PDA

View Full Version : Uyghurlar Özini Saqlap Qalalamdu—Ijtima’iy Darwinizmliq Nuqtisidin Uyghurlargha Nezer



moderator9
22-12-17, 13:35
Uyghurlar Özini Saqlap Qalalamdu—Ijtima’iy Darwinizmliq Nuqtisidin Uyghurlargha Nezer

Bilimxumar


«Uyghurlar tallighan yashash yoli özini saqlap qélishqa mas kélemdu?» Hazirghiche özidin mushundaq bir so’alni sorap baqqanlar barmu-yoq, men uni bilmeymen. Özidin ashundaq bir so’alni sorap, andin uninggha jawaben birer parche maqale yézip baqqanlar barmu-yoq, unimu bilmeymen. Undaqlar bar bolushimu mumkin, emma men hazirghiche undaqlarni uchritip baqmidim. Eslide Uyghurlar «Biz tallighan yashash yoli özimizni saqlap qélishqa mas kélemdu?» dégen so’alni buningdin besh esir burunla sorighan bolsa, hemde özlirining yashash yoli bilen küresh qilish istratégiyesini Uyghurni saqlap qélishqa mas kélidighan qilip tengshep turghan bolsa yaxshi bolar idi. Emma burunqilar undaq qilmaptu, yaki undaq qilalmaptu.

Undaqta biz, yeni hazir yashawatqan bir qanche ewlad Uyghurlar bu jehette qandaqraq qiliwatimiz? Biz öz-özlirimizdin ashundaq so’alni sorawatimizmu? Ashundaq so’algha jawab tépish yolida izdiniwatimizmu? Hazir Uyghur diyaridiki xelqimizning milliy kimliki éghir tehdit astida qaldi. Hazir chet elde yashawatqan Uyghurlarning bir qismi oqush yoli bilen chet elge chiqip, kéyin chet elde turup qalghan bolsimu, yene bir qismi wetende yashash yaki normal insandek yashash imkaniyiti qalmighanliqi üchün, chet elge «panah tiligüchi Uyghur» bolup chiqqan, hemde dunyadiki bir qisim eller ularni «panahlan’ghuchi Uyghurlar» dep qobul qilip, ulargha öz dölitide turup yashash imkaniyiti hazirlap bergen idi. Uyghurlarni «Sherqiy Türkistanliq Musulmanlar iken», dep qobul qilghan Musulman elliri barmu, eger bar bolsa ular qanchilik Uyghurlarni qobul qilghan, mende u jehette toluq melumat yoq. Méning bilidighinim, Musulmanlar dunyasining merkizi hésablinidighan Se’udi Erebistanmu «Sherqiy Türkistanliq Musulmanlar» ni girazhdanliqqa qobul qilmaydu. U elge köchmen bolup barghinigha 30 yildin ashqan Uyghurlarmu hazirghiche u yerning girazhdanliqigha ötüp bolalmidi.

Yéqinqi bir qanche yilning mabeynide weten sirtida yashawatqan Uyghurlar üchün nahayitimu paydisiz 3 xil ehwal wujudqa kelgen bolup, u hazir barghanséri yamanlishiwatidu. Ularning biri özini «Islam döliti» dep atiwalghan bir guruppa buzuq ademlerning dunyaning oxshimighan yerliride térrorluq ish-heriketlirini élip bérishi. Ularning ikkinchisi Tramp Amérikigha prézidént bolup saylan’ghandin kéyin aq tenliklerning özlirini hemme millettin üstün qoyush, we Musulmanlarni öz ichige alghan bir qisim az sanliq milletlerge öchmenlik qilish xahishining küchiyishi bolup, hazir Amérika we bashqa bir qisim tereqqiy tapqan gherb elliride Musulmanlargha bolghan öchmenlik keypiyati küchiyishke bashlidi. Üchinchisi bolsa, Junggo hökümitining bésimi bilen Misir we Pakistan qatarliq bezi Musulman döletliride dinda oquwatqan Uyghur Taliban balilarning ashu döletlerde dawamliq turalishi tehditke uchrashqa bashlidi. Yéqinda ijtima’iy taratqulargha Istanbul kochisida charlap yürüwatqan Türk saqchiliri uchratqan Uyghurlarni tekshürüp, bashqilarni undaq qilmaywatqanliq xewerliri chiqti. Yuqiridiki ehwalning her üchi bir intayin jiddiy mesile bolup, chet elde yashawatqan Uyghurlar bu mesilige jiddiy qarimisa bolmaydu. Men yuqiridiki 2-mesilide «Prézidént Tramp, milletchi aq tenlikler we Musulmanlar» dégen témida bir parche yazma teyyarlighan bolup, men barliq qérindashlargha uni bir qétim oqup chiqishni tewsiye qilimen. U maqale méning yéngidin chiqqan tor kitabim (tor kitab 8-qisim) da bar.

Bashqiche qilip éytsaq, bizdek hazir yashawatqan Uyghurlar kéchikken bolsaqmu öz-özimizdin yuqiridiki so’alni sorimisaq, hemde érishken jawabqa asasen özimizning yashash yoli bilen yashash istratégiyesini tengshimisek bolmaydu. Undaq qilmisaq biz chet eldiki yashash imkaniyitimizni yoqitip qoyimiz, hemde Uyghurni saqlap qélish yolidiki mejburiyetlirimiznimu ada qilalmay qalimiz, we Uyghurni qoghdap qalalmaymiz. Undaq qilmisaq Islam dini yoqap ketmeydu, Musulmanlar yoqap ketmeydu, emma Uyghurlar yoqap kétishi mumkin.

Ilim-pen dunyasida, qandaq kishiler yashap, qandaq kishiler yoqap kétidighanliqini belgileydighan bir tebi’iy qanuniyet bar bolup, u qanuniyet «Darwinizm» yaki «tedrijiy tereqqiyat nezeriyesi», dep atilidu. 20-esirge kirishtin burun Junggo dunyada intayin ajiz idi. Ular 20-esirge kirish bilen teng ashundaq qanuniyetni bayqap, uni küchep tetqiq qilip, hemde uningdin nahayiti ünümlük paydilinip, dunyadiki insanlar mewjut bolup turush salahiyiti shotisining eng astidiki baldiqidin bir nahayiti üstün baldiqigha chiqti. Emma, Uyghurlarning mutleq köp qismi Uyghurning saqlinip qélishini pütün qelbi bilen arzu qilsimu, hemde nahayiti köp kishiler bu yolda özining barliqini ata qilishqa razi bolsimu, Uyghurni saqlap qélish üchün néme ish qilsa bolidighanliqini hazirghiche anche yaxshi bilelmeywatidu. Bir quduqning ichige chüshüp ketken ademdek, qaysi terepke mangsa bir tamgha üsüp, qaysi terep toghra yolgha wekillik qilidighanliqini bilelmey yashawatidu. Eger sizmu ashundaq ehwal ichige kirip qalghan Uyghurlarning biri bolsingiz, mawu maqalini choqum bir qétim köngül qoyup oqup chiqing.


1. Darwinning Tedrijiy Tereqqiyat Nezeriyesi Heqqide Qisqiche Chüshenche

(1) Bi’ologiyelik Darwinizm Idiyesi

«Darwinizm» déginimiz bi’ologiyelik tedrijiy tereqqiyat nezeriyesini körsitidu. Bu nezeriyeni En’gliyelik tebi’etshunas Charlés Darwin (Charles Darwin, 1809 – 1882) bashchiliqidiki bir qisim alimlar otturigha qoyghan bolup, u nezeriye janliq mewjudatlarning hemmisi kichik özgirishlerning tebi’iy tallinishi arqiliq wujudqa kélidu we tereqqiy qilidu, dep qaraydu. Bu yerdiki özgirishler kichik we warisliq qilin’ghan özgirishler bolup, ular indiwidu’allarning riqabetlishish, özini saqlap qélish, we köpiyish iqtidarini östüridu. 1859-yili Darwin «Mewjudatlar türlirining kélip chiqish menbesi» dégen bir kitabni yazghan bolup, Darwinizm nezeriyesi ene shuningdin bashlinidu [1].

592
1-resim: Charlés Darwin (Charles Darwin, 1809 – 1882)

(2) Islamdiki Darwinizm Nezeriyesi Heqqidiki Köz-Qarashlarning Bir Misali

Darwinning tedrijiy tereqqiyat nezeriyesi heqqide oxshimighan Islam ziyaliylirining oxshimighan köz-qarashliri mewjut. Men bu yerde shularning bir misali süpitide doktor Yasir Qazining bu heqtiki köz-qarishini qisqiche bayan qilip ötimen. Méning bu yerde paydilan’ghinim doktor Yasir Qazining 2013-yilidiki «Shimaliy Amérika Islam Qurultiyi» da bergen bir meydan ilmiy doklatining widé’osi bolup, uning uzunluqi 31 minut kélidiken. Bu yerge uning sözlirini toluq kirgüzsem maqale bek uzirap kétidighan bolghachqa, men peqet özüm tallap alghan azraq mezmunnila bayan qilimen [2]. Bu témigha bekrek qiziqidighan we In’glizchini bilidighan qérindashlar eslidiki menbeni bir qétim toluq körüp chiqsanglar bolidu.

Men buningdin kéyin Yasir Qazini köplep tilgha alimen. Shunglashqa bu yerde men uni qisqiche tonushturup qoyay. Méning ésimde qélishiche Yasir Qazi Amérikigha 6 yash waqtida kelgen bolup, ximiye inzhénérliqi kespide bir baklawur unwani alghuche Amérikida oquydu. Andin Amérikidiki «Dow Chemical» dep atilidighan bir chong ximiye shirkitide 2 yil ishleydu. Uningdin kéyin Se’udining Medine shehirige bérip 10 yil oquydu. Bu jeryanda u Ereb tili kespide bir baklawurluq, hedisshunasliq kespide bir baklawurluq, we Islam eqideshunasliq kespide bir magistirliq unwani alidu. U yerdin oqushini tamamlap, Amérikigha qaytip kelgendin kéyin, uning Medinede igiligen Islam’gha a’it bilimliri gherb jem’iyitige we hazirqi zaman’gha mas kelmey, xuddi bir kona bina örülüp ketkendek örülüp chüshidu. Shuning bilen u ikki yil qattiq oylinip, özidiki Islam bilimlirini qaytidin qurashturup chiqish qararigha kélidu. Hemde Amérikidiki dunyagha dangliq Yali Uniwérsitétigha kirip, Islam Tetqiqati kespide doktorluqta yene 6 yil oquydu. Qisqisi, Yasir Qazi Amérikida 10 yil, Medinede 10 yil oqughan. Dindimu oqughan, we pendimu oqughan. U hazir Amérikidiki «Elmeghrip Instituti» dep atilidighan bir aliy mektepning oqutush bashqarmisining mudiri bolup, u mektepte Islamgha a’it derslerni ötidu. Umu xelq’arada eng tonulghan Islam dini ölimalirining biri bolup, diniy sahede uning alim, imam, sheyx we eqideshunas, dégendek salahiyetliri bar.

593
2-resim: Doktor Yasir Qazi 2013-yilidiki «Shimaliy Amérika Islam Qurultiyi» da doklat Bergen waqittiki bir körünüsh.

Töwendikisi Yasir Qazining dégenliri.

Tedrijiy tereqqiyat nezeriyesi ilim-pen dunyasida bashqa ilmiy nezeriyelerge oxshashla bir ilmiy pakit süpitide qobul qilindi. Yeni, bu nezeriye xuddi özige-tartish küchi nezeriyesige oxshashla bir xil ilmiy nezeriye bolup, ilim-pen dunyasida u bashqa ilimlerge oxshash bir qisim ilmiy pakitlargha wekillik qilidu. Shunglashqa biz «U peqet bir nezeriye iken», dep, özimizni aldap yürmeslikimiz kérek. Undaq déyish akadémiyilik pozitsiyege uyghun kelmeydu. Bu jehette biz öz-özimizni terbiyileshke toghra kélidu.

Tedrijiy tereqqiyat nezeriyesi inkar qilishqa bolmaydighan bir qisim pakitlar üstige qurulghan bolup, ashu jehettiki chüshenchilerni bir nahayiti ilmiy yosunda otturigha qoyidu. Mesilen, uningdiki mikro-janliqlarning tedrijiy tereqqiyati heqqidiki uqumlarni inkar qilghili bolmaydu. Eger siz oxshash xildiki chiwinlarni ikki guruppigha bölüp, ularni ikki qutigha qachilap, andin ularni bir qanche hepte oxshimighan shara’it ichide baqidikensiz, bu ikki guruppa chiwinlarda bir-biriningkige oxshimaydighan özgirishler peyda bolidu. Bundaq özgirishlerni közetkili yaki ispatlighili bolidu.

Tedrijiy tereqqiyat nezeriyesi yuqiriqidek inkar qilghili bolmaydighan pakitlarni bir yerge toplap, andin ular heqqide bir xil chüshenche qurulmisini otturigha qoyidu.

Köpligen Musulmanlar tedrijiy tereqqiyat nezeriyesini ilmiy yosunda ögenmigen yaki tetqiq qilmighan. Ular bu heqte birer kitab oqup baqmighan. Ular bu uqumni birer qétim yaxshiraq chüshinip baqmighan. Shundaq bolghachqa ular tedrijiy tereqqiyat nezeriyesini bir xil addiy we ilmiy bolmighan usulda inkar qilidu. Emeliyette bolsa bir ilmiy nuqtida turup qarighanda, tedrijiy tereqqiyat nezeriyesi eqilge nahayiti muwapiq kélidu.

Biz bolsaq Musulman. Biz bir kitabqa ishinimiz. Biz ishen’gen ashu kitabta tedrijiy tereqqiyat nezeriyesi bilen munasiwetlik bezi weqeler bashqiche sözlinidu. Shunga bizning aldimizda qandaq qilip bu ikki nersini bir yerge ekelgili bolidu, dégen so’algha jawab tépish wezipisi qoyulidu. Qur’an «ishlar mundaq bolidu», dep, hazirqi zaman ilim-penliri bolsa «ishlar andaq bolidu», dése, biz qandaq qilghanda bu ikki nersini bir yerge ekileleymiz? Bu ishta biz pishqan ademdek ish qilishqa, semimiy bolushqa, we ochuq-ashkara ish körüshke toghra kélidu.

Gherbning örniki bilen sherqning yaki Islamning örniki otturisida nahayiti chong perq bar. Ilim-pen’ge, din’gha we muqeddes kitablargha qandaq mu’amile qilishta gherb bilen sherq yaki Musulmanlar otturisida nahayiti chong perqler bar. Gherbte eng deslipidin bashlapla din bilen muqeddes kitab otturisida melum derijidiki ziddiyet mewjut bolup turghan. Ular üchün bu ziddiyetni hel qilishqa bir nahayiti uzun tarixiy jeryan ketken. Gherbte burun din ilim-penni chetke qaqqan bolsa, kéyin ilim-pen dinni chetke qéqip, gherb ene shundaq yol bilen bügünkidek tereqqiy qildi. Emdi bolsa ular öz tarixidiki jeryanlarning u yer bu yerlirini késip élip, ularni biz Musulmanlarning üstige tashlawatidu (Bu yerdiki xéli uzun mezmun qisqartildi).

Biz Musulmanlar «Insanlarning peyda bolushimu tedrijiy tereqqiyat jeryanining bir netijisi», dégen uqumni qobul qilmaymiz. Emma, biz tedrijiy tereqqiyat nezeriyesidiki bashqa chüshenchiler (premises) ning hemmisini qobul qilalaymiz. Nurghun Musulmanlar «Biz tedrijiy tereqqiyat nezeriyesige ishenmeymiz», deydu. Bundaq qilish bashqilargha nahayiti éghir biperwaliq we nadanliq bolup körünidu. Biz Musulmanlar tedrijiy tereqqiyat nezeriyesi heqqidiki hemme mezmunni tengla inkar qilmaymiz. Shunglashqa biz mundaq déyishimiz kérek: Biz tedrijiy tereqqiyat nezeriyesidiki keng prinsiplarni qobul qilimiz, emma, biz bashqa jehetlerge chongqur hörmet qilghan asasta, peqet birla mesilide tedrijiy tereqqiyat nezeriyesidiki chüshenchini qobul qilalmaymiz, u bolsimu insanlarning qandaq peyda bolghanliqidur.

Men bu yerde Yasir Qazining sözlirini mushunchilikla bayan qilip, kéyinki mezmun’gha ötimen.

(3) Ijtima’iy Darwinizm Idiyesi

Darwin bilen oxshash dewrde yashighan peylasop Xérbért Spénsér (Herbert Spencer) Ijtima’iy Darwinizm idiyesini otturigha qoyghan [3]. U tebi’iy tallash nezeriyesining ijtima’iy, siyasiy we iqtisadiy mesililerge qollinishi bolup hésablinidu. Uning asasliq idiyesi «küchlükler yashaydu», dégendin ibaret bolup, bu yerdiki «küchlükler» insanlarnimu öz ichige alidu. Kishiler mushu idiyedin paydilinip, «Yawropaliq aq tenlikler bashqa milletlerdin üstün turidu, shunglashqa ular choqum bashqilar üstidin hökümranliq qilishi kérek», dégen idiyeni ilgiri sürgen.

Spénsér ijtima’iy darwinizm idiyesini ilgiri sürüwatqan mezgillerde Yawropaliq aq tenlikler téxnologiye, iqtisad we hökümet saheside bashqa milletlerge qarighanda zor yüksilish hasil qilidu. Shuning bilen bir qisim kishiler «Bu özgirishler Darwinizm nezeriyesidin kelgen; démek, özini saqlap qélishqa bekrek mas kelgenler ghelibe qiliwatidu», dep qaraydu. Bezi kishiler bu pelsepiwilik idiyeni mikro-iqtisad sahesigimu élip kirip, «kembeghel we ajiz kishilerge qaritilghan ijtima’iy parawanliq programmiliri tebi’et qanuniyitige uyghun kelmeydu», dep qarighan. Hetta ashundaq programmilarni emeldin qaldurushqa urun’ghan.

Natsist Gérmanlar 2-dunya urushi mezgilide ijtima’iy Darwinizm idiyesini Yehudiylar üstidin chong qirghinchiliq yürgüzüshning ilmiy asasi süpitide paydilinidu. Ular Yehudiylarning öltürülüshige «nachar irsiyetning tazilinishi», dep qaraydu. Bashqa bir qisim diktatorlar we jinayetchilermu ijtima’iy Darwinizm idiyesidin özlirining nachar ish-heriketlirining pelsepiwi asasi süpitide paydilinip kéliwatidu.

Qisqisi, ijtima’iy Darwinizm idiyesidiki qismen mezmunlar özining bir yalghan we xeterlik pelsepe ikenlikini ispatlidi. Shundaq bolushigha qarimay, hazir bir qisim ajiz milletler, jümlidin Uyghurlarmu ashundaq pelsepining qurbani boluwatqan bolushi mumkin [3].


2. Junggoluqlarning Darwinizm Idiyesidin Paydilinish Ehwali

Gherbte Darwinning nesillerning menbesige a’it nezeriyesi heqqidiki tetqiqatlar 1859-yilliri bir yuqiri pellige kötürüldi. Emma, bu nezeriye Junggogha 1900-yillirighiche yétip kelmidi. Ashu waqitqa kelgende, Manju xanidanliqining chirikliki bilen her sahediki meghlubiyiti kishilerde inqilab qilish iradisini wujudqa keltürüshke bashlidi. Del shu waqitta, yeni 1895-yili, Yaponiye Junggogha tajawuz qilip kirip ghelibe qazandi. Shuning bilen Junggoluqlarning milliy ishenchi éghir krizisqa duch keldi. Junggoluqlarning yüzining qattiq tökülüshke egiship, eyni waqittiki ziyaliylardin Kangyuwéy (Kang You-wei) bilen kéyinche prézidént bolghan Sun jongshen (Sun Yat-Sen) Darwin bilen Spénsérning nezeriyelirige yüzlinip, gherbliklerdin öginip, Junggoluqlarni saqlap qélishning muwapiq yollirini izdidi. Shuning bilen Darwinizm ularning bir chong inqilabni layihilep, 1911-yili bir milliy jumhuriyet qurushigha yardem qildi [4].

1895-yili Junggo ziyaliysi, In’glizche-xenzuche terjimani we islahatchisi Yenfu (Yanfu) ependi Tomas Xaksléy (Thomas Huxley) ning «Tedrijiy tereqqiyat we istil» dégen kitabi bilen Spénsérning «Jem’iyetshunasliq» dégen kitabini terjime qilip tarqatti. Emma u terjime jeryanida bir nahayiti halqiliq sözni xata terjime qildi: «Tebi’iy tallash» dégen sözni «shalliwétish» yaki «chiqirip tallash» dégen menini bildüridighan «淘汰» dégen sözge terjime qildi. Shuning bilen «shallinish» dégen söz Junggoluqlarning Darwinizm idiyesige bolghan chüshenchiside bir xil hökümran orunda turdi. Netijide Junggoluqlar «riqabette utturghuchilar qatarida orun alghanlar yalghuz ajiz kishiler bolupla qalmay, ular tebi’et dunyasi yaki siyasiy dunyadin chiqirip tashlinidu», dep qaridi. Yenfu ependi etrapini pütünley bulangchilar qorshap turidighan Junggodek bir zéminda özini saqlap qélishning birdin-bir usuli gherbliklerdek Spénsérning ijtima’iy Darwinizm idiyesini ishqa ashurush ikenlikini otturigha qoydi. U mundaq deydu: «Insanlar we bashqa mewjudatlar yer üstide nahayiti köp sanda tughulidu. Bir qisim mewjudatlar yene bir qisim mewjudatlar bilen küresh qilidu. Netijide küchlük ajizlarni yeydu, hemde dötlerni eqilliqlar qul qilidu. Shuning bilen eng axirida ashu zaman, ashu makan we özlirining insaniy ehwaligha eng maslashqan kishilerla hayat qalidu.» Yenfu ependi yene mundaq dep yazidu: «Gherbliklerning qarishiche, töwen süpetlik irqqa tewe bolghan milletlerning hemmisi bir yuqiri süpetlik irq teripidin yoqitilidu.» 1911-yili Sun jongshen ependi özi tüzgen programmilarning hemmiside milletni saqlap qélish mesilisini tüp chiqish nuqtisi qilidu. Uning qarishiche aq tenliklerning Junggoluqlargha qaratqan siyasiti aq tenliklerning sériq tenliklerni yoqitiwétishini tüp meqset qilghan bolup, Junggoluqlarning chet el küchlirige qarshi élip bériwatqan küreshliri emeliyette aq tenliklerning «irqiy tazilash» tehditige qarshi élip bériwatqan küresh bolup hésablinidu.

1949-yilidin kéyin ijtima’iy Darwinizm idiyesi Maw zédungning eserliridimu nahayiti chong orun aldi. Uning qarishiche kelgüsidiki küreshlerning ikki teripide sériq tenlikler bilen aq tenlikler turidighan bolup, eger sériq tenlikler öz istratégiyesini özgertmeydiken, ular choqum aq tenliklerge utturup qoyidu [5].

Démek, Maw zédung Junggoluqlarni saqlap qélish we qudret tapquzushta ijtima’iy Darwinizm idiyesige intayin küchlük derijide ehmiyet bergen.


3. Doktor Yasir Qazining Niqab Heqqide Éytqanliri

Méning töwende deydighanlirim Musulman ayallarning niqablinishi bilen bir az munasiwetlik. Shunglashqa men bu yerde ashu ishlar üstide qisqiche toxtilimen. Men aldi bilen doktor Yasir Qazining niqablinish heqqide dégenlirini qisqiche bayan qilip ötimen. Yasir Qazi bir sheyx, imam we Islam eqideshunasi bolghachqa, méning chüshinishimche u petiwa chiqirish salahiyitige ige. Töwendikisi uning niqab heqqide éytqanliri [6]:

Niqab heqqidiki talash-tartishlar sahabe dewridila bashlan’ghan. Yeni, sahabilerning beziliri ayallarning niqablinishini perz yaki mejburiy ish (obligatory) dégen bolsa, yene beziliri uni perz emes, dégen. Shunglashqa bu ishqa qandaq qarash her bir ademning özige baghliq. Men özüm niqablinish mejburiy emes, dep qaraymen. Eger qiz-ayallar hijablinip, bosh kiyim kiysila, niqablanmisimu boluwéridu. Bolupmu hazirqidek bir xil weziyet astida men niqablinishni téximu mejburiy, dep qarimaymen. Eger niqablinip yürüshni isteydighanlar bolsa, men ularni qollaymen. Bolupmu niqablinish jehette qanuniy hoquqqa ige ayallar niqablinip yürse boluwéridu. Undaq ehwalda biz ularning qanuniy hoquqini qollaymiz. Emma, siz méning aldimgha méni bir sheyx hésablap meslihet alghili kélidikensiz, méning deydighinim niqablinish bir mejburiyet emes. Eger siz niqablanmaydikensiz, Allahning aldida gunahkar bolup qalmaysiz.


