PDA

View Full Version : Uyghur tili Duch kelgen Xiriske Qarta Chet eldiki Uyghurlar qandaq qilishi kérek



Elbilgin
17-12-17, 20:04
Uyghur tili Duch kelgen Xiriske Qarta Chet eldiki Uyghurlar qandaq qilishi kérek

Kurshat Oghli
2017 12 - 1


Kirish söz

2017 - yildin bashlap Xitay hökümiti Uyghur tilini Uyghur ma’arip sépidin pütünley süpürüp chiqardi. We bu siyaset yalghuz Uyghurlar bilenla qalmay dölitim bar yölenchüküm bar dep Uyghurlarning tamashisini körüp turghan Qirghiz, Qazaq milletlirining milliy ma’aripida birdek yürgüzülgen. Uyghur aptonom rayonda bu yilning beshidin bashlap téximu keng da’iride yürgüzülüshke bashlighan ikki siyasiy heriket, yeni “ikki yüzlimichilerge zerbe bérish” herikiti bilen “Uyghur tili oqutushini pütünley emeldin qaldurush” siyasiti, ezeldin chette qarap turush pozitsiyeside turuwatqan Uyghurlarnimu uyqusidin oyghatti. Hemme Uyghurning kallisida birlikke kelgen bir so’al kéchishke bashlighan idi. Xitay hökümiti özini ashkarilidi. Uyghur kimlikini yoqitish xitay hökümitining éniq siyasiti iken. Uningdin héch qandaq Uyghur özini élip qéchip bolalmaydiken. Qandaq qilimiz? Uyghurluqni qandaq saqlaymiz? Uyghurluqni ewladlargha qandaq warisliq qildurimiz?
Til bir millet katégoriyesidiki toplamgha xas bolup, uni ewladlargha warisliq qildurushmu a’ile we toplamning öz-ara birikishi we öz-ara uchur almashturushi arqiliq ishqa ashurup kélin’gen. Eger toplamdin ayrilghan yaki gheyriy ana tilliq toplam ichide yekke ayile halitide ana tilni qoghdashni emelge ashurghili bolamdu dégende, jem’iyetshunasliq nuqtisidin élip éytqanda uning netijisi assimilyatsiye bilen axirlishidu. Shu sewebtin eger Uyghurluqni qoghdash weten sirtidiki Uyghurlarning wezipisi bolsa, bu wezipini qandaq ongushluq orunlash kérek dégende Uyghur toplamlirini shekillendürüshni aldinqi shert qilish kérek.
Mezkur yazmida Türkiyediki Uyghurlar üstidin élip bérilghan jem’iyet tekshürüshni asas qilghan halda, Türkiye Uyghurlirining Uyghurluqni saqlashta veten sirtidiki Uyghurlargha béreleydighan tejribe-sawaqliri arqiliq, biz Uyghurluqning mewjutluqi üchün eng muhim bolghan ikki amilni, yeni “toplam” we “ana til” ni saqlashni qandaq hel qilish üstide tehlil élip barimiz. Tehlil qilishta qulayliq bolushi üchün mezkur yazmida toplam atalghusi ornida Di’aspora atalghusi qollinildi we bu heqte yazmining birinchi qismida izahat bérildi. Mezkur yazmida neqil qilinghan jem’iyetshunasliqqa, jümlidin köchmenshunasliqqa alaqidar ilmi nezeriyeler, we Uyghur Di’asporasigha alaqidar statistika -sanliq melumatlar, Uyghur Di’asporasi üstidin yézilghan bir parche ilmi maqalini asas qilghanliq sewebidin ularning menbelirige qarta ayrim-ayrim izahat bérilmidi. Bu ilmi maqalining ulinishi birinchi izahatta bérildi.

Birinchi qisim; Di’aspora we Weten sirtidiki Uyghurlar
Weten sirtidiki musulman bolmish Uyghurlarni Di’aspora uqumi bilen baghlash bir qisim dinni ölimalarning nérwisini ghidiqlaydighan mesile. Shu sewebtin aldida Di’aspora atalghusi we uni Uyghur toplamlargha ishlitishning sewebi heqqide izahat bérip ötimiz.

Birinchi bölek; Di’aspora uqumi heqqide
Di’aspora uqumi esli ikkinchi dunya urushighiche Isra’iliye döliti qurulushtin burun dunyada sersan bolup yürgen Yehudiylargha qaritilghan xas uqum idi. Texminen ikki ming yil burun Isra’iliye döliti munqerz bolup Yehudiylar dunyaning her yérige chéchilip ketken. Bir qisim Girétsiyege yerleshken Yehudiylar “Tewrat” ni Girék tiligha terjime qilish jeryanida “Tewrat” tiki Isra’il qowmigha wede qilinghan zémin’gha yétishishtin burun beshidin kechüridighan sersan-sergerdanliq hayatini teswirleydighan bir uqumgha éhtiyajliq bolup, Girékche “uruq” we “chéchish” dégen sözning birikmisi bolghan “Di’aspora” dégen atalghuni ishletken. Bu sözlük kéyinche mexsus sersanliqtiki Yehudiylarnila ipadileydighan xas atalghu bolup qalghan.
Ikkinchi dunya urushidin kéyin Yehudiy dölitining qurlishi bilen teng Yehudiy Di’asporasigha xatime bérilgenmu dégende buninggha qarta Yehudiylarning arisidimu oxshash köz qarash mewjut emes. Buning sewebi “Tewrat” tiki ‘wede qilinghan zémin’gha qarta yehudiy poplirining köz qarshi birlikke kelmigenliki seweb bolghan. Mesilen ikkinchi dunya urushining aldi keynide Amérikidiki bir qisim yehudiy Di’asporasi Amérikini Yehudiylargha wede qilghan zémin dep qarisa, yene bezi Yehudiylar yehudiylargha “wede qilinghan zémin” gha érishishning waqti kelmidi. Isra’iliye döliti yehudiylargha “wede qilin’ghan zémin” emes dep qarap, ottura sherqte (hazirqi pelestin zéminida) Isra’il dölitini qayta qurushqa qarshi turghan. Ular arisidiki bezi Di’aspora toplimi Natsistlarning Yehudiylargha qaratqan irqi qirghinchiliqini tengri “wede qilghan zémin” gha érishish aldidiki yehudiy qowmi tartishqa tégishlik azab-oqubetning bir qismi dep qarap, yehudiylarni qutquzushqa we döletni qayta qurushqa qatnashmighan. We shu seweblik bu bir qisim yehudiylar Isra’iliye döliti teripidin “xa’in” dep élan qilinghan. Zor bir qisim Isra’iliye dölitini eslige keltürüshke awaz qoshqan yehudiylar bolsa qayta qurulghan Isra’iliye dölitini tengri yehudiylargha “wede qilghan zémin” dep qarap Yehudiy Di’asporasigha xatime Bergen.
Emma jem’iyetshunasliqta bolsa Di’aspora uqumi köchmen tetqiqati dawamida kéngiyip barghan. Buning tüp sewebi ikki jehettin bolghan. Buning biri Yehudiy dölitining qurulushi bilen teng Yehudiy Di’asporasigha xatime bérilgen bilen shuni seweb qilip peyda bolghan Pelestinliklerning öz wetinidin ayrilip sersan-sergandanliqqa muptila bolush ehwali kélip chiqqan, we Pelestin’ge oxshash urush sewebidin yurt makanliridin ayrilip qalidighan insanlar topi Di’aspora uqumi bilen katigoriyeleshtüridighan bolghan. Ikkinchisi bolsa, yersharilishish hadisisining tesiride musteqil döliti bolsimu iqtisadi menpe’et sewebidin oz dölitidin özgilerning dölitige köch etken insanlar toplimimu Di’aspora katégoriyesige kirgüzülgen. Shu sewebtin jem’iyetshunasliqtiki köchmen tetqiqati yene bir jehettin Di’aspora tetqiqati déyishkimu bolidu.

Ikkinchi bölek Uyghurlar we Di’aspora
Noqul köchmen tetqiqati nuqtisidin éytqanda weten sirtidiki Uyghurlarni Di’aspora bilen ipadilesh toghra bolsimu, buni yene azraq chüshenche bilen sherhleshke toghra kélidu. Buning sewebi Musulman bolmish Uyghurlar oz wetinidin özgilerning yurtidiki halitini ipadileydighan “Muhajir” atalghusining bolushida.
Musulmanlarning orun yötkilishige alaqidar birqanche uqum, mesilen “hijret”, “muhajiret”, “muhajir” atalghusining hemmisi “köchüsh” menisini béridighan Erebche kelme “muahjirin” ni yiltiz qilghan. Bu bir tebi’iy atalghu bolup Islam dunyasida bu sözni ishlitish keng dayiride omumlashqan. Shu sewebtin bir qisim dini étiqadi ching Uyghur ziyaliyliri eslidinla Yehudiylarni ipadileydighan xas sözlük bolmish “Di’aspora” atalghusini musulman toplamlirigha jümlidin weten sirtidiki Uyghur toplimigha ishlitishni muwapiq körmeydu.
Emma weten sirtidiki Uyghurlarni Di’aspora déyish bu köchmen tetqiqatigha uyghun bolghandin sirt, muhajir kelimisige qarighanda Di’aspora atalghusi weten sirtidiki Uyghurlarning ré’alliqigha texmu munasip kélidu. Buning sewebi birinchidin “muhajir” atalghusi köch we yurtidin ayrilghan dégen menini bildürsimu emma wetini bar yoqluqidin qet’iy nezer öz yurtidin özgiler yurtigha yötkelgen musulman ta’ipisidiki shexs we toplamni körsitidu. Emma Di’aspora uqumi bolsa del Yehudiylarni eyni chaghdiki wetensiz halitini toluq ipadilep bergenlik sewebidin, bu atalghu yene bir jehettin wetensiz Uyghurlargha öz qismitini xatirilitidighan her waqit ésige sélip turidighan, kéyinki ewladlargha wetensizlikni “xatirilitip” turidighan uqum bolup qalidu. Bolupmu weten sirtidiki uyghurlarning musulman bolushigha qarimay del bashqa musulman memliketlerde xitayning siyasiy meqsetliri sewebidin qoghdashqa érishelmey eksiche zerbige uchurushi, weten sirtidiki uyghurlarning ehwalini yalghuz musulmanchiliq katégoriyeside hel qilishning riyal emeslikini éniq körsitip béridu.
Türkiyening Qeyseri shehirige orunlashqan Uyghur toplamning köch tarixini körüp ötsek, ular 1960-yili hör dunyagha Uyghurlarning nidasini anglitish üchün Afghanistan’gha hijret qilghan bolsimu, 4 yildin kéyin, yene 1964-yili Türkiyege köchüshke mejbur bolghan. Bu ikkinchi qétimliq köchüshning sewebi bolsa, Afghan hökümiti bu Uyghurlargha musulmanchiliq nuqtisidin muhajir qatarida öz dölitide yashashqa yol qoyghan bolsimu, emma siyasiy pa’aliyet bilen shughullinishigha yol qoymighan, we siyasiy pa’aliyetni mejburiy élip bérishqa atlanghanda ularni Xitay hökümitige ötküzüp bermekchi bolghan. Shu sewebtin ular bölünüp bir qismi ottura sherqqe yene bir qismi Türkiyege köchüshke mejbur bolghan. Ularning hayat qismiti bizge, Axirqi xelipilikning yimirilishi bilen teng herqaysi musulman milletler milliy dölet qurush arqiliq ümmetchilikni emes milletchilikni oz dölitining mewjutluqining asasi qilghanliqtek ré’alliqni étirap qilishimiz kéreklikini körsitidu. Shuning üchün bundaq musulman döletler orun yötkesh sewebidin muhajir xaraktérini alghan shexs yaki toplumlarni öz qoynigha alsimu, emma öz térritoriyeside dölitini qurush herikitide bolghan musulman toplimini milliy döletning menpe’etini chiqish qilip siyasiy jehettin sétip paydilinidighan ehwallar kélip chiqidu. Bu bizge weten sirtidiki Uyghurlarning en’eniwi muhajir ta’ipisi bilen perqlinidighanliqini, we néme üchün Uyghurlar özi turuwatqan dölette oxshash din oxshash mez’heptiki insanlar teripidin xitay hökümitige sétilishining sewebinimu chüshendürüp béridu.
Bir qisim Uyghur tetqiqati bilen shughullanghuchilar Uyghurlarning hazirqi qismitini eyni chaghlardiki yehudiy Di’asporasigha tetbiqlishining yene bir teripi, weten sirtidiki Uyghurlarning hazirqi qismiti del eyni chaghdiki yehudiylarning her dölette uchurghan qismetliri bilen oxshashliqqa ige bolghanliqida. Shu sewebtin yehudiylar Di’asporadin qandaq qutulghan bolsa Uyghurlarmu peqet dölet qurush bilen teng Di’asporaliq halitige xatime béreleydu. Shundaq bolghanliqi üchün weten sirtidiki Uyghurlarni Di’aspora dep atash texmu ré’alliqqa uyghundur. Emeliyette bu yerde Uyghurlarni Di’aspora bilen baghlashning yene bir sewebi shuki, yuqirida tilgha élin’ghan 2017 - yildin bashlan’ghan, Uyghur diyarida Uyghur tili oqutushini pütünley emeldin qaldurush siyasitining yolgha qoyulushi bilen teng Uyghurlar weten ichi sirtida pütün sep boyiche Di’aspora dewrige qedem qoyghanliqida.
Yene bir jehettin, hazirqi ottura sherqtiki sheri’et tüzümi bilen dölet bashquruwatqan döletlerdiki ziddiyet, milliy dölet(nation state) qurulmisi bilen sheri’et tüzülmisining bir-birige mas kelmesliki sewebidin boluwatidu. Chünki milliy dölet éniqla diniy birlik emes étnik birlikni asas qilip“öy ayrish” ni körsitidu, sheri’et bolsa étnik perqidin qet’iy nezer, bir pütün gewdige ige ümmet dölitini meqset qilidu. Milliy dölet qurulmisi bilen sheri’et tüzülmisini birleshtürüsh xuddi aptomobil élip uni kaligha qétip qoshqa salghandekla mentiqsiz. Belkim bu yerde beziler Yehudiylarning ikki ming yilliq sersan hayatigha ularning dini seweb bolghan, we shuningdek axirqi hésipta Pelestin’ge qaytip dölet qurushighimu ularning dinni seweb bolghan, shundaq iken biz néme üchün dinni chiqish nuqtisi qilip bu sersan hayatimizni katégoriyeleshturmeymiz déyishi mumkin. Bu yerde Yehudiylarning Di’aspora atilishi we ularning dölet qurush arqiliq Di’asporagha xatime bérishigha kelsek, yehudiylar bolsa bir millet bir din bolup, ularning sersan bolushi dölet zémin talishishqa oxshash siyasiy sewebtin kélip chiqqan bolsa, milliy mewjutluqni chiqish qilip xelq’araliq siyasiy oyunlardin ünümlük paydilinip dölet qurghan déyish muwapiq. Buni yigirminchi esirning aldinqi yérim esirde En’gliyening oynap kelgen “üch yüzlimichilik diplomatiyesi” we yehudiy döliti qurulghandin kéyinki konkrét siyasetliridin körüwélishqa bolidu.
Bu yerde éniqki muhajiret atalghusigha qarighanda Di’aspora atalghusi Uyghur toplamlirigha texmu uyghun kélidu. Chünki eyni waqitlarda meyli dunyagha chéchilip ketken yehudiylar bolsun we yaki Pelestinde qélip qalghan yehudiy toplamliri bolsun hemmisi Di’aspora uqumi astida katégoriyeleshtürülgen. Emma bizge melumki öz makanidin ayrilmighan musulman wetensiz bolsimu hergiz muhajir hésablanmaydu. Emma Di’aspora téximu ochuq bir menisi del wetensizlerge qaritilghanliqida.
Shu sewebtin Uyghurlar bu wetensizlikke we sersan hayatqa xatime bérishni meqset qilidiken, weten ichidiki Uyghurlar bolsun we yaki sirttiki Uyghurlar bolsun, hazirqi halitini eng ré’al ipadileydighan uqumni omumlashturush kérek. Di’aspora del shundaq weten ichi sirtidiki barliq uyghurlarning (wetensiz) halitini toluq ipadileydighan uqum hésablinidu dep ishinimiz. Elwette Uyghurlar bu Di’asporagha xatime bérishni meqset qilidiken, uning qurmaqchi bolghan dölitining shekli éniq milliy dölet(nation state) bolushi, tüzülmisi démokratiye bolushi kérekmu; we shuningdek bu nishanni ishqa ashurush, barliq Uyghur Di’aspora toplamlirining bir gewde bolup uyushushining we istratégiye pilanlirining asasi bolushi kérekmu dégen mesilige jawab bérish mezkur yazmining meqsiti emes bolghanliq sewebidin bu yerde artuq toxtalmaymiz.

