge we dunyagha, bir qarighanda shéker yalitilghan yéngi bir tereqqiyat iqtisadi jughrapiyesini körsetse yene bir qarighanda naz kereshme bilen tolghan, xitayning dunyagha singip kirishtin ibaret setenglik hiylisini anglitidu. bir qarimaqqa yawro- asiya jughrapiyesini tutashturidighan bir iqtisadi belwaghni körsitidu. emma bu yol we bu belwaghning tizgini hazirche xitayning qolida. Bu xerite bizge we dunyagha,
yol we belwagh bésip ötidighan nurghunlighan so’al astidiki yollarni anglitidu. Xitay téxi bu egri-bügri yollarning bashlanghuchida.
Bu xerite bizge, xitayning shérin chüshi bolghan bir yol bir belwagh istratégiyesining asasliqi musulmanlar we uyghurlarning qérindishi hésablinidighan türki döletlirini bésip ötidighanliqidin dérek bermekte. Bu xerite bizge yene sherqi türkistanning, xitayning shérin chüshini emelge ashurush we ashuralmasliqida körsitidighan muhim istratégiyelik ornini körsetmekte. bu xerite bizge yene, eger xitay yéqin kélechekte ghulap chüshken ehwal astida, xitayning tatliq shérin chüshliri sozulup yatqan bu yol we belwaghqa uyghurlarning igidarchiliq qilidighanliqi héch bolmighanda bu, dunyagha tutashqan uzun yolda uyghurlarning söz sahibi bolidighanliqidin dérek bermekte. Bu xerite bizge yene, xitayning néme üchün uyghurlarni bu altun jughrapiyedin yoq qiliwétishke aldirawatqanliqining jawabini bermekte. Chünki xitay özini dunya bazarlirigha tutashturidighan bir jughrapiyede, hem musulman hem türk, hem musteqilliq isyanliri tarixtin buyan bésiqmay kelgen Uyghur dégen bir milletning mewjut bolup turushini, özining shérin chüshining emelge ashurushigha saye tashlap turushini esla xalimaydu. shunga xitay yéqinqi 2-3 yil ichide natsist gérmaniyesi tarixta yehudiylargha qollan’ghan wehshiy usullarni dunyaning közi aldida qolliniwatidu. Bundin kéyin uyghurlarning teqdiri téximu échinishliq bolushi mumkin.

“Bir yol bir belwagh” duch kélidighan tosalghular we Xitayning yéqin kelgüside ghulash éhtimalliqi.