4. Uyghurlar Qandaq Qilishi Kérek?

Men her qétim özümdin «Uyghurlar özini saqlap qélishqa layaqetlikmu?» dégen so’alni sorighanda, qattiq tinip, uzun xiyal sürüp olturup qalimen. Gepni nedin bashlashni bilelmey qalimen. Aghrinidighan’gha adem tapalmay qalimen. Biz tarixta nurghun ishlarni xata qilduq. Bizning ejdadlirimiz buningdin texminen 5 yérim esirning aldida Ottura Asiyagha hökümranliq qilish ornidin chékinishke bashlap, eng axiri bügünki ewladlar hazirqidek bir ehwalning ichige kirip qalduq. Besh yérim esirdin burunqi bir dewrdin hazirghiche yashighan ejdadlirimiz we ata-bowilirimiz «küchlük ademler» qataridin orun alalmidi. «Eqilliq ademler» qataridinmu orun alalmidi. Peqet ajiz we döt insanlar qataridin orun élish yolida töwen’ge qarap kétiwerdi. Shunglashqa biz bügünki kün’ge qalduq. Buningdin 30 yillar ilgiri wetinimizde kocha süpüridighan taziliq ishchiliri ichide Uyghurlar yoq idi. Hazir wetinimizde kocha süpüridighan taziliq ishchiliri ichide Uyghurlardin bashqisi yoq. «Eqilliq dötni qul qilidu», dégen mana mushundaq bolidu. Hazir Uyghur diyarida «heqsiz salametlik tekshürüsh élip bérish» bahanisi bilen barliq Uyghurlarning DNA sige a’it uchurliri kompyutér sanliq iskilatlirigha kirgüzülüwatidu. Bu ish peqet Uyghurlar üstidinla élip bériliwatidu. U yerdiki hökümetning bundaq qilishtiki meqsiti heqqide hazir her xil perezler bar. Uning beziliri intayin qorqunchluq. Endishilik perezler «bi’ologiyelik tejribe», «bi’ologiyelik özgertish», «adem göshi uchur iskilati» [7], we «bi’ologiyelik irqiy tazilash» dégendek sözlerni öz ichige alidu. Eger ashundaq perezler rast bolup chiqsa, Uyghurlar «Küchlükler ajizlarni yeydu», dégen nezeriyegimu mas kélip qalghan bolidu.

Bügünki ehwal yene qandaq ehwallarni öz ichige alidu? U yurttiki ata-animiz we qérindashlirimiz bilen téléfondimu körüshelmeydighan ehwalni öz ichige alidu. U yurtimizning mehelliridiki öyler quruq, öyler ademsiz, u ademlerning nege ketkinini héch kim bilmeydighan, ademler tuyuqsiz yoqap kétidighan, yoqap ketkenlerning hazir hayat ikenliki yaki emeslikinimu héch kim bilmeydighan ehwalni öz ichige alidu. U chet elde oquwatqan bezi oqughuchilar yurttiki ata-anisining xewirini 7 – 8 ay alalmay, öyidin kélidighan we mektepke töleydighan pul üzülüp qélip, shuning bilen rohiy késel bolush girdabigha bérip qélish ehwalinimu öz ichige alidu. Eger biz burunqilargha bolghan naraziliqimizni toluq yézip chiqidighan bolsaq, u bir qanche tom bolushi mumkin.

Hazir chet eldiki Uyghurlarni ularning yashash usuligha qarap turup chong jehettin mundaq bir qanche katégoriyelerge bölgili bolidu:
--Heqiqiy Uyghurlar
--Dastixan Uyghurliri
--Uyghur Musulmanlar
--Musulmanlar
--Özlirini «Musulman» dep atiwalghan, emma Qur’an boyiche ish körmeydighan kishiler

Yuqiridiki oxshimighan guruppilar oqurmenlerge asasen tonushluq bolup, anche tonushluq emeslirining biri «Dastixan Uyghurliri» bolushi mumkin. Bu guruppidiki Uyghurlar adette özlirini anche Uyghur dep hésablap ketmeydu. Beziliri ish orunliridikilergimu özining Uyghur ikenlikini ashkarilimaydu. Normal ehwalda etrapidiki Uyghurlar bilenmu anche ariliship ketmeydu. Uyghurlar üchün i’ane toplashqa oxshash ishlargha zadila awaz qoshmaydu. Emma, nezir, toy, erler olturushi we ayallar olturushi dégendek sorunlardin asasen ayrilip qalmaydu. Yeni, ular peqet dastixan bar yerdila Uyghur bolup yashap, bashqa jay we bashqa waqitlarda anche undaq qilip ketmeydu.

Bir az chüshenche bérip qoyushqa tégishlik yene bir guruppa özlirini «Musulman» dep atiwalghan, emma Qur’an boyiche ish körmeydighan kishiler. Bular bashqa Uyghurlar we bashqa Musulmanlardin özini ayrim tutup yashaydighan kishilerni öz ichige alidu. Dindarliqi küchlük emes Uyghurlar bilen qet’iy arilashmaydighanlarni öz ichige alidu. Bashqilarning Musulmanliq salahiyiti we derijisini peqet hijab bilenla ölcheydighan kishilerni öz ichige alidu. Ayalliri peqet közila ochuq qara renglik niqab bilen niqabliniwalghanlarni öz ichige alidu. Hemde Süriyege bérip, Islam Döliti yaki Da’ish jengchilirige aylan’ghan Uyghurlarning bir qisminimu öz ichige alidu (Méning chüshinishimche ularning ichide chong suyiqest sewebidin we aldinip qalghanliqtin bérip qalghanlarmu az emes). Bu guruppidiki Uyghurlar chet eldiki Uyghurlar üchün bir qisim ziyanliq ehwalni peyda qiliwatidu. Bir qisim tehdit we xeternimu peyda qiliwatidu.

Yéqinda men ijtima’iy taratqularda Türkiyediki peqet közila ochuq qara renglik niqab bilen niqabliniwalghanlar xanim-qizlar élip barghan ikki ish üstidiki xewerni körüp qaldim. Uning biri WhatsApp toplirigha chiqirilghan bir qisqa widé’o bolup, uningda 10 neperdek qara niqabliq yash xanim-singillar Uyghurche awazda opche ünlük sözlep, özlirining Uyghur wetinige bolghan muhebbitini bildüridu. Töwendiki 3-resim qilip bérilgini ashu widé’odiki bir körünüsh. Men körgen xewerning ikkinchisi bolsa qara rengde niqabliniwalghan, hemde bir qanchidin bala egeshtürüwalghan bir qanche Uyghur yash anilar melum bir Türkiye hökümet ishxanisigha bérip, Uyghur üchün derd tökken we Uyghur üchün yardem sorighan ehwal. Bu 2-xewerge a’it konkrét ishlar méning ésimde qalmaptu.

594
3-resim: 2017-yili Noyabir éyida Uyghurlarning WhatsApp toplirigha chiqirilghan Uyghurlar widé’osining bir körünüshi.

Allahning dini üchün pütün kün xizmet qilidighan, birer meschitning imamigha oxshash kespiy diniy xadimlardin bashqilar üchün, diniy ibadet dégen peqet öz turmushining ichide élip baridighan, peqet özi bilen Allahnila öz ichige alidighan bir pa’aliyet bolup, siz öz turmushingizda qandaq kiyinsingiz, we qandaq ibadetler bilen shughullansingiz boluwéridu. Emma, Uyghurlarning wekili bolup öz turmushingizning sirtigha chiqqanda, hemde Uyghurlarning wekili boluwélip yutyub widé’osi ishligende bolsa siz choqum Uyghurdek kiyinishingiz, hemde gep-söz we yürüsh-turushta Uyghurdek bolushingiz kérek. Undaq qilmaydikensiz, qilghan ishingiz Uyghurlargha payda élip kelmeydu. Uning eksiche ziyan élip kélishi mumkin.

Uyghurlar Musulman bolup yashap kelgili 11 esirdek waqit boldi. Shundaq bolup turuqluq taki yéqin’ghiche Uyghur xanim-qizlirining simwolluq kiyimi etles könglek bilen badam doppa idi. Hazir chet elde yashawatqan bir qisim xanim-qizlarning kiyinishi Uyghur en’enisi bilen Uyghur örp-aditige zadila mas kelmeydu. Yuqirida tilgha élin’ghan qara-renglik niqab bolsa Uyghurlargha mas kelmeslik u yaqta tursun, u dunyadiki köpligen kishiler teripidin «ashqun Musulmanliq» dep qarilidu. Méning mewhum diniy ustazlirim Noman Elixan bilen doktor Yasir Qazi ependilerning déyishiche, Allah we peyghember eleyhissalam Musulmanlardin telep qilghan xéli köp ishlar bar bolup, muhimliq derijisi boyiche qarighanda Musulmanlarning qandaq kiyinishi we niqablinish-niqablanmasliqi ashu ishlarning eng axirida turidiken. Yeni, chet eldiki Uyghurlar arisida Islamda muhimliqta eng arqida turidighan ishni muhimliqta eng aldinqi orun’gha qoyuwéliwatqan, he désila bir ademning sirtqi körünüshige qarapla uninggha her xil bahalarni bériwatqan ehwal bar. Bir er kishi 30 minuttek waqit ichide bir ayal kishidek yasinip bolalaydu. Bir ayal kishimu 30 minuttek waqit ichide bir er kishidek yasinip bolalaydu. Yeni, bir adem üchün özining sirtqi körünishini özgertish intayin asan ish. Méningche buni Allah nahayiti yaxshi bilidu. Emma, bir adem üchün ichide heqiqiy Musulman bolush, ichide yaxshi Musulman bolush unchiwala asan ish emes. Biz bashqa ademning ichkiy dunyasini körelmeymiz, emma Allah köreleydu. Hemde Allah Musulmanlarni sirtqiy körünishige qarap emes, belkiy ichkiy dunyasigha qarap bahalaydu. Men chet eldiki diniy ölima we diniy ziyaliylirimizdin xelqimizni dinda toghra yéteklesh jehette eng yuqiri derijide tirishchanliq körsitishini ümid qilimen. Bizning yashash usulimiz dinimizgha mas kelsun. Shuning bilen bille özimizni we Uyghurni qoghdap qélish, we özimizni we Uyghurni saqlap qélishqimu paydiliq bolsun. Hergizmu özimizni we Uyghurni qoghdap qélish, we özimizni we Uyghurni saqlap qélishqa ziyanliq bolmisun.

Men yéqinda Afghanistanliq qizlar heqqide 2 xewer kördüm. Uning biri Afghanistanda qurulghan bir qizlar muzika etriti heqqide (4-resim). Yene biri bolsa Amérikigha bir mashina adem (yaki robot) köriki yaki mashina adem musabiqisige kelgen bir guruppa Afghanistanliq qizlar heqqide (5-resim). Ularning kiyinishi Uyghur xanim-qizlirining 1970- we 1980-yillardiki kiyinishlirige nahayiti oxshiship kétidiken. Men ashu xewerlerni körgende «Afghanistanliqlarda nahayiti chong özgirish bolushqa bashlighan oxshaydu», dep oylap qaldim. Hemde ularda boluwatqan özgirish chet eldiki bir qisim Uyghurlar yasawatqan özgirishning qarimu-qarshisi iken, dep chüshendim.

595 596
4-resim: Afghanistanliq qizlar.

Chet eldiki Uyghurlarning köpinchisi oqush bilen chiqqan bolup, uningdin bashqa tughqan yoqlash we sayahet qilish yoli bilen chiqip, andin chet elde turup qalghanlarmu az emes. Buningdin bashqa yollar bilen chiqqanlarmu bar. Chet elge chiqqan Uyghurlarning mutleq köp qismi «Méning millitim Uyghur», dep turup, chet elde turush salahiyitige érishken. Yeni, chet el hökümetliri ulargha «Uyghurken», dep, öz dölitide panahliq bolush shara’iti yaritip bergen. Bir qisim qérindashlar mana shundaq yol bilen chet elde panahlinip tilep turupla qalmay, yene özliri turuwatqan döletning parawanliq sistémiliridin iqtisadiy yardemgimu érishiwatidu.

Hazirqi bir muhim mesile siz «men Uyghur» dep chet elning panahliqigha érishiwélip, emdi qandaq adem bolup yashawatisiz, dégendin ibaret. Eger siz buningdin kéyin «men Uyghur», dep yashaydikensiz, hemde emeliyettimu özingiz turuwatqan döletning qanunigha boysunup bir heqiqiy Uyghurdek yashaydikensiz, méningche sizning buningdin kéyinki chet elde yashash salahiyitingiz asasen birer tehditke uchrimasliqi mumkin. Eger siz birer Ereb dölitide, Türkiyede yaki Yawropada bolup, hem özingizni «men Uyghur» dep hésablimaydighan, hemde Uyghurdek yashimay, uning eksiche diniy ashqunlardek yashaydikensiz sizning buningdin kéyin dawamliq türde ashu dölette turushingiz bir az tehditke, hetta xeterge uchrishimu mumkin. Yeni, sizning tutqan yashash yolingiz özingizni chet elde saqlap qélishqa mas kelmey qélishimu mumkin.

1901-yili tughulup, Uyghur yéngi ma’aripining bayraqdari bolghan Memtili Toxtaji (Tewpiq) ependi yéngi ma’arip héch qandaq qarshi élinmaydighan bir xil weziyette öz hayatining éghir xeter ichide qélishigha perwa qilmay, 1930-yilliri Qeshqerde penniy ma’arip mekteplirini qurghan. Uningdin 85 yil ötkendin kéyinki bügünki künde bizning bir qisim qérindashlirimiz Türkiyede héch qandaq penniy ma’arip bilimlirini ötmey, peqet Qur’annila ögitidighan medrise qurup, u yerde 4 – 6 yashliq Uyghur balilirini oqutuwatidu. Eger siz ashundaq medrisidin birerni achqan, yaki ashundaq medriside kichik balingizni oqutuwatqan biri bolsingiz, siz arqigha 85 yil qaytip, néme ish qilmaqchi? Siz terbiyiligen bala chong bolghanda néme bolmaqchi? Qandaq yashimaqchi? Siz Memtili Tewpiq ependining qéni némishqa tökülgenlikini bilmemsiz? Eger hemme Uyghur sizdek qilidighan bolsa, Uyghurlar yashap méngishqa layaqetlik bolalmaydu. Uyghurlar özini saqlap qélishqa layaqetlik bolalmaydu. Shuning bilen yaki Uyghurlar küchlükler teripidin yéyilidu, yaki bolmisa eqilliqlar teripidin qul qilinidu.

Özi yashawatqan dölet ma’aripida balilirimizni bir muweppeqiyetlik adem qilip terbiyilep chiqishimiz üchün, yéshi 10 yashtin kichik balilargha biz ashu döletning tilini puxta ögitishimiz, hemde balimizning mekteptiki derslerde ela oqughuchi bolup méngishi üchün uninggha barliq shara’itlarni yaritip bérishimiz we uninggha yéqindin yardem bérishimiz kérek. Balilarning 10 yashqa kirishtin burunqi mektep oqushining qandaq bolushi ularning kéyinki oqushlirining qandaq bolushida hel qilghuch rol oynaydu. Uningdin bashqa, milliy kimlikke warisliq qildurush üchün balimizgha ana tilni ögitishimiz, hemde uninggha milliy kimlik terbiyisi élip bérishimiz kérek. Shuning bilen bille dinimizning ésil exlaq uqumliri bilen özimiz turuwatqan döletning ilghar exlaq ölchemliri boyiche balimizda ésil exlaq we yaxshi kishilik xaraktérlerni yétildürüshimiz kérek. 10 yashtin kichik baligha Qur’an ögitish asasen Ereb tili ögitish we ayet yadlitishnila öz ichige alidu. 10 yashtin kichik balilar héch qandaq ayetlerni chüshinish iqtidarigha ige bolmighachqa, ularning Qur’anni chüshinip turup öginelishi, andin shu asasta uning qimmitini körelishi mumkin emes. 10 yashtin kichik balilardin yuqiridiki 4 ishni telep qilish bilen bille, ulardin yene Ereb tili öginish we ayet yadlashni tengla telep qilidikenmiz, ularning beziliri bu 5 ishni tengla qilip mangalighini bilen, mutleq köp sandiki balilar undaq qilalmaydu. Shunglashqa men eger balingiz alahide eqilliq bolmighan ehwal astida, uninggha Ereb tili ögitish we ayet yadlitish ishlirini balingiz 10 yashqa kirgendin bashlap, uningdin burun balingizning yuqiridiki 4 ishni yaxshi qilip méngishigha kapaletlik qiling, dégen teklipni otturigha qoyup keldim. Men her bir ata-anidin méning mushu teklipim üstide nahayiti estayidil oylinip ish körüshini ümid qilimen.

1930 – 1940-yilliri Natsist Gérmaniye qandaq ishlarni qilghanliqini biz hemmimiz bilimiz. U chaghdiki chong qirghinchiliq (Holocaust) ta jem’iy 11 milyon adem öldi. Ularning ichidiki 6 milyon kishi Yehudiylar bolup, qalghan 5 milyon adem bashqa milletlerge tewe kishiler. Gérmanlar özliri yaqturmighan az sanliq milletlerning hemmisini yoqitish nishani qildi. Bu 11 milyon ademni öltürüsh üchün 3 yil waqit ketti. Emma, uninggha teyyarliq qilish üchün bolsa ashu 3 yildin burunqi 10 yildek waqit ketti. Ashundaq chong ishlarni emelge ashurush üchün siz aldi bilen söz bilen qutratquluq qilmisingiz, we teshwiqat élip barmisingiz bolmaydu. Eyni waqitta Gérmaniyede élip bérilghan keng we ünümlük teshwiqatlarning netijiside bir-ikki Gérman eskiri bir Gérmanning qoshnisining öyige kirip, ashu qoshna öyde olturidighan Yehudiylarning hemmisini qiriwetse, bu Gérman «eski irq kishiliridin bir qanchisini öltürdi», dep, qilche perwa qilmaydighan ehwal shekillen’gen.

Buningdin 30 yillar burunqi waqittin bashlap Uyghurlar Junggoda «oghri» we «meynet» dep teshwiq qilinishqa bashlidi. Uningdin kéyin Uyghurlargha kiygüzülgen qalpaqlarning sani tedrijiy halda köpeytildi. Ularning ichide döt, qalaq, aq chékidighanlar, aq satidighanlar, bölgünchiler, diniy ashqunlar, radikal Islamchilar, térroristchilar, ikki yüzlimichiler, we Islam Xelipe Döliti térroristchiliri dégenler bar. 5-Iyul Ürümchi weqesidin kéyin hökümet Uyghurlarning qaysi derijidiki nachar millet ikenliki heqqide mexsus widé’o programmilirini ishlep chiqip, uni pütün Junggo da’iriside keng türde körsetti. Men buningdin birer yil burun ichkiri ölkining bir chong sheherning adem köp mangidighan bir kochisida bir qanche xenzularning bir kichik Uyghur balisini nechche tereptin qattiq uruwatqanliqi, kochida kétiwatqan kishiler bolsa bu weqege oliship, tamasha körüp turghanliqi heqqidiki bir widé’oni kördüm. Mana bu hökümet teshwiqatining küchi. Bu teshwiqatlar mahiyet jehettin eyni waqitta Gérmanlar Yehudiylar üstidin élip barghan teshwiqatlargha oxshap kétidu. Yéqinqi bir qanche yilning mabeynide Uyghur diyaridiki xelqimizning béshigha intayin échinishliq, insan qélipidin chiqqan ishlar yüz berdi. Emma Uyghurlar Junggo ichi we sirtida bir «nachar irq milliti» bolup chüshendürülüp bolun’ghachqa, Junggodiki xenzular bilen dunyaning bashqa yéridiki kishiler hazir asasiy jehettin Uyghurlar körüwatqan zulumgha héch qandaq naraziliq bildürmey, sükütte turuwatidu. Yeni, hazir melum menidin élip éytqanda, Uyghurlarni yoqitiwétishning shert-shara’iti piship yétilip boldi.

Shunglashqa buningdin kéyin qandaq yashash mesiliside biz chet eldiki Uyghurlar intayin qattiq oylinishimiz kérek. Ötkende Misir hökümiti u dölette oquwatqan Uyghur oqughuchilarni tutup, Junggogha qayturup bermekchi bolghanda, bir qisim oqughuchilar nurghun musheqqetlerni öz béshidin kechürüp, Türkiyege qéchip kélip, özini qutulduruwaldi. Özini qutulduralmighan bir qisim yashlar ghayib boldi. Yéqinda Erkin Asiya Radi’osi weten’ge qaytip barghan ashundaq oqughuchilardin ikkisining türmige ölgenliki xewirini berdi [8]. Misirda bolghan weqe dunyaning hemme yéridiki Uyghurlarni chongqur endishe we chongqur wehimige saldi. Eger siz Uyghurdek yashimay, bir küni Türkiye we Yawropamu Uyghurlarni heydigili tursa, siz nege barisiz? Biz choqum aldi bilen özimizni hazir yashawatqan dölitimizde saqlap turushqa mas kélidighan yol bilen yashap, özimizni qoghdap qélishimiz, andin wetendikiler qilish imkaniyitidin ayrilghan bir qisim ishlarni qilip, Uyghur millitini saqlap qélish üchün muhim töhpilerni qoshushimiz kérek. Men barliq qérindashlardin bu ish üstidimu chongqur oylinip ish körüshini ümid qilimen.

Méning chüshinishimche, Allah iman éytip Musulman bolghanlargha özige qanchilik ibadet qilsa yéterlik bolidighanliqi heqqide bir menzil belgilep bermigen, bir ölchem belgilep bermigen, bir nishan belgilep bermigen. Uning ornigha, Allah barliq Musulmanlarni ibadet ishida peqet yolgha chiqip, özining qabiliyiti we imkaniyiti yar bergen da’ire ichide aldigha qarap toxtimay méngishqa ündigen. Allah Qur’anda jennetke layaqetlik bolushning shertlirini éniq otturigha qoymighan. Mawu-mawu ishlarni qilsang jennetke kirisen, démigen. Uning ornigha, Musulmanlar üchün jennetning ishikini chong échiwetken, hemde Allah Qur’anda qandaq gunahlarni ötküzse dozaxqa kiridighanliqi heqqide köp toxtalghan. Siz balingizni obdan terbiyilep, bir yaxshi Musulman qiling. Emma undaq qilishni balingizni eqilliq qilip béqip chong qilish ornigha dessetmeng. Siz balingizni obdan terbiyilep, bir yaxshi Musulman qiling. Emma undaq qilishni balingizni yaxshi oqutup, eng yuqiri pelligiche oqutup, bir küchlük adem qilip terbiyilep yétildürüsh ornigha dessetmeng. Eger dunya hazirqidek yaman’gha özgirip méngiwéridiken, melum bir waqitqa kelgende Türkiye we Yawropa elliri sizni Uyghur bolghanliqingiz üchün u yerlerdin heydimeydu. Belki, melum bir waqitqa kelgende sizni u yerlerdin «Ashqun Musulmanlar», dégen’ge oxshash birer qalpaqni kiydürüp heydishi mumkin. Shuning bilen siz «Küchlükler ajizlarni yeydu», dégen prinsipqa toghra kélip qalisiz. Yaki bolmisa siz ata-bowilirimizgha oxshashla «Eqilliqlar dötlerni qul qilidu», dégen nezeriyege mas kélip qalisiz.

Men Amérika girazhdani bolup bolghili 15 yildin ashti. Hazirmu men Amérikida yashaymen. Shunglashqa men özümning heydilip qélinishidin asasen ensirimeymen. Emma, Misirdiki Uyghur oqughuchilarning heydilishi we Pakistandiki Uyghur oqughuchilarning tutulushigha oxshash weqelerdin kéyin, men Ereb döletliridiki, Yawropadiki we Türkiyediki Uyghurlardin nahayiti ensireydighan bolup qaldim. Shunglashqa men mushundaq yazmilarni yézip olturuwatimen. Men özümning burunqi maqaliliride Uyghurlarning öz étiqadini, özining diniy kimlikini, yaki özining Musulmanliqini saqlap méngishining intayin muhimliqini tekitlep keldim. Uni hazirmu we buningdin kéyinmu tekitleymen. Hazir Uyghurlarni saqlap qélishta Uyghurning dini, Uyghurning tili we Uyghurning medeniyiti we örp-aditi qatarliqlarning hemmisi intayin muhim orunda turidu. Lékin, chet eldiki Uyghurlar özining diniy étiqadi we diniy ibaditini sirtta bek küchep namayan qilmay, peqet özlirining xususiy turmushlirida dawamlashturup mangghini, sirtqa nisbeten özlirining milliy kimlikini, yaki Uyghurluqini barliq küchi bilen namayan qilghini özliri üchün nahayitimu paydiliq.

Men aldinqi léksiyede «Balingizni toghra terbiyileng» dégen témida sözlep, bala terbiyiside kem bolsa bolmaydighan 5 ishni otturigha qoydum. U 5 ishni mezkur maqalidimu qisqiche éghizgha aldim. Men her bir ata-anilardin ashu mezmunlarni nahayiti yaxshi özleshtürüwélip, shu asasta balilirini eqilliq we küchlük qilip terbiyilesh yolida barliq tirishchanliqlarni körsitishini ümid qilimen. Shundaqla chet eldiki barliq qérindashlardin ishni toghra qilip, hemde toghra ishlarni tallap qilip, özlirini küchlendürüshte bir baldaq yaki bir qanche baldaq yuqirigha örlishini ümid qilimen.


Paydilinish Menbesi:

[1] Darwinism
https://en.wikipedia.org/wiki/Darwinism

[2] The Quran and Evolution by Dr. Yasir Qadhi
https://www.youtube.com/watch?v=DPuoGVlCjZ0

[3] What is Social Darwinism
https://www.allaboutscience.org/what-is-social-darwinism-faq.htm

[4] Darwinism, through a Chinese lens
https://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2009/nov/16/darwin-evolution-china-politics

[5] Michael Pillisbury, The Hundred-Year Marathon, page 19.