Ikkinchi qisim; Uyghur Di’aspora toplimining shekli
Weten sirtida toplam halitide yerleshken Uyghurlar dégende qoshnidarchiliq munasiwettiki toplamni körsitidighan bolup, ottura asiyadiki qérindash türki döletlerde yerleshken Uyghurlardin bashqa peqet Türkiyening Qeyséri shehiridiki bir bölek Uyghurlar bu xil toplamgha kiridu.
Emma yuqiridiki shu ikki bölek Toplamni hésipqa almighanda weten sirtidiki Uyghurlarning köp qismi tarqaq halette sirtqa yötkelgen we tarqaq halette yerleshkenliki sewebidin ularning qoshnidarchiliq halettiki toplam bolup uyushushi nahayiti müshkül. Emma Istanbuldiki Uyghurlar tarqaq halette bolsimu ular shu yerdiki birqanche Uyghurlargha a’it organlargha baghlinip torlishish shekildiki bir qanche toplam haletni shekillendürgen. Bu emeliyette weten sirtidiki Uyghurlarning yene bir xil Di’aspora toplimi bolup shekillinishige ülge bolalaydu. Bularning arisidiki “Sherqi Türkistan ma’arip dernigi” ni élip éytsaq bu dernek özige ulashqan Uyghurlarning iqtisadi, siyasiy éhtiyajlirigha yar-yölek bolghandin sirt kéyinki ewladlarning ana til we din terbiye élishi üchünmu türtkilik rol oynimaqta.
Weten sirtidiki Uyghurlar öz etrapidiki Uyghur organliri bilen alaqe qilishta ezeldin tartip éhtiyat qilip kelgen idi. Buning sewebini organ we shexs ikkila terepni chiqish nuqtisi qilip tehlil qilish zörür.
Aldida Weten sirtidiki Uyghur teshkilatlar we organlarning qurulush meqsetliri we pa’aliyet élip bérish jeryani we yölinishliridin tehlil qilsaq, zor köpchilik teshkilatlar “bére ish qilishni” meqsitide qurulghan. Bundaq déyishimizdiki seweb zor köpchilik Uyghur teshkilatliri özlirini özi turuwatqan dölet we rayondiki Uyghur dawasining ishtirakchiliri désimu, emma ular istixiyelik halette birqanche on kishi teripidin qurulghan partizanche teshkilatlardin ibaret. Ular bir idiye bir istratégiye we bir yölinishni arqa körünüsh qilghan bolmastin, “Uyghur üchün” dégen bir chong katégoriye astida her xil muddi’a meqsetler üchün qurulghanliq sewebidin bir küch bolup uyushushi müshkül bolmaqta. Bu bizge néme üchün Dunya Uyghur Qurultiyining ish pa’aliyetlirining her da’im qalaymiqan, teshkilsizliktin qutulalmasliq sewebini yekünlep béreleydu. Mesilen bu yerde Istanbulda pa’aliyet élip bériwatqan “sherqi Türkistan ma’arip we hemkarliq jem’iyiti” ni élip éytsaq, Ottura sherqte dinni telim alghan we türkiyege yerleshken bir qisim Uyghur ilgharliri teripidin qurulghan bu teshkilatning ish pa’aliyetliri din terepke xéli aghqan bolup, buninggha yarisha ular mesilen terjime we neshriyatchiliq ishlarda ottura sherqtiki dindar Uyghurlarning iqtisadi yardimige ériship kelmekte we shuninggha yarisha dinni mezmunni asas qilghan neshri buyumliri zor salmaqni igilimekte. Wetendin chiqqan nisbeten “layiq” Uyghurlar bilen bu teshkilatning arisida ariliq bar. Eksiche din’gha teqwa ottura yaki töwen ma’arip terbiyeside bolghan Uyghurlar bu teshkilatqa mayil. Shu sewebtin oxshash “Uyghur üchün” qurulghan teshkilatlargha bérip oxshimighan mu’amile we netijilerge érishish, oxshash “Uyghur üchün” wetenni térik etken Uyghurlarni ganggiritip, ularning ariliq saqlishigha seweb bolup qalghan.
Shexs tereptin buni közetkende, wetensizlik qismitige duchar bolghili uzun zamanlar bolghan Uyghurlarda weten millet terbiyesi suslap yaki yoqap ketkili uzun boldi. Bu yerde uzun boldi déyishni konkrét qilsaq, ikkinchi sherqi Türkistan qurulghan ghuljini merkez qilghan shimalda, Qur’an yadlatqan merhum bowisidinmu, béqip chong qilghan dadisidinmu aptor milletchilik heqqide anglighini yoq. Emma chonglarning Bergen terbiyesi bolsa, “singgen néningni ye, artuq ishqa arilashma” bolghan.
Ghulja merkezni merkez qilip qurulghan ikkinchi “Sherqi Türkistan Jumhuriyiti” dewrlirige Aptorning merhum bowisining qiranliq waqitliri toghra kelse, atisining este tutush qabiliyiti bar bolghan baliliq waqitlirigha toghra kélidu. Shu sewebtin ularning Uyghur milliy azadliq herikitini bilmesliki mumkin bolmaydighan ish. Emma milletchilikni néme sewebtin öz ewladidin pinhan tutushigha kelsek, Ewladining bixeterlikini oylashqan bolushi mumkin dep hésablaymiz. Xitay kommunist hakimiyiti ishghaliyitidin kéyinki yer islahatidin bashlanghan we “medeniyet chong inqilabi” dégendek siyasiy weqelerge shahit bolghan Uyghur at-anilarning eng chong wezipisi kéyinki ewladlarni qandaq qilghanda bixeter saqlash bolup qalghan. We shu sewebtin xitay kommunistlirining merkezlik zerbe bérish nishani bolup kéliniwatqan Uyghur milletchilikidin öz ewladlirini yiraq tutush Sherqi türkistandiki zor köpchilik awam xelqining tallishi bolup kelgen. Emma Uyghur ziyaliy qatlimining tirishchanliqi awam xelqining bu tallishidin Uyghur milletchilikning pütünley yoqap kétishini tosup qalghan. Oghuzxan éposi arqiliq Uyghur namining kélip chiqish qissining ustiliq bilen yasilishi, Qeshqerde Mehmut Qeshqirining meqberisini tiklesh, Yüsüp Xas Hajiptin Nawayighiche meshhur shexslerni xitay hakimiyitining meqset nishanliridin ustiliq bilen paydilinip “Uyghurlashturush”, we Sadir palwan qoshaqlirini “ éghiz edebiyati” qatarida ottura bashlanghuch mekteplerde derslik qilip ötüshtek xizmetlerni milliy ma’arip ichige élip kirip, xitay hakimiyitining burni astida eqli-hoshyarliqi bilen “millet” éngini kéyinki ewladlargha singdürüp, ularni özlirimu bilmigen halda herqandaq waqitta yanidighan ot halitige ekélip tashlighan idi. Aptor özi biwasite Uyghur milletchiliki heqqidiki qise, léksiye, yaki wezlerni anglap baqmighan bilen, “Oghuzxan” qissini oqughan, “Uyghur” namining qedimiylikini bilgen, Mehmud Qeshqiri we Yüsüp Xas Hajiptek Uyghur alimliridin pexirlen’gen halda chong bolghan idi. Shu sewebtin öz ata-bowiliridin héchqandaq milletchilik qissilirini anglimighan bolsimu, eksiche “béshingni ichige tiqip yasha” dégen telimlerde chong bolghan bolsimu, 19 yéshida Turghun Almasning “Uyghurlar” kitabini oqughanda némidu bu dep ganggirimighan we shuningdin kéyinki herqandaq Uyghur milletchilikige alaqidar uchurlarni tebi’iy rewishte öz wujudigha singdürüp mangalighan idi. Démekchi bizdiki zor köpchilik yashlarda millet toghrisida teyyarliqi bar asas bar. Bu yerdiki asasliq mesile bularni toghra yéteklimey, milletchiliktin bashqa nishanlargha qaymuqturidighan keynige chékindüridighan teshkilatlarning bolushida.
Eger Uyghur Di’asporasi barliq teshkilatlarning xizmet qilish obyékti bolghan halette, barliq teshkilatlarning qurulush muddi’a-meqsetliri birlikke kélip hemme Uyghurgha ochuq bolush halitige kélip, birliksep qurulushinimu ishqa ashurghili bolidu. Bu jehette yene ish teqsimatigha qarap Di’aspora teshkilatliri kesiplishishke qarap méngishi kérek. Yene Di’aspora teshkilati noqul siyasiy teshkilat bilen cheklinip qalmasliqi kérek. Uyghurlarning siyasiy teshkilatlar mexsus Uyghurlarning kishilik hoquq we shu dölettiki qanun hoquqlirini qoghdashni meqset qilsa, undin bashqa tapawetsiz teshkilatlarmu(NPO) qurulushi, we ular kesip ayrip tereqqiy qilishi kérek. Awstraliyediki Uyghur mektipi, Türkiyediki Uyghur Akadémiyesi, we Uyghur yar fondilar buning yaxshi ülgisi bolalaydu. Biz Uyghurlarda “zaman sanga baqmisa, sen zamangha baq” dégen eqliye sözi bar. Kesiplishish ish ünümini yughuri kötürüp, bir toplamning zamangha layiq halda her jehettin tereqqiy qilishida hel qilghuch rol oynaydu.
Istanbuldiki Uyghurlarning istixiyelik halda bir qanche Uyghur teshkilatlirigha baghlinip öz aldigha tordek uliship toplam shekilde yene “tor toplam” halitide mewjut bolup turushi dunyaning bashqa yerliride tarqaq halette köpiyiwatqan Uyghurlarning “tor toplam” halitide öz mewjutluqini saqlashni emili tejribiler bilen teminleydu. Hazirghiche élip bérilghan emili tekshürüshlerdin kelgen xulasilerdin biz “qoshnidarchiliq toplam” qurushning tebi’iy rewishte meydangha kélidighanliqini uni ishqa ashurushning teslikini bilimiz. Emma “tor toplam” qurush bolsa sün’iy rewishtimu ishqa ashurushning mumkinchiliki bar bolup, öz balilirining Uyghur ewladi bolup yétiship chiqishini xalaydighan her qandaq Uyghur, amal bar Uyghurlar nisbeten köp olturaqlashqan sheherlerge orunliship qoshnidarchiliq halitide bolmisimu tor sheklide bir - birige ulishishi we shu toplamning ish pa’aliyetlirini qollaydighan organ qurushi kérek.
Emdi ewlad terbiyelesh mesilisige kelsek, Milletchilikni ewladlargha singdürüshning eng yaxshi usulini bizning ziyaliylarning qandaq ishqa ashurghanliqini yuqirida tilgha élip öttuq. Yilda nechche qétim élip bérilidighan namayish ewladlarning “milletchi” bolup yétiship chiqishigha yéterlik destek bolalmaydu, we noqul siyasiy idé’ologiyenila téngish arqiliq milletchi qilip yétishtürüsh ünümlük usul emes. Ewladlargha milletchilikni singdürüshning ünümlük usuli siyasiy sho’ardin köprek ilmi yosunda Uyghur Tili, Tarixi, Edebiyat - Sen’iti qatarliq jehetlerdiki uchurlarni kündilik turmushning bir qismi süpitide balilargha singdürüsh kérek. Shuninggha kéreklik muntizim ders tékistlirini teyyarliyalaydighan ilmi ademlirimiz hazir bixeter döletlerde teyyar bar. Mesilen ottura-bashlanghuch sewiyeside Edebiyat, Tarix derslikini tüzüshke rehberlik qilalaydighan kishilerdin Dr. Es’et Sulayman, Dr. Nebijan Tursun qatarliq öz ilmi emgekliri bilen étirap qilinishqa érishken nopuzluq ziyaliylirimiz bar. Türkiyede bolsa bu ziyaliylar bilen ishbirligi élip bérip bu kitablarni tüzüsh we neshrge teyyarlash hetta bésip tarqitishqa qeder teyyar halettiki ziyaliylar, kesip ehli we neshri organlar bar. Bularni qollaydighan ijtima’iy guruppilar teshkil qilinsa toplam halitide ewlad terbiyeleshke tégishlik dersliklerning meydangha kélishide héchqandaq tosalghu mewjut emes. Xitay kommunist hökümiti weten ichide milliy ma’aripni sistémiliq yoqitishta ghelibe qilghan bolsa, weten sirtidiki Uyghurlar del uning eksiche toplam halitide uyushup milliy ma’aripni sistémiliq eslige keltürüshke tirishishi kérek. Shundaq bolmaydiken Uyghurlar weten ichi – sirtida ana tilni saqlash, warisliq qildurush pursitidin qedemmu qedem mehrum bolushi we eng axirda pütünley assimilyatsiye bolup yoqilip kétishi mumkin.
Xulasiligende, Peqet toplamning namida qalaymiqanchiliq peyda qilidighan partizanche “milliy dawalar” gha xatime bérilishi, “milliy mewjutluq üchün” deydighan bir meqsetke uyushup, shu meqset üchün pilanliq, sistémiliq pa’aliyet élip bérilishi kérek. Ishlar sistéma halitige kelgende barmaqlar ajiz bolsimu uyushsa musht bolup öz küchini körsiteligendek, Di’asporadiki Uyghurlarmu küchlinish pursetlirige ige bolalaydu dep ishinimiz.

Üchinchi qisim; Di’aspora toplimining ana tilni qoghdashtiki roli heqqide bir misal
Ana til terbiyesi teshtekte gül östürüsh sheklide her aylining shexsi ishi qatarda mu’amile qilinmasliqi kérek. Peqet Uyghur Di’aspora toplimi shekillinip xudi bir parche ormandek haletke kelgende ana til terbiyesige munasip muhit hazirliyalaydu. Ana til terbiyesimu shexsi a’ililerge bésim bolup qalmay toplam ichide kolléktip halda tebi’iy rewishte hel qilinidighan haletke kélidu. Biz bir toplamning ana tilini qoghdashtiki rolini Türkiyening Qeysiri shehirige jaylashqan Uyghur mehellisi ( töwende qisqartilip T mehelle déyildi) üstidin élip bérilghan emili tekshürüshning netijisidin körüp ötmiz.

1-paragraf “dawamlishiwatqan” tilning modéli
T mehelle ahalisi 1964-yili Afghanistandin Türkiyening Qeyseri shehiri etrapigha köchüp yerleshken Uyghur toplimi bolup, birinchi ewladining barliq ezasi, hemde ikkinchi ve üchinchi ewladning bir qismi Sherqi Türkistanda tughulup öskenliki sewebidin Uyghur tili mukemmel dep éytalisaqmu, Türkiyede mejburiy ma’arip terbiyesi muhitida ösüp yétiliwatqan kéyinki ewladlar Uyghur tiligha warisliq qilalighanmidu, dégen so’al tughulidu. Türkler bilen oxshash mektepke qatrap, Türk tili muhitida yétilgen kéyinki ewladlarning sirtqi qiyapiti, Türk baliliri bilen héchqandaq perqi yoq körünidu. Emeliyette T mehelliside kéyinki ewladlargha Uyghur tilini warisliq qilduridighan alahide til öginish modéli mewjut.
T mehellisidiki balilar ikki muhit ichide teng yashap kélidu. Biri chong muhit bolup, bu Türkiye jem’iyitidin ibaret. Ikkinchisi bolsa T mehellisidin ibaret kichik muhit. Bu ikki muhit ichide qalghan kéyinki ewladlar, buninggha nisbeten perq barliqini hés qilamdighandu? Türkiye jem’iyiti dégen bu chong muhit ichide kéyinki ewladlar özlirining Uyghurluq kimlikini qandaq shekilde hés qilidighandu? Yene T mehellisi ichide, kichik muhitning kimlikini kéyinki ewladlargha qandaq yetküzüp kéliwatqandu? Töwende biz bu so’allargha konkrét jawab bérip ötmiz.

1-1 Til terbiyesi
Türkiye puqrasi bolush süpiti bilen T mehellisidiki balilar mejburiy ma’ariptin aliy ma’aripqiche Türkiyening omumi ma’arip tel-terbiyesi ichide ösüp yétilidu. Balilar omumiy ma’arip telim-terbiye jeryanida Turklishishni qobul qilish bilen bir waqitta, T mehellisi ichidiki Uyghur kulturigha a’it telim-terbiyenimu qobul qilip mangidu. T mehelidiki telim-terbiyening ichide eng muhimi Uyghur tili terbiyesidin ibaret.
Her yilining yazliq ve qishliq tetil arisida, Türkiyede balilar qur’an kurslirigha qatniship diniy telim alidu. T mehellisidiki balilarmu buningdin mustesna emes bolup, qiz, oghul ayrim halda T mehellisidiki meschitte échilghan qur’an kursigha bardu. Qur’an kursidin bashqa T mehelliside balilar bolupmu yazliq tetilde “Sherqi Türkistan Kultur we Hemkarliq jem’iyiti(töwende “Kultur jem’iyiti” dep élindi)” ge yighilip oghul qizlar bille Uyghur tilidin ders anglaydu. Kursqa qatnashqan balilar 7 yashtin 14 yash ariliqida.
Uyghur tili kursi 1993 - yilidin bashlap hazirghiche ( 2009) her yilining yazliq tetilide échilip kélinmekte. Oqutquchi bolsa Sherqi Türkistandin yéngi yéngi kélip turuwatqan siyasiy panahlan’ghuchilar üstige alidu. 1993 - yildin 2002 - yilghiche oqutquchiliq qilip kelgini shundaq siyasiy panahliq tilep turuwatqan yash öz üstige alghan. U 2002 - yili özining birleshken döletler teshkilatigha sunghan siyasiy panahliq iltimasi qobul qilinip, Kanadagha ketken’ge qeder T mehelliside balilargha Uyghur tildin ders Bergen. 2003 - yildin bashlap bashqa bir Uyghur siyasiy panahliq tiligüchi ders ötüp kelgen.
Til kursi deslepte, eyni yillarda “Shinjang Uyghur aptonom Rayoni” da bésip tarqatqan Élipbe kitabini derslik kitab qilip ishlitip kelgen. 2007 - yili Türkiyege siyasiy panahliq tilep kelgen ve T mehellisige olturaqlashqan A ependim yéngidin Élipbe derslikini kitab qilip tüzgen ve Türkiyede neshr qildurghan. A ependim bolsa Türkiyege kélishtin ilgiri Se’udi Erebistanda oqushini tamamlighan.
Aptor T mehellidiki til kursini tügitip Uyghurche yézish oqushni ögen’gen bir sabiq oqughuchini T mehellide uchurtup ziyaret qilghanda, u eyni chaghda özi ishletken derslik kitabini aptorgha körsetken idi. Mezkur derslik kitab bolsa 1983 - yili “Shinjang Uyghur Aptonom Rayoni” Yash-ösmürler neshriyati teripidin neshr qilinghan iken. Bu derslik kitabni aptormu baliliq chaghlirida Uyghurche kona yéziq öginish üchün ishletken nusxa bolup, 2009 - yili oxshash mezgilde “Shinjang Uyghur Aptonom Rayoni” diki bashlanghuch mekteplerde ishlitiliwatqan élipbe derslikimu 1983 - yilidiki bu neshr nusxisidin ibaret.
Yuqirida aptor ziyaret qilghan oqughuchi körsetken derslik kitabta, Junggogha alaqidar bolghan dölet gérbi, dölet bayriqi qatarliqlar tajawuzchilarning belgisi süpitide boyiwétilgen. 2007 - yildin bashlap T mehellisidiki Uyghur tili kursi bu xil körünüshler yoq bolghan A ependi tüzgen Élipbe ni derslik qilip ishlitishke bashlighan.
Aptor ana til öginish ehwalini tekshürüsh üchün T mehellisi ahalisige 100 dane ankit tarqatqan. Mezkur ankitning sol üsti teripige tekshürülgüchining yéshi, otturisigha jinsi ayrimisi, ong üsti terepke ankit nomuri yézilidighan orunlar bérilgen. Ankitlar yighiwélin’ghandin kéyin inawetlik ankitlargha aptor nomur qoyup, 18 yashtin (18 yashmu ichide) yughurlarni chonglar guruppisi, 18 yashtin töwenlerni balilar guruppisi qilip ayrighan. Ankit jem’iy 10 so’aldin terkib tapqan bolup, barliq so’allarning astigha köp tallash mumkinchiliki bar jawablar seplen’gen. Bu xil kop tallashqa mumkin bolghan jawablar arqiliq aptor T mehellisi ahalisining subyéktip chüshenchilirining ( tepekkur qilish ve analiz qilish usullirini) kélish menbesini bilishni ankit tekshürüshning qoshumche meqsiti qilghan.
T mehellisidiki 18 yashtin töwenlerge qaritilghan ankit tekshürüshtin, ularning Uyghur tili öginidighan ikki soruni bar ikenlikini biliwalalaymiz. Bu ikki sorun a’ile ve kultur jem’iyitidin ibaret bolghan.
Aldi bilen a’ile ichide ata - anisi ishlitidighan til baligha biwasite tesir qilghan. Yuqirida tilgha élinghan ankitning 3, 4, 5, 8 - so’allar tilgha alaqidar. Balilar guruppisidin yighip élinghan inawetlik ankit 36 dane bolsimu, köp tallash imkaniyiti bérilgenlik sewebidin, jawab 36 din artuq bolghan. Shu sewebtin ankit tekshürüshtin kelgen sanliq melumatlargha qarta éhtiyajgha qarap chüshenche bérimiz. Aldi bilen bu 36 dane ankittiki so’al 3, 4, 5 lerni kelgen netijisi bilen bille körüp ötmiz.
Aldi bilen 3 - so’alning ehwali töwendikiche.
3 - so’al, Uyghur tilini,
A. yaxshi sözleymen ( 5 neper)
B. yaman emes sözleymen ( 27 neper)
C. anche sözliyelmeymen ( 1 neper)
D. peqetla bilmeymen ( 5 neper)
Yuqiridiki so’alning netijisidin köp sanliq balilarning özlirining Uyghur tili sewiyesige qarta ishenchi barliqini körüwalalaymiz. Buning bilen qoshup 4 ve 5-so’allarnimu bille körüp öteyli.
4 - so’al, Öyingizde qérindashlirim bilen
A. pütünley Uyghur tilida sözlishimen( 2 neper)
B. pütünley Türk tilida sözlishimen( 15 neper)
C. Uyghurche arilashqan Türk tilida sözlishimen ( 14 neper)
D. Türkche arilashqan Uyghur tilida sözlishimen ( 10 neper)