“Bir yol bir belwagh” din ibaret xitay shérin chüshi duch kélish éhtimalliqi bolghan tosalghular töwendikiche.
1- “bir yol bir belwagh” dunya nopusining 26% tini teshkil qilidighan, 65 döletni we 65 xil medeniyetni késip ötüp yawropagha tutishidu. Bu yolda musulmanmu türkmu, térrormu, ermenistan ezerbeyjan qatarliq öz ara sürkilishliri bolghan döletlermu, shundaqla xitayning öz döletlirige meblegh sélish bahaniside singip kirishini xalimaydighan öktichi küchlermu bar 65 döletning tamozhnisi bar. Shundaq bolghanliqi üchün bu yolning xitay üchün bek rawan bolup kétishi intayin qiyin.
2- “Bir yol bir belwagh” özi bilen birlikte yene medeniyet almashturush we insanlarni chüshinish deydighan bir türnimu élip barmaqchi. Xitay ezeldin bashqilarning medeniyitini hörmet qilip baqqan bir millet emes. Shundaq bolghanliqi üchün tekebbur xitay medeniyiti özi bésip ötidighan döletler medeniyetliri bilen, medeniyetler toqunushi peyda qilishi mumkin.
3- Xitay tömür yol bilen yawropagha toshighan mallirining tennerxi déngiz bilen toshulghan’gha qarighanda qimmetke toxtaydu. emma xitayning meqsiti tijaret emes belki singip kirish. Shunga xitay yawropadiki markilargha hemde italiye putbolchiliqigha oxshash türlerge meblegh salmaqta. Bu yerdiki mesile, kimning söz sahibi bolush mesilisi. Bundaq bazar talishish jeryanida kélip chiqidighan mesililerde, xitay yawropagha 40 milyard Amérika dolliridin artuq meblegh salghanliqi üchün qarar igisi bolushi kérekmu? yeni xitay lidirliq qilishi kérekmu? Yaki yawropa birlikidiki döletler lidirliq qilishi kérekmu. Yawropaliqlar bashqilarning özlirige lidirliq qilishini hergiz xalimaydu.
4- Xitayning xuy peyli boyiche bolghanda, xitay bir dölet yaki rayon’gha singip kirgende, mustemlikichilik tamghisini shu rayon shu döletlerge urup mangidu. Yaki öziningkige aylanduruwalidu. Mesilen(china town) dégendek. Yeni shu rayon shu döletlerdiki kocha restilerning, ayrodrom we baghchilarning ismini xitaychilashturup mangidu. Mesilen qirghizistan qatarliq ottura asiya döletliridiki Dingshawping yoli dégendek. Eger xitay yawropagha singip kirish jeryanida, yawropadiki tarixi yollarning we jaylarning namini Dingshawping yoli, Shijinping yoli, yaki xitay chüshi yoli, yaki bir yol bir belwagh yoli qatarliq yollargha özgertküsi kélip qalghan shara’it astida, yawropaliqlar buninggha qandaq inkas qayturar?
5- Shijinpingning Bir yol bir belwagh chüshi, anche mustehkem bolmighan bir yol, buningda hazirdin bashlap malimanchiliqlar, yéniwélishlar mewjut bolup turmaqta. Mesilen sirilankida xitayning sirilankigha singip kirishige qarshi üzlüksiz namayishlar bolup turmaqta. Mesilen yéqinda Pakistan, xitayning pakistan’gha shunche nurghun yardem qiliwatqinigha qarimay, xitaydin kélidighan, 140 milyard dollar qimmitidiki Pakistan su éléktr istansisi qurulushi iqtisadi yardimini bikar qilghanliqini élan qildi. Bu ret qilish xitayning yüzige urulghan bir kachat idi. Xitayni aldimizdiki künlerde kachatlaydighan mesililer téxi jiq chiqidu. Népalmu bezi toxtamlardin yéniwalmaqchi boluwatqanliqigha a’it xewerler tarqalmaqta. Undin bashqa afriqidiki Zimbabwéda bir kéchide siyasiy özgirish yüz bérip, xitayning zimbabwédiki qorchaq emeldari bolup qalghan, zimbabwéning dölet re’isi Mugabeni qolgha aldi. Bu afriqagha özlüksiz singip kirip, zimbabwéni özining bir mustemlike ölkisige aylanduruwalmaqchi bolghan xitaygha urulghan yene bir kachat.
6- Bir yol bir belwagh qurulushi, peqet xitayning derijidin tashqiri échirqap ketken énérgiyege bolghan éhtiyajini qamdash we tashqi péréwottiki bésilip qalghan mallirigha dunyadin bazar izdeshtin bashqa nerse emes, xitayning qosh menpe’etlik soda siyasiti dégenler quruq gep, qarshi terep menpe’etlendi dégen teqdirdimu xitay érishken menpe’etke sélishturghanda, nahayiti az menpe’etlinishi mumkin. Xitay bir yol bir belwagh türige qatnashqan döletlerge, shu döletlerde tash yollar, tömür yollar, portlar, köwrükler, ayrodromlar, mehsulat ishlepchiqirish baziliri, soda merkezliri, énérgiye baziliri qurup béridighanliqi heqqide wede bermekte. Eger xitay bu ishlarda netije qazinalmay qalsa, xitay ichki qismida özige bolghan öktichi guruppilarni köpeytiwélishi mumkin.
7- Xitay yuqiridiki wedilirini ishqa ashurush bahaniside, nurghunlighan erzan bahaliq aqqun qurulush ishchilirini yawropagha jümlidin pütün dunyagha töküwétishi mumkin xuddi sherqi türkistan’gha töküwetkendek. buni yawropa kötürelemdu?