[6] Is wearing niqaab obligatory & what if your parents are rude to you? - Yasir Qadhi | 17th June 2012
https://www.youtube.com/watch?v=iscdnho27u4

[7] 新疆成為人肉資料庫?中國「免費健檢」的黑幕
https://www.youtube.com/watch?v=RyRc5XkMs9o&feature=youtu.be

[8] Korlada misirdin qaytqan ikki oqughuchining türmide ölgenliki delillendi
http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/qanun/qayturulghan-uyghur-12192017153435.html

moderator9
22-12-17, 13:40
ئۇيغۇرلار ئۆزىنى ساقلاپ قالالامدۇ—ئىجتىمائىي دارۋىنىزملىق نۇقتىسىدىن ئۇيغۇرلارغا نەزەر

بىلىمخۇمار


«ئۇيغۇرلار تاللىغان ياشاش يولى ئۆزىنى ساقلاپ قېلىشقا ماس كېلەمدۇ؟» ھازىرغىچە ئۆزىدىن مۇشۇنداق بىر سوئالنى سوراپ باققانلار بارمۇ-يوق، مەن ئۇنى بىلمەيمەن. ئۆزىدىن ئاشۇنداق بىر سوئالنى سوراپ، ئاندىن ئۇنىڭغا جاۋابەن بىرەر پارچە ماقالە يېزىپ باققانلار بارمۇ-يوق، ئۇنىمۇ بىلمەيمەن. ئۇنداقلار بار بولۇشىمۇ مۇمكىن، ئەمما مەن ھازىرغىچە ئۇنداقلارنى ئۇچرىتىپ باقمىدىم. ئەسلىدە ئۇيغۇرلار «بىز تاللىغان ياشاش يولى ئۆزىمىزنى ساقلاپ قېلىشقا ماس كېلەمدۇ؟» دېگەن سوئالنى بۇنىڭدىن بەش ئەسىر بۇرۇنلا سورىغان بولسا، ھەمدە ئۆزلىرىنىڭ ياشاش يولى بىلەن كۈرەش قىلىش ئىستراتېگىيەسىنى ئۇيغۇرنى ساقلاپ قېلىشقا ماس كېلىدىغان قىلىپ تەڭشەپ تۇرغان بولسا ياخشى بولار ئىدى. ئەمما بۇرۇنقىلار ئۇنداق قىلماپتۇ، ياكى ئۇنداق قىلالماپتۇ.

ئۇنداقتا بىز، يەنى ھازىر ياشاۋاتقان بىر قانچە ئەۋلاد ئۇيغۇرلار بۇ جەھەتتە قانداقراق قىلىۋاتىمىز؟ بىز ئۆز-ئۆزلىرىمىزدىن ئاشۇنداق سوئالنى سوراۋاتىمىزمۇ؟ ئاشۇنداق سوئالغا جاۋاب تېپىش يولىدا ئىزدىنىۋاتىمىزمۇ؟ ھازىر ئۇيغۇر دىيارىدىكى خەلقىمىزنىڭ مىللىي كىملىكى ئېغىر تەھدىت ئاستىدا قالدى. ھازىر چەت ئەلدە ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ بىر قىسمى ئوقۇش يولى بىلەن چەت ئەلگە چىقىپ، كېيىن چەت ئەلدە تۇرۇپ قالغان بولسىمۇ، يەنە بىر قىسمى ۋەتەندە ياشاش ياكى نورمال ئىنساندەك ياشاش ئىمكانىيىتى قالمىغانلىقى ئۈچۈن، چەت ئەلگە «پاناھ تىلىگۈچى ئۇيغۇر» بولۇپ چىققان، ھەمدە دۇنيادىكى بىر قىسىم ئەللەر ئۇلارنى «پاناھلانغۇچى ئۇيغۇرلار» دەپ قوبۇل قىلىپ، ئۇلارغا ئۆز دۆلىتىدە تۇرۇپ ياشاش ئىمكانىيىتى ھازىرلاپ بەرگەن ئىدى. ئۇيغۇرلارنى «شەرقىي تۈركىستانلىق مۇسۇلمانلار ئىكەن»، دەپ قوبۇل قىلغان مۇسۇلمان ئەللىرى بارمۇ، ئەگەر بار بولسا ئۇلار قانچىلىك ئۇيغۇرلارنى قوبۇل قىلغان، مەندە ئۇ جەھەتتە تولۇق مەلۇمات يوق. مېنىڭ بىلىدىغىنىم، مۇسۇلمانلار دۇنياسىنىڭ مەركىزى ھېسابلىنىدىغان سەئۇدى ئەرەبىستانمۇ «شەرقىي تۈركىستانلىق مۇسۇلمانلار» نى گىراژدانلىققا قوبۇل قىلمايدۇ. ئۇ ئەلگە كۆچمەن بولۇپ بارغىنىغا 30 يىلدىن ئاشقان ئۇيغۇرلارمۇ ھازىرغىچە ئۇ يەرنىڭ گىراژدانلىقىغا ئۆتۈپ بولالمىدى.

يېقىنقى بىر قانچە يىلنىڭ مابەينىدە ۋەتەن سىرتىدا ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ناھايىتىمۇ پايدىسىز 3 خىل ئەھۋال ۋۇجۇدقا كەلگەن بولۇپ، ئۇ ھازىر بارغانسېرى يامانلىشىۋاتىدۇ. ئۇلارنىڭ بىرى ئۆزىنى «ئىسلام دۆلىتى» دەپ ئاتىۋالغان بىر گۇرۇپپا بۇزۇق ئادەملەرنىڭ دۇنيانىڭ ئوخشىمىغان يەرلىرىدە تېررورلۇق ئىش-ھەرىكەتلىرىنى ئېلىپ بېرىشى. ئۇلارنىڭ ئىككىنچىسى ترامپ ئامېرىكىغا پرېزىدېنت بولۇپ سايلانغاندىن كېيىن ئاق تەنلىكلەرنىڭ ئۆزلىرىنى ھەممە مىللەتتىن ئۈستۈن قويۇش، ۋە مۇسۇلمانلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىر قىسىم ئاز سانلىق مىللەتلەرگە ئۆچمەنلىك قىلىش خاھىشىنىڭ كۈچىيىشى بولۇپ، ھازىر ئامېرىكا ۋە باشقا بىر قىسىم تەرەققىي تاپقان غەرب ئەللىرىدە مۇسۇلمانلارغا بولغان ئۆچمەنلىك كەيپىياتى كۈچىيىشكە باشلىدى. ئۈچىنچىسى بولسا، جۇڭگو ھۆكۈمىتىنىڭ بېسىمى بىلەن مىسىر ۋە پاكىستان قاتارلىق بەزى مۇسۇلمان دۆلەتلىرىدە دىندا ئوقۇۋاتقان ئۇيغۇر تالىبان بالىلارنىڭ ئاشۇ دۆلەتلەردە داۋاملىق تۇرالىشى تەھدىتكە ئۇچراشقا باشلىدى. يېقىندا ئىجتىمائىي تاراتقۇلارغا ئىستانبۇل كوچىسىدا چارلاپ يۈرۈۋاتقان تۈرك ساقچىلىرى ئۇچراتقان ئۇيغۇرلارنى تەكشۈرۈپ، باشقىلارنى ئۇنداق قىلمايۋاتقانلىق خەۋەرلىرى چىقتى. يۇقىرىدىكى ئەھۋالنىڭ ھەر ئۈچى بىر ئىنتايىن جىددىي مەسىلە بولۇپ، چەت ئەلدە ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلار بۇ مەسىلىگە جىددىي قارىمىسا بولمايدۇ. مەن يۇقىرىدىكى 2-مەسىلىدە «پرېزىدېنت ترامپ، مىللەتچى ئاق تەنلىكلەر ۋە مۇسۇلمانلار» دېگەن تېمىدا بىر پارچە يازما تەييارلىغان بولۇپ، مەن بارلىق قېرىنداشلارغا ئۇنى بىر قېتىم ئوقۇپ چىقىشنى تەۋسىيە قىلىمەن. ئۇ ماقالە مېنىڭ يېڭىدىن چىققان تور كىتابىم (تور كىتاب 8-قىسىم) دا بار.

باشقىچە قىلىپ ئېيتساق، بىزدەك ھازىر ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلار كېچىككەن بولساقمۇ ئۆز-ئۆزىمىزدىن يۇقىرىدىكى سوئالنى سورىمىساق، ھەمدە ئېرىشكەن جاۋابقا ئاساسەن ئۆزىمىزنىڭ ياشاش يولى بىلەن ياشاش ئىستراتېگىيەسىنى تەڭشىمىسەك بولمايدۇ. ئۇنداق قىلمىساق بىز چەت ئەلدىكى ياشاش ئىمكانىيىتىمىزنى يوقىتىپ قويىمىز، ھەمدە ئۇيغۇرنى ساقلاپ قېلىش يولىدىكى مەجبۇرىيەتلىرىمىزنىمۇ ئادا قىلالماي قالىمىز، ۋە ئۇيغۇرنى قوغداپ قالالمايمىز. ئۇنداق قىلمىساق ئىسلام دىنى يوقاپ كەتمەيدۇ، مۇسۇلمانلار يوقاپ كەتمەيدۇ، ئەمما ئۇيغۇرلار يوقاپ كېتىشى مۇمكىن.

ئىلىم-پەن دۇنياسىدا، قانداق كىشىلەر ياشاپ، قانداق كىشىلەر يوقاپ كېتىدىغانلىقىنى بەلگىلەيدىغان بىر تەبىئىي قانۇنىيەت بار بولۇپ، ئۇ قانۇنىيەت «دارۋىنىزم» ياكى «تەدرىجىي تەرەققىيات نەزەرىيەسى»، دەپ ئاتىلىدۇ. 20-ئەسىرگە كىرىشتىن بۇرۇن جۇڭگو دۇنيادا ئىنتايىن ئاجىز ئىدى. ئۇلار 20-ئەسىرگە كىرىش بىلەن تەڭ ئاشۇنداق قانۇنىيەتنى بايقاپ، ئۇنى كۈچەپ تەتقىق قىلىپ، ھەمدە ئۇنىڭدىن ناھايىتى ئۈنۈملۈك پايدىلىنىپ، دۇنيادىكى ئىنسانلار مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش سالاھىيىتى شوتىسىنىڭ ئەڭ ئاستىدىكى بالدىقىدىن بىر ناھايىتى ئۈستۈن بالدىقىغا چىقتى. ئەمما، ئۇيغۇرلارنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى ئۇيغۇرنىڭ ساقلىنىپ قېلىشىنى پۈتۈن قەلبى بىلەن ئارزۇ قىلسىمۇ، ھەمدە ناھايىتى كۆپ كىشىلەر بۇ يولدا ئۆزىنىڭ بارلىقىنى ئاتا قىلىشقا رازى بولسىمۇ، ئۇيغۇرنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن نېمە ئىش قىلسا بولىدىغانلىقىنى ھازىرغىچە ئانچە ياخشى بىلەلمەيۋاتىدۇ. بىر قۇدۇقنىڭ ئىچىگە چۈشۈپ كەتكەن ئادەمدەك، قايسى تەرەپكە ماڭسا بىر تامغا ئۈسۈپ، قايسى تەرەپ توغرا يولغا ۋەكىللىك قىلىدىغانلىقىنى بىلەلمەي ياشاۋاتىدۇ. ئەگەر سىزمۇ ئاشۇنداق ئەھۋال ئىچىگە كىرىپ قالغان ئۇيغۇرلارنىڭ بىرى بولسىڭىز، ماۋۇ ماقالىنى چوقۇم بىر قېتىم كۆڭۈل قويۇپ ئوقۇپ چىقىڭ.


1. دارۋىننىڭ تەدرىجىي تەرەققىيات نەزەرىيەسى ھەققىدە قىسقىچە چۈشەنچە

(1) بىئولوگىيەلىك دارۋىنىزم ئىدىيەسى

«دارۋىنىزم» دېگىنىمىز بىئولوگىيەلىك تەدرىجىي تەرەققىيات نەزەرىيەسىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ نەزەرىيەنى ئەنگلىيەلىك تەبىئەتشۇناس چارلېس دارۋىن (Charles Darwin, 1809 – 1882) باشچىلىقىدىكى بىر قىسىم ئالىملار ئوتتۇرىغا قويغان بولۇپ، ئۇ نەزەرىيە جانلىق مەۋجۇداتلارنىڭ ھەممىسى كىچىك ئۆزگىرىشلەرنىڭ تەبىئىي تاللىنىشى ئارقىلىق ۋۇجۇدقا كېلىدۇ ۋە تەرەققىي قىلىدۇ، دەپ قارايدۇ. بۇ يەردىكى ئۆزگىرىشلەر كىچىك ۋە ۋارىسلىق قىلىنغان ئۆزگىرىشلەر بولۇپ، ئۇلار ئىندىۋىدۇئاللارنىڭ رىقابەتلىشىش، ئۆزىنى ساقلاپ قېلىش، ۋە كۆپىيىش ئىقتىدارىنى ئۆستۈرىدۇ. 1859-يىلى دارۋىن «مەۋجۇداتلار تۈرلىرىنىڭ كېلىپ چىقىش مەنبەسى» دېگەن بىر كىتابنى يازغان بولۇپ، دارۋىنىزم نەزەرىيەسى ئەنە شۇنىڭدىن باشلىنىدۇ [1].


1-رەسىم: چارلېس دارۋىن (Charles Darwin, 1809 – 1882)

597
(2) ئىسلامدىكى دارۋىنىزم نەزەرىيەسى ھەققىدىكى كۆز-قاراشلارنىڭ بىر مىسالى

دارۋىننىڭ تەدرىجىي تەرەققىيات نەزەرىيەسى ھەققىدە ئوخشىمىغان ئىسلام زىيالىيلىرىنىڭ ئوخشىمىغان كۆز-قاراشلىرى مەۋجۇت. مەن بۇ يەردە شۇلارنىڭ بىر مىسالى سۈپىتىدە دوكتور ياسىر قازىنىڭ بۇ ھەقتىكى كۆز-قارىشىنى قىسقىچە بايان قىلىپ ئۆتىمەن. مېنىڭ بۇ يەردە پايدىلانغىنىم دوكتور ياسىر قازىنىڭ 2013-يىلىدىكى «شىمالىي ئامېرىكا ئىسلام قۇرۇلتىيى» دا بەرگەن بىر مەيدان ئىلمىي دوكلاتىنىڭ ۋىدېئوسى بولۇپ، ئۇنىڭ ئۇزۇنلۇقى 31 مىنۇت كېلىدىكەن. بۇ يەرگە ئۇنىڭ سۆزلىرىنى تولۇق كىرگۈزسەم ماقالە بەك ئۇزىراپ كېتىدىغان بولغاچقا، مەن پەقەت ئۆزۈم تاللاپ ئالغان ئازراق مەزمۇننىلا بايان قىلىمەن [2]. بۇ تېمىغا بەكرەك قىزىقىدىغان ۋە ئىنگلىزچىنى بىلىدىغان قېرىنداشلار ئەسلىدىكى مەنبەنى بىر قېتىم تولۇق كۆرۈپ چىقساڭلار بولىدۇ.

مەن بۇنىڭدىن كېيىن ياسىر قازىنى كۆپلەپ تىلغا ئالىمەن. شۇڭلاشقا بۇ يەردە مەن ئۇنى قىسقىچە تونۇشتۇرۇپ قوياي. مېنىڭ ئېسىمدە قېلىشىچە ياسىر قازى ئامېرىكىغا 6 ياش ۋاقتىدا كەلگەن بولۇپ، خىمىيە ئىنژېنېرلىقى كەسپىدە بىر باكلاۋۇر ئۇنۋانى ئالغۇچە ئامېرىكىدا ئوقۇيدۇ. ئاندىن ئامېرىكىدىكى «Dow Chemical» دەپ ئاتىلىدىغان بىر چوڭ خىمىيە شىركىتىدە 2 يىل ئىشلەيدۇ. ئۇنىڭدىن كېيىن سەئۇدىنىڭ مەدىنە شەھىرىگە بېرىپ 10 يىل ئوقۇيدۇ. بۇ جەرياندا ئۇ ئەرەب تىلى كەسپىدە بىر باكلاۋۇرلۇق، ھەدىسشۇناسلىق كەسپىدە بىر باكلاۋۇرلۇق، ۋە ئىسلام ئەقىدەشۇناسلىق كەسپىدە بىر ماگىستىرلىق ئۇنۋانى ئالىدۇ. ئۇ يەردىن ئوقۇشىنى تاماملاپ، ئامېرىكىغا قايتىپ كەلگەندىن كېيىن، ئۇنىڭ مەدىنەدە ئىگىلىگەن ئىسلامغا ئائىت بىلىملىرى غەرب جەمئىيىتىگە ۋە ھازىرقى زامانغا ماس كەلمەي، خۇددى بىر كونا بىنا ئۆرۈلۈپ كەتكەندەك ئۆرۈلۈپ چۈشىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۇ ئىككى يىل قاتتىق ئويلىنىپ، ئۆزىدىكى ئىسلام بىلىملىرىنى قايتىدىن قۇراشتۇرۇپ چىقىش قارارىغا كېلىدۇ. ھەمدە ئامېرىكىدىكى دۇنياغا داڭلىق يالى ئۇنىۋېرسىتېتىغا كىرىپ، ئىسلام تەتقىقاتى كەسپىدە دوكتورلۇقتا يەنە 6 يىل ئوقۇيدۇ. قىسقىسى، ياسىر قازى ئامېرىكىدا 10 يىل، مەدىنەدە 10 يىل ئوقۇغان. دىندىمۇ ئوقۇغان، ۋە پەندىمۇ ئوقۇغان. ئۇ ھازىر ئامېرىكىدىكى «ئەلمەغرىپ ئىنستىتۇتى» دەپ ئاتىلىدىغان بىر ئالىي مەكتەپنىڭ ئوقۇتۇش باشقارمىسىنىڭ مۇدىرى بولۇپ، ئۇ مەكتەپتە ئىسلامغا ئائىت دەرسلەرنى ئۆتىدۇ. ئۇمۇ خەلقئارادا ئەڭ تونۇلغان ئىسلام دىنى ئۆلىمالىرىنىڭ بىرى بولۇپ، دىنىي ساھەدە ئۇنىڭ ئالىم، ئىمام، شەيخ ۋە ئەقىدەشۇناس، دېگەندەك سالاھىيەتلىرى بار.


598
2-رەسىم: دوكتور ياسىر قازى 2013-يىلىدىكى «شىمالىي ئامېرىكا ئىسلام قۇرۇلتىيى» دا دوكلات بەرگەن ۋاقىتتىكى بىر كۆرۈنۈش.

تۆۋەندىكىسى ياسىر قازىنىڭ دېگەنلىرى.

تەدرىجىي تەرەققىيات نەزەرىيەسى ئىلىم-پەن دۇنياسىدا باشقا ئىلمىي نەزەرىيەلەرگە ئوخشاشلا بىر ئىلمىي پاكىت سۈپىتىدە قوبۇل قىلىندى. يەنى، بۇ نەزەرىيە خۇددى ئۆزىگە-تارتىش كۈچى نەزەرىيەسىگە ئوخشاشلا بىر خىل ئىلمىي نەزەرىيە بولۇپ، ئىلىم-پەن دۇنياسىدا ئۇ باشقا ئىلىملەرگە ئوخشاش بىر قىسىم ئىلمىي پاكىتلارغا ۋەكىللىك قىلىدۇ. شۇڭلاشقا بىز «ئۇ پەقەت بىر نەزەرىيە ئىكەن»، دەپ، ئۆزىمىزنى ئالداپ يۈرمەسلىكىمىز كېرەك. ئۇنداق دېيىش ئاكادېمىيىلىك پوزىتسىيەگە ئۇيغۇن كەلمەيدۇ. بۇ جەھەتتە بىز ئۆز-ئۆزىمىزنى تەربىيىلەشكە توغرا كېلىدۇ.

تەدرىجىي تەرەققىيات نەزەرىيەسى ئىنكار قىلىشقا بولمايدىغان بىر قىسىم پاكىتلار ئۈستىگە قۇرۇلغان بولۇپ، ئاشۇ جەھەتتىكى چۈشەنچىلەرنى بىر ناھايىتى ئىلمىي يوسۇندا ئوتتۇرىغا قويىدۇ. مەسىلەن، ئۇنىڭدىكى مىكرو-جانلىقلارنىڭ تەدرىجىي تەرەققىياتى ھەققىدىكى ئۇقۇملارنى ئىنكار قىلغىلى بولمايدۇ. ئەگەر سىز ئوخشاش خىلدىكى چىۋىنلارنى ئىككى گۇرۇپپىغا بۆلۈپ، ئۇلارنى ئىككى قۇتىغا قاچىلاپ، ئاندىن ئۇلارنى بىر قانچە ھەپتە ئوخشىمىغان شارائىت ئىچىدە باقىدىكەنسىز، بۇ ئىككى گۇرۇپپا چىۋىنلاردا بىر-بىرىنىڭكىگە ئوخشىمايدىغان ئۆزگىرىشلەر پەيدا بولىدۇ. بۇنداق ئۆزگىرىشلەرنى كۆزەتكىلى ياكى ئىسپاتلىغىلى بولىدۇ.

تەدرىجىي تەرەققىيات نەزەرىيەسى يۇقىرىقىدەك ئىنكار قىلغىلى بولمايدىغان پاكىتلارنى بىر يەرگە توپلاپ، ئاندىن ئۇلار ھەققىدە بىر خىل چۈشەنچە قۇرۇلمىسىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ.

كۆپلىگەن مۇسۇلمانلار تەدرىجىي تەرەققىيات نەزەرىيەسىنى ئىلمىي يوسۇندا ئۆگەنمىگەن ياكى تەتقىق قىلمىغان. ئۇلار بۇ ھەقتە بىرەر كىتاب ئوقۇپ باقمىغان. ئۇلار بۇ ئۇقۇمنى بىرەر قېتىم ياخشىراق چۈشىنىپ باقمىغان. شۇنداق بولغاچقا ئۇلار تەدرىجىي تەرەققىيات نەزەرىيەسىنى بىر خىل ئاددىي ۋە ئىلمىي بولمىغان ئۇسۇلدا ئىنكار قىلىدۇ. ئەمەلىيەتتە بولسا بىر ئىلمىي نۇقتىدا تۇرۇپ قارىغاندا، تەدرىجىي تەرەققىيات نەزەرىيەسى ئەقىلگە ناھايىتى مۇۋاپىق كېلىدۇ.

بىز بولساق مۇسۇلمان. بىز بىر كىتابقا ئىشىنىمىز. بىز ئىشەنگەن ئاشۇ كىتابتا تەدرىجىي تەرەققىيات نەزەرىيەسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بەزى ۋەقەلەر باشقىچە سۆزلىنىدۇ. شۇڭا بىزنىڭ ئالدىمىزدا قانداق قىلىپ بۇ ئىككى نەرسىنى بىر يەرگە ئەكەلگىلى بولىدۇ، دېگەن سوئالغا جاۋاب تېپىش ۋەزىپىسى قويۇلىدۇ. قۇرئان «ئىشلار مۇنداق بولىدۇ»، دەپ، ھازىرقى زامان ئىلىم-پەنلىرى بولسا «ئىشلار ئانداق بولىدۇ»، دېسە، بىز قانداق قىلغاندا بۇ ئىككى نەرسىنى بىر يەرگە ئەكىلەلەيمىز؟ بۇ ئىشتا بىز پىشقان ئادەمدەك ئىش قىلىشقا، سەمىمىي بولۇشقا، ۋە ئوچۇق-ئاشكارا ئىش كۆرۈشكە توغرا كېلىدۇ.

غەربنىڭ ئۆرنىكى بىلەن شەرقنىڭ ياكى ئىسلامنىڭ ئۆرنىكى ئوتتۇرىسىدا ناھايىتى چوڭ پەرق بار. ئىلىم-پەنگە، دىنغا ۋە مۇقەددەس كىتابلارغا قانداق مۇئامىلە قىلىشتا غەرب بىلەن شەرق ياكى مۇسۇلمانلار ئوتتۇرىسىدا ناھايىتى چوڭ پەرقلەر بار. غەربتە ئەڭ دەسلىپىدىن باشلاپلا دىن بىلەن مۇقەددەس كىتاب ئوتتۇرىسىدا مەلۇم دەرىجىدىكى زىددىيەت مەۋجۇت بولۇپ تۇرغان. ئۇلار ئۈچۈن بۇ زىددىيەتنى ھەل قىلىشقا بىر ناھايىتى ئۇزۇن تارىخىي جەريان كەتكەن. غەربتە بۇرۇن دىن ئىلىم-پەننى چەتكە قاققان بولسا، كېيىن ئىلىم-پەن دىننى چەتكە قېقىپ، غەرب ئەنە شۇنداق يول بىلەن بۈگۈنكىدەك تەرەققىي قىلدى. ئەمدى بولسا ئۇلار ئۆز تارىخىدىكى جەريانلارنىڭ ئۇ يەر بۇ يەرلىرىنى كېسىپ ئېلىپ، ئۇلارنى بىز مۇسۇلمانلارنىڭ ئۈستىگە تاشلاۋاتىدۇ (بۇ يەردىكى خېلى ئۇزۇن مەزمۇن قىسقارتىلدى).