5 - so’al, Uyghur dostliringiz bilen alaqe qilghanda
A. pütünley Uyghur tilida sözlishimen ( 3 neper)
B. pütünley Türk tilida sözlishimen ( 16 neper)
C. Uyghurche arilashqan Türk tilida sözlishimen ( 11 neper)
D. Türkche arilashqan Uyghur tilida sözlishimen ( 11 neper)
Yuqiridiki jawablarning ichide, 4 - so’aldiki jawab B (15 neper) bilen 5 - so’aldiki jawab B (16 neper) ge asasen T mehellisi ichide Türk tilining asasiy til süpitide qollinip kéliniwatqanliqini bileleymiz. Lékin aptorning közitip tekshürüshi bilen birleshtürüp ankittin kelgen netijini yenimu ichkirilep analiz qilghanda, diqqet 4 ve 5- so’allarning C ve D jawabigha merkezlishidu.
Aldi bilen 4 - so’alning C ve D jawabini körüp öteyli. Jawab C, yeni, A’ile ichide Uyghurche arilashqan Türk tilida sözleymen dégen tallash 14 neper omumiy san ( 36) ning 38.9%ni igiligen. Jawab D 10 neper bolup 27.8% bolghan. So’al 5 ning jawabi C bilen D bolsa 11 neper 30.6% bolghan. Töwende biz bu netijilerni aptorning emeliy közitishi bilen birleshtürüp körüp ötmiz.
Aptor tarqatqan ankitqa yéshi ve jinsiy ayrimisi toldurush orni bérilgen bolsimu, isim familisi yézish telep qilinmighan. Shundaq bolsimu arisida 15 neper bala isminimu yézip tapshurghan. Bu 15 ankitning netijisi bilen aptor emeliyette yüz turane ziyaret qilish ve közitish arqiliq ége bolghan melumatlarni sélishturghanda qiziqarliq netije kélip chiqqan. Töwende buni Emili misallar bilen körüp ötmiz.
27 - nomurluq ankitni toldurghini 10 yashliq qiz bala bolup(ankit tekshürüsh élip barghan 2008-yilidiki shu mezgilde), bu yerde uni M dep atiduq. M ning dadisi Sherqi Türkistaning Qeshqer shehiride Tughulghan bolup, anisi Özbékistanda tughulghan Uyghur. M bolsa Özbékistanda tughulghan bolup, ikki yilning aldida, yene 2006 - yili a’ilisi bilen bille Türkiyege siyasiy panahliq tilep kelgen ve T mehellisige orunlashqan. Yeni, M tughulup Türkiyege kelgüche Özbékistanda chong bolghan.
T mehelliside bolsa, M ning ata - anisi oy ichi sirtida Uyghur tilida sözlishidu. Ata bilen balilarning otturisida bolsa ata Uyghur tilida, balilar Özbék tilida, ana bilen balilar otturisida bolsa özbék tilinila ishlitip kelgen. 2007 - yili 3 - ayda, aptor T mehelliside tekshürüsh élip bériwatqan mezgilde, M ve ukiliri (ayrim - ayrim halda 8, 5, 3 yash bolup Özbékistanda tughulghan) aptor bilen pütünley özbék tilida sözleshken idi. Shu yili 8 - ayda élip barghan ikkinchi qétimliq tekshürüsh jeryanida, M ve uning ukiliri aptor bilen sözleshkende Türkche arilashqan özbék tili ishletken. Shuningdin bir yil kéyinki 2008 - yilning 8 - aydiki 3 - qétimliq tekshürüsh waqtigha kelgende özbék tili arilashmighan sap Türk tiligha özgergen idi. Yeni, M ve ukiliri özbék tilini Türk tiligha tégishken idi. Bu mezgilde M ning ata-anisi öz - ara yenila Uyghur tili ishletsimu, Balilar bilen bolghan pikir almashturushlar pütünley Türk tiligha özgergen idi.
Emma M ning ankittiki jawabigha qarsaq, 3 - so’alning a jawabigha A (Uyghur tilini yaxshi sözleymen) bilen B (yaman emes sözleymen) ni teng tallighan idi. Yene, 4 ve 5 - so’allardimu A (Pütünley Uyghur tilida sözlishimen) bilen C (Uyghurche arilashqan Türk tilida sözlishimen) ni teng tallighan idi.
Bu yerde biz M ning jawabining ziddiyetlik bolghanliqini hés qilmiz. Bu toghriliq munazire élip bérishtin burun, ankittiki 8 - so’alning netijisini körüp öteyli.
8 - so’al, Uyghur tilini
A. Sherqi Türkistanda a’ilide qérindashlirimdin ögendim (10 neper)
B. Türkiyede a’ilide ögendim (24 neper)
C. Dostlirimdin ögendim (1 neper)
D. Kultur jem’iyitide ögendim (2 neper)
8 - so’alda, B ni tallighanlar 24 neper bolup, omumiy san (36) ning 66.7% ni igiligen. Uningdin qalsa jawab A 10 neper 27.8% ni; D ikki neper, 5.6% ni igiligen. Bu ankit netijisidin balilarning Uyghur tilini asasen a’ilide özleshtüridighanliqini bileleymiz. Aptorning emeliy tekshürüsh netijisidin qarighandimu, a’ile ezalirining öyide Uyghur tilini ishlitishige qarap balilarning Uyghur tili sewiyesimu perqlen’gen.
A’ile ichide Uyghur tilini ishlitish emeliyitige qarap balilarda körülidighan til sewiyesidiki perqni, biz töwende tilgha alghan yene bir misal arqiliq körsitip ötmiz. Yuqiridiki ismi yézilghan 15 dane ankitning ichide U ( 9 yash, oghul) bilen T (14 yash, oghul) ning ankit netijisini sélishturup körimiz. U bolsa atisi Uyghur, anisi Türk, T ning bolsa atisi Türk anisi Uyghur. U bolsa 3 - so’algha jawab B (Uyghur tilini yaman emes sözleymen) ni tallighan bolsa, T ning jawabi D ( peqet sözliyelmeymen) bolghan. U ning 4 - so’algha tallighan jawabi A (pütünley Uyghur tilida sözlishimen) bolghan bolsa, T ning tallishi bolsa B (pütünley türk tilida sözlishimen) bolghan. Yene T ning anisining Uyghur bolushigha qarimay T a’ile ichide Türk tilidila sözlishidiken.
Yene, U ning 5 – so’al ( Uyghur dostlirim bilen bolghan alaqide) gha tallighan jawabi B ( Uyghurche arilashqan Türk tilida sözlishimen) bilen D ( Türkche arilashqan Uyghur tilida sözlishimen) bolghan. Bu yuqiridiki M ning tallishi bilen oxshash ziddiyetlik tallash bolghan. Tehlilni keynige qoyup T ning tallishini körsek T ning 5 - so’aldiki tallishi B ( pütünley Türk tilida élip barmen) bolghan bolup, U a’ilidimu, T mehellisidimu pütünley Türk tilila ishlitidighanliqini éniq ipadileydu. Emeliyette T bolsa aptor bilen parangliship baqqan bolup, Uning Uyghurchisi bolsa Türkche arilashqan Uyghurche bolup, özi tallighan 3 - so’alning jawabidek, Uyghurchini pütünley sözliyelmeydighan halette emes bolsimu, néme üchün yene Uyghurchini peqet sözliyelmeymen dep tallighandu?
T ning 8 - so’algha tallighan jawabi bolsa D ( Uyghurchini kultur jem’iyitide ögendim) bolup, kultur jem’iyitidiki Uyghur tili kursigha qatnashqan. Yeni, T kultur jem’iyitining Uyghur tili kursigha qatnishiwatqan mezgilide kultur jem’iyitide turushluq siyasiy panahlanghuchilar bilen uchurushup turush pursitidimu bolghan dep oylashqa bolidu. T bolsa T mehellisidiki héyt – ayemdiki kolléktip pa’aliyetlerge Türk bolghan atisi qatnashmisimu, mehellisidiki Uyghur dostliri bilen qatnishish arqiliq, Uyghur tilini melum nisbette sözlep meshiq qilidighan pursetlerge érishken idi.
Buninggha qarta U ning 8 - so’algha tallighan jawabi A bolup, Uyghur tilini Sherqi Türkistanda qérindashlirimdin ögendim dégen. Bu yerde eskertishke tégishlik bir mesile shuki, U ning atisi T mehelliside tughulghan bolup, U mu T mehelliside tughulghan. Undaqta T mehelliside tughulup ösken U ning tallighan jawabini qandaq chüshinish kérek? Buni biz yuqirida tilgha alghan M ning jawabi bilen bir tekshilikke qoyup analiz qilimiz.
M ning 8 - so’algha tallighan jawabi A ( Uyghur tilini Sherqi Türkistanda a’ilide qérindashlirimdin ögendim) bilen C ( Dostlirimdin Ögendim) bolup, köp jawab tallighan. M mu U gha oxshash Uyghur tilini Sherqi Türkistanda a’ilide qérindashlirimdin ögendim dégen jawabni tallighan. Emeliyette M bolsa Özbékistanda tughulghan bolup, U din perqliq halda özbék tili muhitida chong bolghan. Oxshimaydighan til muhitida tughulup chong bolghan bu ikkisining tallighan jawabini ularning bezi bir kechürmishliri bilen birleshtürüp analiz qilishqa toghra kélidu. U bolsa 7 yéshida atisi bilen bille Sherqi Türkistangha bérip 3 ay turghan. Yeni U özi pütünley Uyghur tili muhitida turghan mezgilidiki kechürmishini jawab qilip tallighan idi. Türk tili bilen Uyghur tilining perqi tunji uchrashqan kishige nisbeten chong bolup körünsimu, Türk bolsun yaki Uyghur bolsun qarshi terepning til muhitida turup qalsa tili özgirip kétidighan ehwal mewjut. Bu peqet Türk tili bilen Uyghur tilidila körülidighan hadise bolup qalmastin, barliq Türkiy tilliq qowmlar arisida yüz béridighan hadise. Aptormu baliliq chaghlirida yazliq tetilde charwichi qazaqlarning chédirida turup ikki heptidin kéyin qazaq tilida sözlisheleydighan haletke yetken kechürmishi bolghan. Aptor öz béshidin ötken tejribilerni xulasiligende, U mu öz xatiriside qalghan Uyghur tilini eng yaxshi özleshtürgen waqtini jawab qilip tallighan dep éytalaydu. M ning misalimu buni testiqlaydu.
M ning atisi Türkiyege panahliq tilep kélishtin ilgiri a’ilisini élip Özbékistandin yurti Qeshqerge yanghan, ve 5 aydin kéyin Özbékistan’gha qaytip, nahayiti tézla Türkiyege panahliqqa kelgen. Buningdin biz Özbékistanda tughulup ösken M ning pütünley Uyghur tili muhitida turghan kechürmishining bolghanliqini bilimiz. Hemde M ge nispetenmu Uning Uyghur tilini özleshtürgen waqti shu 5 ay Qeshqerde turghan mezgili déyeleymiz. Yeni, uning jawab C nimu teng tallighanliqini analiz qilsaq, M beshidin kechürgen üch muhit (Özbékistan, T mehellisi ve Sherqi Türkistan) ichide, Özbékistanda özbék tili ishletken bolsa, T mehelliside bolsa Yuqirida aptor körsitip ötkendek dostliri bilen Türk tilidila sözlishidighanliqini tilgha éytip öttuq. Shu sewebtin uning “dostlirim bilen Uyghur tilida sözlishimen” dégini emeliyette özining xatiriside saqlinip qalghan, Sherqi Türkistanda turghan mezgilidiki dostlirini körsitidighanliqini bileleymiz. 8 - so’alning jawabigha A ni tallighan qalghan 9 balimu hemmisi T mehelliside tughulghan bolup, ziyaret tekshürüshtin melum bolghan netijiler bilen bille muhakime qilip körginimizde, ularning hemmisining tallishining Sherqi Türkistan’gha barghan waqtidiki kechürmishini jawab qilip tallighan déyeleymiz.
U bilen M ning misali üstidin élip bérilghan analizdin, biz bu ikkisining pütünley Uyghur tili muhitida turup Uyghur tili ishletken kechürmishining bolghanliqini bilduq. Shu sewebtin ular özige ishench qilghan halda 3 - so’alning jawabi süpitide B ni yeni, Uyghur tilini adettikiche sözliyeleymen dep tallighan. Emeliyette aptor 2008 - yili 8 - ayda Kultur jem’iyitide uchurghan M ge Uyghur tilida söz qilghinida, M anglisimu toluq chüshinelmigen, ve bergen jawabi pütünley Türk tilida bolghan idi. Ve U mu mushundaq ehwalda idi. Eksiche T bolsa aptorning so’aligha Türkche arilashqan Uyghur tilida jawab Bergen idi. Qisqisi T mehellisidiki balilar Türk tili bilen Uyghur tilining perqini chüshen’güdek derijide emes idi. Undaq bolsa T mehellisi ahalisi Türk tili bile Uyghur tilining perqini qachan chüshinidighandu? Töwende biz bu mesilini yuqirida tilgha alghan ankittiki 4 - ve 5 - so’allarning C ve D jawabi arqiliq analiz qilip ötmiz.