8- xitayning bir yol bir belwagh qurulushigha dunyadiki derijidin tashqiri döletlerdin Amérika qétilghini yoq. Hindistan bilen xitay otturisidiki qar muzlar birde érip, bir tonglap turmaqta. Yéqinda amérika pentagonning xizmetchisi Maykil pillisburi (Michael Pillsbury) yüz yilliq marafon, xitayning amérikining ornigha chiqish üchün pilanlawatqan mexpiy istratégiyesi namliq kitabini élan qildi. Kitabta xitayning, dunya lidiri bolush üchün mexpiy istratégiyelerni tüzüwatqanliqi otturigha qoyulghan bolup, bir yol bir belwagh we yaki xitay chüshi dégenlerning hemmisi bu mexpiy istratégiyening bir qismi. Undin bashqa aqsarayning sabiq istratégiyechisi sitéw bannon (steve bannon) xitay 2025-yiligha barghanda amérikigha tehdit bolup qélishi mumkin dédi. Undaq bolghanken elwette Amérikimu xitayning dunya kéngeymichilikining simwoli bolghan bu türge qarita tedbir élishqa ötüshi mumkin



Undin bashqa bu yil 17-18- dékabir künliri etrapida, Amérika prézidénti Donald tramp bayanat bérip, amérikining 2018-yilliq herbiy chiqimni yeni qoral yaraq chiqimini 700 milyard dollargha östüridighanliq emrini berdi. Shuning bilen birge yene, xitayning eng muhim reqibining, xitay bilen Rusiye ikenlikini élan qildi. Buning bilen dunya metbu’atlirida Amérikining, xitayning tizginini tartip qoyushni pilanlawatqanliqigha a’it xewerler köplep yer élishqa bashlidi. Bu xitayning bir yol bir belwagh istratégiyesi duch kélidighan eng zor tosuqlarning biri bolushi mumkin.

9-Xitay püwlep köptürülgen bir shargha oxshaydu. Bir yol bir belwagh türi xitaydin ibaret bu köptürülgen sharning yenimu püwlenmisi. Démek bu sharning étilip kétidighan waqti sa’iti kélip qaldi. Belki xitay kelgüsi 5 yil yaki 10 yil ichide ghulap kétishi mumkin. Yaki yene bir nuqtidin xitayni tesewwur qilidighan bolsaq, bu püwlen’gen sharni sirttin kelgen herqandaq bir kichik küchmu partlitiwétishi mumkin mesilen bir tal yingne.

10-Xitay dunyadin bazar izdesh bahaniside, herqaysi düwetlerge singip kiriwatidu. Emma ishlar tetürige örülüp ketse, yeni ishlar xitayning menpe’etige tetür tanasip bolup, toqunush halitige kélip qélish éhtimalliqi bolup qalghanda, xitay özi yasighan, köwrük we yollar we déngizlar bilen shu düwetlerge xitay qizil armiyesini ewetishi mumkin. Chünki yuqirida éytip ötüp ketkinimizdek, xitay buni qanunlashturuwalghan. undaq bolghanda, Shijinpingning bir yol bir belwagh shérin chüshi “ qara bésish” qa özgirishi mumkin.

11-Xitayning chet’ellerdiki sergerdan milyonéri Guo wén guyning guwahliq bérishi we bashqa Xitay mulahizichilirining mulahizilirige asaslan’ghanda, xitay yughuri qatlimi ichidiki chigishliship ketken hoquq talishish majiraliri we chiriklik, shundaqla shijinping, wangchishen, mingjen’gular otturisidiki hayat mamatliq küreshler xitayni halaket patqiqigha sörep kiridighanliqi mölcherlenmekte. Undin bashqa mulahizichiler, xitayda yéqin kelgüside intayin éghir iqtisadi krizis we ishsizliq krizisi yüz bérish mumkinchilikini ilgiri sürmekte. Bu xil amillar xitayning yéqin kélechekte ghulaydighanliqidin bésharet bermekte.


Bir yol bir belwaghdin ibaret Xitayning kéngeymichilik siyasitining arqisigha yoshurun’ghan Uyghurlargha a’it mumkinchilikler.