بىز مۇسۇلمانلار «ئىنسانلارنىڭ پەيدا بولۇشىمۇ تەدرىجىي تەرەققىيات جەريانىنىڭ بىر نەتىجىسى»، دېگەن ئۇقۇمنى قوبۇل قىلمايمىز. ئەمما، بىز تەدرىجىي تەرەققىيات نەزەرىيەسىدىكى باشقا چۈشەنچىلەر (premises) نىڭ ھەممىسىنى قوبۇل قىلالايمىز. نۇرغۇن مۇسۇلمانلار «بىز تەدرىجىي تەرەققىيات نەزەرىيەسىگە ئىشەنمەيمىز»، دەيدۇ. بۇنداق قىلىش باشقىلارغا ناھايىتى ئېغىر بىپەرۋالىق ۋە نادانلىق بولۇپ كۆرۈنىدۇ. بىز مۇسۇلمانلار تەدرىجىي تەرەققىيات نەزەرىيەسى ھەققىدىكى ھەممە مەزمۇننى تەڭلا ئىنكار قىلمايمىز. شۇڭلاشقا بىز مۇنداق دېيىشىمىز كېرەك: بىز تەدرىجىي تەرەققىيات نەزەرىيەسىدىكى كەڭ پرىنسىپلارنى قوبۇل قىلىمىز، ئەمما، بىز باشقا جەھەتلەرگە چوڭقۇر ھۆرمەت قىلغان ئاساستا، پەقەت بىرلا مەسىلىدە تەدرىجىي تەرەققىيات نەزەرىيەسىدىكى چۈشەنچىنى قوبۇل قىلالمايمىز، ئۇ بولسىمۇ ئىنسانلارنىڭ قانداق پەيدا بولغانلىقىدۇر.

مەن بۇ يەردە ياسىر قازىنىڭ سۆزلىرىنى مۇشۇنچىلىكلا بايان قىلىپ، كېيىنكى مەزمۇنغا ئۆتىمەن.

(3) ئىجتىمائىي دارۋىنىزم ئىدىيەسى

دارۋىن بىلەن ئوخشاش دەۋردە ياشىغان پەيلاسوپ خېربېرت سپېنسېر (Herbert Spencer) ئىجتىمائىي دارۋىنىزم ئىدىيەسىنى ئوتتۇرىغا قويغان [3]. ئۇ تەبىئىي تاللاش نەزەرىيەسىنىڭ ئىجتىمائىي، سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي مەسىلىلەرگە قوللىنىشى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىڭ ئاساسلىق ئىدىيەسى «كۈچلۈكلەر ياشايدۇ»، دېگەندىن ئىبارەت بولۇپ، بۇ يەردىكى «كۈچلۈكلەر» ئىنسانلارنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. كىشىلەر مۇشۇ ئىدىيەدىن پايدىلىنىپ، «ياۋروپالىق ئاق تەنلىكلەر باشقا مىللەتلەردىن ئۈستۈن تۇرىدۇ، شۇڭلاشقا ئۇلار چوقۇم باشقىلار ئۈستىدىن ھۆكۈمرانلىق قىلىشى كېرەك»، دېگەن ئىدىيەنى ئىلگىرى سۈرگەن.

سپېنسېر ئىجتىمائىي دارۋىنىزم ئىدىيەسىنى ئىلگىرى سۈرۈۋاتقان مەزگىللەردە ياۋروپالىق ئاق تەنلىكلەر تېخنولوگىيە، ئىقتىساد ۋە ھۆكۈمەت ساھەسىدە باشقا مىللەتلەرگە قارىغاندا زور يۈكسىلىش ھاسىل قىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر قىسىم كىشىلەر «بۇ ئۆزگىرىشلەر دارۋىنىزم نەزەرىيەسىدىن كەلگەن؛ دېمەك، ئۆزىنى ساقلاپ قېلىشقا بەكرەك ماس كەلگەنلەر غەلىبە قىلىۋاتىدۇ»، دەپ قارايدۇ. بەزى كىشىلەر بۇ پەلسەپىۋىلىك ئىدىيەنى مىكرو-ئىقتىساد ساھەسىگىمۇ ئېلىپ كىرىپ، «كەمبەغەل ۋە ئاجىز كىشىلەرگە قارىتىلغان ئىجتىمائىي پاراۋانلىق پروگراممىلىرى تەبىئەت قانۇنىيىتىگە ئۇيغۇن كەلمەيدۇ»، دەپ قارىغان. ھەتتا ئاشۇنداق پروگراممىلارنى ئەمەلدىن قالدۇرۇشقا ئۇرۇنغان.

ناتسىست گېرمانلار 2-دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە ئىجتىمائىي دارۋىنىزم ئىدىيەسىنى يەھۇدىيلار ئۈستىدىن چوڭ قىرغىنچىلىق يۈرگۈزۈشنىڭ ئىلمىي ئاساسى سۈپىتىدە پايدىلىنىدۇ. ئۇلار يەھۇدىيلارنىڭ ئۆلتۈرۈلۈشىگە «ناچار ئىرسىيەتنىڭ تازىلىنىشى»، دەپ قارايدۇ. باشقا بىر قىسىم دىكتاتورلار ۋە جىنايەتچىلەرمۇ ئىجتىمائىي دارۋىنىزم ئىدىيەسىدىن ئۆزلىرىنىڭ ناچار ئىش-ھەرىكەتلىرىنىڭ پەلسەپىۋى ئاساسى سۈپىتىدە پايدىلىنىپ كېلىۋاتىدۇ.

قىسقىسى، ئىجتىمائىي دارۋىنىزم ئىدىيەسىدىكى قىسمەن مەزمۇنلار ئۆزىنىڭ بىر يالغان ۋە خەتەرلىك پەلسەپە ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىدى. شۇنداق بولۇشىغا قارىماي، ھازىر بىر قىسىم ئاجىز مىللەتلەر، جۈملىدىن ئۇيغۇرلارمۇ ئاشۇنداق پەلسەپىنىڭ قۇربانى بولۇۋاتقان بولۇشى مۇمكىن [3].


2. جۇڭگولۇقلارنىڭ دارۋىنىزم ئىدىيەسىدىن پايدىلىنىش ئەھۋالى

غەربتە دارۋىننىڭ نەسىللەرنىڭ مەنبەسىگە ئائىت نەزەرىيەسى ھەققىدىكى تەتقىقاتلار 1859-يىللىرى بىر يۇقىرى پەللىگە كۆتۈرۈلدى. ئەمما، بۇ نەزەرىيە جۇڭگوغا 1900-يىللىرىغىچە يېتىپ كەلمىدى. ئاشۇ ۋاقىتقا كەلگەندە، مانجۇ خانىدانلىقىنىڭ چىرىكلىكى بىلەن ھەر ساھەدىكى مەغلۇبىيىتى كىشىلەردە ئىنقىلاب قىلىش ئىرادىسىنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرۈشكە باشلىدى. دەل شۇ ۋاقىتتا، يەنى 1895-يىلى، ياپونىيە جۇڭگوغا تاجاۋۇز قىلىپ كىرىپ غەلىبە قازاندى. شۇنىڭ بىلەن جۇڭگولۇقلارنىڭ مىللىي ئىشەنچى ئېغىر كرىزىسقا دۇچ كەلدى. جۇڭگولۇقلارنىڭ يۈزىنىڭ قاتتىق تۆكۈلۈشكە ئەگىشىپ، ئەينى ۋاقىتتىكى زىيالىيلاردىن كاڭ يۇۋېي (Kang Youwei) بىلەن كېيىنچە پرېزىدېنت بولغان سۇن جۇڭشەن (Sun Yat-Sen) دارۋىن بىلەن سپېنسېرنىڭ نەزەرىيەلىرىگە يۈزلىنىپ، غەربلىكلەردىن ئۆگىنىپ، جۇڭگولۇقلارنى ساقلاپ قېلىشنىڭ مۇۋاپىق يوللىرىنى ئىزدىدى. شۇنىڭ بىلەن دارۋىنىزم ئۇلارنىڭ بىر چوڭ ئىنقىلابنى لايىھىلەپ، 1911-يىلى بىر مىللىي جۇمھۇرىيەت قۇرۇشىغا ياردەم قىلدى [4].

1895-يىلى جۇڭگو زىيالىيسى، ئىنگلىزچە-خەنزۇچە تەرجىمانى ۋە ئىسلاھاتچىسى يەنفۇ (Yanfu) ئەپەندى توماس خاكسلېي (Thomas Huxley) نىڭ «تەدرىجىي تەرەققىيات ۋە ئىستىل» دېگەن كىتابى بىلەن سپېنسېرنىڭ «جەمئىيەتشۇناسلىق» دېگەن كىتابىنى تەرجىمە قىلىپ تارقاتتى. ئەمما ئۇ تەرجىمە جەريانىدا بىر ناھايىتى ھالقىلىق سۆزنى خاتا تەرجىمە قىلدى: «تەبىئىي تاللاش» دېگەن سۆزنى «شاللىۋېتىش» ياكى «چىقىرىپ تاللاش» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدىغان «淘汰» دېگەن سۆزگە تەرجىمە قىلدى. شۇنىڭ بىلەن «شاللىنىش» دېگەن سۆز جۇڭگولۇقلارنىڭ دارۋىنىزم ئىدىيەسىگە بولغان چۈشەنچىسىدە بىر خىل ھۆكۈمران ئورۇندا تۇردى. نەتىجىدە جۇڭگولۇقلار «رىقابەتتە ئۇتتۇرغۇچىلار قاتارىدا ئورۇن ئالغانلار يالغۇز ئاجىز كىشىلەر بولۇپلا قالماي، ئۇلار تەبىئەت دۇنياسى ياكى سىياسىي دۇنيادىن چىقىرىپ تاشلىنىدۇ»، دەپ قارىدى. يەنفۇ ئەپەندى ئەتراپىنى پۈتۈنلەي بۇلاڭچىلار قورشاپ تۇرىدىغان جۇڭگودەك بىر زېمىندا ئۆزىنى ساقلاپ قېلىشنىڭ بىردىن-بىر ئۇسۇلى غەربلىكلەردەك سپېنسېرنىڭ ئىجتىمائىي دارۋىنىزم ئىدىيەسىنى ئىشقا ئاشۇرۇش ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئۇ مۇنداق دەيدۇ: «ئىنسانلار ۋە باشقا مەۋجۇداتلار يەر ئۈستىدە ناھايىتى كۆپ ساندا تۇغۇلىدۇ. بىر قىسىم مەۋجۇداتلار يەنە بىر قىسىم مەۋجۇداتلار بىلەن كۈرەش قىلىدۇ. نەتىجىدە كۈچلۈك ئاجىزلارنى يەيدۇ، ھەمدە دۆتلەرنى ئەقىللىقلار قۇل قىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئەڭ ئاخىرىدا ئاشۇ زامان، ئاشۇ ماكان ۋە ئۆزلىرىنىڭ ئىنسانىي ئەھۋالىغا ئەڭ ماسلاشقان كىشىلەرلا ھايات قالىدۇ.» يەنفۇ ئەپەندى يەنە مۇنداق دەپ يازىدۇ: «غەربلىكلەرنىڭ قارىشىچە، تۆۋەن سۈپەتلىك ئىرققا تەۋە بولغان مىللەتلەرنىڭ ھەممىسى بىر يۇقىرى سۈپەتلىك ئىرق تەرىپىدىن يوقىتىلىدۇ.» 1911-يىلى سۇن جۇڭشەن ئەپەندى ئۆزى تۈزگەن پروگراممىلارنىڭ ھەممىسىدە مىللەتنى ساقلاپ قېلىش مەسىلىسىنى تۈپ چىقىش نۇقتىسى قىلىدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە ئاق تەنلىكلەرنىڭ جۇڭگولۇقلارغا قاراتقان سىياسىتى ئاق تەنلىكلەرنىڭ سېرىق تەنلىكلەرنى يوقىتىۋېتىشىنى تۈپ مەقسەت قىلغان بولۇپ، جۇڭگولۇقلارنىڭ چەت ئەل كۈچلىرىگە قارشى ئېلىپ بېرىۋاتقان كۈرەشلىرى ئەمەلىيەتتە ئاق تەنلىكلەرنىڭ «ئىرقىي تازىلاش» تەھدىتىگە قارشى ئېلىپ بېرىۋاتقان كۈرەش بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.

1949-يىلىدىن كېيىن ئىجتىمائىي دارۋىنىزم ئىدىيەسى ماۋ زېدۇڭنىڭ ئەسەرلىرىدىمۇ ناھايىتى چوڭ ئورۇن ئالدى. ئۇنىڭ قارىشىچە كەلگۈسىدىكى كۈرەشلەرنىڭ ئىككى تەرىپىدە سېرىق تەنلىكلەر بىلەن ئاق تەنلىكلەر تۇرىدىغان بولۇپ، ئەگەر سېرىق تەنلىكلەر ئۆز ئىستراتېگىيەسىنى ئۆزگەرتمەيدىكەن، ئۇلار چوقۇم ئاق تەنلىكلەرگە ئۇتتۇرۇپ قويىدۇ [5].

دېمەك، ماۋ زېدۇڭ جۇڭگولۇقلارنى ساقلاپ قېلىش ۋە قۇدرەت تاپقۇزۇشتا ئىجتىمائىي دارۋىنىزم ئىدىيەسىگە ئىنتايىن كۈچلۈك دەرىجىدە ئەھمىيەت بەرگەن.


3. دوكتور ياسىر قازىنىڭ نىقاب ھەققىدە ئېيتقانلىرى

مېنىڭ تۆۋەندە دەيدىغانلىرىم مۇسۇلمان ئاياللارنىڭ نىقابلىنىشى بىلەن بىر ئاز مۇناسىۋەتلىك. شۇڭلاشقا مەن بۇ يەردە ئاشۇ ئىشلار ئۈستىدە قىسقىچە توختىلىمەن. مەن ئالدى بىلەن دوكتور ياسىر قازىنىڭ نىقابلىنىش ھەققىدە دېگەنلىرىنى قىسقىچە بايان قىلىپ ئۆتىمەن. ياسىر قازى بىر شەيخ، ئىمام ۋە ئىسلام ئەقىدەشۇناسى بولغاچقا، مېنىڭ چۈشىنىشىمچە ئۇ پەتىۋا چىقىرىش سالاھىيىتىگە ئىگە. تۆۋەندىكىسى ئۇنىڭ نىقاب ھەققىدە ئېيتقانلىرى [6]:

نىقاب ھەققىدىكى تالاش-تارتىشلار ساھابە دەۋرىدىلا باشلانغان. يەنى، ساھابىلەرنىڭ بەزىلىرى ئاياللارنىڭ نىقابلىنىشىنى پەرز ياكى مەجبۇرىي ئىش (obligatory) دېگەن بولسا، يەنە بەزىلىرى ئۇنى پەرز ئەمەس، دېگەن. شۇڭلاشقا بۇ ئىشقا قانداق قاراش ھەر بىر ئادەمنىڭ ئۆزىگە باغلىق. مەن ئۆزۈم نىقابلىنىش مەجبۇرىي ئەمەس، دەپ قارايمەن. ئەگەر قىز-ئاياللار ھىجابلىنىپ، بوش كىيىم كىيسىلا، نىقابلانمىسىمۇ بولۇۋېرىدۇ. بولۇپمۇ ھازىرقىدەك بىر خىل ۋەزىيەت ئاستىدا مەن نىقابلىنىشنى تېخىمۇ مەجبۇرىي، دەپ قارىمايمەن. ئەگەر نىقابلىنىپ يۈرۈشنى ئىستەيدىغانلار بولسا، مەن ئۇلارنى قوللايمەن. بولۇپمۇ نىقابلىنىش جەھەتتە قانۇنىي ھوقۇققا ئىگە ئاياللار نىقابلىنىپ يۈرسە بولۇۋېرىدۇ. ئۇنداق ئەھۋالدا بىز ئۇلارنىڭ قانۇنىي ھوقۇقىنى قوللايمىز. ئەمما، سىز مېنىڭ ئالدىمغا مېنى بىر شەيخ ھېسابلاپ مەسلىھەت ئالغىلى كېلىدىكەنسىز، مېنىڭ دەيدىغىنىم نىقابلىنىش بىر مەجبۇرىيەت ئەمەس. ئەگەر سىز نىقابلانمايدىكەنسىز، ئاللاھنىڭ ئالدىدا گۇناھكار بولۇپ قالمايسىز.


4. ئۇيغۇرلار قانداق قىلىشى كېرەك؟

مەن ھەر قېتىم ئۆزۈمدىن «ئۇيغۇرلار ئۆزىنى ساقلاپ قېلىشقا لاياقەتلىكمۇ؟» دېگەن سوئالنى سورىغاندا، قاتتىق تىنىپ، ئۇزۇن خىيال سۈرۈپ ئولتۇرۇپ قالىمەن. گەپنى نەدىن باشلاشنى بىلەلمەي قالىمەن. ئاغرىنىدىغانغا ئادەم تاپالماي قالىمەن. بىز تارىختا نۇرغۇن ئىشلارنى خاتا قىلدۇق. بىزنىڭ ئەجدادلىرىمىز بۇنىڭدىن تەخمىنەن 5 يېرىم ئەسىرنىڭ ئالدىدا ئوتتۇرا ئاسىياغا ھۆكۈمرانلىق قىلىش ئورنىدىن چېكىنىشكە باشلاپ، ئەڭ ئاخىرى بۈگۈنكى ئەۋلادلار ھازىرقىدەك بىر ئەھۋالنىڭ ئىچىگە كىرىپ قالدۇق. بەش يېرىم ئەسىردىن بۇرۇنقى بىر دەۋردىن ھازىرغىچە ياشىغان ئەجدادلىرىمىز ۋە ئاتا-بوۋىلىرىمىز «كۈچلۈك ئادەملەر» قاتارىدىن ئورۇن ئالالمىدى. «ئەقىللىق ئادەملەر» قاتارىدىنمۇ ئورۇن ئالالمىدى. پەقەت ئاجىز ۋە دۆت ئىنسانلار قاتارىدىن ئورۇن ئېلىش يولىدا تۆۋەنگە قاراپ كېتىۋەردى. شۇڭلاشقا بىز بۈگۈنكى كۈنگە قالدۇق. بۇنىڭدىن 30 يىللار ئىلگىرى ۋەتىنىمىزدە كوچا سۈپۈرىدىغان تازىلىق ئىشچىلىرى ئىچىدە ئۇيغۇرلار يوق ئىدى. ھازىر ۋەتىنىمىزدە كوچا سۈپۈرىدىغان تازىلىق ئىشچىلىرى ئىچىدە ئۇيغۇرلاردىن باشقىسى يوق. «ئەقىللىق دۆتنى قۇل قىلىدۇ»، دېگەن مانا مۇشۇنداق بولىدۇ. ھازىر ئۇيغۇر دىيارىدا «ھەقسىز سالامەتلىك تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىش» باھانىسى بىلەن بارلىق ئۇيغۇرلارنىڭ DNA سىگە ئائىت ئۇچۇرلىرى كومپيۇتېر سانلىق ئىسكىلاتلىرىغا كىرگۈزۈلۈۋاتىدۇ. بۇ ئىش پەقەت ئۇيغۇرلار ئۈستىدىنلا ئېلىپ بېرىلىۋاتىدۇ. ئۇ يەردىكى ھۆكۈمەتنىڭ بۇنداق قىلىشتىكى مەقسىتى ھەققىدە ھازىر ھەر خىل پەرەزلەر بار. ئۇنىڭ بەزىلىرى ئىنتايىن قورقۇنچلۇق. ئەندىشىلىك پەرەزلەر «بىئولوگىيەلىك تەجرىبە»، «بىئولوگىيەلىك ئۆزگەرتىش»، «ئادەم گۆشى ئۇچۇر ئىسكىلاتى» [7]، ۋە «بىئولوگىيەلىك ئىرقىي تازىلاش» دېگەندەك سۆزلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئەگەر ئاشۇنداق پەرەزلەر راست بولۇپ چىقسا، ئۇيغۇرلار «كۈچلۈكلەر ئاجىزلارنى يەيدۇ»، دېگەن نەزەرىيەگىمۇ ماس كېلىپ قالغان بولىدۇ.

بۈگۈنكى ئەھۋال يەنە قانداق ئەھۋاللارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ؟ ئۇ يۇرتتىكى ئاتا-ئانىمىز ۋە قېرىنداشلىرىمىز بىلەن تېلېفوندىمۇ كۆرۈشەلمەيدىغان ئەھۋالنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئۇ يۇرتىمىزنىڭ مەھەللىرىدىكى ئۆيلەر قۇرۇق، ئۆيلەر ئادەمسىز، ئۇ ئادەملەرنىڭ نەگە كەتكىنىنى ھېچ كىم بىلمەيدىغان، ئادەملەر تۇيۇقسىز يوقاپ كېتىدىغان، يوقاپ كەتكەنلەرنىڭ ھازىر ھايات ئىكەنلىكى ياكى ئەمەسلىكىنىمۇ ھېچ كىم بىلمەيدىغان ئەھۋالنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئۇ چەت ئەلدە ئوقۇۋاتقان بەزى ئوقۇغۇچىلار يۇرتتىكى ئاتا-ئانىسىنىڭ خەۋىرىنى 7 – 8 ئاي ئالالماي، ئۆيىدىن كېلىدىغان ۋە مەكتەپكە تۆلەيدىغان پۇل ئۈزۈلۈپ قېلىپ، شۇنىڭ بىلەن روھىي كېسەل بولۇش گىردابىغا بېرىپ قېلىش ئەھۋالىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئەگەر بىز بۇرۇنقىلارغا بولغان نارازىلىقىمىزنى تولۇق يېزىپ چىقىدىغان بولساق، ئۇ بىر قانچە توم بولۇشى مۇمكىن.

ھازىر چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلارنى ئۇلارنىڭ ياشاش ئۇسۇلىغا قاراپ تۇرۇپ چوڭ جەھەتتىن مۇنداق بىر قانچە كاتېگورىيەلەرگە بۆلگىلى بولىدۇ:
--ھەقىقىي ئۇيغۇرلار
--داستىخان ئۇيغۇرلىرى
--ئۇيغۇر مۇسۇلمانلار
--مۇسۇلمانلار
--ئۆزلىرىنى «مۇسۇلمان» دەپ ئاتىۋالغان، ئەمما قۇرئان بويىچە ئىش كۆرمەيدىغان كىشىلەر

يۇقىرىدىكى ئوخشىمىغان گۇرۇپپىلار ئوقۇرمەنلەرگە ئاساسەن تونۇشلۇق بولۇپ، ئانچە تونۇشلۇق ئەمەسلىرىنىڭ بىرى «داستىخان ئۇيغۇرلىرى» بولۇشى مۇمكىن. بۇ گۇرۇپپىدىكى ئۇيغۇرلار ئادەتتە ئۆزلىرىنى ئانچە ئۇيغۇر دەپ ھېسابلاپ كەتمەيدۇ. بەزىلىرى ئىش ئورۇنلىرىدىكىلەرگىمۇ ئۆزىنىڭ ئۇيغۇر ئىكەنلىكىنى ئاشكارىلىمايدۇ. نورمال ئەھۋالدا ئەتراپىدىكى ئۇيغۇرلار بىلەنمۇ ئانچە ئارىلىشىپ كەتمەيدۇ. ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ئىئانە توپلاشقا ئوخشاش ئىشلارغا زادىلا ئاۋاز قوشمايدۇ. ئەمما، نەزىر، توي، ئەرلەر ئولتۇرۇشى ۋە ئاياللار ئولتۇرۇشى دېگەندەك سورۇنلاردىن ئاساسەن ئايرىلىپ قالمايدۇ. يەنى، ئۇلار پەقەت داستىخان بار يەردىلا ئۇيغۇر بولۇپ ياشاپ، باشقا جاي ۋە باشقا ۋاقىتلاردا ئانچە ئۇنداق قىلىپ كەتمەيدۇ.

بىر ئاز چۈشەنچە بېرىپ قويۇشقا تېگىشلىك يەنە بىر گۇرۇپپا ئۆزلىرىنى «مۇسۇلمان» دەپ ئاتىۋالغان، ئەمما قۇرئان بويىچە ئىش كۆرمەيدىغان كىشىلەر. بۇلار باشقا ئۇيغۇرلار ۋە باشقا مۇسۇلمانلاردىن ئۆزىنى ئايرىم تۇتۇپ ياشايدىغان كىشىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. دىندارلىقى كۈچلۈك ئەمەس ئۇيغۇرلار بىلەن قەتئىي ئارىلاشمايدىغانلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. باشقىلارنىڭ مۇسۇلمانلىق سالاھىيىتى ۋە دەرىجىسىنى پەقەت ھىجاب بىلەنلا ئۆلچەيدىغان كىشىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئاياللىرى پەقەت كۆزىلا ئوچۇق قارا رەڭلىك نىقاب بىلەن نىقابلىنىۋالغانلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ھەمدە سۈرىيەگە بېرىپ، ئىسلام دۆلىتى ياكى دائىش جەڭچىلىرىگە ئايلانغان ئۇيغۇرلارنىڭ بىر قىسمىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ (مېنىڭ چۈشىنىشىمچە ئۇلارنىڭ ئىچىدە چوڭ سۇيىقەست سەۋەبىدىن ۋە ئالدىنىپ قالغانلىقتىن بېرىپ قالغانلارمۇ ئاز ئەمەس). بۇ گۇرۇپپىدىكى ئۇيغۇرلار چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلار ئۈچۈن بىر قىسىم زىيانلىق ئەھۋالنى پەيدا قىلىۋاتىدۇ. بىر قىسىم تەھدىت ۋە خەتەرنىمۇ پەيدا قىلىۋاتىدۇ.