1-2 “Xatire” bolup qalidighan tilning perqi
Türkiyede türk tili ‘Türkche” déyilsimu, bashqa Türkiy tillar bilen bile tilgha élinghanda ‘Türkiye Türkchisi” dep ipade qilinidu. Buninggha oxshash Uyghur tili Uyghur Türkchisi, Özbék tili bolsa, Özbék Türkchisi dep ipade qilinidu.
T mehelliside 10 yashtin töwen balilarning Uyghur tili sewiyesi, 10 yashtin yuqiri bolghan balilargha sélishturghanda xélila töwen. T mehellisidiki balilar asasen Kultur jem’iyitining uyushturghan Uyghur tili kursigha qatniship oxshash waqitta barawer öginish pursitige ége bolsimu, emma Uyghur tilini eng köp ishlitip meshiq qilidighan yer, kultur jem’iyitining yighlishi ve yaki T mehelliside élip bérilidighan héyt - bayramlardiki yighilishlargha, 10 yashtin töwen balilarning qatnishish pursiti, shu yashtin yuqiri balilardin az. T70 ( mehellining xeritisige asasen ret nomuri 70 bolghan a’ilide olturghuchini körsitidu) a’ilisining chong oghli I bolsa, aptor tunji qétim T mehellisige tekshürüshke kelgen 2007 - yili 16 yashta bolup, Uyghur tilini normal ishliteleydighan sewiyede bolup, Türkche arilashqan Uyghur tili ishlitetti. Emma 2009 - yili 8 – aydiki tekshürüshte uyghur tili sewiyesi téximu yuqirilighan bolup, Türkche arilashmighan Uyghur tilida aptor bilen pikir almashturghan idi. I ning üch singlisi bar bolup, ayrim ayrim halda, A ( 17 yash), E (14 yash ), Z (11 yash) dep atap turduq ( 2009-yil 8-ayda ). Chong singlisi A ning Uyghur tilini normal sözlishige sélishturghanda, otturanchi singlisi E bolsa Uyghurchini anglap chüshensimu, sözliyelmeytti. Kichik singlisi Z bolsa Uyghur tilini azraq anglap chüshensimu, Türkche chüshenche bermise toluq chüshen’güdek derijide emes idi. Oxshash a’ilide chong bolghan balilarning Uyghur tili sewiyeside néme üchün bundaq perqler kélip chiqidighandu?
T mehelliside balilarning Uyghur tili sewiyesining éship bérishigha körünerlik alaqisi bar bolghan amil bolsa aldida, birinchi ewlad kishiliri téxi hayat bar bolghan a’ililerde balilar Uyghur tilini téz öginidu. Buning sewebi chonglar balliri ve newrilirige Uyghur tili ishlitidighanliqi seweb bolidu.
Yene, T mehelle ichide, oghul balilarning Uyghur tili qizlargha qarighanda téz chiqidu. Buning sewebi, T mehelliside bolup turidighan kolléktip pa’aliyetlerge qatnishish pursiti qizlargha qarighanda oghul balilargha köprek bolushida. Uningdin bashqa mehellide siyasiy panahliq tilep turidighanlar asasen erkek bolup, mehellidiki oghul balilargha ular bilen biwasite Uyghur tilida paranglishish pursitining bolushi buning yene bir sewebi hésablinidu.
T mehelliside meschitke bérip namaz oqush, yaki ramzan mezgilidiki iptargha chaqirish qatarliqlar muqim bolup turidighan kolléktip pa’aliyetler hésablinidu. Bolupmu diniy tüs alghan kolléktip pa’aliyetlerge, ayallarning qatnishishi cheklimilerge ige bolghanliq sewebidin, qizlar asasen qatnashmaydu. Bu xildiki kolléktip pa’aliyetlerge qatnashquchi asasen T mehelle ahaliliri bolsimu, ishlitidighan tili asasen Türkche bolidu. Emma Uyghur tili ishlitidighan ehwallarmu mewjut. Mesilen siyasiy panahlan’ghuchilar bar meydanda, ularning Türk tili sewiyesi nachar bolghachqa, ular bilen uchrashqan balilar üchün, bu uchurushush özlirining a’ile ve Uyghur tili kursida ögen’gen uyghurchisini meshiq qilidighan yaxshi purset bolidu.
Bu yerde azraq keynige yénip, ankit tekshürüshning 4, 5 - so’allargha toluqlima izahat bersek, C ve D jawab bolghan ‘Türkche arilashqan Uyghur tili bilen ‘Uyghurche arilashqan Türk tili ge qarta, balilarning tallishi ularning yéshi ve jinsigha asasen perqliq tallash kélip chiqqan. Emeliyette 12 yashtin töwen balilar eger T mehelliside tughulghan ve Sherqi Türkistanda turup baqqan tejribisi bolmisa, Türk tili bilen Uyghur tilining perqini chüshenmeydu. Yenimu konkrét qilip éytip ötsek, ankit tekshürüshke qatnashqan 12 yashtin töwen balilarning, C ve D jawabning qaysisini tallashta perqini éniq bilip élip barghan tallash bolmastin, héssiy tallash déyishke bolidu. Buni yene ankit tekshürüshtiki emeliy misallardin konkrét körüp ötüshke toghra kélidu.
Yuqirida körsitip ötken ismi yézilghan ankitlarning ichide ikki aka uka bar bolup, Ankit nomuri 29 bolghan 12 yashliq oghul ( bu yerde 29 - nomur dep isim qoyup turmiz) bilen 23-nomurluq 15 yashliq oghul (23-nomur dep turmiz) din ibaret. Inisi 29 ning 4 ve 5 - so’alning jawabi süpitide oxshash jawab D ni tallighan. Yeni a’ilide(qérindashliri bilen) mu ve T mehellisi ichide(dostliri bilen) mu Türkche arilashqan Uyghur tilida sözlishimen dep tallighan. Buninggha nisbeten akisi bolghan 23 bolsa 4 - so’algha B ni; 5 - so’algha bolsa C ni tallighan. Yeni, 23 bolsa a’ilide qérindashliri bilen pütünley Türk tilida sözleshsimu, T mehelide dostliri bilen Uyghurche arilashqan Türk tilida sözlishimen dégen.
Bu aka - ukining misaldin biz 12 yashliq ukisigha qarighanda 15 yashliq akisi Türk tili bilen Uyghur tilining perqini bilgen dep körsitip öteleymiz.
Buninggha oxshash misaldin yene birini T70ning üchinchi qizi Z ning ankitidin körüp ötmiz. Yuqirida körsitip ötkünimizdek Z mu ankitqa oz ismini yézip tapshurghan bolghachqa, aptor bilidighan Z ning a’ile ehwali bilen uning toldurghan ankitining emeliyitini sélishturup ötmiz.
Z bolsa 4 - so’algha jawab C ni, 5 - so’algha D ni tallighan. Yeni, Z bolsa a’ilide qérindashlirim bilen Uyghurche arilashqan Türk tilida sözlishimen dep, mehellide bolsa dostlirim bilen Türk tili arilashqan Uyghur tilida sözlishimen dégen. Emma ankit tekshürüsh élip bérilghan shu mezgilde, Z ning aptor bilen élip barghan söhbitidin melum bolghandek uningda Uyghur tilini anglap toluq chüshen’güdek sewiye yoq idi. Hemde a’ile ichidimu pütünley Türk tilida sözlishetti. Buningdin biz 10 yashliq Z ning Uyghur tili bilen Türk tilining perqini téxi bilmeydu dep bilimiz.
Yuqiridiki analizlardin biz T mehelliside 12 yashtin töwen balilarning Türk tili bilen Uyghur tilining perqige nisbeten éniq chüshenchige ége emes ikenlikini bileleymiz. Bolupmu ankit tekshürüshning netijisi buni éniq ispatlap turuptu. Mezkur babning 1-1 sehipiside tilgha alghan M ge oxshash, bir qisim ankit toldurghuchilarning ziddiyetlik kop tallash élip barghanliqidinmu, emeliyette balilarning bu ikki yéqin bolghan tilning perqini bilmigen halda oxshash tallashta bolghan dep éytalaymiz.
12 yashtin yughuri balilarning misalidin, T mehellisidiki muhit ichide, bu xil tildiki perqni bilmeslik mesilisining yashning chongiyishigha egiship tebi’iy halda ongshilip mangidighanliqini bildüridu. Bashqiche qilip éytip ötsek, T mehelliside til assimilyatsiyesige bolghan endishiler mewjut bolmastin, Uyghur balilar tunji tili Türkche bolup chiqsimu, T mehellisidiki ritimliq bolup turidighan kolléktip pa’aliyetlerni bashtin kechürgech yéngi ewladlar Türk tili bilen Uyghur tilining arisidiki shu azraq perqini yashning chongiyishigha egiship perqlendürüp özleshtürüp mangidu, ve kéyinki ewladlargha bu perqni özleshtüridighan muhit ve meydan hazirlap béridu.
Qeyseridiki bu Uyghur toplimi üstidin élip bérilghan tekshürüshtin biz ana tilni ewladlargha warisliq qildurup méngishta toplamning muhimliqini éniq körüp yétimiz. Yene T mehelliside kéyinki ewladlar chong muhitning tesiri bilen kichikidin tunji tili Türkche bolghan bolsimu, ayile we Di’aspora toplimi ichidiki kichik muhitning tesiri bilen türk tiligha yéqin tughqan bolghan Uyghur tilinimu asta – asta özleshtürüp mangidighanliqini, yéshining chongiyishigha egiship Türk tili bilen Uyghur tilini perqlendürüshke bashlaydighanliqi we quramigha yetküche bolsa esli ana tili bolghan Uyghur tilini özleshtüridighanliqini bilduq.


Xatime
Hayatliq ilmi bizge türlerning hayatliqini saqlash üchün öz etrapidiki muhitqa yarisha özgirish yasishining peqet fizi’ologiyelik we bi’ologiyelik mewjutluqini saqlap uni dawamlashturush üchün élip barghan muhitqa maslishish hadisisi ikenlikini körsitip béridu. Insan üchün til, mewjutluq üchün éhtiyajliq bolghan bir qoraldin bashqa nerse emes. Bolupmu sebiy bala üchün tilning üstqurulma jehettiki roli ehmiyetsiz bolup, uni chüshinish derijiside emes. Shu sewebtin bala üchün qaysi til öz éhtiyajini bekrek qandursa shuni özleshtüridu. Ewladlarning ana til öginishimu xuddi shundaq bolup, balilarmu sirtqi muhitqa maslishish üchün diqqet étibari chong muhitning tilni öginishke merkezliship, a’ile muhitidin bashqa yerde ishletmeydighan ana tildin yiraqlishidu we asanla untuydu. Shu sewebtin ana til öginish, oxshash tilliq insan toplimining mewjutluqigha éhtiyajliq bolidu.
Eger Uyghur Di’asporasi Uyghur tilini ewladlirigha warisliq qildurush niyiti bolidiken, choqum toplam halitini shekillendürüsh zörür. Peqet toplam bolghanda toplam ichide til öginish muhiti berpa qilinsa, yekke ayile muhitida balining “éhtiyaji bolmighan” tilni zorlighandin köp ünümlük bolidu.
Köchmen tetqiqatidin kelgen melumatlar shuni éniq körsitip bériduki, Di’aspora özining til we kultur ewzellikini toluq jari qildurushta toplam haliti halqiliq rol oynighan. Amérikini misal alghanda Amérika jem’iyitide bir mehel ghowgha kötürgen “taq kulturluq” Amérika jem’iyiti berpa qilishni meqset qilghan pich – mesh nezeriyesi axirgha kelgende Amérika jem’iyitining köp kultur bolup mewjut bolushini tosup qalalmighan. Pich-mesh nezeriyesi bir xil idé’ologiye (Amérikiche qimmet qarshini) we bir til(In’glizche) ni omumlashturush arqiliq her xil ériq we her xil kulturdin kelgen köchmenlerni “bir Amérika milliti” ichige assimilyatsiye qilishni tekitlisimu emma her milletning öz toplimi bolghach, ularning öz tili we en-enlirini dawamlashturush imkaniyitidin tosup qalalmighan. We yéngi kelgenler öz kultur toplimigha damaliq türde qoshulup uni küchlendürüp kelgen.
Ana tilni qoghdash üchün bunchilik ezweylesh hajetmu dégende, eger weten sirtidiki Uyghurlar milliy mewjutluqini saqlaymiz deydiken bu hajet. Yaratquchi yalghuz bir adem eleyhissalam üchün aldida pütün bir dunyani yaratqan. Buning sewebi uning erkin azade yashishi üchün bir yer shari yaritilghan we yer-sharida shu ademge kéreklik hayatliqqa kérek hemme amillarning mewjut bolup turushi üchün kün, künning yer sharigha yéqin kélip qélip köydürüwetmesliki yaki yiraq kétip qélip yéterlik issiqliq bérelmes bolup qalmasliqi üchün uni tartip tengshep turidighan pütkül ka’inat yaritilghan. Bir tilni qoghdashmu özige chushluq shundaq keng kölemlik teyyarliq kérek. Eger biz hazirgha qeder wetende bar bolghan ana til muhitidin ümid kütüp turghan bolsaq, xitay hökümiti bu muhitning péyini pütün qirqip boldi. Bu halette bizge weten sirtida Uyghur Di’asporasi ana tilni saqlashqa kérek bolghan muhim amillarni choqum öz aldigha hazirlishi kéreklikini körsitip béridu.
Uyghur teshkilatliri Uyghur Di’aspora toplimining mevjut bolup turushi we tereqqiy qilishi üchün néme éhtiyajliq bolsa shuni xizmetlirining bash nuqtisi qilishi kérekki hergiz, öz nishan meqsetlirini, u hetta dölet qurushni meqset qilghan teqdirdimu Di’aspora toplimigha mejburlap tangmasliqi kérek. Chünki Uyghur Di’aspora toplimi birlik halitige kelmise, uyushmisa, zoraymisa ana tilni qoghdaymiz dep aware bolushning esla ehmiyiti yoq. We kelgüside weten qurmiz dep aware bolmisaqmu bolidu. Chünki shu weten qurulghuche Uyghurlarning nesli qurup bolghan bolidu. Eger weten biz qolgha keltürmekchi bolghan mol hosul dep qarisaq, weten üchün atlan’ghanlar shu mol hosul élish üchün tikilgen maysilar bolidu. Emma Di’aspora toplimi bolsa shu maysilar ösüp yétilishi kérek bolghan boz yer bolidu. Mol hosul alimiz deydikenmiz shuning üchün aldida boz yer özleshtürüsh kérek.

Elbilgin
17-12-17, 20:09
ئۇيغۇر تىلى دۇچ كەلگەن خىرىسكە قارتا چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلار قانداق قىلىشى كېرەك


كۇرشات ئوغلى
12-1-2017





كىرىش سۆز
-2017 يىلدىن باشلاپ خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇر تىلىنى ئۇيغۇر مائارىپ سېپىدىن پۈتۈنلەي سۈپۈرۈپ چىقاردى. ۋە بۇ سىياسەت يالغۇز ئۇيغۇرلار بىلەنلا قالماي دۆلىتىم بار يۆلەنچۈكۈم بار دەپ ئۇيغۇرلارنىڭ تاماشىسىنى كۆرۈپ تۇرغان قىرغىز، قازاق مىللەتلىرىنىڭ مىللىي مائارىپىدا بىردەك يۈرگۈزۈلگەن. ئۇيغۇر ئاپتونوم رايوندا بۇ يىلنىڭ بەشىدىن باشلاپ تېخىمۇ كەڭ دائىرىدە يۈرگۈزۈلۈشكە باشلىغان ئىككى سىياسىي ھەرىكەت، يەنى “ئىككى يۈزلىمىچىلەرگە زەربە بېرىش” ھەرىكىتى بىلەن “ئۇيغۇر تىلى ئوقۇتۇشىنى پۈتۈنلەي ئەمەلدىن قالدۇرۇش” سىياسىتى، ئەزەلدىن چەتتە قاراپ تۇرۇش پوزىتسىيەسىدە تۇرۇۋاتقان ئۇيغۇرلارنىمۇ ئۇيقۇسىدىن ئويغاتتى. ھەممە ئۇيغۇرنىڭ كاللىسىدا بىرلىككە كەلگەن بىر سوئال كېچىشكە باشلىغان ئىدى. خىتاي ھۆكۈمىتى ئۆزىنى ئاشكارىلىدى. ئۇيغۇر كىملىكىنى يوقىتىش خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئېنىق سىياسىتى ئىكەن. ئۇنىڭدىن ھېچ قانداق ئۇيغۇر ئۆزىنى ئېلىپ قېچىپ بولالمايدىكەن. قانداق قىلىمىز؟ ئۇيغۇرلۇقنى قانداق ساقلايمىز؟ ئۇيغۇرلۇقنى ئەۋلادلارغا قانداق ۋارىسلىق قىلدۇرىمىز؟
تىل بىر مىللەت كاتېگورىيەسىدىكى توپلامغا خاس بولۇپ، ئۇنى ئەۋلادلارغا ۋارىسلىق قىلدۇرۇشمۇ ئائىلە ۋە توپلامنىڭ ئۆز-ئارا بىرىكىشى ۋە ئۆز-ئارا ئۇچۇر ئالماشتۇرۇشى ئارقىلىق ئىشقا ئاشۇرۇپ كېلىنگەن. ئەگەر توپلامدىن ئايرىلغان ياكى غەيرىي ئانا تىللىق توپلام ئىچىدە يەككە ئايىلە ھالىتىدە ئانا تىلنى قوغداشنى ئەمەلگە ئاشۇرغىلى بولامدۇ دېگەندە، جەمىيەتشۇناسلىق نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا ئۇنىڭ نەتىجىسى ئاسسىمىلياتسىيە بىلەن ئاخىرلىشىدۇ. شۇ سەۋەبتىن ئەگەر ئۇيغۇرلۇقنى قوغداش ۋەتەن سىرتىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەزىپىسى بولسا، بۇ ۋەزىپىنى قانداق ئوڭۇشلۇق ئورۇنلاش كېرەك دېگەندە ئۇيغۇر توپلاملىرىنى شەكىللەندۈرۈشنى ئالدىنقى شەرت قىلىش كېرەك.
مەزكۇر يازمىدا تۈركىيەدىكى ئۇيغۇرلار ئۈستىدىن ئېلىپ بېرىلغان جەمىيەت تەكشۈرۈشنى ئاساس قىلغان ھالدا، تۈركىيە ئۇيغۇرلىرىنىڭ ئۇيغۇرلۇقنى ساقلاشتا ۋەتەن سىرتىدىكى ئۇيغۇرلارغا بېرەلەيدىغان تەجرىبە-ساۋاقلىرى ئارقىلىق، بىز ئۇيغۇرلۇقنىڭ مەۋجۇتلۇقى ئۈچۈن ئەڭ مۇھىم بولغان ئىككى ئامىلنى، يەنى “توپلام” ۋە “ئانا تىل” نى ساقلاشنى قانداق ھەل قىلىش ئۈستىدە تەھلىل ئېلىپ بارىمىز. تەھلىل قىلىشتا قۇلايلىق بولۇشى ئۈچۈن مەزكۇر يازمىدا توپلام ئاتالغۇسى ئورنىدا دىئاسپورا ئاتالغۇسى قوللىنىلدى ۋە بۇ ھەقتە يازمىنىڭ بىرىنچى قىسمىدا ئىزاھات بېرىلدى. مەزكۇر يازمىدا نەقىل قىلىنغان جەمىيەتشۇناسلىققا، جۈملىدىن كۆچمەنشۇناسلىققا ئالاقىدار ئىلمى نەزەرىيەلەر، ۋە ئۇيغۇر دىئاسپوراسىغا ئالاقىدار ستاتىستىكا -سانلىق مەلۇماتلار، ئۇيغۇر دىئاسپوراسى ئۈستىدىن يېزىلغان بىر پارچە ئىلمى ماقالىنى ئاساس قىلغانلىق سەۋەبىدىن ئۇلارنىڭ مەنبەلىرىگە قارتا ئايرىم-ئايرىم ئىزاھات بېرىلمىدى. بۇ ئىلمى ماقالىنىڭ ئۇلىنىشى بىرىنچى ئىزاھاتتا بېرىلدى.

بىرىنچى قىسىم؛ دىئاسپورا ۋە ۋەتەن سىرتىدىكى ئۇيغۇرلار
ۋەتەن سىرتىدىكى مۇسۇلمان بولمىش ئۇيغۇرلارنى دىئاسپورا ئۇقۇمى بىلەن باغلاش بىر قىسىم دىننى ئۆلىمالارنىڭ نېرۋىسىنى غىدىقلايدىغان مەسىلە. شۇ سەۋەبتىن ئالدىدا دىئاسپورا ئاتالغۇسى ۋە ئۇنى ئۇيغۇر توپلاملارغا ئىشلىتىشنىڭ سەۋەبى ھەققىدە ئىزاھات بېرىپ ئۆتىمىز.