Men bu yerde qedimki yipek yoli we bu yolda Uyghurlarning qandaq muhim rol oynighanliqi heqqide toxtalmaymen. Gepning neq poskallisigha kelsek, Uyghurlar üchün éytqanda etrapidiki égiz taghlarning téshilip, tömür yollar we yughuri sür’etlik tashyollarning yasilip, yipek yolining qayta échilishi tesewwur qilish tes bir ish idi. emma bu ré’alliqqa aylinish aldida turmaqta. Yeni uyghurlarning 1- nomurluq düshmini xitayning qoli bilen.
Xitay Uyghurlarni quduq astigha tashlimaqchi boluwatidu. Xuddi yüsüp eleyhissalamni qérindashliri quduq astigha tashliwetkendek. Qérindashliri yüsüp eleyhissalam némishqa quduq astigha Tashliwetti? Hemmisidin güzel we eqilliq bolghanliqi üchün. Xitay néme üchün uyghurlarni quduq astigha tashlap, quduq astidiki paqigha aylandurmaqchi bolidu? Chünki uyghurlar sherqi türkistandin ibaret bu bay we munbet zéminning heqdar igiliri, shundaqla xitayning bir yol bir belwagh istratégiyesidiki bolmisa bolmaydighan altun yolning yene heqdar igiliri. Shuninggha chongqur we mukemmel ishinishimiz kérekki alla quduq astigha tashliwétilgen yüsüp eleyhissalam qandaq qilip quduq astidin chiqirip misirgha waliy qilghan bolsa, uyghurlar üchünmu shundaq bir kün kéliduki, alla bir yol bir belwagh arqiliq uyghurlarni xitay tashliwetken u quduqtin élip chiqip dunyagha waliy qilidighan. Emeliyettimu tarixchi Morgan démigenmidi, dunya medeniyet xezinisining achquchi tarim wadisigha kömülgen qachaniki bu achquch tépilidiken, dunya medeniyitining siri échilidu dep.

Dunyada boluwatqan téz özgirishlerge nezer salghan waqtimizda, xitayning her zaman özgirip kétish éhtimalliqi bolghan döletler qatarida ikenlikini untup qalmasliqimiz kérek. Xitay hem téz tereqqiy qiliwatidu, hem délighul we silkinish halitide turuwatidu. Buninggha ichki we tashqi nurghunlighan amillar sewebchi. Xitay bir yol bir belwagh arqiliq, xitay derwazisini yene bir qétim dunyagha kengri achtim dep oylawatidu mahiyette, Uyghur xelqining tarixta yoqitip qoyghan yipek yolidin ibaret bu “altun yol” ini qaytidin échip bériwatidu. Bu misal xuddi tarixtiki allaning musa eleyhissalam pirewinning ordisida, pirewinning béqip chong qilishi bilen yétishtürüp, axirda pirewin’ge qarshi bir peyghember qilip qoyghanliqidin ibaret hékayige oxshap kétidu. Ejeba allaning, zalimning puli, zalimning küchi bilen échiliwatqan untulghan yipek yolini qayta tirildürüp buni yene uyghurlarning öz musteqilliqini qolgha keltürüshi yolida qollinishigha küchi yetmesmu? Elwette yétidu.

Yene bir hékmet: yéqindin buyan dunya weziyitide yüz bériwatqan özgirishler, bolupmu amérikining resmiy halda xitayni reqib dep élan qilishi, xitayning jenubi déngizda yürgüzüwatqan zomigerliki, shundaqla xitay dawrang séliwatqan bir yol bir belwaghdin ibaret bu chong türde amérikining yoq bolushi, amérika koréye weziyitining jiddiylishishi, xitayning rayonda uyghurlargha yürgüzüwatqan assimilyatsiye siyasitining ghaljirlishishi qatarliq bir yürüsh amillarni tehlil qilghan waqtimizda, bu amillarning uyghur mesilisining, kélechekte dunya küntertipi kélishide muhim rol oynaydighanliqini, xitaygha reqib amérika we hindistan qatarliq döletlerning Uyghur mesilisini xitaygha qarshi kozir ornida otturigha chiqirish mumkinchiliki barliqini körüwalmaq tes emes. Undin bashqa hindistan bash ministiri mudimu bir xelq’araliq yighinda abduréyim ötkürning iz namliq shé’irini in’glizche oqup, xitaygha qarshi Uyghur mesilisini qollaydighanliqidin ibaret signalni Bergen idi. Uyghurlar xitay chiqiriwatqan bu qara boranda éghir ziyan körüshi mumkin emma saq salamet illiq quyash nurigha érishidighanliqigha ishenchim kamil.

Kona tékistke éytilghan yéngi muqam.