يېقىندا مەن ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا تۈركىيەدىكى پەقەت كۆزىلا ئوچۇق قارا رەڭلىك نىقاب بىلەن نىقابلىنىۋالغانلار خانىم-قىزلار ئېلىپ بارغان ئىككى ئىش ئۈستىدىكى خەۋەرنى كۆرۈپ قالدىم. ئۇنىڭ بىرى WhatsApp توپلىرىغا چىقىرىلغان بىر قىسقا ۋىدېئو بولۇپ، ئۇنىڭدا 10 نەپەردەك قارا نىقابلىق ياش خانىم-سىڭىللار ئۇيغۇرچە ئاۋازدا ئوپچە ئۈنلۈك سۆزلەپ، ئۆزلىرىنىڭ ئۇيغۇر ۋەتىنىگە بولغان مۇھەببىتىنى بىلدۈرىدۇ. تۆۋەندىكى 3-رەسىم قىلىپ بېرىلگىنى ئاشۇ ۋىدېئودىكى بىر كۆرۈنۈش. مەن كۆرگەن خەۋەرنىڭ ئىككىنچىسى بولسا قارا رەڭدە نىقابلىنىۋالغان، ھەمدە بىر قانچىدىن بالا ئەگەشتۈرۈۋالغان بىر قانچە ئۇيغۇر ياش ئانىلار مەلۇم بىر تۈركىيە ھۆكۈمەت ئىشخانىسىغا بېرىپ، ئۇيغۇر ئۈچۈن دەرد تۆككەن ۋە ئۇيغۇر ئۈچۈن ياردەم سورىغان ئەھۋال. بۇ 2-خەۋەرگە ئائىت كونكرېت ئىشلار مېنىڭ ئېسىمدە قالماپتۇ.


599
3-رەسىم: 2017-يىلى نويابىر ئېيىدا ئۇيغۇرلارنىڭ WhatsApp توپلىرىغا چىقىرىلغان ئۇيغۇرلار ۋىدېئوسىنىڭ بىر كۆرۈنۈشى.

ئاللاھنىڭ دىنى ئۈچۈن پۈتۈن كۈن خىزمەت قىلىدىغان، بىرەر مەسچىتنىڭ ئىمامىغا ئوخشاش كەسپىي دىنىي خادىملاردىن باشقىلار ئۈچۈن، دىنىي ئىبادەت دېگەن پەقەت ئۆز تۇرمۇشىنىڭ ئىچىدە ئېلىپ بارىدىغان، پەقەت ئۆزى بىلەن ئاللاھنىلا ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان بىر پائالىيەت بولۇپ، سىز ئۆز تۇرمۇشىڭىزدا قانداق كىيىنسىڭىز، ۋە قانداق ئىبادەتلەر بىلەن شۇغۇللانسىڭىز بولۇۋېرىدۇ. ئەمما، ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەكىلى بولۇپ ئۆز تۇرمۇشىڭىزنىڭ سىرتىغا چىققاندا، ھەمدە ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەكىلى بولۇۋېلىپ يۇتيۇب ۋىدېئوسى ئىشلىگەندە بولسا سىز چوقۇم ئۇيغۇردەك كىيىنىشىڭىز، ھەمدە گەپ-سۆز ۋە يۈرۈش-تۇرۇشتا ئۇيغۇردەك بولۇشىڭىز كېرەك. ئۇنداق قىلمايدىكەنسىز، قىلغان ئىشىڭىز ئۇيغۇرلارغا پايدا ئېلىپ كەلمەيدۇ. ئۇنىڭ ئەكسىچە زىيان ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن.

ئۇيغۇرلار مۇسۇلمان بولۇپ ياشاپ كەلگىلى 11 ئەسىردەك ۋاقىت بولدى. شۇنداق بولۇپ تۇرۇقلۇق تاكى يېقىنغىچە ئۇيغۇر خانىم-قىزلىرىنىڭ سىمۋوللۇق كىيىمى ئەتلەس كۆڭلەك بىلەن بادام دوپپا ئىدى. ھازىر چەت ئەلدە ياشاۋاتقان بىر قىسىم خانىم-قىزلارنىڭ كىيىنىشى ئۇيغۇر ئەنئەنىسى بىلەن ئۇيغۇر ئۆرپ-ئادىتىگە زادىلا ماس كەلمەيدۇ. يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان قارا رەڭلىك نىقاب بولسا ئۇيغۇرلارغا ماس كەلمەسلىك ئۇ ياقتا تۇرسۇن، ئۇ دۇنيادىكى كۆپلىگەن كىشىلەر تەرىپىدىن «ئاشقۇن مۇسۇلمانلىق» دەپ قارىلىدۇ. مېنىڭ مەۋھۇم دىنىي ئۇستازلىرىم نومان ئەلىخان بىلەن دوكتور ياسىر قازى ئەپەندىلەرنىڭ دېيىشىچە، ئاللاھ ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇسۇلمانلاردىن تەلەپ قىلغان خېلى كۆپ ئىشلار بار بولۇپ، مۇھىملىق دەرىجىسى بويىچە قارىغاندا مۇسۇلمانلارنىڭ قانداق كىيىنىشى ۋە نىقابلىنىش-نىقابلانماسلىقى ئاشۇ ئىشلارنىڭ ئەڭ ئاخىرىدا تۇرىدىكەن. يەنى، چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلار ئارىسىدا ئىسلامدا مۇھىملىقتا ئەڭ ئارقىدا تۇرىدىغان ئىشنى مۇھىملىقتا ئەڭ ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇۋېلىۋاتقان، ھە دېسىلا بىر ئادەمنىڭ سىرتقى كۆرۈنۈشىگە قاراپلا ئۇنىڭغا ھەر خىل باھالارنى بېرىۋاتقان ئەھۋال بار. بىر ئەر كىشى 30 مىنۇتتەك ۋاقىت ئىچىدە بىر ئايال كىشىدەك ياسىنىپ بولالايدۇ. بىر ئايال كىشىمۇ 30 مىنۇتتەك ۋاقىت ئىچىدە بىر ئەر كىشىدەك ياسىنىپ بولالايدۇ. يەنى، بىر ئادەم ئۈچۈن ئۆزىنىڭ سىرتقى كۆرۈنىشىنى ئۆزگەرتىش ئىنتايىن ئاسان ئىش. مېنىڭچە بۇنى ئاللاھ ناھايىتى ياخشى بىلىدۇ. ئەمما، بىر ئادەم ئۈچۈن ئىچىدە ھەقىقىي مۇسۇلمان بولۇش، ئىچىدە ياخشى مۇسۇلمان بولۇش ئۇنچىۋالا ئاسان ئىش ئەمەس. بىز باشقا ئادەمنىڭ ئىچكىي دۇنياسىنى كۆرەلمەيمىز، ئەمما ئاللاھ كۆرەلەيدۇ. ھەمدە ئاللاھ مۇسۇلمانلارنى سىرتقىي كۆرۈنىشىگە قاراپ ئەمەس، بەلكىي ئىچكىي دۇنياسىغا قاراپ باھالايدۇ. مەن چەت ئەلدىكى دىنىي ئۆلىما ۋە دىنىي زىيالىيلىرىمىزدىن خەلقىمىزنى دىندا توغرا يېتەكلەش جەھەتتە ئەڭ يۇقىرى دەرىجىدە تىرىشچانلىق كۆرسىتىشىنى ئۈمىد قىلىمەن. بىزنىڭ ياشاش ئۇسۇلىمىز دىنىمىزغا ماس كەلسۇن. شۇنىڭ بىلەن بىللە ئۆزىمىزنى ۋە ئۇيغۇرنى قوغداپ قېلىش، ۋە ئۆزىمىزنى ۋە ئۇيغۇرنى ساقلاپ قېلىشقىمۇ پايدىلىق بولسۇن. ھەرگىزمۇ ئۆزىمىزنى ۋە ئۇيغۇرنى قوغداپ قېلىش، ۋە ئۆزىمىزنى ۋە ئۇيغۇرنى ساقلاپ قېلىشقا زىيانلىق بولمىسۇن.

مەن يېقىندا ئافغانىستانلىق قىزلار ھەققىدە 2 خەۋەر كۆردۈم. ئۇنىڭ بىرى ئافغانىستاندا قۇرۇلغان بىر قىزلار مۇزىكا ئەترىتى ھەققىدە (4-رەسىم). يەنە بىرى بولسا ئامېرىكىغا بىر ماشىنا ئادەم (ياكى روبوت) كۆرىكى ياكى ماشىنا ئادەم مۇسابىقىسىگە كەلگەن بىر گۇرۇپپا ئافغانىستانلىق قىزلار ھەققىدە (5-رەسىم). ئۇلارنىڭ كىيىنىشى ئۇيغۇر خانىم-قىزلىرىنىڭ 1970- ۋە 1980-يىللاردىكى كىيىنىشلىرىگە ناھايىتى ئوخشىشىپ كېتىدىكەن. مەن ئاشۇ خەۋەرلەرنى كۆرگەندە «ئافغانىستانلىقلاردا ناھايىتى چوڭ ئۆزگىرىش بولۇشقا باشلىغان ئوخشايدۇ»، دەپ ئويلاپ قالدىم. ھەمدە ئۇلاردا بولۇۋاتقان ئۆزگىرىش چەت ئەلدىكى بىر قىسىم ئۇيغۇرلار ياساۋاتقان ئۆزگىرىشنىڭ قارىمۇ-قارشىسى ئىكەن، دەپ چۈشەندىم.

600 601
4-رەسىم: ئافغانىستانلىق قىزلار.

چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ كۆپىنچىسى ئوقۇش بىلەن چىققان بولۇپ، ئۇنىڭدىن باشقا تۇغقان يوقلاش ۋە ساياھەت قىلىش يولى بىلەن چىقىپ، ئاندىن چەت ئەلدە تۇرۇپ قالغانلارمۇ ئاز ئەمەس. بۇنىڭدىن باشقا يوللار بىلەن چىققانلارمۇ بار. چەت ئەلگە چىققان ئۇيغۇرلارنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى «مېنىڭ مىللىتىم ئۇيغۇر»، دەپ تۇرۇپ، چەت ئەلدە تۇرۇش سالاھىيىتىگە ئېرىشكەن. يەنى، چەت ئەل ھۆكۈمەتلىرى ئۇلارغا «ئۇيغۇركەن»، دەپ، ئۆز دۆلىتىدە پاناھلىق بولۇش شارائىتى يارىتىپ بەرگەن. بىر قىسىم قېرىنداشلار مانا شۇنداق يول بىلەن چەت ئەلدە پاناھلىنىپ تىلەپ تۇرۇپلا قالماي، يەنە ئۆزلىرى تۇرۇۋاتقان دۆلەتنىڭ پاراۋانلىق سىستېمىلىرىدىن ئىقتىسادىي ياردەمگىمۇ ئېرىشىۋاتىدۇ.

ھازىرقى بىر مۇھىم مەسىلە سىز «مەن ئۇيغۇر» دەپ چەت ئەلنىڭ پاناھلىقىغا ئېرىشىۋېلىپ، ئەمدى قانداق ئادەم بولۇپ ياشاۋاتىسىز، دېگەندىن ئىبارەت. ئەگەر سىز بۇنىڭدىن كېيىن «مەن ئۇيغۇر»، دەپ ياشايدىكەنسىز، ھەمدە ئەمەلىيەتتىمۇ ئۆزىڭىز تۇرۇۋاتقان دۆلەتنىڭ قانۇنىغا بويسۇنۇپ بىر ھەقىقىي ئۇيغۇردەك ياشايدىكەنسىز، مېنىڭچە سىزنىڭ بۇنىڭدىن كېيىنكى چەت ئەلدە ياشاش سالاھىيىتىڭىز ئاساسەن بىرەر تەھدىتكە ئۇچرىماسلىقى مۇمكىن. ئەگەر سىز بىرەر ئەرەب دۆلىتىدە، تۈركىيەدە ياكى ياۋروپادا بولۇپ، ھەم ئۆزىڭىزنى «مەن ئۇيغۇر» دەپ ھېسابلىمايدىغان، ھەمدە ئۇيغۇردەك ياشىماي، ئۇنىڭ ئەكسىچە دىنىي ئاشقۇنلاردەك ياشايدىكەنسىز سىزنىڭ بۇنىڭدىن كېيىن داۋاملىق تۈردە ئاشۇ دۆلەتتە تۇرۇشىڭىز بىر ئاز تەھدىتكە، ھەتتا خەتەرگە ئۇچرىشىمۇ مۇمكىن. يەنى، سىزنىڭ تۇتقان ياشاش يولىڭىز ئۆزىڭىزنى چەت ئەلدە ساقلاپ قېلىشقا ماس كەلمەي قېلىشىمۇ مۇمكىن.

1901-يىلى تۇغۇلۇپ، ئۇيغۇر يېڭى مائارىپىنىڭ بايراقدارى بولغان مەمتىلى توختاجى (تەۋپىق) ئەپەندى يېڭى مائارىپ ھېچ قانداق قارشى ئېلىنمايدىغان بىر خىل ۋەزىيەتتە ئۆز ھاياتىنىڭ ئېغىر خەتەر ئىچىدە قېلىشىغا پەرۋا قىلماي، 1930-يىللىرى قەشقەردە پەننىي مائارىپ مەكتەپلىرىنى قۇرغان. ئۇنىڭدىن 85 يىل ئۆتكەندىن كېيىنكى بۈگۈنكى كۈندە بىزنىڭ بىر قىسىم قېرىنداشلىرىمىز تۈركىيەدە ھېچ قانداق پەننىي مائارىپ بىلىملىرىنى ئۆتمەي، پەقەت قۇرئاننىلا ئۆگىتىدىغان مەدرىسە قۇرۇپ، ئۇ يەردە 4 – 6 ياشلىق ئۇيغۇر بالىلىرىنى ئوقۇتۇۋاتىدۇ. ئەگەر سىز ئاشۇنداق مەدرىسىدىن بىرەرنى ئاچقان، ياكى ئاشۇنداق مەدرىسىدە كىچىك بالىڭىزنى ئوقۇتۇۋاتقان بىرى بولسىڭىز، سىز ئارقىغا 85 يىل قايتىپ، نېمە ئىش قىلماقچى؟ سىز تەربىيىلىگەن بالا چوڭ بولغاندا نېمە بولماقچى؟ قانداق ياشىماقچى؟ سىز مەمتىلى تەۋپىق ئەپەندىنىڭ قېنى نېمىشقا تۆكۈلگەنلىكىنى بىلمەمسىز؟ ئەگەر ھەممە ئۇيغۇر سىزدەك قىلىدىغان بولسا، ئۇيغۇرلار ياشاپ مېڭىشقا لاياقەتلىك بولالمايدۇ. ئۇيغۇرلار ئۆزىنى ساقلاپ قېلىشقا لاياقەتلىك بولالمايدۇ. شۇنىڭ بىلەن ياكى ئۇيغۇرلار كۈچلۈكلەر تەرىپىدىن يېيىلىدۇ، ياكى بولمىسا ئەقىللىقلار تەرىپىدىن قۇل قىلىنىدۇ.

ئۆزى ياشاۋاتقان دۆلەت مائارىپىدا بالىلىرىمىزنى بىر مۇۋەپپەقىيەتلىك ئادەم قىلىپ تەربىيىلەپ چىقىشىمىز ئۈچۈن، يېشى 10 ياشتىن كىچىك بالىلارغا بىز ئاشۇ دۆلەتنىڭ تىلىنى پۇختا ئۆگىتىشىمىز، ھەمدە بالىمىزنىڭ مەكتەپتىكى دەرسلەردە ئەلا ئوقۇغۇچى بولۇپ مېڭىشى ئۈچۈن ئۇنىڭغا بارلىق شارائىتلارنى يارىتىپ بېرىشىمىز ۋە ئۇنىڭغا يېقىندىن ياردەم بېرىشىمىز كېرەك. بالىلارنىڭ 10 ياشقا كىرىشتىن بۇرۇنقى مەكتەپ ئوقۇشىنىڭ قانداق بولۇشى ئۇلارنىڭ كېيىنكى ئوقۇشلىرىنىڭ قانداق بولۇشىدا ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، مىللىي كىملىككە ۋارىسلىق قىلدۇرۇش ئۈچۈن بالىمىزغا ئانا تىلنى ئۆگىتىشىمىز، ھەمدە ئۇنىڭغا مىللىي كىملىك تەربىيىسى ئېلىپ بېرىشىمىز كېرەك. شۇنىڭ بىلەن بىللە دىنىمىزنىڭ ئېسىل ئەخلاق ئۇقۇملىرى بىلەن ئۆزىمىز تۇرۇۋاتقان دۆلەتنىڭ ئىلغار ئەخلاق ئۆلچەملىرى بويىچە بالىمىزدا ئېسىل ئەخلاق ۋە ياخشى كىشىلىك خاراكتېرلەرنى يېتىلدۈرۈشىمىز كېرەك. 10 ياشتىن كىچىك بالىغا قۇرئان ئۆگىتىش ئاساسەن ئەرەب تىلى ئۆگىتىش ۋە ئايەت يادلىتىشنىلا ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. 10 ياشتىن كىچىك بالىلار ھېچ قانداق ئايەتلەرنى چۈشىنىش ئىقتىدارىغا ئىگە بولمىغاچقا، ئۇلارنىڭ قۇرئاننى چۈشىنىپ تۇرۇپ ئۆگىنەلىشى، ئاندىن شۇ ئاساستا ئۇنىڭ قىممىتىنى كۆرەلىشى مۇمكىن ئەمەس. 10 ياشتىن كىچىك بالىلاردىن يۇقىرىدىكى 4 ئىشنى تەلەپ قىلىش بىلەن بىللە، ئۇلاردىن يەنە ئەرەب تىلى ئۆگىنىش ۋە ئايەت يادلاشنى تەڭلا تەلەپ قىلىدىكەنمىز، ئۇلارنىڭ بەزىلىرى بۇ 5 ئىشنى تەڭلا قىلىپ ماڭالىغىنى بىلەن، مۇتلەق كۆپ ساندىكى بالىلار ئۇنداق قىلالمايدۇ. شۇڭلاشقا مەن ئەگەر بالىڭىز ئالاھىدە ئەقىللىق بولمىغان ئەھۋال ئاستىدا، ئۇنىڭغا ئەرەب تىلى ئۆگىتىش ۋە ئايەت يادلىتىش ئىشلىرىنى بالىڭىز 10 ياشقا كىرگەندىن باشلاپ، ئۇنىڭدىن بۇرۇن بالىڭىزنىڭ يۇقىرىدىكى 4 ئىشنى ياخشى قىلىپ مېڭىشىغا كاپالەتلىك قىلىڭ، دېگەن تەكلىپنى ئوتتۇرىغا قويۇپ كەلدىم. مەن ھەر بىر ئاتا-ئانىدىن مېنىڭ مۇشۇ تەكلىپىم ئۈستىدە ناھايىتى ئەستايىدىل ئويلىنىپ ئىش كۆرۈشىنى ئۈمىد قىلىمەن.

1930 – 1940-يىللىرى ناتسىست گېرمانىيە قانداق ئىشلارنى قىلغانلىقىنى بىز ھەممىمىز بىلىمىز. ئۇ چاغدىكى چوڭ قىرغىنچىلىق (Holocaust) تا جەمئىي 11 مىليون ئادەم ئۆلدى. ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى 6 مىليون كىشى يەھۇدىيلار بولۇپ، قالغان 5 مىليون ئادەم باشقا مىللەتلەرگە تەۋە كىشىلەر. گېرمانلار ئۆزلىرى ياقتۇرمىغان ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ ھەممىسىنى يوقىتىش نىشانى قىلدى. بۇ 11 مىليون ئادەمنى ئۆلتۈرۈش ئۈچۈن 3 يىل ۋاقىت كەتتى. ئەمما، ئۇنىڭغا تەييارلىق قىلىش ئۈچۈن بولسا ئاشۇ 3 يىلدىن بۇرۇنقى 10 يىلدەك ۋاقىت كەتتى. ئاشۇنداق چوڭ ئىشلارنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن سىز ئالدى بىلەن سۆز بىلەن قۇتراتقۇلۇق قىلمىسىڭىز، ۋە تەشۋىقات ئېلىپ بارمىسىڭىز بولمايدۇ. ئەينى ۋاقىتتا گېرمانىيەدە ئېلىپ بېرىلغان كەڭ ۋە ئۈنۈملۈك تەشۋىقاتلارنىڭ نەتىجىسىدە بىر-ئىككى گېرمان ئەسكىرى بىر گېرماننىڭ قوشنىسىنىڭ ئۆيىگە كىرىپ، ئاشۇ قوشنا ئۆيدە ئولتۇرىدىغان يەھۇدىيلارنىڭ ھەممىسىنى قىرىۋەتسە، بۇ گېرمان «ئەسكى ئىرق كىشىلىرىدىن بىر قانچىسىنى ئۆلتۈردى»، دەپ، قىلچە پەرۋا قىلمايدىغان ئەھۋال شەكىللەنگەن.

بۇنىڭدىن 30 يىللار بۇرۇنقى ۋاقىتتىن باشلاپ ئۇيغۇرلار جۇڭگودا «ئوغرى» ۋە «مەينەت» دەپ تەشۋىق قىلىنىشقا باشلىدى. ئۇنىڭدىن كېيىن ئۇيغۇرلارغا كىيگۈزۈلگەن قالپاقلارنىڭ سانى تەدرىجىي ھالدا كۆپەيتىلدى. ئۇلارنىڭ ئىچىدە دۆت، قالاق، ئاق چېكىدىغانلار، ئاق ساتىدىغانلار، بۆلگۈنچىلەر، دىنىي ئاشقۇنلار، رادىكال ئىسلامچىلار، تېررورىستچىلار، ئىككى يۈزلىمىچىلەر، ۋە ئىسلام خەلىپە دۆلىتى تېررورىستچىلىرى دېگەنلەر بار. 5-ئىيۇل ئۈرۈمچى ۋەقەسىدىن كېيىن ھۆكۈمەت ئۇيغۇرلارنىڭ قايسى دەرىجىدىكى ناچار مىللەت ئىكەنلىكى ھەققىدە مەخسۇس ۋىدېئو پروگراممىلىرىنى ئىشلەپ چىقىپ، ئۇنى پۈتۈن جۇڭگو دائىرىسىدە كەڭ تۈردە كۆرسەتتى. مەن بۇنىڭدىن بىرەر يىل بۇرۇن ئىچكىرى ئۆلكىنىڭ بىر چوڭ شەھەرنىڭ ئادەم كۆپ ماڭىدىغان بىر كوچىسىدا بىر قانچە خەنزۇلارنىڭ بىر كىچىك ئۇيغۇر بالىسىنى نەچچە تەرەپتىن قاتتىق ئۇرۇۋاتقانلىقى، كوچىدا كېتىۋاتقان كىشىلەر بولسا بۇ ۋەقەگە ئولىشىپ، تاماشا كۆرۈپ تۇرغانلىقى ھەققىدىكى بىر ۋىدېئونى كۆردۈم. مانا بۇ ھۆكۈمەت تەشۋىقاتىنىڭ كۈچى. بۇ تەشۋىقاتلار ماھىيەت جەھەتتىن ئەينى ۋاقىتتا گېرمانلار يەھۇدىيلار ئۈستىدىن ئېلىپ بارغان تەشۋىقاتلارغا ئوخشاپ كېتىدۇ. يېقىنقى بىر قانچە يىلنىڭ مابەينىدە ئۇيغۇر دىيارىدىكى خەلقىمىزنىڭ بېشىغا ئىنتايىن ئېچىنىشلىق، ئىنسان قېلىپىدىن چىققان ئىشلار يۈز بەردى. ئەمما ئۇيغۇرلار جۇڭگو ئىچى ۋە سىرتىدا بىر «ناچار ئىرق مىللىتى» بولۇپ چۈشەندۈرۈلۈپ بولۇنغاچقا، جۇڭگودىكى خەنزۇلار بىلەن دۇنيانىڭ باشقا يېرىدىكى كىشىلەر ھازىر ئاساسىي جەھەتتىن ئۇيغۇرلار كۆرۈۋاتقان زۇلۇمغا ھېچ قانداق نارازىلىق بىلدۈرمەي، سۈكۈتتە تۇرۇۋاتىدۇ. يەنى، ھازىر مەلۇم مەنىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ئۇيغۇرلارنى يوقىتىۋېتىشنىڭ شەرت-شارائىتى پىشىپ يېتىلىپ بولدى.

شۇڭلاشقا بۇنىڭدىن كېيىن قانداق ياشاش مەسىلىسىدە بىز چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلار ئىنتايىن قاتتىق ئويلىنىشىمىز كېرەك. ئۆتكەندە مىسىر ھۆكۈمىتى ئۇ دۆلەتتە ئوقۇۋاتقان ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنى تۇتۇپ، جۇڭگوغا قايتۇرۇپ بەرمەكچى بولغاندا، بىر قىسىم ئوقۇغۇچىلار نۇرغۇن مۇشەققەتلەرنى ئۆز بېشىدىن كەچۈرۈپ، تۈركىيەگە قېچىپ كېلىپ، ئۆزىنى قۇتۇلدۇرۇۋالدى. ئۆزىنى قۇتۇلدۇرالمىغان بىر قىسىم ياشلار غايىب بولدى. يېقىندا ئەركىن ئاسىيا رادىئوسى ۋەتەنگە قايتىپ بارغان ئاشۇنداق ئوقۇغۇچىلاردىن ئىككىسىنىڭ تۈرمىدە ئۆلگەنلىكى خەۋىرىنى بەردى [8]. مىسىردا بولغان ۋەقە دۇنيانىڭ ھەممە يېرىدىكى ئۇيغۇرلارنى چوڭقۇر ئەندىشە ۋە چوڭقۇر ۋەھىمىگە سالدى. ئەگەر سىز ئۇيغۇردەك ياشىماي، بىر كۈنى تۈركىيە ۋە ياۋروپامۇ ئۇيغۇرلارنى ھەيدىگىلى تۇرسا، سىز نەگە بارىسىز؟ بىز چوقۇم ئالدى بىلەن ئۆزىمىزنى ھازىر ياشاۋاتقان دۆلىتىمىزدە ساقلاپ تۇرۇشقا ماس كېلىدىغان يول بىلەن ياشاپ، ئۆزىمىزنى قوغداپ قېلىشىمىز، ئاندىن ۋەتەندىكىلەر قىلىش ئىمكانىيىتىدىن ئايرىلغان بىر قىسىم ئىشلارنى قىلىپ، ئۇيغۇر مىللىتىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن مۇھىم تۆھپىلەرنى قوشۇشىمىز كېرەك. مەن بارلىق قېرىنداشلاردىن بۇ ئىش ئۈستىدىمۇ چوڭقۇر ئويلىنىپ ئىش كۆرۈشىنى ئۈمىد قىلىمەن.