بىرىنچى بۆلەك؛ دىئاسپورا ئۇقۇمى ھەققىدە
دىئاسپورا ئۇقۇمى ئەسلى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىغىچە ئىسرائىلىيە دۆلىتى قۇرۇلۇشتىن بۇرۇن دۇنيادا سەرسان بولۇپ يۈرگەن يەھۇدىيلارغا قارىتىلغان خاس ئۇقۇم ئىدى. تەخمىنەن ئىككى مىڭ يىل بۇرۇن ئىسرائىلىيە دۆلىتى مۇنقەرز بولۇپ يەھۇدىيلار دۇنيانىڭ ھەر يېرىگە چېچىلىپ كەتكەن. بىر قىسىم گىرېتسىيەگە يەرلەشكەن يەھۇدىيلار “تەۋرات” نى گىرېك تىلىغا تەرجىمە قىلىش جەريانىدا “تەۋرات” تىكى ئىسرائىل قوۋمىغا ۋەدە قىلىنغان زېمىنغا يېتىشىشتىن بۇرۇن بەشىدىن كەچۈرىدىغان سەرسان-سەرگەردانلىق ھاياتىنى تەسۋىرلەيدىغان بىر ئۇقۇمغا ئېھتىياجلىق بولۇپ، گىرېكچە “ئۇرۇق” ۋە “چېچىش” دېگەن سۆزنىڭ بىرىكمىسى بولغان “دىئاسپورا” دېگەن ئاتالغۇنى ئىشلەتكەن. بۇ سۆزلۈك كېيىنچە مەخسۇس سەرسانلىقتىكى يەھۇدىيلارنىلا ئىپادىلەيدىغان خاس ئاتالغۇ بولۇپ قالغان.
ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن يەھۇدىي دۆلىتىنىڭ قۇرلىشى بىلەن تەڭ يەھۇدىي دىئاسپوراسىغا خاتىمە بېرىلگەنمۇ دېگەندە بۇنىڭغا قارتا يەھۇدىيلارنىڭ ئارىسىدىمۇ ئوخشاش كۆز قاراش مەۋجۇت ئەمەس. بۇنىڭ سەۋەبى “تەۋرات” تىكى ۋەدە قىلىنغان زېمىنغا قارتا يەھۇدىي پوپلىرىنىڭ كۆز قارشى بىرلىككە كەلمىگەنلىكى سەۋەب بولغان. مەسىلەن ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ ئالدى كەينىدە ئامېرىكىدىكى بىر قىسىم يەھۇدىي دىئاسپوراسى ئامېرىكىنى يەھۇدىيلارغا ۋەدە قىلغان زېمىن دەپ قارىسا، يەنە بەزى يەھۇدىيلار يەھۇدىيلارغا “ۋەدە قىلىنغان زېمىن” غا ئېرىشىشنىڭ ۋاقتى كەلمىدى. ئىسرائىلىيە دۆلىتى يەھۇدىيلارغا “ۋەدە قىلىنغان زېمىن” ئەمەس دەپ قاراپ، ئوتتۇرا شەرقتە )ھازىرقى پەلەستىن زېمىنىدا( ئىسرائىل دۆلىتىنى قايتا قۇرۇشقا قارشى تۇرغان. ئۇلار ئارىسىدىكى بەزى دىئاسپورا توپلىمى ناتسىستلارنىڭ يەھۇدىيلارغا قاراتقان ئىرقى قىرغىنچىلىقىنى تەڭرى “ۋەدە قىلغان زېمىن” غا ئېرىشىش ئالدىدىكى يەھۇدىي قوۋمى تارتىشقا تېگىشلىك ئازاب-ئوقۇبەتنىڭ بىر قىسمى دەپ قاراپ، يەھۇدىيلارنى قۇتقۇزۇشقا ۋە دۆلەتنى قايتا قۇرۇشقا قاتناشمىغان. ۋە شۇ سەۋەبلىك بۇ بىر قىسىم يەھۇدىيلار ئىسرائىلىيە دۆلىتى تەرىپىدىن “خائىن” دەپ ئېلان قىلىنغان. زور بىر قىسىم ئىسرائىلىيە دۆلىتىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشكە ئاۋاز قوشقان يەھۇدىيلار بولسا قايتا قۇرۇلغان ئىسرائىلىيە دۆلىتىنى تەڭرى يەھۇدىيلارغا “ۋەدە قىلغان زېمىن” دەپ قاراپ يەھۇدىي دىئاسپوراسىغا خاتىمە بەرگەن.
ئەمما جەمىيەتشۇناسلىقتا بولسا دىئاسپورا ئۇقۇمى كۆچمەن تەتقىقاتى داۋامىدا كېڭىيىپ بارغان. بۇنىڭ تۈپ سەۋەبى ئىككى جەھەتتىن بولغان. بۇنىڭ بىرى يەھۇدىي دۆلىتىنىڭ قۇرۇلۇشى بىلەن تەڭ يەھۇدىي دىئاسپوراسىغا خاتىمە بېرىلگەن بىلەن شۇنى سەۋەب قىلىپ پەيدا بولغان پەلەستىنلىكلەرنىڭ ئۆز ۋەتىنىدىن ئايرىلىپ سەرسان-سەرگاندانلىققا مۇپتىلا بولۇش ئەھۋالى كېلىپ چىققان، ۋە پەلەستىنگە ئوخشاش ئۇرۇش سەۋەبىدىن يۇرت ماكانلىرىدىن ئايرىلىپ قالىدىغان ئىنسانلار توپى دىئاسپورا ئۇقۇمى بىلەن كاتىگورىيەلەشتۈرىدىغان بولغان. ئىككىنچىسى بولسا، يەرشارىلىشىش ھادىسىسىنىڭ تەسىرىدە مۇستەقىل دۆلىتى بولسىمۇ ئىقتىسادى مەنپەئەت سەۋەبىدىن ئوز دۆلىتىدىن ئۆزگىلەرنىڭ دۆلىتىگە كۆچ ئەتكەن ئىنسانلار توپلىمىمۇ دىئاسپورا كاتېگورىيەسىگە كىرگۈزۈلگەن. شۇ سەۋەبتىن جەمىيەتشۇناسلىقتىكى كۆچمەن تەتقىقاتى يەنە بىر جەھەتتىن دىئاسپورا تەتقىقاتى دېيىشكىمۇ بولىدۇ.

ئىككىنچى بۆلەك ئۇيغۇرلار ۋە دىئاسپورا
نوقۇل كۆچمەن تەتقىقاتى نۇقتىسىدىن ئېيتقاندا ۋەتەن سىرتىدىكى ئۇيغۇرلارنى دىئاسپورا بىلەن ئىپادىلەش توغرا بولسىمۇ، بۇنى يەنە ئازراق چۈشەنچە بىلەن شەرھلەشكە توغرا كېلىدۇ. بۇنىڭ سەۋەبى مۇسۇلمان بولمىش ئۇيغۇرلار ئوز ۋەتىنىدىن ئۆزگىلەرنىڭ يۇرتىدىكى ھالىتىنى ئىپادىلەيدىغان “مۇھاجىر” ئاتالغۇسىنىڭ بولۇشىدا.
مۇسۇلمانلارنىڭ ئورۇن يۆتكىلىشىگە ئالاقىدار بىرقانچە ئۇقۇم، مەسىلەن “ھىجرەت”، “مۇھاجىرەت”، “مۇھاجىر” ئاتالغۇسىنىڭ ھەممىسى “كۆچۈش” مەنىسىنى بېرىدىغان ئەرەبچە كەلمە “مۇئاھجىرىن” نى يىلتىز قىلغان. بۇ بىر تەبىئىي ئاتالغۇ بولۇپ ئىسلام دۇنياسىدا بۇ سۆزنى ئىشلىتىش كەڭ دايىرىدە ئومۇملاشقان. شۇ سەۋەبتىن بىر قىسىم دىنى ئېتىقادى چىڭ ئۇيغۇر زىيالىيلىرى ئەسلىدىنلا يەھۇدىيلارنى ئىپادىلەيدىغان خاس سۆزلۈك بولمىش “دىئاسپورا” ئاتالغۇسىنى مۇسۇلمان توپلاملىرىغا جۈملىدىن ۋەتەن سىرتىدىكى ئۇيغۇر توپلىمىغا ئىشلىتىشنى مۇۋاپىق كۆرمەيدۇ.
ئەمما ۋەتەن سىرتىدىكى ئۇيغۇرلارنى دىئاسپورا دېيىش بۇ كۆچمەن تەتقىقاتىغا ئۇيغۇن بولغاندىن سىرت، مۇھاجىر كەلىمىسىگە قارىغاندا دىئاسپورا ئاتالغۇسى ۋەتەن سىرتىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ رېئاللىقىغا تەخمۇ مۇناسىپ كېلىدۇ. بۇنىڭ سەۋەبى بىرىنچىدىن “مۇھاجىر” ئاتالغۇسى كۆچ ۋە يۇرتىدىن ئايرىلغان دېگەن مەنىنى بىلدۈرسىمۇ ئەمما ۋەتىنى بار يوقلۇقىدىن قەتىي نەزەر ئۆز يۇرتىدىن ئۆزگىلەر يۇرتىغا يۆتكەلگەن مۇسۇلمان تائىپىسىدىكى شەخس ۋە توپلامنى كۆرسىتىدۇ. ئەمما دىئاسپورا ئۇقۇمى بولسا دەل يەھۇدىيلارنى ئەينى چاغدىكى ۋەتەنسىز ھالىتىنى تولۇق ئىپادىلەپ بەرگەنلىك سەۋەبىدىن، بۇ ئاتالغۇ يەنە بىر جەھەتتىن ۋەتەنسىز ئۇيغۇرلارغا ئۆز قىسمىتىنى خاتىرىلىتىدىغان ھەر ۋاقىت ئېسىگە سېلىپ تۇرىدىغان، كېيىنكى ئەۋلادلارغا ۋەتەنسىزلىكنى “خاتىرىلىتىپ” تۇرىدىغان ئۇقۇم بولۇپ قالىدۇ. بولۇپمۇ ۋەتەن سىرتىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ مۇسۇلمان بولۇشىغا قارىماي دەل باشقا مۇسۇلمان مەملىكەتلەردە خىتاينىڭ سىياسىي مەقسەتلىرى سەۋەبىدىن قوغداشقا ئېرىشەلمەي ئەكسىچە زەربىگە ئۇچۇرۇشى، ۋەتەن سىرتىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئەھۋالىنى يالغۇز مۇسۇلمانچىلىق كاتېگورىيەسىدە ھەل قىلىشنىڭ رىيال ئەمەسلىكىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
تۈركىيەنىڭ قەيسەرى شەھىرىگە ئورۇنلاشقان ئۇيغۇر توپلامنىڭ كۆچ تارىخىنى كۆرۈپ ئۆتسەك، ئۇلار 1960-يىلى ھۆر دۇنياغا ئۇيغۇرلارنىڭ نىداسىنى ئاڭلىتىش ئۈچۈن ئافغانىستانغا ھىجرەت قىلغان بولسىمۇ، 4 يىلدىن كېيىن، يەنە 1964-يىلى تۈركىيەگە كۆچۈشكە مەجبۇر بولغان. بۇ ئىككىنچى قېتىملىق كۆچۈشنىڭ سەۋەبى بولسا، ئافغان ھۆكۈمىتى بۇ ئۇيغۇرلارغا مۇسۇلمانچىلىق نۇقتىسىدىن مۇھاجىر قاتارىدا ئۆز دۆلىتىدە ياشاشقا يول قويغان بولسىمۇ، ئەمما سىياسىي پائالىيەت بىلەن شۇغۇللىنىشىغا يول قويمىغان، ۋە سىياسىي پائالىيەتنى مەجبۇرىي ئېلىپ بېرىشقا ئاتلانغاندا ئۇلارنى خىتاي ھۆكۈمىتىگە ئۆتكۈزۈپ بەرمەكچى بولغان. شۇ سەۋەبتىن ئۇلار بۆلۈنۈپ بىر قىسمى ئوتتۇرا شەرققە يەنە بىر قىسمى تۈركىيەگە كۆچۈشكە مەجبۇر بولغان. ئۇلارنىڭ ھايات قىسمىتى بىزگە، ئاخىرقى خەلىپىلىكنىڭ يىمىرىلىشى بىلەن تەڭ ھەرقايسى مۇسۇلمان مىللەتلەر مىللىي دۆلەت قۇرۇش ئارقىلىق ئۈممەتچىلىكنى ئەمەس مىللەتچىلىكنى ئوز دۆلىتىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنىڭ ئاساسى قىلغانلىقتەك رېئاللىقنى ئېتىراپ قىلىشىمىز كېرەكلىكىنى كۆرسىتىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن بۇنداق مۇسۇلمان دۆلەتلەر ئورۇن يۆتكەش سەۋەبىدىن مۇھاجىر خاراكتېرىنى ئالغان شەخس ياكى توپلۇملارنى ئۆز قوينىغا ئالسىمۇ، ئەمما ئۆز تېررىتورىيەسىدە دۆلىتىنى قۇرۇش ھەرىكىتىدە بولغان مۇسۇلمان توپلىمىنى مىللىي دۆلەتنىڭ مەنپەئەتىنى چىقىش قىلىپ سىياسىي جەھەتتىن سېتىپ پايدىلىنىدىغان ئەھۋاللار كېلىپ چىقىدۇ. بۇ بىزگە ۋەتەن سىرتىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنەنىۋى مۇھاجىر تائىپىسى بىلەن پەرقلىنىدىغانلىقىنى، ۋە نېمە ئۈچۈن ئۇيغۇرلار ئۆزى تۇرۇۋاتقان دۆلەتتە ئوخشاش دىن ئوخشاش مەزھەپتىكى ئىنسانلار تەرىپىدىن خىتاي ھۆكۈمىتىگە سېتىلىشىنىڭ سەۋەبىنىمۇ چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ.
بىر قىسىم ئۇيغۇر تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللانغۇچىلار ئۇيغۇرلارنىڭ ھازىرقى قىسمىتىنى ئەينى چاغلاردىكى يەھۇدىي دىئاسپوراسىغا تەتبىقلىشىنىڭ يەنە بىر تەرىپى، ۋەتەن سىرتىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ھازىرقى قىسمىتى دەل ئەينى چاغدىكى يەھۇدىيلارنىڭ ھەر دۆلەتتە ئۇچۇرغان قىسمەتلىرى بىلەن ئوخشاشلىققا ئىگە بولغانلىقىدا. شۇ سەۋەبتىن يەھۇدىيلار دىئاسپورادىن قانداق قۇتۇلغان بولسا ئۇيغۇرلارمۇ پەقەت دۆلەت قۇرۇش بىلەن تەڭ دىئاسپورالىق ھالىتىگە خاتىمە بېرەلەيدۇ. شۇنداق بولغانلىقى ئۈچۈن ۋەتەن سىرتىدىكى ئۇيغۇرلارنى دىئاسپورا دەپ ئاتاش تەخمۇ رېئاللىققا ئۇيغۇندۇر. ئەمەلىيەتتە بۇ يەردە ئۇيغۇرلارنى دىئاسپورا بىلەن باغلاشنىڭ يەنە بىر سەۋەبى شۇكى، يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان 2017 - يىلدىن باشلانغان، ئۇيغۇر دىيارىدا ئۇيغۇر تىلى ئوقۇتۇشىنى پۈتۈنلەي ئەمەلدىن قالدۇرۇش سىياسىتىنىڭ يولغا قويۇلۇشى بىلەن تەڭ ئۇيغۇرلار ۋەتەن ئىچى سىرتىدا پۈتۈن سەپ بويىچە دىئاسپورا دەۋرىگە قەدەم قويغانلىقىدا.
يەنە بىر جەھەتتىن، ھازىرقى ئوتتۇرا شەرقتىكى شەرىئەت تۈزۈمى بىلەن دۆلەت باشقۇرۇۋاتقان دۆلەتلەردىكى زىددىيەت، مىللىي دۆلەت (Nation State) قۇرۇلمىسى بىلەن شەرىئەت تۈزۈلمىسىنىڭ بىر-بىرىگە ماس كەلمەسلىكى سەۋەبىدىن بولۇۋاتىدۇ. چۈنكى مىللىي دۆلەت ئېنىقلا دىنىي بىرلىك ئەمەس ئېتنىك بىرلىكنى ئاساس قىلىپ“ئۆي ئايرىش” نى كۆرسىتىدۇ، شەرىئەت بولسا ئېتنىك پەرقىدىن قەتىي نەزەر، بىر پۈتۈن گەۋدىگە ئىگە ئۈممەت دۆلىتىنى مەقسەت قىلىدۇ. مىللىي دۆلەت قۇرۇلمىسى بىلەن شەرىئەت تۈزۈلمىسىنى بىرلەشتۈرۈش خۇددى ئاپتوموبىل ئېلىپ ئۇنى كالىغا قېتىپ قوشقا سالغاندەكلا مەنتىقسىز. بەلكىم بۇ يەردە بەزىلەر يەھۇدىيلارنىڭ ئىككى مىڭ يىللىق سەرسان ھاياتىغا ئۇلارنىڭ دىنى سەۋەب بولغان، ۋە شۇنىڭدەك ئاخىرقى ھېسىپتا پەلەستىنگە قايتىپ دۆلەت قۇرۇشىغىمۇ ئۇلارنىڭ دىننى سەۋەب بولغان، شۇنداق ئىكەن بىز نېمە ئۈچۈن دىننى چىقىش نۇقتىسى قىلىپ بۇ سەرسان ھاياتىمىزنى كاتېگورىيەلەشتۇرمەيمىز دېيىشى مۇمكىن. بۇ يەردە يەھۇدىيلارنىڭ دىئاسپورا ئاتىلىشى ۋە ئۇلارنىڭ دۆلەت قۇرۇش ئارقىلىق دىئاسپوراغا خاتىمە بېرىشىغا كەلسەك، يەھۇدىيلار بولسا بىر مىللەت بىر دىن بولۇپ، ئۇلارنىڭ سەرسان بولۇشى دۆلەت زېمىن تالىشىشقا ئوخشاش سىياسىي سەۋەبتىن كېلىپ چىققان بولسا، مىللىي مەۋجۇتلۇقنى چىقىش قىلىپ خەلقارالىق سىياسىي ئويۇنلاردىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىپ دۆلەت قۇرغان دېيىش مۇۋاپىق. بۇنى يىگىرمىنچى ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىم ئەسىردە ئەنگلىيەنىڭ ئويناپ كەلگەن “ئۈچ يۈزلىمىچىلىك دىپلوماتىيەسى” ۋە يەھۇدىي دۆلىتى قۇرۇلغاندىن كېيىنكى كونكرېت سىياسەتلىرىدىن كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇ.
بۇ يەردە ئېنىقكى مۇھاجىرەت ئاتالغۇسىغا قارىغاندا دىئاسپورا ئاتالغۇسى ئۇيغۇر توپلاملىرىغا تەخمۇ ئۇيغۇن كېلىدۇ. چۈنكى ئەينى ۋاقىتلاردا مەيلى دۇنياغا چېچىلىپ كەتكەن يەھۇدىيلار بولسۇن ۋە ياكى پەلەستىندە قېلىپ قالغان يەھۇدىي توپلاملىرى بولسۇن ھەممىسى دىئاسپورا ئۇقۇمى ئاستىدا كاتېگورىيەلەشتۈرۈلگەن. ئەمما بىزگە مەلۇمكى ئۆز ماكانىدىن ئايرىلمىغان مۇسۇلمان ۋەتەنسىز بولسىمۇ ھەرگىز مۇھاجىر ھېسابلانمايدۇ. ئەمما دىئاسپورا تېخىمۇ ئوچۇق بىر مەنىسى دەل ۋەتەنسىزلەرگە قارىتىلغانلىقىدا.
شۇ سەۋەبتىن ئۇيغۇرلار بۇ ۋەتەنسىزلىككە ۋە سەرسان ھاياتقا خاتىمە بېرىشنى مەقسەت قىلىدىكەن، ۋەتەن ئىچىدىكى ئۇيغۇرلار بولسۇن ۋە ياكى سىرتتىكى ئۇيغۇرلار بولسۇن، ھازىرقى ھالىتىنى ئەڭ رېئال ئىپادىلەيدىغان ئۇقۇمنى ئومۇملاشتۇرۇش كېرەك. دىئاسپورا دەل شۇنداق ۋەتەن ئىچى سىرتىدىكى بارلىق ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەتەنسىز ھالىتىنى تولۇق ئىپادىلەيدىغان ئۇقۇم ھېسابلىنىدۇ دەپ ئىشىنىمىز. ئەلۋەتتە ئۇيغۇرلار بۇ دىئاسپوراغا خاتىمە بېرىشنى مەقسەت قىلىدىكەن، ئۇنىڭ قۇرماقچى بولغان دۆلىتىنىڭ شەكلى ئېنىق مىللىي دۆلەت ,تۈزۈلمىسى دېموكراتىيە بولۇشى كېرەكمۇ؛ ۋە شۇنىڭدەك بۇ نىشاننى ئىشقا ئاشۇرۇش، بارلىق ئۇيغۇر دىئاسپورا توپلاملىرىنىڭ بىر گەۋدە بولۇپ ئۇيۇشۇشىنىڭ ۋە ئىستراتېگىيە پىلانلىرىنىڭ ئاساسى بولۇشى كېرەكمۇ دېگەن مەسىلىگە جاۋاب بېرىش مەزكۇر يازمىنىڭ مەقسىتى ئەمەس بولغانلىق سەۋەبىدىن بۇ يەردە ئارتۇق توختالمايمىز.