Biz xitay re’isi Shijinping 2013-yili qazaqistanda otturigha qoyghan, Xitayning bir yol bir belwagh istratégiyesini yaxshi muhakime qilidighan bolsaq, bu istratégiyening yéngi bir ish emeslikini. belki 21- esirde ötken dangliq mustemlikichi we kéngeymichilerning déngiz we quruqluqning hakimiyitini qandaq qolgha keltürüsh heqqide tüzgen kéngeymichilik nezeriyelirini bügünki künde köchürüp ishlitiwatqanliqini körüwalalaymiz. Oxshimaydighan yéri shuki, tarixtiki bu kéngeymichiler, kéngeymichilik nezeriyelirini, qoral küchi we zomigerlik bilen ishqa ashurghan, emma shijinping uning eksiche, siliq sipaye, naz kereshme shekilde, dollarni bolushigha chéchip, yolung, köwrüküng buzulghan bolsa akang qarighayda pul bar, akang qarghay nochi dep meydisige urup turup xuddi char yilandek tolghinip asta singip kiriwatidu.
Undaqta tarixta ötken meshhur mustemlikichiler kimler we ularning kéngeymichilik nezeriyeliri qaysilar?

1- Maxan (Alfred Thayer Maxan) 1840-1914. Déngiz hakimiyitini qandaq qolgha keltürüsh nezeriyesi.
2- Makinder(Sir Halford John Mackinder) 1861-1947. Quruqluqning hakimiyitini qandaq qolgha keltürüsh nezeriyesi.

3-(Karl Ernst Haushofer) 1869-1946. Hayatliq rayoni nezeriyesi.

4-Spaymen.( Nicholas Spyman). 1893-1943. Étek belwagh nezeriyesi ( bu nezeriye türkche Kenar kuşaq Teorisi, éngilizche Rimland teory, xitayche边缘理论 dep atilidu).

Qandaq qilghanda dunya quruqluqigha hakim bolghili bolidu namliq kéngeymichilik nezeriyesining asaschisi Makkinder, kim sherqi yawropagha hökümranliq qilalisa, shu dunyaning yürikini qolgha alghan hésablinidu. Dégen.
Makkinder, aqdéngiz etrapida meydan’gha kelgen barliq medeniyetlerning aldi bilen quruqluqta mustehkemlen’genlikini, andin déngizlarning wasitisi bilen dunyagha kéngeygenlikini, shu sewebtin déngizchiliq ishliri qanchilik tereqqiy qilishidin qet’iy nezer, axiri yene kéme we paraxotlarning portlarda toxtap quruqluqqa chiqishqa mejbur bolidighanliqini ilgiri sürgen.

Makkinder “dunyaning qelbi”(heart land) ni, dunyaning eng tebi’iy qel’esi dep teswirligen. dunyaning qelbi, sibiryedin bashlinip, ottura asiya we wolga deryasi wadisini öz ichige alghan bolup, bu rayonlar soghuq quruqluq iqlimigha tewe, déngizlardin uzaq bolghanliqi üchün, déngiz küchi tesirining sirtida qalghan.

Amérikining bir déngiz armiye générali bolghan (Maxan) dunyadiki eng tunji kéngeymichilik siyasiti nezeriyesining sahibi süpitide tonulup kelmekte. Maxanning kéngeymichilik nezeriyesi eks ettürülgen eserliridin déngiz küchining tarixqa körsitidighan tesiri ( The influence of sea power), bar bolup, u bu kitabining Déngiz küchining türliri namliq bölümide déngiz küchige ige bolush üchün kéreklik bolghan amillarni otturigha qoyghan. Mahan otturigha qoyghan tajawuzchiliq we kéngeymichilik nezeriyesi shu dewrdiki eng chong tajawuzchi we kéngeymichi en’gliyege tesir körsetken idi. eyni chaghda en’gliye jebiltariqta, maltada, qibrista, muhim déngiz üsti bazilirigha ige bolghan. mahan otturigha qoyghan kéngeymichilik nezeriyesi 20-esirdiki kéngeymichilerning girde nénigha qaymaq sürkep bergen. mahanning nezeriyesiche bolghanda kéngeymichi dölet özige natonush bir zéminning xojayini bolghandin bashqa, özi satmaqchi bolghan malliri we érishmekchi bolghan bayliqliri üchün bir xatirjem muhit yaratqan bolatti.
Xitay re’isi Shijinping, “xitayning shérin chüshi” yaki “xitay arzusi” dep otturigha qoyuwatqan “ bir yol bir belwagh istratégiyesi “ yuqiridiki 20- esirde ötken kona kéngeymichilerning kéngeymichilik endizisidin bashqa nerse emes. Shijinping kona tékistke, yéngi muqamni éytiwatidu xalas.

Tügidi