مېنىڭ چۈشىنىشىمچە، ئاللاھ ئىمان ئېيتىپ مۇسۇلمان بولغانلارغا ئۆزىگە قانچىلىك ئىبادەت قىلسا يېتەرلىك بولىدىغانلىقى ھەققىدە بىر مەنزىل بەلگىلەپ بەرمىگەن، بىر ئۆلچەم بەلگىلەپ بەرمىگەن، بىر نىشان بەلگىلەپ بەرمىگەن. ئۇنىڭ ئورنىغا، ئاللاھ بارلىق مۇسۇلمانلارنى ئىبادەت ئىشىدا پەقەت يولغا چىقىپ، ئۆزىنىڭ قابىلىيىتى ۋە ئىمكانىيىتى يار بەرگەن دائىرە ئىچىدە ئالدىغا قاراپ توختىماي مېڭىشقا ئۈندىگەن. ئاللاھ قۇرئاندا جەننەتكە لاياقەتلىك بولۇشنىڭ شەرتلىرىنى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويمىغان. ماۋۇ-ماۋۇ ئىشلارنى قىلساڭ جەننەتكە كىرىسەن، دېمىگەن. ئۇنىڭ ئورنىغا، مۇسۇلمانلار ئۈچۈن جەننەتنىڭ ئىشىكىنى چوڭ ئېچىۋەتكەن، ھەمدە ئاللاھ قۇرئاندا قانداق گۇناھلارنى ئۆتكۈزسە دوزاخقا كىرىدىغانلىقى ھەققىدە كۆپ توختالغان. سىز بالىڭىزنى ئوبدان تەربىيىلەپ، بىر ياخشى مۇسۇلمان قىلىڭ. ئەمما ئۇنداق قىلىشنى بالىڭىزنى ئەقىللىق قىلىپ بېقىپ چوڭ قىلىش ئورنىغا دەسسەتمەڭ. سىز بالىڭىزنى ئوبدان تەربىيىلەپ، بىر ياخشى مۇسۇلمان قىلىڭ. ئەمما ئۇنداق قىلىشنى بالىڭىزنى ياخشى ئوقۇتۇپ، ئەڭ يۇقىرى پەللىگىچە ئوقۇتۇپ، بىر كۈچلۈك ئادەم قىلىپ تەربىيىلەپ يېتىلدۈرۈش ئورنىغا دەسسەتمەڭ. ئەگەر دۇنيا ھازىرقىدەك يامانغا ئۆزگىرىپ مېڭىۋېرىدىكەن، مەلۇم بىر ۋاقىتقا كەلگەندە تۈركىيە ۋە ياۋروپا ئەللىرى سىزنى ئۇيغۇر بولغانلىقىڭىز ئۈچۈن ئۇ يەرلەردىن ھەيدىمەيدۇ. بەلكى، مەلۇم بىر ۋاقىتقا كەلگەندە سىزنى ئۇ يەرلەردىن «ئاشقۇن مۇسۇلمانلار»، دېگەنگە ئوخشاش بىرەر قالپاقنى كىيدۈرۈپ ھەيدىشى مۇمكىن. شۇنىڭ بىلەن سىز «كۈچلۈكلەر ئاجىزلارنى يەيدۇ»، دېگەن پرىنسىپقا توغرا كېلىپ قالىسىز. ياكى بولمىسا سىز ئاتا-بوۋىلىرىمىزغا ئوخشاشلا «ئەقىللىقلار دۆتلەرنى قۇل قىلىدۇ»، دېگەن نەزەرىيەگە ماس كېلىپ قالىسىز.

مەن ئامېرىكا گىراژدانى بولۇپ بولغىلى 15 يىلدىن ئاشتى. ھازىرمۇ مەن ئامېرىكىدا ياشايمەن. شۇڭلاشقا مەن ئۆزۈمنىڭ ھەيدىلىپ قېلىنىشىدىن ئاساسەن ئەنسىرىمەيمەن. ئەمما، مىسىردىكى ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنىڭ ھەيدىلىشى ۋە پاكىستاندىكى ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنىڭ تۇتۇلۇشىغا ئوخشاش ۋەقەلەردىن كېيىن، مەن ئەرەب دۆلەتلىرىدىكى، ياۋروپادىكى ۋە تۈركىيەدىكى ئۇيغۇرلاردىن ناھايىتى ئەنسىرەيدىغان بولۇپ قالدىم. شۇڭلاشقا مەن مۇشۇنداق يازمىلارنى يېزىپ ئولتۇرۇۋاتىمەن. مەن ئۆزۈمنىڭ بۇرۇنقى ماقالىلىرىدە ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز ئېتىقادىنى، ئۆزىنىڭ دىنىي كىملىكىنى، ياكى ئۆزىنىڭ مۇسۇلمانلىقىنى ساقلاپ مېڭىشىنىڭ ئىنتايىن مۇھىملىقىنى تەكىتلەپ كەلدىم. ئۇنى ھازىرمۇ ۋە بۇنىڭدىن كېيىنمۇ تەكىتلەيمەن. ھازىر ئۇيغۇرلارنى ساقلاپ قېلىشتا ئۇيغۇرنىڭ دىنى، ئۇيغۇرنىڭ تىلى ۋە ئۇيغۇرنىڭ مەدەنىيىتى ۋە ئۆرپ-ئادىتى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى ئىنتايىن مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ. لېكىن، چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلار ئۆزىنىڭ دىنىي ئېتىقادى ۋە دىنىي ئىبادىتىنى سىرتتا بەك كۈچەپ نامايان قىلماي، پەقەت ئۆزلىرىنىڭ خۇسۇسىي تۇرمۇشلىرىدا داۋاملاشتۇرۇپ ماڭغىنى، سىرتقا نىسبەتەن ئۆزلىرىنىڭ مىللىي كىملىكىنى، ياكى ئۇيغۇرلۇقىنى بارلىق كۈچى بىلەن نامايان قىلغىنى ئۆزلىرى ئۈچۈن ناھايىتىمۇ پايدىلىق.

مەن ئالدىنقى لېكسىيەدە «بالىڭىزنى توغرا تەربىيىلەڭ» دېگەن تېمىدا سۆزلەپ، بالا تەربىيىسىدە كەم بولسا بولمايدىغان 5 ئىشنى ئوتتۇرىغا قويدۇم. ئۇ 5 ئىشنى مەزكۇر ماقالىدىمۇ قىسقىچە ئېغىزغا ئالدىم. مەن ھەر بىر ئاتا-ئانىلاردىن ئاشۇ مەزمۇنلارنى ناھايىتى ياخشى ئۆزلەشتۈرۈۋېلىپ، شۇ ئاساستا بالىلىرىنى ئەقىللىق ۋە كۈچلۈك قىلىپ تەربىيىلەش يولىدا بارلىق تىرىشچانلىقلارنى كۆرسىتىشىنى ئۈمىد قىلىمەن. شۇنداقلا چەت ئەلدىكى بارلىق قېرىنداشلاردىن ئىشنى توغرا قىلىپ، ھەمدە توغرا ئىشلارنى تاللاپ قىلىپ، ئۆزلىرىنى كۈچلەندۈرۈشتە بىر بالداق ياكى بىر قانچە بالداق يۇقىرىغا ئۆرلىشىنى ئۈمىد قىلىمەن.


پايدىلىنىش مەنبەسى:

[1] Darwinism
https://en.wikipedia.org/wiki/Darwinism

[2] The Quran and Evolution by Dr. Yasir Qadhi
https://www.youtube.com/watch?v=DPuoGVlCjZ0

[3] What is Social Darwinism
https://www.allaboutscience.org/what-is-social-darwinism-faq.htm

[4] Darwinism, through a Chinese lens
https://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2009/nov/16/darwin-evolution-china-politics

[5] Michael Pillisbury, The Hundred-Year Marathon, page 19.

[6] Is wearing niqaab obligatory & what if your parents are rude to you? - Yasir Qadhi | 17th June 2012
https://www.youtube.com/watch?v=iscdnho27u4

[7] 新疆成為人肉資料庫?中國「免費健檢」的黑幕
https://www.youtube.com/watch?v=RyRc5XkMs9o&feature=youtu.be

[8] Korlada misirdin qaytqan ikki oqughuchining türmide ölgenliki delillendi
http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/qanun/qayturulghan-uyghur-12192017153435.html

Unregistered
22-12-17, 22:51
Men mezmunini putunley oqumidim. Lekin anche munche timilirini we suretlirini kordim. Meningche Uyghurlar duch keliwatqan ehwallar murekkep, hem bu hazirqi dewrimu Uyghur largha paydiliq emes. Lekin uningdin umutsizlinish kerek emes. Uyghurlar korgen kunni Uyghurlargha ora korlighan kishiler, milletler we dowletler hazir anche munche koriwatidu, hem buningdin kiyin teximu kop koridu.

Uyghurlar Wahabichilar we radikallardin yiraq turishi kerek. Bolapmu bu suretler dek kishiler Uyghurgha wakaletlik qilammaydu. Uyghurlar ulardin jiq medini millet. Beshigha jiq kun kelsimu yana chishini chishlep yashaydu, hem qiziqarliqi arqiliq qiyinchiliqni yengeleydu.

Uyghurshunaslimu deptikin, Uyghurlar oz militini we tilini saqlapqalalaydu dep. Shuning uchun, umutsizlenmeslik lazim.

Bundagh kunde ozini saqlash we tereqqiyat qilishning yaxshi usuli, ixtisadi jehette bir birini yolesh, mesilen bir Uyghur tamaq satsa ulargha soda berse, by pul yana kishilirimizning qolida chogleydu, hemme ademning puli bit yerge baridu. Buni teswirligen maqalini men burun bu yerge chaplap qoyghan.

Diin bilen ihtiqat digen oxshimaydighan nerse. Ihtiqat digen ishenche, umut dimektur, u insanlar uchun mohim rohyi kuchi. Diin digen burmunche qayidiler, ularning beziliri bolghan bilen, beziliri nachar nersiler, dewridin qalghan. Mesilen kozidin bashqa yerlirini yogiwilish digendekler. Shunga buninggha toghra qarash kerek. Komunism ning ozimu bir diin, u partyige ishinish.

Medinyet digen tereqqi qilidighan nerse, herguz bit shekilde turmaydu. Yapunluqlar bek tereqqi qilghan millet, hem ozining mediniyitini bek chong bulidighan millet. Ularning tereqqi qilishige mediniyiti yutupketkini yoq. Eksiche, mediniyiti we ihtiqatini yaxshi saqlap hem tereqqi qilip kelgen.

Nurghun milletler, mesilen Hindistanliqlar nimu Englislar qattiq ezgen, lekin ular hazirqi kunde hemmi yerde bash koturiwatidu. Ademning iradisi bolsa qiyinchiliq, zulumluq bizni boshatmaydu, chachmaydu,eksiche, bir yerge, but niyetke ekilidu, hem gheyretlik qilidu. Eng moyimi, ozimiz Uyghur digen bu millet pexirlengidek yashishimiz kerek. Poqqa chamma atsa yuzge chechilidu digen gep bar. Nachar ishlardin yiraq turup, yaxshi ishlarni kopirek qilish, u bir insan uchun moyum.

Unregistered
23-12-17, 04:47
بۇ تېمىدىكى 90% مەزمۇنغا قوشىلىمەن.
بىراق بۇ يازمىدىكى يۈزىنى قارا كىيمىلەر بىلەن ئورىۋالغان ئاياللارنى چۇشۇرۈپ، ئۇيە بۇ يەرلىرىنى ئېچىۋېلىپ غەرىپلىشىپ كەتكەنلەرنى تىلغا ئالمىغانلىقى بىر تەرەپلىمىلىك بۇلۇپ قاپتۇ.

Unregistered
23-12-17, 06:00
Rehmet Dr "Bilimxumar",
Men sizning yazmilliringizni toluq oqup tolimu tesirlendim. Sizning qimmetlik wahtingizni chiqirip Uyghur millitining kelgusi toghrisida ozliksiz, harmay talmay, bashqaturup kiliwatisiz. Sizning bu maqalida otturigha qoyghan her bir jumle sozingiz biz Uyghurlar uchun tolimu ehmiyetlik iken. Sizge kop rehmet. Maqalingizni kitapche qilip tonush bilishlirimge sowgha qilishimgha ruhset qilghaysiz.

Unregistered
23-12-17, 06:16
Rehmet Dr "Bilimxumar",
Men sizning yazmilliringizni toluq oqup tolimu tesirlendim. Sizning qimmetlik wahtingizni chiqirip Uyghur millitining kelgusi toghrisida ozliksiz, harmay talmay, bashqaturup kiliwatisiz. Sizning bu maqalida otturigha qoyghan her bir jumle sozingiz biz Uyghurlar uchun tolimu ehmiyetlik iken. Sizge kop rehmet. Maqalingizni kitapche qilip tonush bilishlirimge sowgha qilishimgha ruhset qilghaysiz.

Unregistered
23-12-17, 10:08
Man bu maqalini u yar-bu yardin azghina oqup chiqip aftorning yitakchi idiyasini chushandim yani naytimu atirapliq masila kuzutup chiqip novatta paqat Uyghur Musulmanliri duch kalgan qattiq xirislargha masila talpuqlap turup yiqin kalgusida Uyghur Xaliqining hayat mamatliq taghdiri ustidin Adamni tashvishlandurdighan yaman iktimalliqlarning yitip kilidighan riyal iktimalliqni koz aldimizgha kalturup beriptu alvatta buni harbir Ozini Uyghur dap hisaplighan Musulman banda soghuq qanliq bilan oylashturushi kerak undaq bolmaydikan bu Millat xatarlik Alla Uyghur Xaliqini Oz panayida saxlighay yani Islam Din chushanchisi ustida yaxshi oylushup Islah qilishqa harkat otmuki lazim, mana hazirdin bashlap Savudi Arabistan Hokumat dayirliri bu masilni iniq korup yitip Islahatni bashlavatti , agar Bizning Dindar qerindashlirimiz Vaziyatni vahtida korup ytalmaydikan uchaghda butkul bir Millat Xaliq ammisigha jinayatkar bolup qalidu.





Uyghurlar Özini Saqlap Qalalamdu—Ijtima’iy Darwinizmliq Nuqtisidin Uyghurlargha Nezer

Bilimxumar


«Uyghurlar tallighan yashash yoli özini saqlap qélishqa mas kélemdu?» Hazirghiche özidin mushundaq bir so’alni sorap baqqanlar barmu-yoq, men uni bilmeymen. Özidin ashundaq bir so’alni sorap, andin uninggha jawaben birer parche maqale yézip baqqanlar barmu-yoq, unimu bilmeymen. Undaqlar bar bolushimu mumkin, emma men hazirghiche undaqlarni uchritip baqmidim. Eslide Uyghurlar «Biz tallighan yashash yoli özimizni saqlap qélishqa mas kélemdu?» dégen so’alni buningdin besh esir burunla sorighan bolsa, hemde özlirining yashash yoli bilen küresh qilish istratégiyesini Uyghurni saqlap qélishqa mas kélidighan qilip tengshep turghan bolsa yaxshi bolar idi. Emma burunqilar undaq qilmaptu, yaki undaq qilalmaptu.

Undaqta biz, yeni hazir yashawatqan bir qanche ewlad Uyghurlar bu jehette qandaqraq qiliwatimiz? Biz öz-özlirimizdin ashundaq so’alni sorawatimizmu? Ashundaq so’algha jawab tépish yolida izdiniwatimizmu? Hazir Uyghur diyaridiki xelqimizning milliy kimliki éghir tehdit astida qaldi. Hazir chet elde yashawatqan Uyghurlarning bir qismi oqush yoli bilen chet elge chiqip, kéyin chet elde turup qalghan bolsimu, yene bir qismi wetende yashash yaki normal insandek yashash imkaniyiti qalmighanliqi üchün, chet elge «panah tiligüchi Uyghur» bolup chiqqan, hemde dunyadiki bir qisim eller ularni «panahlan’ghuchi Uyghurlar» dep qobul qilip, ulargha öz dölitide turup yashash imkaniyiti hazirlap bergen idi. Uyghurlarni «Sherqiy Türkistanliq Musulmanlar iken», dep qobul qilghan Musulman elliri barmu, eger bar bolsa ular qanchilik Uyghurlarni qobul qilghan, mende u jehette toluq melumat yoq. Méning bilidighinim, Musulmanlar dunyasining merkizi hésablinidighan Se’udi Erebistanmu «Sherqiy Türkistanliq Musulmanlar» ni girazhdanliqqa qobul qilmaydu. U elge köchmen bolup barghinigha 30 yildin ashqan Uyghurlarmu hazirghiche u yerning girazhdanliqigha ötüp bolalmidi.

Yéqinqi bir qanche yilning mabeynide weten sirtida yashawatqan Uyghurlar üchün nahayitimu paydisiz 3 xil ehwal wujudqa kelgen bolup, u hazir barghanséri yamanlishiwatidu. Ularning biri özini «Islam döliti» dep atiwalghan bir guruppa buzuq ademlerning dunyaning oxshimighan yerliride térrorluq ish-heriketlirini élip bérishi. Ularning ikkinchisi Tramp Amérikigha prézidént bolup saylan’ghandin kéyin aq tenliklerning özlirini hemme millettin üstün qoyush, we Musulmanlarni öz ichige alghan bir qisim az sanliq milletlerge öchmenlik qilish xahishining küchiyishi bolup, hazir Amérika we bashqa bir qisim tereqqiy tapqan gherb elliride Musulmanlargha bolghan öchmenlik keypiyati küchiyishke bashlidi. Üchinchisi bolsa, Junggo hökümitining bésimi bilen Misir we Pakistan qatarliq bezi Musulman döletliride dinda oquwatqan Uyghur Taliban balilarning ashu döletlerde dawamliq turalishi tehditke uchrashqa bashlidi. Yéqinda ijtima’iy taratqulargha Istanbul kochisida charlap yürüwatqan Türk saqchiliri uchratqan Uyghurlarni tekshürüp, bashqilarni undaq qilmaywatqanliq xewerliri chiqti. Yuqiridiki ehwalning her üchi bir intayin jiddiy mesile bolup, chet elde yashawatqan Uyghurlar bu mesilige jiddiy qarimisa bolmaydu. Men yuqiridiki 2-mesilide «Prézidént Tramp, milletchi aq tenlikler we Musulmanlar» dégen témida bir parche yazma teyyarlighan bolup, men barliq qérindashlargha uni bir qétim oqup chiqishni tewsiye qilimen. U maqale méning yéngidin chiqqan tor kitabim (tor kitab 8-qisim) da bar.

Bashqiche qilip éytsaq, bizdek hazir yashawatqan Uyghurlar kéchikken bolsaqmu öz-özimizdin yuqiridiki so’alni sorimisaq, hemde érishken jawabqa asasen özimizning yashash yoli bilen yashash istratégiyesini tengshimisek bolmaydu. Undaq qilmisaq biz chet eldiki yashash imkaniyitimizni yoqitip qoyimiz, hemde Uyghurni saqlap qélish yolidiki mejburiyetlirimiznimu ada qilalmay qalimiz, we Uyghurni qoghdap qalalmaymiz. Undaq qilmisaq Islam dini yoqap ketmeydu, Musulmanlar yoqap ketmeydu, emma Uyghurlar yoqap kétishi mumkin.

Ilim-pen dunyasida, qandaq kishiler yashap, qandaq kishiler yoqap kétidighanliqini belgileydighan bir tebi’iy qanuniyet bar bolup, u qanuniyet «Darwinizm» yaki «tedrijiy tereqqiyat nezeriyesi», dep atilidu. 20-esirge kirishtin burun Junggo dunyada intayin ajiz idi. Ular 20-esirge kirish bilen teng ashundaq qanuniyetni bayqap, uni küchep tetqiq qilip, hemde uningdin nahayiti ünümlük paydilinip, dunyadiki insanlar mewjut bolup turush salahiyiti shotisining eng astidiki baldiqidin bir nahayiti üstün baldiqigha chiqti. Emma, Uyghurlarning mutleq köp qismi Uyghurning saqlinip qélishini pütün qelbi bilen arzu qilsimu, hemde nahayiti köp kishiler bu yolda özining barliqini ata qilishqa razi bolsimu, Uyghurni saqlap qélish üchün néme ish qilsa bolidighanliqini hazirghiche anche yaxshi bilelmeywatidu. Bir quduqning ichige chüshüp ketken ademdek, qaysi terepke mangsa bir tamgha üsüp, qaysi terep toghra yolgha wekillik qilidighanliqini bilelmey yashawatidu. Eger sizmu ashundaq ehwal ichige kirip qalghan Uyghurlarning biri bolsingiz, mawu maqalini choqum bir qétim köngül qoyup oqup chiqing.


1. Darwinning Tedrijiy Tereqqiyat Nezeriyesi Heqqide Qisqiche Chüshenche

(1) Bi’ologiyelik Darwinizm Idiyesi

«Darwinizm» déginimiz bi’ologiyelik tedrijiy tereqqiyat nezeriyesini körsitidu. Bu nezeriyeni En’gliyelik tebi’etshunas Charlés Darwin (Charles Darwin, 1809 – 1882) bashchiliqidiki bir qisim alimlar otturigha qoyghan bolup, u nezeriye janliq mewjudatlarning hemmisi kichik özgirishlerning tebi’iy tallinishi arqiliq wujudqa kélidu we tereqqiy qilidu, dep qaraydu. Bu yerdiki özgirishler kichik we warisliq qilin’ghan özgirishler bolup, ular indiwidu’allarning riqabetlishish, özini saqlap qélish, we köpiyish iqtidarini östüridu. 1859-yili Darwin «Mewjudatlar türlirining kélip chiqish menbesi» dégen bir kitabni yazghan bolup, Darwinizm nezeriyesi ene shuningdin bashlinidu [1].

592
1-resim: Charlés Darwin (Charles Darwin, 1809 – 1882)

(2) Islamdiki Darwinizm Nezeriyesi Heqqidiki Köz-Qarashlarning Bir Misali

Darwinning tedrijiy tereqqiyat nezeriyesi heqqide oxshimighan Islam ziyaliylirining oxshimighan köz-qarashliri mewjut. Men bu yerde shularning bir misali süpitide doktor Yasir Qazining bu heqtiki köz-qarishini qisqiche bayan qilip ötimen. Méning bu yerde paydilan’ghinim doktor Yasir Qazining 2013-yilidiki «Shimaliy Amérika Islam Qurultiyi» da bergen bir meydan ilmiy doklatining widé’osi bolup, uning uzunluqi 31 minut kélidiken. Bu yerge uning sözlirini toluq kirgüzsem maqale bek uzirap kétidighan bolghachqa, men peqet özüm tallap alghan azraq mezmunnila bayan qilimen [2]. Bu témigha bekrek qiziqidighan we In’glizchini bilidighan qérindashlar eslidiki menbeni bir qétim toluq körüp chiqsanglar bolidu.

Men buningdin kéyin Yasir Qazini köplep tilgha alimen. Shunglashqa bu yerde men uni qisqiche tonushturup qoyay. Méning ésimde qélishiche Yasir Qazi Amérikigha 6 yash waqtida kelgen bolup, ximiye inzhénérliqi kespide bir baklawur unwani alghuche Amérikida oquydu. Andin Amérikidiki «Dow Chemical» dep atilidighan bir chong ximiye shirkitide 2 yil ishleydu. Uningdin kéyin Se’udining Medine shehirige bérip 10 yil oquydu. Bu jeryanda u Ereb tili kespide bir baklawurluq, hedisshunasliq kespide bir baklawurluq, we Islam eqideshunasliq kespide bir magistirliq unwani alidu. U yerdin oqushini tamamlap, Amérikigha qaytip kelgendin kéyin, uning Medinede igiligen Islam’gha a’it bilimliri gherb jem’iyitige we hazirqi zaman’gha mas kelmey, xuddi bir kona bina örülüp ketkendek örülüp chüshidu. Shuning bilen u ikki yil qattiq oylinip, özidiki Islam bilimlirini qaytidin qurashturup chiqish qararigha kélidu. Hemde Amérikidiki dunyagha dangliq Yali Uniwérsitétigha kirip, Islam Tetqiqati kespide doktorluqta yene 6 yil oquydu. Qisqisi, Yasir Qazi Amérikida 10 yil, Medinede 10 yil oqughan. Dindimu oqughan, we pendimu oqughan. U hazir Amérikidiki «Elmeghrip Instituti» dep atilidighan bir aliy mektepning oqutush bashqarmisining mudiri bolup, u mektepte Islamgha a’it derslerni ötidu. Umu xelq’arada eng tonulghan Islam dini ölimalirining biri bolup, diniy sahede uning alim, imam, sheyx we eqideshunas, dégendek salahiyetliri bar.

593
2-resim: Doktor Yasir Qazi 2013-yilidiki «Shimaliy Amérika Islam Qurultiyi» da doklat Bergen waqittiki bir körünüsh.

Töwendikisi Yasir Qazining dégenliri.