ئىككىنچى قىسىم؛ ئۇيغۇر دىئاسپورا توپلىمىنىڭ شەكلى
ۋەتەن سىرتىدا توپلام ھالىتىدە يەرلەشكەن ئۇيغۇرلار دېگەندە قوشنىدارچىلىق مۇناسىۋەتتىكى توپلامنى كۆرسىتىدىغان بولۇپ، ئوتتۇرا ئاسىيادىكى قېرىنداش تۈركى دۆلەتلەردە يەرلەشكەن ئۇيغۇرلاردىن باشقا پەقەت تۈركىيەنىڭ قەيسېرى شەھىرىدىكى بىر بۆلەك ئۇيغۇرلار بۇ خىل توپلامغا كىرىدۇ.
ئەمما يۇقىرىدىكى شۇ ئىككى بۆلەك توپلامنى ھېسىپقا ئالمىغاندا ۋەتەن سىرتىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ كۆپ قىسمى تارقاق ھالەتتە سىرتقا يۆتكەلگەن ۋە تارقاق ھالەتتە يەرلەشكەنلىكى سەۋەبىدىن ئۇلارنىڭ قوشنىدارچىلىق ھالەتتىكى توپلام بولۇپ ئۇيۇشۇشى ناھايىتى مۈشكۈل. ئەمما ئىستانبۇلدىكى ئۇيغۇرلار تارقاق ھالەتتە بولسىمۇ ئۇلار شۇ يەردىكى بىرقانچە ئۇيغۇرلارغا ئائىت ئورگانلارغا باغلىنىپ تورلىشىش شەكىلدىكى بىر قانچە توپلام ھالەتنى شەكىللەندۈرگەن. بۇ ئەمەلىيەتتە ۋەتەن سىرتىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ يەنە بىر خىل دىئاسپورا توپلىمى بولۇپ شەكىللىنىشىگە ئۈلگە بولالايدۇ. بۇلارنىڭ ئارىسىدىكى “شەرقى تۈركىستان مائارىپ دەرنىگى” نى ئېلىپ ئېيتساق بۇ دەرنەك ئۆزىگە ئۇلاشقان ئۇيغۇرلارنىڭ ئىقتىسادى، سىياسىي ئېھتىياجلىرىغا يار-يۆلەك بولغاندىن سىرت كېيىنكى ئەۋلادلارنىڭ ئانا تىل ۋە دىن تەربىيە ئېلىشى ئۈچۈنمۇ تۈرتكىلىك رول ئوينىماقتا.
ۋەتەن سىرتىدىكى ئۇيغۇرلار ئۆز ئەتراپىدىكى ئۇيغۇر ئورگانلىرى بىلەن ئالاقە قىلىشتا ئەزەلدىن تارتىپ ئېھتىيات قىلىپ كەلگەن ئىدى. بۇنىڭ سەۋەبىنى ئورگان ۋە شەخس ئىككىلا تەرەپنى چىقىش نۇقتىسى قىلىپ تەھلىل قىلىش زۆرۈر.
ئالدىدا ۋەتەن سىرتىدىكى ئۇيغۇر تەشكىلاتلار ۋە ئورگانلارنىڭ قۇرۇلۇش مەقسەتلىرى ۋە پائالىيەت ئېلىپ بېرىش جەريانى ۋە يۆلىنىشلىرىدىن تەھلىل قىلساق، زور كۆپچىلىك تەشكىلاتلار “بېرە ئىش قىلىشنى” مەقسىتىدە قۇرۇلغان. بۇنداق دېيىشىمىزدىكى سەۋەب زور كۆپچىلىك ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى ئۆزلىرىنى ئۆزى تۇرۇۋاتقان دۆلەت ۋە رايوندىكى ئۇيغۇر داۋاسىنىڭ ئىشتىراكچىلىرى دېسىمۇ، ئەمما ئۇلار ئىستىخىيەلىك ھالەتتە بىرقانچە ئون كىشى تەرىپىدىن قۇرۇلغان پارتىزانچە تەشكىلاتلاردىن ئىبارەت. ئۇلار بىر ئىدىيە بىر ئىستراتېگىيە ۋە بىر يۆلىنىشنى ئارقا كۆرۈنۈش قىلغان بولماستىن، “ئۇيغۇر ئۈچۈن” دېگەن بىر چوڭ كاتېگورىيە ئاستىدا ھەر خىل مۇددىئا مەقسەتلەر ئۈچۈن قۇرۇلغانلىق سەۋەبىدىن بىر كۈچ بولۇپ ئۇيۇشۇشى مۈشكۈل بولماقتا. بۇ بىزگە نېمە ئۈچۈن دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ ئىش پائالىيەتلىرىنىڭ ھەر دائىم قالايمىقان، تەشكىلسىزلىكتىن قۇتۇلالماسلىق سەۋەبىنى يەكۈنلەپ بېرەلەيدۇ. مەسىلەن بۇ يەردە ئىستانبۇلدا پائالىيەت ئېلىپ بېرىۋاتقان “شەرقى تۈركىستان مائارىپ ۋە ھەمكارلىق جەمىيىتى” نى ئېلىپ ئېيتساق، ئوتتۇرا شەرقتە دىننى تەلىم ئالغان ۋە تۈركىيەگە يەرلەشكەن بىر قىسىم ئۇيغۇر ئىلغارلىرى تەرىپىدىن قۇرۇلغان بۇ تەشكىلاتنىڭ ئىش پائالىيەتلىرى دىن تەرەپكە خېلى ئاغقان بولۇپ، بۇنىڭغا يارىشا ئۇلار مەسىلەن تەرجىمە ۋە نەشرىياتچىلىق ئىشلاردا ئوتتۇرا شەرقتىكى دىندار ئۇيغۇرلارنىڭ ئىقتىسادى ياردىمىگە ئېرىشىپ كەلمەكتە ۋە شۇنىڭغا يارىشا دىننى مەزمۇننى ئاساس قىلغان نەشرى بۇيۇملىرى زور سالماقنى ئىگىلىمەكتە. ۋەتەندىن چىققان نىسبەتەن “لايىق” ئۇيغۇرلار بىلەن بۇ تەشكىلاتنىڭ ئارىسىدا ئارىلىق بار. ئەكسىچە دىنغا تەقۋا ئوتتۇرا ياكى تۆۋەن مائارىپ تەربىيەسىدە بولغان ئۇيغۇرلار بۇ تەشكىلاتقا مايىل. شۇ سەۋەبتىن ئوخشاش “ئۇيغۇر ئۈچۈن” قۇرۇلغان تەشكىلاتلارغا بېرىپ ئوخشىمىغان مۇئامىلە ۋە نەتىجىلەرگە ئېرىشىش، ئوخشاش “ئۇيغۇر ئۈچۈن” ۋەتەننى تېرىك ئەتكەن ئۇيغۇرلارنى گاڭگىرىتىپ، ئۇلارنىڭ ئارىلىق ساقلىشىغا سەۋەب بولۇپ قالغان.
شەخس تەرەپتىن بۇنى كۆزەتكەندە، ۋەتەنسىزلىك قىسمىتىگە دۇچار بولغىلى ئۇزۇن زامانلار بولغان ئۇيغۇرلاردا ۋەتەن مىللەت تەربىيەسى سۇسلاپ ياكى يوقاپ كەتكىلى ئۇزۇن بولدى. بۇ يەردە ئۇزۇن بولدى دېيىشنى كونكرېت قىلساق، ئىككىنچى شەرقى تۈركىستان قۇرۇلغان غۇلجىنى مەركەز قىلغان شىمالدا، قۇران يادلاتقان مەرھۇم بوۋىسىدىنمۇ، بېقىپ چوڭ قىلغان دادىسىدىنمۇ ئاپتور مىللەتچىلىك ھەققىدە ئاڭلىغىنى يوق. ئەمما چوڭلارنىڭ بەرگەن تەربىيەسى بولسا، “سىڭگەن نېنىڭنى يە، ئارتۇق ئىشقا ئارىلاشما” بولغان.
غۇلجنى مەركەز قىلىپ قۇرۇلغان ئىككىنچى “شەرقى تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى” دەۋرلىرىگە ئاپتورنىڭ مەرھۇم بوۋىسىنىڭ قىرانلىق ۋاقىتلىرى توغرا كەلسە، ئاتىسىنىڭ ئەستە تۇتۇش قابىلىيىتى بار بولغان بالىلىق ۋاقىتلىرىغا توغرا كېلىدۇ. شۇ سەۋەبتىن ئۇلارنىڭ ئۇيغۇر مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتىنى بىلمەسلىكى مۇمكىن بولمايدىغان ئىش. ئەمما مىللەتچىلىكنى نېمە سەۋەبتىن ئۆز ئەۋلادىدىن پىنھان تۇتۇشىغا كەلسەك، ئەۋلادىنىڭ بىخەتەرلىكىنى ئويلاشقان بولۇشى مۇمكىن دەپ ھېسابلايمىز. خىتاي كوممۇنىست ھاكىمىيىتى ئىشغالىيىتىدىن كېيىنكى يەر ئىسلاھاتىدىن باشلانغان ۋە “مەدەنىيەت چوڭ ئىنقىلابى” دېگەندەك سىياسىي ۋەقەلەرگە شاھىت بولغان ئۇيغۇر ئات-ئانىلارنىڭ ئەڭ چوڭ ۋەزىپىسى كېيىنكى ئەۋلادلارنى قانداق قىلغاندا بىخەتەر ساقلاش بولۇپ قالغان. ۋە شۇ سەۋەبتىن خىتاي كوممۇنىستلىرىنىڭ مەركەزلىك زەربە بېرىش نىشانى بولۇپ كېلىنىۋاتقان ئۇيغۇر مىللەتچىلىكىدىن ئۆز ئەۋلادلىرىنى يىراق تۇتۇش شەرقى تۈركىستاندىكى زور كۆپچىلىك ئاۋام خەلقىنىڭ تاللىشى بولۇپ كەلگەن. ئەمما ئۇيغۇر زىيالىي قاتلىمىنىڭ تىرىشچانلىقى ئاۋام خەلقىنىڭ بۇ تاللىشىدىن ئۇيغۇر مىللەتچىلىكنىڭ پۈتۈنلەي يوقاپ كېتىشىنى توسۇپ قالغان. ئوغۇزخان ئېپوسى ئارقىلىق ئۇيغۇر نامىنىڭ كېلىپ چىقىش قىسسىنىڭ ئۇستىلىق بىلەن ياسىلىشى، قەشقەردە مەھمۇت قەشقىرىنىڭ مەقبەرىسىنى تىكلەش، يۈسۈپ خاس ھاجىپتىن ناۋايىغىچە مەشھۇر شەخسلەرنى خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ مەقسەت نىشانلىرىدىن ئۇستىلىق بىلەن پايدىلىنىپ “ئۇيغۇرلاشتۇرۇش”، ۋە سادىر پالۋان قوشاقلىرىنى “ ئېغىز ئەدەبىياتى” قاتارىدا ئوتتۇرا باشلانغۇچ مەكتەپلەردە دەرسلىك قىلىپ ئۆتۈشتەك خىزمەتلەرنى مىللىي مائارىپ ئىچىگە ئېلىپ كىرىپ، خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ بۇرنى ئاستىدا ئەقلى-ھوشيارلىقى بىلەن “مىللەت” ئېڭىنى كېيىنكى ئەۋلادلارغا سىڭدۈرۈپ، ئۇلارنى ئۆزلىرىمۇ بىلمىگەن ھالدا ھەرقانداق ۋاقىتتا يانىدىغان ئوت ھالىتىگە ئەكېلىپ تاشلىغان ئىدى. ئاپتور ئۆزى بىۋاسىتە ئۇيغۇر مىللەتچىلىكى ھەققىدىكى قىسە، لېكسىيە، ياكى ۋەزلەرنى ئاڭلاپ باقمىغان بىلەن، “ئوغۇزخان” قىسسىنى ئوقۇغان، “ئۇيغۇر” نامىنىڭ قەدىمىيلىكىنى بىلگەن، مەھمۇد قەشقىرى ۋە يۈسۈپ خاس ھاجىپتەك ئۇيغۇر ئالىملىرىدىن پەخىرلەنگەن ھالدا چوڭ بولغان ئىدى. شۇ سەۋەبتىن ئۆز ئاتا-بوۋىلىرىدىن ھېچقانداق مىللەتچىلىك قىسسىلىرىنى ئاڭلىمىغان بولسىمۇ، ئەكسىچە “بېشىڭنى ئىچىگە تىقىپ ياشا” دېگەن تەلىملەردە چوڭ بولغان بولسىمۇ، 19 يېشىدا تۇرغۇن ئالماسنىڭ “ئۇيغۇرلار” كىتابىنى ئوقۇغاندا نېمىدۇ بۇ دەپ گاڭگىرىمىغان ۋە شۇنىڭدىن كېيىنكى ھەرقانداق ئۇيغۇر مىللەتچىلىكىگە ئالاقىدار ئۇچۇرلارنى تەبىئىي رەۋىشتە ئۆز ۋۇجۇدىغا سىڭدۈرۈپ ماڭالىغان ئىدى. دېمەكچى بىزدىكى زور كۆپچىلىك ياشلاردا مىللەت توغرىسىدا تەييارلىقى بار ئاساس بار. بۇ يەردىكى ئاساسلىق مەسىلە بۇلارنى توغرا يېتەكلىمەي، مىللەتچىلىكتىن باشقا نىشانلارغا قايمۇقتۇرىدىغان كەينىگە چېكىندۈرىدىغان تەشكىلاتلارنىڭ بولۇشىدا.
ئەگەر ئۇيغۇر دىئاسپوراسى بارلىق تەشكىلاتلارنىڭ خىزمەت قىلىش ئوبيېكتى بولغان ھالەتتە، بارلىق تەشكىلاتلارنىڭ قۇرۇلۇش مۇددىئا-مەقسەتلىرى بىرلىككە كېلىپ ھەممە ئۇيغۇرغا ئوچۇق بولۇش ھالىتىگە كېلىپ، بىرلىكسەپ قۇرۇلۇشىنىمۇ ئىشقا ئاشۇرغىلى بولىدۇ. بۇ جەھەتتە يەنە ئىش تەقسىماتىغا قاراپ دىئاسپورا تەشكىلاتلىرى كەسىپلىشىشكە قاراپ مېڭىشى كېرەك. يەنە دىئاسپورا تەشكىلاتى نوقۇل سىياسىي تەشكىلات بىلەن چەكلىنىپ قالماسلىقى كېرەك. ئۇيغۇرلارنىڭ سىياسىي تەشكىلاتلار مەخسۇس ئۇيغۇرلارنىڭ كىشىلىك ھوقۇق ۋە شۇ دۆلەتتىكى قانۇن ھوقۇقلىرىنى قوغداشنى مەقسەت قىلسا، ئۇندىن باشقا تاپاۋەتسىز تەشكىلاتلارمۇ (ن. پ. و) قۇرۇلۇشى، ۋە ئۇلار كەسىپ ئايرىپ تەرەققىي قىلىشى كېرەك. ئاۋسترالىيەدىكى ئۇيغۇر مەكتىپى، تۈركىيەدىكى ئۇيغۇر ئاكادېمىيەسى، ۋە ئۇيغۇر يار فوندىلار بۇنىڭ ياخشى ئۈلگىسى بولالايدۇ. بىز ئۇيغۇرلاردا “زامان ساڭا باقمىسا، سەن زامانغا باق” دېگەن ئەقلىيە سۆزى بار. كەسىپلىشىش ئىش ئۈنۈمىنى يۇغۇرى كۆتۈرۈپ، بىر توپلامنىڭ زامانغا لايىق ھالدا ھەر جەھەتتىن تەرەققىي قىلىشىدا ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ.
ئىستانبۇلدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئىستىخىيەلىك ھالدا بىر قانچە ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرىغا باغلىنىپ ئۆز ئالدىغا توردەك ئۇلىشىپ توپلام شەكىلدە يەنە “تور توپلام” ھالىتىدە مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشى دۇنيانىڭ باشقا يەرلىرىدە تارقاق ھالەتتە كۆپىيىۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ “تور توپلام” ھالىتىدە ئۆز مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاشنى ئەمىلى تەجرىبىلەر بىلەن تەمىنلەيدۇ. ھازىرغىچە ئېلىپ بېرىلغان ئەمىلى تەكشۈرۈشلەردىن كەلگەن خۇلاسىلەردىن بىز “قوشنىدارچىلىق توپلام” قۇرۇشنىڭ تەبىئىي رەۋىشتە مەيدانغا كېلىدىغانلىقىنى ئۇنى ئىشقا ئاشۇرۇشنىڭ تەسلىكىنى بىلىمىز. ئەمما “تور توپلام” قۇرۇش بولسا سۈنىي رەۋىشتىمۇ ئىشقا ئاشۇرۇشنىڭ مۇمكىنچىلىكى بار بولۇپ، ئۆز بالىلىرىنىڭ ئۇيغۇر ئەۋلادى بولۇپ يېتىشىپ چىقىشىنى خالايدىغان ھەر قانداق ئۇيغۇر، ئامال بار ئۇيغۇرلار نىسبەتەن كۆپ ئولتۇراقلاشقان شەھەرلەرگە ئورۇنلىشىپ قوشنىدارچىلىق ھالىتىدە بولمىسىمۇ تور شەكلىدە بىر - بىرىگە ئۇلىشىشى ۋە شۇ توپلامنىڭ ئىش پائالىيەتلىرىنى قوللايدىغان ئورگان قۇرۇشى كېرەك.
ئەمدى ئەۋلاد تەربىيەلەش مەسىلىسىگە كەلسەك، مىللەتچىلىكنى ئەۋلادلارغا سىڭدۈرۈشنىڭ ئەڭ ياخشى ئۇسۇلىنى بىزنىڭ زىيالىيلارنىڭ قانداق ئىشقا ئاشۇرغانلىقىنى يۇقىرىدا تىلغا ئېلىپ ئۆتتۇق. يىلدا نەچچە قېتىم ئېلىپ بېرىلىدىغان نامايىش ئەۋلادلارنىڭ “مىللەتچى” بولۇپ يېتىشىپ چىقىشىغا يېتەرلىك دەستەك بولالمايدۇ، ۋە نوقۇل سىياسىي ئىدېئولوگىيەنىلا تېڭىش ئارقىلىق مىللەتچى قىلىپ يېتىشتۈرۈش ئۈنۈملۈك ئۇسۇل ئەمەس. ئەۋلادلارغا مىللەتچىلىكنى سىڭدۈرۈشنىڭ ئۈنۈملۈك ئۇسۇلى سىياسىي شوئاردىن كۆپرەك ئىلمى يوسۇندا ئۇيغۇر تىلى، تارىخى، ئەدەبىيات - سەنىتى قاتارلىق جەھەتلەردىكى ئۇچۇرلارنى كۈندىلىك تۇرمۇشنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە بالىلارغا سىڭدۈرۈش كېرەك. شۇنىڭغا كېرەكلىك مۇنتىزىم دەرس تېكىستلىرىنى تەييارلىيالايدىغان ئىلمى ئادەملىرىمىز ھازىر بىخەتەر دۆلەتلەردە تەييار بار. مەسىلەن ئوتتۇرا-باشلانغۇچ سەۋىيەسىدە ئەدەبىيات، تارىخ دەرسلىكىنى تۈزۈشكە رەھبەرلىك قىلالايدىغان كىشىلەردىن در. ئەسەت سۇلايمان، در. نەبىجان تۇرسۇن قاتارلىق ئۆز ئىلمى ئەمگەكلىرى بىلەن ئېتىراپ قىلىنىشقا ئېرىشكەن نوپۇزلۇق زىيالىيلىرىمىز بار. تۈركىيەدە بولسا بۇ زىيالىيلار بىلەن ئىشبىرلىگى ئېلىپ بېرىپ بۇ كىتابلارنى تۈزۈش ۋە نەشرگە تەييارلاش ھەتتا بېسىپ تارقىتىشقا قەدەر تەييار ھالەتتىكى زىيالىيلار، كەسىپ ئەھلى ۋە نەشرى ئورگانلار بار. بۇلارنى قوللايدىغان ئىجتىمائىي گۇرۇپپىلار تەشكىل قىلىنسا توپلام ھالىتىدە ئەۋلاد تەربىيەلەشكە تېگىشلىك دەرسلىكلەرنىڭ مەيدانغا كېلىشىدە ھېچقانداق توسالغۇ مەۋجۇت ئەمەس. خىتاي كوممۇنىست ھۆكۈمىتى ۋەتەن ئىچىدە مىللىي مائارىپنى سىستېمىلىق يوقىتىشتا غەلىبە قىلغان بولسا، ۋەتەن سىرتىدىكى ئۇيغۇرلار دەل ئۇنىڭ ئەكسىچە توپلام ھالىتىدە ئۇيۇشۇپ مىللىي مائارىپنى سىستېمىلىق ئەسلىگە كەلتۈرۈشكە تىرىشىشى كېرەك. شۇنداق بولمايدىكەن ئۇيغۇرلار ۋەتەن ئىچى – سىرتىدا ئانا تىلنى ساقلاش، ۋارىسلىق قىلدۇرۇش پۇرسىتىدىن قەدەممۇ قەدەم مەھرۇم بولۇشى ۋە ئەڭ ئاخىردا پۈتۈنلەي ئاسسىمىلياتسىيە بولۇپ يوقىلىپ كېتىشى مۇمكىن.
خۇلاسىلىگەندە، پەقەت توپلامنىڭ نامىدا قالايمىقانچىلىق پەيدا قىلىدىغان پارتىزانچە “مىللىي داۋالار” غا خاتىمە بېرىلىشى، “مىللىي مەۋجۇتلۇق ئۈچۈن” دەيدىغان بىر مەقسەتكە ئۇيۇشۇپ، شۇ مەقسەت ئۈچۈن پىلانلىق، سىستېمىلىق پائالىيەت ئېلىپ بېرىلىشى كېرەك. ئىشلار سىستېما ھالىتىگە كەلگەندە بارماقلار ئاجىز بولسىمۇ ئۇيۇشسا مۇشت بولۇپ ئۆز كۈچىنى كۆرسىتەلىگەندەك، دىئاسپورادىكى ئۇيغۇرلارمۇ كۈچلىنىش پۇرسەتلىرىگە ئىگە بولالايدۇ دەپ ئىشىنىمىز.

ئۈچىنچى قىسىم؛ دىئاسپورا توپلىمىنىڭ ئانا تىلنى قوغداشتىكى رولى ھەققىدە بىر مىسال
ئانا تىل تەربىيەسى تەشتەكتە گۈل ئۆستۈرۈش شەكلىدە ھەر ئايلىنىڭ شەخسى ئىشى قاتاردا مۇئامىلە قىلىنماسلىقى كېرەك. پەقەت ئۇيغۇر دىئاسپورا توپلىمى شەكىللىنىپ خۇدى بىر پارچە ئورماندەك ھالەتكە كەلگەندە ئانا تىل تەربىيەسىگە مۇناسىپ مۇھىت ھازىرلىيالايدۇ. ئانا تىل تەربىيەسىمۇ شەخسى ئائىلىلەرگە بېسىم بولۇپ قالماي توپلام ئىچىدە كوللېكتىپ ھالدا تەبىئىي رەۋىشتە ھەل قىلىنىدىغان ھالەتكە كېلىدۇ. بىز بىر توپلامنىڭ ئانا تىلىنى قوغداشتىكى رولىنى تۈركىيەنىڭ قەيسىرى شەھىرىگە جايلاشقان ئۇيغۇر مەھەللى ) تۆۋەندە قىسقارتىلىپ ت مەھەللە دېيىلدى( ئۈستىدىن ئېلىپ بېرىلغان ئەمىلى تەكشۈرۈشنىڭ نەتىجىسىدىن كۆرۈپ ئۆتمىز.

-1 پاراگراف “داۋاملىشىۋاتقان” تىلنىڭ مودېلى
ت مەھەللە ئاھالىسى 1964-يىلى ئافغانىستاندىن تۈركىيەنىڭ قەيسەرى شەھىرى ئەتراپىغا كۆچۈپ يەرلەشكەن ئۇيغۇر توپلىمى بولۇپ، بىرىنچى ئەۋلادىنىڭ بارلىق ئەزاسى، ھەمدە ئىككىنچى ۋە ئۈچىنچى ئەۋلادنىڭ بىر قىسمى شەرقى تۈركىستاندا تۇغۇلۇپ ئۆسكەنلىكى سەۋەبىدىن ئۇيغۇر تىلى مۇكەممەل دەپ ئېيتالىساقمۇ، تۈركىيەدە مەجبۇرىي مائارىپ تەربىيەسى مۇھىتىدا ئۆسۈپ يېتىلىۋاتقان كېيىنكى ئەۋلادلار ئۇيغۇر تىلىغا ۋارىسلىق قىلالىغانمىدۇ، دېگەن سوئال تۇغۇلىدۇ. تۈركلەر بىلەن ئوخشاش مەكتەپكە قاتراپ، تۈرك تىلى مۇھىتىدا يېتىلگەن كېيىنكى ئەۋلادلارنىڭ سىرتقى قىياپىتى، تۈرك بالىلىرى بىلەن ھېچقانداق پەرقى يوق كۆرۈنىدۇ. ئەمەلىيەتتە ت مەھەللىسىدە كېيىنكى ئەۋلادلارغا ئۇيغۇر تىلىنى ۋارىسلىق قىلدۇرىدىغان ئالاھىدە تىل ئۆگىنىش مودېلى مەۋجۇت.
ت مەھەللىسىدىكى بالىلار ئىككى مۇھىت ئىچىدە تەڭ ياشاپ كېلىدۇ. بىرى چوڭ مۇھىت بولۇپ، بۇ تۈركىيە جەمىيىتىدىن ئىبارەت. ئىككىنچىسى بولسا ت مەھەللىسىدىن ئىبارەت كىچىك مۇھىت. بۇ ئىككى مۇھىت ئىچىدە قالغان كېيىنكى ئەۋلادلار، بۇنىڭغا نىسبەتەن پەرق بارلىقىنى ھېس قىلامدىغاندۇ؟ تۈركىيە جەمىيىتى دېگەن بۇ چوڭ مۇھىت ئىچىدە كېيىنكى ئەۋلادلار ئۆزلىرىنىڭ ئۇيغۇرلۇق كىملىكىنى قانداق شەكىلدە ھېس قىلىدىغاندۇ؟ يەنە ت مەھەللىسى ئىچىدە، كىچىك مۇھىتنىڭ كىملىكىنى كېيىنكى ئەۋلادلارغا قانداق يەتكۈزۈپ كېلىۋاتقاندۇ؟ تۆۋەندە بىز بۇ سوئاللارغا كونكرېت جاۋاب بېرىپ ئۆتمىز.

1-1 تىل تەربىيەسى
تۈركىيە پۇقراسى بولۇش سۈپىتى بىلەن ت مەھەللىسىدىكى بالىلار مەجبۇرىي مائارىپتىن ئالىي مائارىپقىچە تۈركىيەنىڭ ئومۇمى مائارىپ تەل-تەربىيەسى ئىچىدە ئۆسۈپ يېتىلىدۇ. بالىلار ئومۇمىي مائارىپ تەلىم-تەربىيە جەريانىدا تۇركلىشىشنى قوبۇل قىلىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، ت مەھەللىسى ئىچىدىكى ئۇيغۇر كۇلتۇرىغا ئائىت تەلىم-تەربىيەنىمۇ قوبۇل قىلىپ ماڭىدۇ. ت مەھەلىدىكى تەلىم-تەربىيەنىڭ ئىچىدە ئەڭ مۇھىمى ئۇيغۇر تىلى تەربىيەسىدىن ئىبارەت.
ھەر يىلىنىڭ يازلىق ۋە قىشلىق تەتىل ئارىسىدا، تۈركىيەدە بالىلار قۇران كۇرسلىرىغا قاتنىشىپ دىنىي تەلىم ئالىدۇ. ت مەھەللىسىدىكى بالىلارمۇ بۇنىڭدىن مۇستەسنا ئەمەس بولۇپ، قىز، ئوغۇل ئايرىم ھالدا ت مەھەللىسىدىكى مەسچىتتە ئېچىلغان قۇران كۇرسىغا باردۇ. قۇران كۇرسىدىن باشقا ت مەھەللىسىدە بالىلار بولۇپمۇ يازلىق تەتىلدە “شەرقى تۈركىستان كۇلتۇر ۋە ھەمكارلىق جەمىيىتى(تۆۋەندە “كۇلتۇر جەمىيىتى” دەپ ئېلىندى)” گە يىغىلىپ ئوغۇل قىزلار بىللە ئۇيغۇر تىلىدىن دەرس ئاڭلايدۇ. كۇرسقا قاتناشقان بالىلار 7 ياشتىن 14 ياش ئارىلىقىدا.
ئۇيغۇر تىلى كۇرسى 1993 - يىلىدىن باشلاپ ھازىرغىچە ( 2009) ھەر يىلىنىڭ يازلىق تەتىلىدە ئېچىلىپ كېلىنمەكتە. ئوقۇتقۇچى بولسا شەرقى تۈركىستاندىن يېڭى يېڭى كېلىپ تۇرۇۋاتقان سىياسىي پاناھلانغۇچىلار ئۈستىگە ئالىدۇ. 1993 - يىلدىن 2002 - يىلغىچە ئوقۇتقۇچىلىق قىلىپ كەلگىنى شۇنداق سىياسىي پاناھلىق تىلەپ تۇرۇۋاتقان ياش ئۆز ئۈستىگە ئالغان. ئۇ 2002 - يىلى ئۆزىنىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىغا سۇنغان سىياسىي پاناھلىق ئىلتىماسى قوبۇل قىلىنىپ، كاناداغا كەتكەنگە قەدەر ت مەھەللىسىدە بالىلارغا ئۇيغۇر تىلدىن دەرس بەرگەن. 2003 - يىلدىن باشلاپ باشقا بىر ئۇيغۇر سىياسىي پاناھلىق تىلىگۈچى دەرس ئۆتۈپ كەلگەن.
تىل كۇرسى دەسلەپتە، ئەينى يىللاردا “شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى” دا بېسىپ تارقاتقان ئېلىپبە كىتابىنى دەرسلىك كىتاب قىلىپ ئىشلىتىپ كەلگەن. 2007 - يىلى تۈركىيەگە سىياسىي پاناھلىق تىلەپ كەلگەن ۋە ت مەھەللىسىگە ئولتۇراقلاشقان ئا ئەپەندىم يېڭىدىن ئېلىپبە دەرسلىكىنى كىتاب قىلىپ تۈزگەن ۋە تۈركىيەدە نەشر قىلدۇرغان. ئا ئەپەندىم بولسا تۈركىيەگە كېلىشتىن ئىلگىرى سەئۇدى ئەرەبىستاندا ئوقۇشىنى تاماملىغان.
ئاپتور ت مەھەللىدىكى تىل كۇرسىنى تۈگىتىپ ئۇيغۇرچە يېزىش ئوقۇشنى ئۆگەنگەن بىر سابىق ئوقۇغۇچىنى ت مەھەللىدە ئۇچۇرتۇپ زىيارەت قىلغاندا، ئۇ ئەينى چاغدا ئۆزى ئىشلەتكەن دەرسلىك كىتابىنى ئاپتورغا كۆرسەتكەن ئىدى. مەزكۇر دەرسلىك كىتاب بولسا 1983 - يىلى “شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى” ياش-ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنغان ئىكەن. بۇ دەرسلىك كىتابنى ئاپتورمۇ بالىلىق چاغلىرىدا ئۇيغۇرچە كونا يېزىق ئۆگىنىش ئۈچۈن ئىشلەتكەن نۇسخا بولۇپ، 2009 - يىلى ئوخشاش مەزگىلدە “شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى” دىكى باشلانغۇچ مەكتەپلەردە ئىشلىتىلىۋاتقان ئېلىپبە دەرسلىكىمۇ 1983 - يىلىدىكى بۇ نەشر نۇسخىسىدىن ئىبارەت.
يۇقىرىدا ئاپتور زىيارەت قىلغان ئوقۇغۇچى كۆرسەتكەن دەرسلىك كىتابتا، جۇڭگوغا ئالاقىدار بولغان دۆلەت گېربى، دۆلەت بايرىقى قاتارلىقلار تاجاۋۇزچىلارنىڭ بەلگىسى سۈپىتىدە بويىۋېتىلگەن. 2007 - يىلدىن باشلاپ ت مەھەللىسىدىكى ئۇيغۇر تىلى كۇرسى بۇ خىل كۆرۈنۈشلەر يوق بولغان ئا ئەپەندى تۈزگەن ئېلىپبە نى دەرسلىك قىلىپ ئىشلىتىشكە باشلىغان.
ئاپتور ئانا تىل ئۆگىنىش ئەھۋالىنى تەكشۈرۈش ئۈچۈن ت مەھەللىسى ئاھالىسىگە 100 دانە ئانكىت تارقاتقان. مەزكۇر ئانكىتنىڭ سول ئۈستى تەرىپىگە تەكشۈرۈلگۈچىنىڭ يېشى، ئوتتۇرىسىغا جىنسى ئايرىمىسى، ئوڭ ئۈستى تەرەپكە ئانكىت نومۇرى يېزىلىدىغان ئورۇنلار بېرىلگەن. ئانكىتلار يىغىۋېلىنغاندىن كېيىن ئىناۋەتلىك ئانكىتلارغا ئاپتور نومۇر قويۇپ، 18 ياشتىن 18) ياشمۇ ئىچىدە ( يۇغۇرلارنى چوڭلار گۇرۇپپىسى، 18 ياشتىن تۆۋەنلەرنى بالىلار گۇرۇپپىسى قىلىپ ئايرىغان. ئانكىت جەمىي 10 سوئالدىن تەركىب تاپقان بولۇپ، بارلىق سوئاللارنىڭ ئاستىغا كۆپ تاللاش مۇمكىنچىلىكى بار جاۋابلار سەپلەنگەن. بۇ خىل كوپ تاللاشقا مۇمكىن بولغان جاۋابلار ئارقىلىق ئاپتور ت مەھەللىسى ئاھالىسىنىڭ سۇبيېكتىپ چۈشەنچىلىرىنىڭ( تەپەككۇر قىلىش ۋە ئانالىز قىلىش ئۇسۇللىرىنى( كېلىش مەنبەسىنى بىلىشنى ئانكىت تەكشۈرۈشنىڭ قوشۇمچە مەقسىتى قىلغان.
ت مەھەللىسىدىكى 18 ياشتىن تۆۋەنلەرگە قارىتىلغان ئانكىت تەكشۈرۈشتىن، ئۇلارنىڭ ئۇيغۇر تىلى ئۆگىنىدىغان ئىككى سورۇنى بار ئىكەنلىكىنى بىلىۋالالايمىز. بۇ ئىككى سورۇن ئائىلە ۋە كۇلتۇر جەمىيىتىدىن ئىبارەت بولغان.
ئالدى بىلەن ئائىلە ئىچىدە ئاتا - ئانىسى ئىشلىتىدىغان تىل بالىغا بىۋاسىتە تەسىر قىلغان. يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان ئانكىتنىڭ 3، 4، 5، 8 - سوئاللار تىلغا ئالاقىدار. بالىلار گۇرۇپپىسىدىن يىغىپ ئېلىنغان ئىناۋەتلىك ئانكىت 36 دانە بولسىمۇ، كۆپ تاللاش ئىمكانىيىتى بېرىلگەنلىك سەۋەبىدىن، جاۋاب 36 دىن ئارتۇق بولغان. شۇ سەۋەبتىن ئانكىت تەكشۈرۈشتىن كەلگەن سانلىق مەلۇماتلارغا قارتا ئېھتىياجغا قاراپ چۈشەنچە بېرىمىز. ئالدى بىلەن بۇ 36 دانە ئانكىتتىكى سوئال 3، 4، 5 لەرنى كەلگەن نەتىجىسى بىلەن بىللە كۆرۈپ ئۆتمىز.