Tedrijiy tereqqiyat nezeriyesi ilim-pen dunyasida bashqa ilmiy nezeriyelerge oxshashla bir ilmiy pakit süpitide qobul qilindi. Yeni, bu nezeriye xuddi özige-tartish küchi nezeriyesige oxshashla bir xil ilmiy nezeriye bolup, ilim-pen dunyasida u bashqa ilimlerge oxshash bir qisim ilmiy pakitlargha wekillik qilidu. Shunglashqa biz «U peqet bir nezeriye iken», dep, özimizni aldap yürmeslikimiz kérek. Undaq déyish akadémiyilik pozitsiyege uyghun kelmeydu. Bu jehette biz öz-özimizni terbiyileshke toghra kélidu.

Tedrijiy tereqqiyat nezeriyesi inkar qilishqa bolmaydighan bir qisim pakitlar üstige qurulghan bolup, ashu jehettiki chüshenchilerni bir nahayiti ilmiy yosunda otturigha qoyidu. Mesilen, uningdiki mikro-janliqlarning tedrijiy tereqqiyati heqqidiki uqumlarni inkar qilghili bolmaydu. Eger siz oxshash xildiki chiwinlarni ikki guruppigha bölüp, ularni ikki qutigha qachilap, andin ularni bir qanche hepte oxshimighan shara’it ichide baqidikensiz, bu ikki guruppa chiwinlarda bir-biriningkige oxshimaydighan özgirishler peyda bolidu. Bundaq özgirishlerni közetkili yaki ispatlighili bolidu.

Tedrijiy tereqqiyat nezeriyesi yuqiriqidek inkar qilghili bolmaydighan pakitlarni bir yerge toplap, andin ular heqqide bir xil chüshenche qurulmisini otturigha qoyidu.

Köpligen Musulmanlar tedrijiy tereqqiyat nezeriyesini ilmiy yosunda ögenmigen yaki tetqiq qilmighan. Ular bu heqte birer kitab oqup baqmighan. Ular bu uqumni birer qétim yaxshiraq chüshinip baqmighan. Shundaq bolghachqa ular tedrijiy tereqqiyat nezeriyesini bir xil addiy we ilmiy bolmighan usulda inkar qilidu. Emeliyette bolsa bir ilmiy nuqtida turup qarighanda, tedrijiy tereqqiyat nezeriyesi eqilge nahayiti muwapiq kélidu.

Biz bolsaq Musulman. Biz bir kitabqa ishinimiz. Biz ishen’gen ashu kitabta tedrijiy tereqqiyat nezeriyesi bilen munasiwetlik bezi weqeler bashqiche sözlinidu. Shunga bizning aldimizda qandaq qilip bu ikki nersini bir yerge ekelgili bolidu, dégen so’algha jawab tépish wezipisi qoyulidu. Qur’an «ishlar mundaq bolidu», dep, hazirqi zaman ilim-penliri bolsa «ishlar andaq bolidu», dése, biz qandaq qilghanda bu ikki nersini bir yerge ekileleymiz? Bu ishta biz pishqan ademdek ish qilishqa, semimiy bolushqa, we ochuq-ashkara ish körüshke toghra kélidu.

Gherbning örniki bilen sherqning yaki Islamning örniki otturisida nahayiti chong perq bar. Ilim-pen’ge, din’gha we muqeddes kitablargha qandaq mu’amile qilishta gherb bilen sherq yaki Musulmanlar otturisida nahayiti chong perqler bar. Gherbte eng deslipidin bashlapla din bilen muqeddes kitab otturisida melum derijidiki ziddiyet mewjut bolup turghan. Ular üchün bu ziddiyetni hel qilishqa bir nahayiti uzun tarixiy jeryan ketken. Gherbte burun din ilim-penni chetke qaqqan bolsa, kéyin ilim-pen dinni chetke qéqip, gherb ene shundaq yol bilen bügünkidek tereqqiy qildi. Emdi bolsa ular öz tarixidiki jeryanlarning u yer bu yerlirini késip élip, ularni biz Musulmanlarning üstige tashlawatidu (Bu yerdiki xéli uzun mezmun qisqartildi).

Biz Musulmanlar «Insanlarning peyda bolushimu tedrijiy tereqqiyat jeryanining bir netijisi», dégen uqumni qobul qilmaymiz. Emma, biz tedrijiy tereqqiyat nezeriyesidiki bashqa chüshenchiler (premises) ning hemmisini qobul qilalaymiz. Nurghun Musulmanlar «Biz tedrijiy tereqqiyat nezeriyesige ishenmeymiz», deydu. Bundaq qilish bashqilargha nahayiti éghir biperwaliq we nadanliq bolup körünidu. Biz Musulmanlar tedrijiy tereqqiyat nezeriyesi heqqidiki hemme mezmunni tengla inkar qilmaymiz. Shunglashqa biz mundaq déyishimiz kérek: Biz tedrijiy tereqqiyat nezeriyesidiki keng prinsiplarni qobul qilimiz, emma, biz bashqa jehetlerge chongqur hörmet qilghan asasta, peqet birla mesilide tedrijiy tereqqiyat nezeriyesidiki chüshenchini qobul qilalmaymiz, u bolsimu insanlarning qandaq peyda bolghanliqidur.

Men bu yerde Yasir Qazining sözlirini mushunchilikla bayan qilip, kéyinki mezmun’gha ötimen.

(3) Ijtima’iy Darwinizm Idiyesi

Darwin bilen oxshash dewrde yashighan peylasop Xérbért Spénsér (Herbert Spencer) Ijtima’iy Darwinizm idiyesini otturigha qoyghan [3]. U tebi’iy tallash nezeriyesining ijtima’iy, siyasiy we iqtisadiy mesililerge qollinishi bolup hésablinidu. Uning asasliq idiyesi «küchlükler yashaydu», dégendin ibaret bolup, bu yerdiki «küchlükler» insanlarnimu öz ichige alidu. Kishiler mushu idiyedin paydilinip, «Yawropaliq aq tenlikler bashqa milletlerdin üstün turidu, shunglashqa ular choqum bashqilar üstidin hökümranliq qilishi kérek», dégen idiyeni ilgiri sürgen.

Spénsér ijtima’iy darwinizm idiyesini ilgiri sürüwatqan mezgillerde Yawropaliq aq tenlikler téxnologiye, iqtisad we hökümet saheside bashqa milletlerge qarighanda zor yüksilish hasil qilidu. Shuning bilen bir qisim kishiler «Bu özgirishler Darwinizm nezeriyesidin kelgen; démek, özini saqlap qélishqa bekrek mas kelgenler ghelibe qiliwatidu», dep qaraydu. Bezi kishiler bu pelsepiwilik idiyeni mikro-iqtisad sahesigimu élip kirip, «kembeghel we ajiz kishilerge qaritilghan ijtima’iy parawanliq programmiliri tebi’et qanuniyitige uyghun kelmeydu», dep qarighan. Hetta ashundaq programmilarni emeldin qaldurushqa urun’ghan.

Natsist Gérmanlar 2-dunya urushi mezgilide ijtima’iy Darwinizm idiyesini Yehudiylar üstidin chong qirghinchiliq yürgüzüshning ilmiy asasi süpitide paydilinidu. Ular Yehudiylarning öltürülüshige «nachar irsiyetning tazilinishi», dep qaraydu. Bashqa bir qisim diktatorlar we jinayetchilermu ijtima’iy Darwinizm idiyesidin özlirining nachar ish-heriketlirining pelsepiwi asasi süpitide paydilinip kéliwatidu.

Qisqisi, ijtima’iy Darwinizm idiyesidiki qismen mezmunlar özining bir yalghan we xeterlik pelsepe ikenlikini ispatlidi. Shundaq bolushigha qarimay, hazir bir qisim ajiz milletler, jümlidin Uyghurlarmu ashundaq pelsepining qurbani boluwatqan bolushi mumkin [3].


2. Junggoluqlarning Darwinizm Idiyesidin Paydilinish Ehwali

Gherbte Darwinning nesillerning menbesige a’it nezeriyesi heqqidiki tetqiqatlar 1859-yilliri bir yuqiri pellige kötürüldi. Emma, bu nezeriye Junggogha 1900-yillirighiche yétip kelmidi. Ashu waqitqa kelgende, Manju xanidanliqining chirikliki bilen her sahediki meghlubiyiti kishilerde inqilab qilish iradisini wujudqa keltürüshke bashlidi. Del shu waqitta, yeni 1895-yili, Yaponiye Junggogha tajawuz qilip kirip ghelibe qazandi. Shuning bilen Junggoluqlarning milliy ishenchi éghir krizisqa duch keldi. Junggoluqlarning yüzining qattiq tökülüshke egiship, eyni waqittiki ziyaliylardin Kangyuwéy (Kang You-wei) bilen kéyinche prézidént bolghan Sun jongshen (Sun Yat-Sen) Darwin bilen Spénsérning nezeriyelirige yüzlinip, gherbliklerdin öginip, Junggoluqlarni saqlap qélishning muwapiq yollirini izdidi. Shuning bilen Darwinizm ularning bir chong inqilabni layihilep, 1911-yili bir milliy jumhuriyet qurushigha yardem qildi [4].

1895-yili Junggo ziyaliysi, In’glizche-xenzuche terjimani we islahatchisi Yenfu (Yanfu) ependi Tomas Xaksléy (Thomas Huxley) ning «Tedrijiy tereqqiyat we istil» dégen kitabi bilen Spénsérning «Jem’iyetshunasliq» dégen kitabini terjime qilip tarqatti. Emma u terjime jeryanida bir nahayiti halqiliq sözni xata terjime qildi: «Tebi’iy tallash» dégen sözni «shalliwétish» yaki «chiqirip tallash» dégen menini bildüridighan «淘汰» dégen sözge terjime qildi. Shuning bilen «shallinish» dégen söz Junggoluqlarning Darwinizm idiyesige bolghan chüshenchiside bir xil hökümran orunda turdi. Netijide Junggoluqlar «riqabette utturghuchilar qatarida orun alghanlar yalghuz ajiz kishiler bolupla qalmay, ular tebi’et dunyasi yaki siyasiy dunyadin chiqirip tashlinidu», dep qaridi. Yenfu ependi etrapini pütünley bulangchilar qorshap turidighan Junggodek bir zéminda özini saqlap qélishning birdin-bir usuli gherbliklerdek Spénsérning ijtima’iy Darwinizm idiyesini ishqa ashurush ikenlikini otturigha qoydi. U mundaq deydu: «Insanlar we bashqa mewjudatlar yer üstide nahayiti köp sanda tughulidu. Bir qisim mewjudatlar yene bir qisim mewjudatlar bilen küresh qilidu. Netijide küchlük ajizlarni yeydu, hemde dötlerni eqilliqlar qul qilidu. Shuning bilen eng axirida ashu zaman, ashu makan we özlirining insaniy ehwaligha eng maslashqan kishilerla hayat qalidu.» Yenfu ependi yene mundaq dep yazidu: «Gherbliklerning qarishiche, töwen süpetlik irqqa tewe bolghan milletlerning hemmisi bir yuqiri süpetlik irq teripidin yoqitilidu.» 1911-yili Sun jongshen ependi özi tüzgen programmilarning hemmiside milletni saqlap qélish mesilisini tüp chiqish nuqtisi qilidu. Uning qarishiche aq tenliklerning Junggoluqlargha qaratqan siyasiti aq tenliklerning sériq tenliklerni yoqitiwétishini tüp meqset qilghan bolup, Junggoluqlarning chet el küchlirige qarshi élip bériwatqan küreshliri emeliyette aq tenliklerning «irqiy tazilash» tehditige qarshi élip bériwatqan küresh bolup hésablinidu.

1949-yilidin kéyin ijtima’iy Darwinizm idiyesi Maw zédungning eserliridimu nahayiti chong orun aldi. Uning qarishiche kelgüsidiki küreshlerning ikki teripide sériq tenlikler bilen aq tenlikler turidighan bolup, eger sériq tenlikler öz istratégiyesini özgertmeydiken, ular choqum aq tenliklerge utturup qoyidu [5].

Démek, Maw zédung Junggoluqlarni saqlap qélish we qudret tapquzushta ijtima’iy Darwinizm idiyesige intayin küchlük derijide ehmiyet bergen.


3. Doktor Yasir Qazining Niqab Heqqide Éytqanliri

Méning töwende deydighanlirim Musulman ayallarning niqablinishi bilen bir az munasiwetlik. Shunglashqa men bu yerde ashu ishlar üstide qisqiche toxtilimen. Men aldi bilen doktor Yasir Qazining niqablinish heqqide dégenlirini qisqiche bayan qilip ötimen. Yasir Qazi bir sheyx, imam we Islam eqideshunasi bolghachqa, méning chüshinishimche u petiwa chiqirish salahiyitige ige. Töwendikisi uning niqab heqqide éytqanliri [6]:

Niqab heqqidiki talash-tartishlar sahabe dewridila bashlan’ghan. Yeni, sahabilerning beziliri ayallarning niqablinishini perz yaki mejburiy ish (obligatory) dégen bolsa, yene beziliri uni perz emes, dégen. Shunglashqa bu ishqa qandaq qarash her bir ademning özige baghliq. Men özüm niqablinish mejburiy emes, dep qaraymen. Eger qiz-ayallar hijablinip, bosh kiyim kiysila, niqablanmisimu boluwéridu. Bolupmu hazirqidek bir xil weziyet astida men niqablinishni téximu mejburiy, dep qarimaymen. Eger niqablinip yürüshni isteydighanlar bolsa, men ularni qollaymen. Bolupmu niqablinish jehette qanuniy hoquqqa ige ayallar niqablinip yürse boluwéridu. Undaq ehwalda biz ularning qanuniy hoquqini qollaymiz. Emma, siz méning aldimgha méni bir sheyx hésablap meslihet alghili kélidikensiz, méning deydighinim niqablinish bir mejburiyet emes. Eger siz niqablanmaydikensiz, Allahning aldida gunahkar bolup qalmaysiz.


4. Uyghurlar Qandaq Qilishi Kérek?

Men her qétim özümdin «Uyghurlar özini saqlap qélishqa layaqetlikmu?» dégen so’alni sorighanda, qattiq tinip, uzun xiyal sürüp olturup qalimen. Gepni nedin bashlashni bilelmey qalimen. Aghrinidighan’gha adem tapalmay qalimen. Biz tarixta nurghun ishlarni xata qilduq. Bizning ejdadlirimiz buningdin texminen 5 yérim esirning aldida Ottura Asiyagha hökümranliq qilish ornidin chékinishke bashlap, eng axiri bügünki ewladlar hazirqidek bir ehwalning ichige kirip qalduq. Besh yérim esirdin burunqi bir dewrdin hazirghiche yashighan ejdadlirimiz we ata-bowilirimiz «küchlük ademler» qataridin orun alalmidi. «Eqilliq ademler» qataridinmu orun alalmidi. Peqet ajiz we döt insanlar qataridin orun élish yolida töwen’ge qarap kétiwerdi. Shunglashqa biz bügünki kün’ge qalduq. Buningdin 30 yillar ilgiri wetinimizde kocha süpüridighan taziliq ishchiliri ichide Uyghurlar yoq idi. Hazir wetinimizde kocha süpüridighan taziliq ishchiliri ichide Uyghurlardin bashqisi yoq. «Eqilliq dötni qul qilidu», dégen mana mushundaq bolidu. Hazir Uyghur diyarida «heqsiz salametlik tekshürüsh élip bérish» bahanisi bilen barliq Uyghurlarning DNA sige a’it uchurliri kompyutér sanliq iskilatlirigha kirgüzülüwatidu. Bu ish peqet Uyghurlar üstidinla élip bériliwatidu. U yerdiki hökümetning bundaq qilishtiki meqsiti heqqide hazir her xil perezler bar. Uning beziliri intayin qorqunchluq. Endishilik perezler «bi’ologiyelik tejribe», «bi’ologiyelik özgertish», «adem göshi uchur iskilati» [7], we «bi’ologiyelik irqiy tazilash» dégendek sözlerni öz ichige alidu. Eger ashundaq perezler rast bolup chiqsa, Uyghurlar «Küchlükler ajizlarni yeydu», dégen nezeriyegimu mas kélip qalghan bolidu.

Bügünki ehwal yene qandaq ehwallarni öz ichige alidu? U yurttiki ata-animiz we qérindashlirimiz bilen téléfondimu körüshelmeydighan ehwalni öz ichige alidu. U yurtimizning mehelliridiki öyler quruq, öyler ademsiz, u ademlerning nege ketkinini héch kim bilmeydighan, ademler tuyuqsiz yoqap kétidighan, yoqap ketkenlerning hazir hayat ikenliki yaki emeslikinimu héch kim bilmeydighan ehwalni öz ichige alidu. U chet elde oquwatqan bezi oqughuchilar yurttiki ata-anisining xewirini 7 – 8 ay alalmay, öyidin kélidighan we mektepke töleydighan pul üzülüp qélip, shuning bilen rohiy késel bolush girdabigha bérip qélish ehwalinimu öz ichige alidu. Eger biz burunqilargha bolghan naraziliqimizni toluq yézip chiqidighan bolsaq, u bir qanche tom bolushi mumkin.

Hazir chet eldiki Uyghurlarni ularning yashash usuligha qarap turup chong jehettin mundaq bir qanche katégoriyelerge bölgili bolidu:
--Heqiqiy Uyghurlar
--Dastixan Uyghurliri
--Uyghur Musulmanlar
--Musulmanlar
--Özlirini «Musulman» dep atiwalghan, emma Qur’an boyiche ish körmeydighan kishiler

Yuqiridiki oxshimighan guruppilar oqurmenlerge asasen tonushluq bolup, anche tonushluq emeslirining biri «Dastixan Uyghurliri» bolushi mumkin. Bu guruppidiki Uyghurlar adette özlirini anche Uyghur dep hésablap ketmeydu. Beziliri ish orunliridikilergimu özining Uyghur ikenlikini ashkarilimaydu. Normal ehwalda etrapidiki Uyghurlar bilenmu anche ariliship ketmeydu. Uyghurlar üchün i’ane toplashqa oxshash ishlargha zadila awaz qoshmaydu. Emma, nezir, toy, erler olturushi we ayallar olturushi dégendek sorunlardin asasen ayrilip qalmaydu. Yeni, ular peqet dastixan bar yerdila Uyghur bolup yashap, bashqa jay we bashqa waqitlarda anche undaq qilip ketmeydu.

Bir az chüshenche bérip qoyushqa tégishlik yene bir guruppa özlirini «Musulman» dep atiwalghan, emma Qur’an boyiche ish körmeydighan kishiler. Bular bashqa Uyghurlar we bashqa Musulmanlardin özini ayrim tutup yashaydighan kishilerni öz ichige alidu. Dindarliqi küchlük emes Uyghurlar bilen qet’iy arilashmaydighanlarni öz ichige alidu. Bashqilarning Musulmanliq salahiyiti we derijisini peqet hijab bilenla ölcheydighan kishilerni öz ichige alidu. Ayalliri peqet közila ochuq qara renglik niqab bilen niqabliniwalghanlarni öz ichige alidu. Hemde Süriyege bérip, Islam Döliti yaki Da’ish jengchilirige aylan’ghan Uyghurlarning bir qisminimu öz ichige alidu (Méning chüshinishimche ularning ichide chong suyiqest sewebidin we aldinip qalghanliqtin bérip qalghanlarmu az emes). Bu guruppidiki Uyghurlar chet eldiki Uyghurlar üchün bir qisim ziyanliq ehwalni peyda qiliwatidu. Bir qisim tehdit we xeternimu peyda qiliwatidu.

Yéqinda men ijtima’iy taratqularda Türkiyediki peqet közila ochuq qara renglik niqab bilen niqabliniwalghanlar xanim-qizlar élip barghan ikki ish üstidiki xewerni körüp qaldim. Uning biri WhatsApp toplirigha chiqirilghan bir qisqa widé’o bolup, uningda 10 neperdek qara niqabliq yash xanim-singillar Uyghurche awazda opche ünlük sözlep, özlirining Uyghur wetinige bolghan muhebbitini bildüridu. Töwendiki 3-resim qilip bérilgini ashu widé’odiki bir körünüsh. Men körgen xewerning ikkinchisi bolsa qara rengde niqabliniwalghan, hemde bir qanchidin bala egeshtürüwalghan bir qanche Uyghur yash anilar melum bir Türkiye hökümet ishxanisigha bérip, Uyghur üchün derd tökken we Uyghur üchün yardem sorighan ehwal. Bu 2-xewerge a’it konkrét ishlar méning ésimde qalmaptu.

594
3-resim: 2017-yili Noyabir éyida Uyghurlarning WhatsApp toplirigha chiqirilghan Uyghurlar widé’osining bir körünüshi.

Allahning dini üchün pütün kün xizmet qilidighan, birer meschitning imamigha oxshash kespiy diniy xadimlardin bashqilar üchün, diniy ibadet dégen peqet öz turmushining ichide élip baridighan, peqet özi bilen Allahnila öz ichige alidighan bir pa’aliyet bolup, siz öz turmushingizda qandaq kiyinsingiz, we qandaq ibadetler bilen shughullansingiz boluwéridu. Emma, Uyghurlarning wekili bolup öz turmushingizning sirtigha chiqqanda, hemde Uyghurlarning wekili boluwélip yutyub widé’osi ishligende bolsa siz choqum Uyghurdek kiyinishingiz, hemde gep-söz we yürüsh-turushta Uyghurdek bolushingiz kérek. Undaq qilmaydikensiz, qilghan ishingiz Uyghurlargha payda élip kelmeydu. Uning eksiche ziyan élip kélishi mumkin.

Uyghurlar Musulman bolup yashap kelgili 11 esirdek waqit boldi. Shundaq bolup turuqluq taki yéqin’ghiche Uyghur xanim-qizlirining simwolluq kiyimi etles könglek bilen badam doppa idi. Hazir chet elde yashawatqan bir qisim xanim-qizlarning kiyinishi Uyghur en’enisi bilen Uyghur örp-aditige zadila mas kelmeydu. Yuqirida tilgha élin’ghan qara-renglik niqab bolsa Uyghurlargha mas kelmeslik u yaqta tursun, u dunyadiki köpligen kishiler teripidin «ashqun Musulmanliq» dep qarilidu. Méning mewhum diniy ustazlirim Noman Elixan bilen doktor Yasir Qazi ependilerning déyishiche, Allah we peyghember eleyhissalam Musulmanlardin telep qilghan xéli köp ishlar bar bolup, muhimliq derijisi boyiche qarighanda Musulmanlarning qandaq kiyinishi we niqablinish-niqablanmasliqi ashu ishlarning eng axirida turidiken. Yeni, chet eldiki Uyghurlar arisida Islamda muhimliqta eng arqida turidighan ishni muhimliqta eng aldinqi orun’gha qoyuwéliwatqan, he désila bir ademning sirtqi körünüshige qarapla uninggha her xil bahalarni bériwatqan ehwal bar. Bir er kishi 30 minuttek waqit ichide bir ayal kishidek yasinip bolalaydu. Bir ayal kishimu 30 minuttek waqit ichide bir er kishidek yasinip bolalaydu. Yeni, bir adem üchün özining sirtqi körünishini özgertish intayin asan ish. Méningche buni Allah nahayiti yaxshi bilidu. Emma, bir adem üchün ichide heqiqiy Musulman bolush, ichide yaxshi Musulman bolush unchiwala asan ish emes. Biz bashqa ademning ichkiy dunyasini körelmeymiz, emma Allah köreleydu. Hemde Allah Musulmanlarni sirtqiy körünishige qarap emes, belkiy ichkiy dunyasigha qarap bahalaydu. Men chet eldiki diniy ölima we diniy ziyaliylirimizdin xelqimizni dinda toghra yéteklesh jehette eng yuqiri derijide tirishchanliq körsitishini ümid qilimen. Bizning yashash usulimiz dinimizgha mas kelsun. Shuning bilen bille özimizni we Uyghurni qoghdap qélish, we özimizni we Uyghurni saqlap qélishqimu paydiliq bolsun. Hergizmu özimizni we Uyghurni qoghdap qélish, we özimizni we Uyghurni saqlap qélishqa ziyanliq bolmisun.

Men yéqinda Afghanistanliq qizlar heqqide 2 xewer kördüm. Uning biri Afghanistanda qurulghan bir qizlar muzika etriti heqqide (4-resim). Yene biri bolsa Amérikigha bir mashina adem (yaki robot) köriki yaki mashina adem musabiqisige kelgen bir guruppa Afghanistanliq qizlar heqqide (5-resim). Ularning kiyinishi Uyghur xanim-qizlirining 1970- we 1980-yillardiki kiyinishlirige nahayiti oxshiship kétidiken. Men ashu xewerlerni körgende «Afghanistanliqlarda nahayiti chong özgirish bolushqa bashlighan oxshaydu», dep oylap qaldim. Hemde ularda boluwatqan özgirish chet eldiki bir qisim Uyghurlar yasawatqan özgirishning qarimu-qarshisi iken, dep chüshendim.

595 596
4-resim: Afghanistanliq qizlar.

Chet eldiki Uyghurlarning köpinchisi oqush bilen chiqqan bolup, uningdin bashqa tughqan yoqlash we sayahet qilish yoli bilen chiqip, andin chet elde turup qalghanlarmu az emes. Buningdin bashqa yollar bilen chiqqanlarmu bar. Chet elge chiqqan Uyghurlarning mutleq köp qismi «Méning millitim Uyghur», dep turup, chet elde turush salahiyitige érishken. Yeni, chet el hökümetliri ulargha «Uyghurken», dep, öz dölitide panahliq bolush shara’iti yaritip bergen. Bir qisim qérindashlar mana shundaq yol bilen chet elde panahlinip tilep turupla qalmay, yene özliri turuwatqan döletning parawanliq sistémiliridin iqtisadiy yardemgimu érishiwatidu.

Hazirqi bir muhim mesile siz «men Uyghur» dep chet elning panahliqigha érishiwélip, emdi qandaq adem bolup yashawatisiz, dégendin ibaret. Eger siz buningdin kéyin «men Uyghur», dep yashaydikensiz, hemde emeliyettimu özingiz turuwatqan döletning qanunigha boysunup bir heqiqiy Uyghurdek yashaydikensiz, méningche sizning buningdin kéyinki chet elde yashash salahiyitingiz asasen birer tehditke uchrimasliqi mumkin. Eger siz birer Ereb dölitide, Türkiyede yaki Yawropada bolup, hem özingizni «men Uyghur» dep hésablimaydighan, hemde Uyghurdek yashimay, uning eksiche diniy ashqunlardek yashaydikensiz sizning buningdin kéyin dawamliq türde ashu dölette turushingiz bir az tehditke, hetta xeterge uchrishimu mumkin. Yeni, sizning tutqan yashash yolingiz özingizni chet elde saqlap qélishqa mas kelmey qélishimu mumkin.

1901-yili tughulup, Uyghur yéngi ma’aripining bayraqdari bolghan Memtili Toxtaji (Tewpiq) ependi yéngi ma’arip héch qandaq qarshi élinmaydighan bir xil weziyette öz hayatining éghir xeter ichide qélishigha perwa qilmay, 1930-yilliri Qeshqerde penniy ma’arip mekteplirini qurghan. Uningdin 85 yil ötkendin kéyinki bügünki künde bizning bir qisim qérindashlirimiz Türkiyede héch qandaq penniy ma’arip bilimlirini ötmey, peqet Qur’annila ögitidighan medrise qurup, u yerde 4 – 6 yashliq Uyghur balilirini oqutuwatidu. Eger siz ashundaq medrisidin birerni achqan, yaki ashundaq medriside kichik balingizni oqutuwatqan biri bolsingiz, siz arqigha 85 yil qaytip, néme ish qilmaqchi? Siz terbiyiligen bala chong bolghanda néme bolmaqchi? Qandaq yashimaqchi? Siz Memtili Tewpiq ependining qéni némishqa tökülgenlikini bilmemsiz? Eger hemme Uyghur sizdek qilidighan bolsa, Uyghurlar yashap méngishqa layaqetlik bolalmaydu. Uyghurlar özini saqlap qélishqa layaqetlik bolalmaydu. Shuning bilen yaki Uyghurlar küchlükler teripidin yéyilidu, yaki bolmisa eqilliqlar teripidin qul qilinidu.

Özi yashawatqan dölet ma’aripida balilirimizni bir muweppeqiyetlik adem qilip terbiyilep chiqishimiz üchün, yéshi 10 yashtin kichik balilargha biz ashu döletning tilini puxta ögitishimiz, hemde balimizning mekteptiki derslerde ela oqughuchi bolup méngishi üchün uninggha barliq shara’itlarni yaritip bérishimiz we uninggha yéqindin yardem bérishimiz kérek. Balilarning 10 yashqa kirishtin burunqi mektep oqushining qandaq bolushi ularning kéyinki oqushlirining qandaq bolushida hel qilghuch rol oynaydu. Uningdin bashqa, milliy kimlikke warisliq qildurush üchün balimizgha ana tilni ögitishimiz, hemde uninggha milliy kimlik terbiyisi élip bérishimiz kérek. Shuning bilen bille dinimizning ésil exlaq uqumliri bilen özimiz turuwatqan döletning ilghar exlaq ölchemliri boyiche balimizda ésil exlaq we yaxshi kishilik xaraktérlerni yétildürüshimiz kérek. 10 yashtin kichik baligha Qur’an ögitish asasen Ereb tili ögitish we ayet yadlitishnila öz ichige alidu. 10 yashtin kichik balilar héch qandaq ayetlerni chüshinish iqtidarigha ige bolmighachqa, ularning Qur’anni chüshinip turup öginelishi, andin shu asasta uning qimmitini körelishi mumkin emes. 10 yashtin kichik balilardin yuqiridiki 4 ishni telep qilish bilen bille, ulardin yene Ereb tili öginish we ayet yadlashni tengla telep qilidikenmiz, ularning beziliri bu 5 ishni tengla qilip mangalighini bilen, mutleq köp sandiki balilar undaq qilalmaydu. Shunglashqa men eger balingiz alahide eqilliq bolmighan ehwal astida, uninggha Ereb tili ögitish we ayet yadlitish ishlirini balingiz 10 yashqa kirgendin bashlap, uningdin burun balingizning yuqiridiki 4 ishni yaxshi qilip méngishigha kapaletlik qiling, dégen teklipni otturigha qoyup keldim. Men her bir ata-anidin méning mushu teklipim üstide nahayiti estayidil oylinip ish körüshini ümid qilimen.

1930 – 1940-yilliri Natsist Gérmaniye qandaq ishlarni qilghanliqini biz hemmimiz bilimiz. U chaghdiki chong qirghinchiliq (Holocaust) ta jem’iy 11 milyon adem öldi. Ularning ichidiki 6 milyon kishi Yehudiylar bolup, qalghan 5 milyon adem bashqa milletlerge tewe kishiler. Gérmanlar özliri yaqturmighan az sanliq milletlerning hemmisini yoqitish nishani qildi. Bu 11 milyon ademni öltürüsh üchün 3 yil waqit ketti. Emma, uninggha teyyarliq qilish üchün bolsa ashu 3 yildin burunqi 10 yildek waqit ketti. Ashundaq chong ishlarni emelge ashurush üchün siz aldi bilen söz bilen qutratquluq qilmisingiz, we teshwiqat élip barmisingiz bolmaydu. Eyni waqitta Gérmaniyede élip bérilghan keng we ünümlük teshwiqatlarning netijiside bir-ikki Gérman eskiri bir Gérmanning qoshnisining öyige kirip, ashu qoshna öyde olturidighan Yehudiylarning hemmisini qiriwetse, bu Gérman «eski irq kishiliridin bir qanchisini öltürdi», dep, qilche perwa qilmaydighan ehwal shekillen’gen.

Buningdin 30 yillar burunqi waqittin bashlap Uyghurlar Junggoda «oghri» we «meynet» dep teshwiq qilinishqa bashlidi. Uningdin kéyin Uyghurlargha kiygüzülgen qalpaqlarning sani tedrijiy halda köpeytildi. Ularning ichide döt, qalaq, aq chékidighanlar, aq satidighanlar, bölgünchiler, diniy ashqunlar, radikal Islamchilar, térroristchilar, ikki yüzlimichiler, we Islam Xelipe Döliti térroristchiliri dégenler bar. 5-Iyul Ürümchi weqesidin kéyin hökümet Uyghurlarning qaysi derijidiki nachar millet ikenliki heqqide mexsus widé’o programmilirini ishlep chiqip, uni pütün Junggo da’iriside keng türde körsetti. Men buningdin birer yil burun ichkiri ölkining bir chong sheherning adem köp mangidighan bir kochisida bir qanche xenzularning bir kichik Uyghur balisini nechche tereptin qattiq uruwatqanliqi, kochida kétiwatqan kishiler bolsa bu weqege oliship, tamasha körüp turghanliqi heqqidiki bir widé’oni kördüm. Mana bu hökümet teshwiqatining küchi. Bu teshwiqatlar mahiyet jehettin eyni waqitta Gérmanlar Yehudiylar üstidin élip barghan teshwiqatlargha oxshap kétidu. Yéqinqi bir qanche yilning mabeynide Uyghur diyaridiki xelqimizning béshigha intayin échinishliq, insan qélipidin chiqqan ishlar yüz berdi. Emma Uyghurlar Junggo ichi we sirtida bir «nachar irq milliti» bolup chüshendürülüp bolun’ghachqa, Junggodiki xenzular bilen dunyaning bashqa yéridiki kishiler hazir asasiy jehettin Uyghurlar körüwatqan zulumgha héch qandaq naraziliq bildürmey, sükütte turuwatidu. Yeni, hazir melum menidin élip éytqanda, Uyghurlarni yoqitiwétishning shert-shara’iti piship yétilip boldi.

Shunglashqa buningdin kéyin qandaq yashash mesiliside biz chet eldiki Uyghurlar intayin qattiq oylinishimiz kérek. Ötkende Misir hökümiti u dölette oquwatqan Uyghur oqughuchilarni tutup, Junggogha qayturup bermekchi bolghanda, bir qisim oqughuchilar nurghun musheqqetlerni öz béshidin kechürüp, Türkiyege qéchip kélip, özini qutulduruwaldi. Özini qutulduralmighan bir qisim yashlar ghayib boldi. Yéqinda Erkin Asiya Radi’osi weten’ge qaytip barghan ashundaq oqughuchilardin ikkisining türmige ölgenliki xewirini berdi [8]. Misirda bolghan weqe dunyaning hemme yéridiki Uyghurlarni chongqur endishe we chongqur wehimige saldi. Eger siz Uyghurdek yashimay, bir küni Türkiye we Yawropamu Uyghurlarni heydigili tursa, siz nege barisiz? Biz choqum aldi bilen özimizni hazir yashawatqan dölitimizde saqlap turushqa mas kélidighan yol bilen yashap, özimizni qoghdap qélishimiz, andin wetendikiler qilish imkaniyitidin ayrilghan bir qisim ishlarni qilip, Uyghur millitini saqlap qélish üchün muhim töhpilerni qoshushimiz kérek. Men barliq qérindashlardin bu ish üstidimu chongqur oylinip ish körüshini ümid qilimen.

Méning chüshinishimche, Allah iman éytip Musulman bolghanlargha özige qanchilik ibadet qilsa yéterlik bolidighanliqi heqqide bir menzil belgilep bermigen, bir ölchem belgilep bermigen, bir nishan belgilep bermigen. Uning ornigha, Allah barliq Musulmanlarni ibadet ishida peqet yolgha chiqip, özining qabiliyiti we imkaniyiti yar bergen da’ire ichide aldigha qarap toxtimay méngishqa ündigen. Allah Qur’anda jennetke layaqetlik bolushning shertlirini éniq otturigha qoymighan. Mawu-mawu ishlarni qilsang jennetke kirisen, démigen. Uning ornigha, Musulmanlar üchün jennetning ishikini chong échiwetken, hemde Allah Qur’anda qandaq gunahlarni ötküzse dozaxqa kiridighanliqi heqqide köp toxtalghan. Siz balingizni obdan terbiyilep, bir yaxshi Musulman qiling. Emma undaq qilishni balingizni eqilliq qilip béqip chong qilish ornigha dessetmeng. Siz balingizni obdan terbiyilep, bir yaxshi Musulman qiling. Emma undaq qilishni balingizni yaxshi oqutup, eng yuqiri pelligiche oqutup, bir küchlük adem qilip terbiyilep yétildürüsh ornigha dessetmeng. Eger dunya hazirqidek yaman’gha özgirip méngiwéridiken, melum bir waqitqa kelgende Türkiye we Yawropa elliri sizni Uyghur bolghanliqingiz üchün u yerlerdin heydimeydu. Belki, melum bir waqitqa kelgende sizni u yerlerdin «Ashqun Musulmanlar», dégen’ge oxshash birer qalpaqni kiydürüp heydishi mumkin. Shuning bilen siz «Küchlükler ajizlarni yeydu», dégen prinsipqa toghra kélip qalisiz. Yaki bolmisa siz ata-bowilirimizgha oxshashla «Eqilliqlar dötlerni qul qilidu», dégen nezeriyege mas kélip qalisiz.

Men Amérika girazhdani bolup bolghili 15 yildin ashti. Hazirmu men Amérikida yashaymen. Shunglashqa men özümning heydilip qélinishidin asasen ensirimeymen. Emma, Misirdiki Uyghur oqughuchilarning heydilishi we Pakistandiki Uyghur oqughuchilarning tutulushigha oxshash weqelerdin kéyin, men Ereb döletliridiki, Yawropadiki we Türkiyediki Uyghurlardin nahayiti ensireydighan bolup qaldim. Shunglashqa men mushundaq yazmilarni yézip olturuwatimen. Men özümning burunqi maqaliliride Uyghurlarning öz étiqadini, özining diniy kimlikini, yaki özining Musulmanliqini saqlap méngishining intayin muhimliqini tekitlep keldim. Uni hazirmu we buningdin kéyinmu tekitleymen. Hazir Uyghurlarni saqlap qélishta Uyghurning dini, Uyghurning tili we Uyghurning medeniyiti we örp-aditi qatarliqlarning hemmisi intayin muhim orunda turidu. Lékin, chet eldiki Uyghurlar özining diniy étiqadi we diniy ibaditini sirtta bek küchep namayan qilmay, peqet özlirining xususiy turmushlirida dawamlashturup mangghini, sirtqa nisbeten özlirining milliy kimlikini, yaki Uyghurluqini barliq küchi bilen namayan qilghini özliri üchün nahayitimu paydiliq.

Men aldinqi léksiyede «Balingizni toghra terbiyileng» dégen témida sözlep, bala terbiyiside kem bolsa bolmaydighan 5 ishni otturigha qoydum. U 5 ishni mezkur maqalidimu qisqiche éghizgha aldim. Men her bir ata-anilardin ashu mezmunlarni nahayiti yaxshi özleshtürüwélip, shu asasta balilirini eqilliq we küchlük qilip terbiyilesh yolida barliq tirishchanliqlarni körsitishini ümid qilimen. Shundaqla chet eldiki barliq qérindashlardin ishni toghra qilip, hemde toghra ishlarni tallap qilip, özlirini küchlendürüshte bir baldaq yaki bir qanche baldaq yuqirigha örlishini ümid qilimen.


Paydilinish Menbesi:

[1] Darwinism
https://en.wikipedia.org/wiki/Darwinism

[2] The Quran and Evolution by Dr. Yasir Qadhi
https://www.youtube.com/watch?v=DPuoGVlCjZ0

[3] What is Social Darwinism
https://www.allaboutscience.org/what-is-social-darwinism-faq.htm

[4] Darwinism, through a Chinese lens
https://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2009/nov/16/darwin-evolution-china-politics

[5] Michael Pillisbury, The Hundred-Year Marathon, page 19.

[6] Is wearing niqaab obligatory & what if your parents are rude to you? - Yasir Qadhi | 17th June 2012
https://www.youtube.com/watch?v=iscdnho27u4

[7] 新疆成為人肉資料庫?中國「免費健檢」的黑幕
https://www.youtube.com/watch?v=RyRc5XkMs9o&feature=youtu.be

[8] Korlada misirdin qaytqan ikki oqughuchining türmide ölgenliki delillendi
http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/qanun/qayturulghan-uyghur-12192017153435.html

Unregistered
23-12-17, 11:58
Salam qerindishim, bu maqalini her qandaq shekilde tarqatsingiz boliweridu. Men uni ozum qilin'ghan bir chong yardem, dep bilimen. Sizge rehmet!

Bilimxumar


Rehmet Dr "Bilimxumar",
Men sizning yazmilliringizni toluq oqup tolimu tesirlendim. Sizning qimmetlik wahtingizni chiqirip Uyghur millitining kelgusi toghrisida ozliksiz, harmay talmay, bashqaturup kiliwatisiz. Sizning bu maqalida otturigha qoyghan her bir jumle sozingiz biz Uyghurlar uchun tolimu ehmiyetlik iken. Sizge kop rehmet. Maqalingizni kitapche qilip tonush bilishlirimge sowgha qilishimgha ruhset qilghaysiz.

Unregistered
29-12-17, 18:10
Bilimxumar ependi siz bu maqalingizda tilgha eliwatqan Uyghurlar weten ichi we sirtidiki barliq Uyghurlarni korsitemdu yaki chetellerdiki Uyghurlarnila korsitemdu?

Unregistered
29-12-17, 20:57
Hazir bu maqaliler chet eldiki Uyghurlar uchun yeziliwatqan bolghachta ularda kozde tutulghini peqet chet eldiki Uyghurlar.

--Bilimxumar


Bilimxumar ependi siz bu maqalingizda tilgha eliwatqan Uyghurlar weten ichi we sirtidiki barliq Uyghurlarni korsitemdu yaki chetellerdiki Uyghurlarnila korsitemdu?

Unregistered
30-12-17, 02:44
Hazir bu maqaliler chet eldiki Uyghurlar uchun yeziliwatqan bolghachta ularda kozde tutulghini peqet chet eldiki Uyghurlar.

--Bilimxumar

Hee mundaq deng. Undaq bolsa maqalingizning temisini " Cheteldiki Uyghurlar Özini Saqlap Qalalamdu—Ijtima’iy Darwinizmliq Nuqtisidin Cheteldiki Uyghurlargha Nezer " qilip ozgertip qoysingiz bolidiken. Shundaq bolghanda xata chushunish bolmaydu.

Unregistered
01-01-18, 16:30
I am not an ardent follower of social Darwinism. A lot of bad things happened in the past because people tried to legitimize their occupation and colonization of other nations by applying social Darwinism. Do you think we humans still use such a thing to subjugate each other?

It is so negative even to bring up the subject today.

Unregistered
02-01-18, 16:07
bu maqalini putunley oqup chiqtim. bilimxumar ependimning qaytidin wahabisimni tosush uchun otturgha chiqqinigha barikallah. siz ezeldinmu dewatqan idingiz. nurghun kishiler chushenmigen idi yaki ishenmigen idi hem yene beziler sizni numussizlarche dushmen sanap yaki sizge qara chaplighan idi.bu ishlargha diqqet qilighan we qiliwatqan uyghurlar az emes dep oylaymen.


men bu yerge yiqinda men anglap intayin yaxturup qalghan yahudi Rabi Meir Kahane ning yahudi milliti qandaq qilish kerek toghrisida 1971-yili sozligen liksiyesini qoshup qoymaqchi, engliz tili uqidighanlar choqum anglap chiqinglar. Yahudi milliti yoluqqan uwalchiliq, ular uchrighan qetli'amlar intayin dehshet bolup ular bu ishlardin qutulup chiqish uchun bizdek toxtimay oylanghan hem izdengen.

https://www.youtube.com/watch?v=oNM_YUWKku0

men bu yerde bir ishni qisturup otmekchi, yehudiylar eyni waqitta uchrighan yerde depsende qilinip, ular namrat qaldurulup, arablar we bashqa musulmanlar ulargha tehtit selip ularning mewjutliqigha eghir tehtit salghan. mushundaq peyitte dunya musulmanning bolghachqa nurghun yehudilar yalghandin musulman bolghan emma ozining dinni we orup adetlirini mexpi elip barghan. ewladlarghimu ozining esli yahudi ikenliki emma musulman boliwalghanliqidek ehwalni angliq we angsiz rewishte singdurgen. mana bugunki dewirge kelgende ular ozlirini saqlap qelishla emes kuchluk Dolet quridi.

men uyghur musulmanlirighimu yahudiylardin oginishni, siyit nochidek otturgha chushushning nadanliq bolidighanliqini eskertmekchi. musulman uyghurlar mexpi halda islam dini bilen shughullinip dinsiz yaki yahudi dinigha kirishni istise bolidu. menche eng yaxshi usul dinsiz birsige aylinish. herbir adem ozining ehwaligha qarap hayat pilanini tuzse bolidu. herbir uyghurning ishlirining utuqluq yingi yilda teximu yaxshi netijilerni qolgha kelturushini teximu kuchlinip bashqilarning hisdashliqini emes belki oz kuchi bilen hormitini qozghishini umut qilimen.

Aman bolunglar eziz qerindashlar!

Unregistered
02-01-18, 16:36
bu maqalini putunley oqup chiqtim. bilimxumar ependimning qaytidin wahabisimni tosush uchun otturgha chiqqinigha barikallah. siz ezeldinmu dewatqan idingiz. nurghun kishiler chushenmigen idi yaki ishenmigen idi hem yene beziler sizni numussizlarche dushmen sanap yaki sizge qara chaplighan idi.bu ishlargha diqqet qilighan we qiliwatqan uyghurlar az emes dep oylaymen.


men bu yerge yiqinda men anglap intayin yaxturup qalghan yahudi Rabi Meir Kahane ning yahudi milliti qandaq qilish kerek toghrisida 1971-yili sozligen liksiyesini qoshup qoymaqchi, engliz tili uqidighanlar choqum anglap chiqinglar. Yahudi milliti yoluqqan uwalchiliq, ular uchrighan qetli'amlar intayin dehshet bolup ular bu ishlardin qutulup chiqish uchun bizdek toxtimay oylanghan hem izdengen.

https://www.youtube.com/watch?v=oNM_YUWKku0

men bu yerde bir ishni qisturup otmekchi, yehudiylar eyni waqitta uchrighan yerde depsende qilinip, ular namrat qaldurulup, arablar we bashqa musulmanlar ulargha tehtit selip ularning mewjutliqigha eghir tehtit salghan. mushundaq peyitte dunya musulmanning bolghachqa nurghun yehudilar yalghandin musulman bolghan emma ozining dinni we orup adetlirini mexpi elip barghan. ewladlarghimu ozining esli yahudi ikenliki emma musulman boliwalghanliqidek ehwalni angliq we angsiz rewishte singdurgen. mana bugunki dewirge kelgende ular ozlirini saqlap qelishla emes kuchluk Dolet quridi.

men uyghur musulmanlirighimu yahudiylardin oginishni, siyit nochidek otturgha chushushning nadanliq bolidighanliqini eskertmekchi. musulman uyghurlar mexpi halda islam dini bilen shughullinip dinsiz yaki yahudi dinigha kirishni istise bolidu. menche eng yaxshi usul dinsiz birsige aylinish. herbir adem ozining ehwaligha qarap hayat pilanini tuzse bolidu. herbir uyghurning ishlirining utuqluq yingi yilda teximu yaxshi netijilerni qolgha kelturushini teximu kuchlinip bashqilarning hisdashliqini emes belki oz kuchi bilen hormitini qozghishini umut qilimen.

Aman bolunglar eziz qerindashlar!

yene sel tepsilirek yezip chushendurushni oylashtim,

Yahudiylar nughun pishkelliktin saqlinish uchun, musulmanlarning ularni olturwetishidin saqlinish uchun, chunki shu waqitlardimu bolghan ashqun musulmanlar yeni ular yahudilarni uchrighan yerde olturush kerek dep uchur tarqitip we shu gepke ishinip yahudilarni olturgen. elwette mutqleq kop qisim musulmanlar teng barawer yashap kelgen bolsimu.emma del shundaq ishlar yuz berip turidiken. uningdin bashqa yahudi bolghachqa musulmanlargha qoghdinish puli beridiken. bu ishlarning esli bashnilinishi qandaq bolishidin qetti nezer yahudilarningmu mushundaq qiyin qistaq ichide qalghinimu rast. shu seweptin ular yalghandin musulman boliwalghan. hem shu musulmanlar arisida normal yashiyalighan emma oyige qaytip kirgende balilirigha biz yahudi dep telim bergen. bu toghurluq bezinglar mendin yaxshi bilisiler.

emdi gepke qaytip kelsek, hazirqi musulman uyghurlarmu derhal bir idiye oyghunush elip berip imkaniyet yar berse weten ichidikilergimu bildurup qoyush kerek. ular islam dini bilen mexpi shughullinish kerek!!! bu intayin muhim ish. bezinglar meni sarang dep oylap qalghan bolishinglar mumkin emma men estayidil sozlewatimen. Uyghurlar islamni mexpi qilish dewrige kirish kerek! korinishte dinsiz boliwalsa tamaman bolidu. yahudilar kuchlengen bugunkidek zamanda yahudi dinigha kirip ozini biz yahudi dap jakarlisimu bolidu. bu yerde ikki tallash bar, biri dinsiz boliwelish yene birsi yahudi boliwelish. herbir adem ozining bilim sewiyesi we qudritining yetishiche mushu ikki yolning birini tallap ozining musulmanliqini yushurup yashisa bolidu. bilishingiz kerekki. bu usul hazir kuchluk dep qariliwatqan yehudiylar qollanghan unumluk usul.

Unregistered
02-01-18, 23:46
I am not promoting or supporting Social Darwinism in this article. Instead, I am pointing out that the Uyghurs are the victims of a theory like Social Darwinism. If you disagree, you can express your views on why you disagree.

Thanks!

--Bilimxumar


I am not an ardent follower of social Darwinism. A lot of bad things happened in the past because people tried to legitimize their occupation and colonization of other nations by applying social Darwinism. Do you think we humans still use such a thing to subjugate each other?

It is so negative even to bring up the subject today.

Unregistered
03-01-18, 13:37
I am not promoting or supporting Social Darwinism in this article. Instead, I am pointing out that the Uyghurs are the victims of a theory like Social Darwinism. If you disagree, you can express your views on why you disagree.

Thanks!

--Bilimxumar

I think i already did that! although it is not a long argument but good enough to pass :-) Social Darwinsm has brought misery to people in Africa,Latin-American and Asia. i might have misunderstood your point in your article.
to me you sound like a follower of this theory if not 100% .

anyways have a nice day.

Unregistered
03-01-18, 17:21
I think the article is about how not to become a victim of Social Darwinism.


I think i already did that! although it is not a long argument but good enough to pass :-) Social Darwinsm has brought misery to people in Africa,Latin-American and Asia. i might have misunderstood your point in your article.
to me you sound like a follower of this theory if not 100% .

anyways have a nice day.

Unregistered
03-01-18, 17:23
"Tuhumdin tuk undurush"

I think i already did that! although it is not a long argument but good enough to pass :-) Social Darwinsm has brought misery to people in Africa,Latin-American and Asia. i might have misunderstood your point in your article.
to me you sound like a follower of this theory if not 100% .

anyways have a nice day.