Elbilgin
17-12-17, 20:10
ئالدى بىلەن 3 - سوئالنىڭ ئەھۋالى تۆۋەندىكىچە.
3 - سوئال، ئۇيغۇر تىلىنى،
A. ياخشى سۆزلەيمەن 5) نەپەر(
B. يامان ئەمەس سۆزلەيمەن 27) نەپەر (
C. ئانچە سۆزلىيەلمەيمەن 1 )نەپەر (
D. پەقەتلا بىلمەيمەن 5 )نەپەر (
يۇقىرىدىكى سوئالنىڭ نەتىجىسىدىن كۆپ سانلىق بالىلارنىڭ ئۆزلىرىنىڭ ئۇيغۇر تىلى سەۋىيەسىگە قارتا ئىشەنچى بارلىقىنى كۆرۈۋالالايمىز. بۇنىڭ بىلەن قوشۇپ 4 ۋە 5-سوئاللارنىمۇ بىللە كۆرۈپ ئۆتەيلى.
4 - سوئال، ئۆيىڭىزدە قېرىنداشلىرىم بىلەن
A. پۈتۈنلەي ئۇيغۇر تىلىدا سۆزلىشىمەن) 2 نەپەر (
B. پۈتۈنلەي تۈرك تىلىدا سۆزلىشىمەن 15) نەپەر (
C. ئۇيغۇرچە ئارىلاشقان تۈرك تىلىدا سۆزلىشىمەن 14 )نەپەر (
D. تۈركچە ئارىلاشقان ئۇيغۇر تىلىدا سۆزلىشىمەن 10) نەپەر(

5 - سوئال، ئۇيغۇر دوستلىرىڭىز بىلەن ئالاقە قىلغاندا
A. پۈتۈنلەي ئۇيغۇر تىلىدا سۆزلىشىمەن3) نەپەر (
B. پۈتۈنلەي تۈرك تىلىدا سۆزلىشىمەن 16) نەپەر(
C. ئۇيغۇرچە ئارىلاشقان تۈرك تىلىدا سۆزلىشىمەن 11) نەپەر)
D. تۈركچە ئارىلاشقان ئۇيغۇر تىلىدا سۆزلىشىمەن 11) نەپەر(
يۇقىرىدىكى جاۋابلارنىڭ ئىچىدە، 4 - سوئالدىكى جاۋاب ب 15) نەپەر) بىلەن 5 - سوئالدىكى جاۋاب ب 16) نەپەر) گە ئاساسەن ت مەھەللىسى ئىچىدە تۈرك تىلىنىڭ ئاساسىي تىل سۈپىتىدە قوللىنىپ كېلىنىۋاتقانلىقىنى بىلەلەيمىز. لېكىن ئاپتورنىڭ كۆزىتىپ تەكشۈرۈشى بىلەن بىرلەشتۈرۈپ ئانكىتتىن كەلگەن نەتىجىنى يەنىمۇ ئىچكىرىلەپ ئانالىز قىلغاندا، دىققەت 4 ۋە 5- سوئاللارنىڭ C ۋە د جاۋابىغا مەركەزلىشىدۇ.
ئالدى بىلەن 4 - سوئالنىڭ C ۋە د جاۋابىنى كۆرۈپ ئۆتەيلى. جاۋاب C، يەنى، ئائىلە ئىچىدە ئۇيغۇرچە ئارىلاشقان تۈرك تىلىدا سۆزلەيمەن دېگەن تاللاش 14 نەپەر ئومۇمىي سان ( 36) نىڭ 38.9%نى ئىگىلىگەن. جاۋاب د 10 نەپەر بولۇپ 27.8% بولغان. سوئال 5 نىڭ جاۋابى C بىلەن د بولسا 11 نەپەر 30.6% بولغان. تۆۋەندە بىز بۇ نەتىجىلەرنى ئاپتورنىڭ ئەمەلىي كۆزىتىشى بىلەن بىرلەشتۈرۈپ كۆرۈپ ئۆتمىز.
ئاپتور تارقاتقان ئانكىتقا يېشى ۋە جىنسىي ئايرىمىسى تولدۇرۇش ئورنى بېرىلگەن بولسىمۇ، ئىسىم فامىلىسى يېزىش تەلەپ قىلىنمىغان. شۇنداق بولسىمۇ ئارىسىدا 15 نەپەر بالا ئىسمىنىمۇ يېزىپ تاپشۇرغان. بۇ 15 ئانكىتنىڭ نەتىجىسى بىلەن ئاپتور ئەمەلىيەتتە يۈز تۇرانە زىيارەت قىلىش ۋە كۆزىتىش ئارقىلىق ئېگە بولغان مەلۇماتلارنى سېلىشتۇرغاندا قىزىقارلىق نەتىجە كېلىپ چىققان. تۆۋەندە بۇنى ئەمىلى مىساللار بىلەن كۆرۈپ ئۆتمىز.
27 - نومۇرلۇق ئانكىتنى تولدۇرغىنى 10 ياشلىق قىز بالا بولۇپ)ئانكىت تەكشۈرۈش ئېلىپ بارغان 2008-يىلىدىكى شۇ مەزگىلدە(، بۇ يەردە ئۇنى م دەپ ئاتىدۇق. م نىڭ دادىسى شەرقى تۈركىستانىڭ قەشقەر شەھىرىدە تۇغۇلغان بولۇپ، ئانىسى ئۆزبېكىستاندا تۇغۇلغان ئۇيغۇر. م بولسا ئۆزبېكىستاندا تۇغۇلغان بولۇپ، ئىككى يىلنىڭ ئالدىدا، يەنە 2006 - يىلى ئائىلىسى بىلەن بىللە تۈركىيەگە كەلگەن ۋە ت مەھەللىسىگە ئورۇنلاشقان. يەنى، م تۇغۇلۇپ تۈركىيەگە كەلگۈچە ئۆزبېكىستاندا چوڭ بولغان.
ت مەھەللىسىدە بولسا، م نىڭ ئاتا - ئانىسى ئوي ئىچى سىرتىدا ئۇيغۇر تىلىدا سۆزلىشىدۇ. ئاتا بىلەن بالىلارنىڭ ئوتتۇرىسىدا بولسا ئاتا ئۇيغۇر تىلىدا، بالىلار ئۆزبېك تىلىدا، ئانا بىلەن بالىلار ئوتتۇرىسىدا بولسا ئۆزبېك تىلىنىلا ئىشلىتىپ كەلگەن. 2007 - يىلى 3 - ئايدا، ئاپتور ت مەھەللىسىدە تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىۋاتقان مەزگىلدە، م ۋە ئۇكىلىرى )ئايرىم - ئايرىم ھالدا 8، 5، 3 ياش بولۇپ ئۆزبېكىستاندا تۇغۇلغان( ئاپتور بىلەن پۈتۈنلەي ئۆزبېك تىلىدا سۆزلەشكەن ئىدى. شۇ يىلى 8 - ئايدا ئېلىپ بارغان ئىككىنچى قېتىملىق تەكشۈرۈش جەريانىدا، م ۋە ئۇنىڭ ئۇكىلىرى ئاپتور بىلەن سۆزلەشكەندە تۈركچە ئارىلاشقان ئۆزبېك تىلى ئىشلەتكەن. شۇنىڭدىن بىر يىل كېيىنكى 2008 - يىلنىڭ 8 - ئايدىكى 3 - قېتىملىق تەكشۈرۈش ۋاقتىغا كەلگەندە ئۆزبېك تىلى ئارىلاشمىغان ساپ تۈرك تىلىغا ئۆزگەرگەن ئىدى. يەنى، م ۋە ئۇكىلىرى ئۆزبېك تىلىنى تۈرك تىلىغا تېگىشكەن ئىدى. بۇ مەزگىلدە م نىڭ ئاتا-ئانىسى ئۆز - ئارا يەنىلا ئۇيغۇر تىلى ئىشلەتسىمۇ، بالىلار بىلەن بولغان پىكىر ئالماشتۇرۇشلار پۈتۈنلەي تۈرك تىلىغا ئۆزگەرگەن ئىدى.
ئەمما م نىڭ ئانكىتتىكى جاۋابىغا قارساق، 3 - سوئالنىڭ ئا جاۋابىغا ئا )ئۇيغۇر تىلىنى ياخشى سۆزلەيمەن( بىلەن ب )يامان ئەمەس سۆزلەيمەن( نى تەڭ تاللىغان ئىدى. يەنە، 4 ۋە 5 - سوئاللاردىمۇ ئا )پۈتۈنلەي ئۇيغۇر تىلىدا سۆزلىشىمەن( بىلەن )C ئۇيغۇرچە ئارىلاشقان تۈرك تىلىدا سۆزلىشىمەن( نى تەڭ تاللىغان ئىدى.
بۇ يەردە بىز م نىڭ جاۋابىنىڭ زىددىيەتلىك بولغانلىقىنى ھېس قىلمىز. بۇ توغرىلىق مۇنازىرە ئېلىپ بېرىشتىن بۇرۇن، ئانكىتتىكى 8 - سوئالنىڭ نەتىجىسىنى كۆرۈپ ئۆتەيلى.
8 - سوئال، ئۇيغۇر تىلىنى
A. شەرقى تۈركىستاندا ئائىلىدە قېرىنداشلىرىمدىن ئۆگەندىم 10) نەپەر(
B. تۈركىيەدە ئائىلىدە ئۆگەندىم 24) نەپەر(
C. دوستلىرىمدىن ئۆگەندىم 1) نەپەر(
D. كۇلتۇر جەمىيىتىدە ئۆگەندىم 2) نەپەر(
8 - سوئالدا، ب نى تاللىغانلار 24 نەپەر بولۇپ، ئومۇمىي سان (36) نىڭ 66.7% نى ئىگىلىگەن. ئۇنىڭدىن قالسا جاۋاب ئا 10 نەپەر 27.8% نى؛ د ئىككى نەپەر، 5.6% نى ئىگىلىگەن. بۇ ئانكىت نەتىجىسىدىن بالىلارنىڭ ئۇيغۇر تىلىنى ئاساسەن ئائىلىدە ئۆزلەشتۈرىدىغانلىقىنى بىلەلەيمىز. ئاپتورنىڭ ئەمەلىي تەكشۈرۈش نەتىجىسىدىن قارىغاندىمۇ، ئائىلە ئەزالىرىنىڭ ئۆيىدە ئۇيغۇر تىلىنى ئىشلىتىشىگە قاراپ بالىلارنىڭ ئۇيغۇر تىلى سەۋىيەسىمۇ پەرقلەنگەن.
ئائىلە ئىچىدە ئۇيغۇر تىلىنى ئىشلىتىش ئەمەلىيىتىگە قاراپ بالىلاردا كۆرۈلىدىغان تىل سەۋىيەسىدىكى پەرقنى، بىز تۆۋەندە تىلغا ئالغان يەنە بىر مىسال ئارقىلىق كۆرسىتىپ ئۆتمىز. يۇقىرىدىكى ئىسمى يېزىلغان 15 دانە ئانكىتنىڭ ئىچىدە ئۇ 9) ياش، ئوغۇل ( بىلەن ت 14) ياش، ئوغۇل( نىڭ ئانكىت نەتىجىسىنى سېلىشتۇرۇپ كۆرىمىز. ئۇ بولسا ئاتىسى ئۇيغۇر، ئانىسى تۈرك، ت نىڭ بولسا ئاتىسى تۈرك ئانىسى ئۇيغۇر. ئۇ بولسا 3 - سوئالغا جاۋاب ب )ئۇيغۇر تىلىنى يامان ئەمەس سۆزلەيمەن( نى تاللىغان بولسا، ت نىڭ جاۋابى د ) پەقەت سۆزلىيەلمەيمەن( بولغان. ئۇ نىڭ 4 - سوئالغا تاللىغان جاۋابى ئا )پۈتۈنلەي ئۇيغۇر تىلىدا سۆزلىشىمەن(بولغان بولسا، ت نىڭ تاللىشى بولسا ب )پۈتۈنلەي تۈرك تىلىدا سۆزلىشىمەن( بولغان. يەنە ت نىڭ ئانىسىنىڭ ئۇيغۇر بولۇشىغا قارىماي ت ئائىلە ئىچىدە تۈرك تىلىدىلا سۆزلىشىدىكەن.
يەنە، ئۇ نىڭ 5 – سوئال ) ئۇيغۇر دوستلىرىم بىلەن بولغان ئالاقىدە) غا تاللىغان جاۋابى ب ) ئۇيغۇرچە ئارىلاشقان تۈرك تىلىدا سۆزلىشىمەن( بىلەن د ) تۈركچە ئارىلاشقان ئۇيغۇر تىلىدا سۆزلىشىمەن( بولغان. بۇ يۇقىرىدىكى م نىڭ تاللىشى بىلەن ئوخشاش زىددىيەتلىك تاللاش بولغان. تەھلىلنى كەينىگە قويۇپ ت نىڭ تاللىشىنى كۆرسەك ت نىڭ 5 - سوئالدىكى تاللىشى ب ) پۈتۈنلەي تۈرك تىلىدا ئېلىپ بارمەن( بولغان بولۇپ، ئۇ ئائىلىدىمۇ، ت مەھەللىسىدىمۇ پۈتۈنلەي تۈرك تىلىلا ئىشلىتىدىغانلىقىنى ئېنىق ئىپادىلەيدۇ. ئەمەلىيەتتە ت بولسا ئاپتور بىلەن پاراڭلىشىپ باققان بولۇپ، ئۇنىڭ ئۇيغۇرچىسى بولسا تۈركچە ئارىلاشقان ئۇيغۇرچە بولۇپ، ئۆزى تاللىغان 3 - سوئالنىڭ جاۋابىدەك، ئۇيغۇرچىنى پۈتۈنلەي سۆزلىيەلمەيدىغان ھالەتتە ئەمەس بولسىمۇ، نېمە ئۈچۈن يەنە ئۇيغۇرچىنى پەقەت سۆزلىيەلمەيمەن دەپ تاللىغاندۇ؟
ت نىڭ 8 - سوئالغا تاللىغان جاۋابى بولسا د ) ئۇيغۇرچىنى كۇلتۇر جەمىيىتىدە ئۆگەندىم( بولۇپ، كۇلتۇر جەمىيىتىدىكى ئۇيغۇر تىلى كۇرسىغا قاتناشقان. يەنى، ت كۇلتۇر جەمىيىتىنىڭ ئۇيغۇر تىلى كۇرسىغا قاتنىشىۋاتقان مەزگىلىدە كۇلتۇر جەمىيىتىدە تۇرۇشلۇق سىياسىي پاناھلانغۇچىلار بىلەن ئۇچۇرۇشۇپ تۇرۇش پۇرسىتىدىمۇ بولغان دەپ ئويلاشقا بولىدۇ. ت بولسا ت مەھەللىسىدىكى ھېيت – ئايەمدىكى كوللېكتىپ پائالىيەتلەرگە تۈرك بولغان ئاتىسى قاتناشمىسىمۇ، مەھەللىسىدىكى ئۇيغۇر دوستلىرى بىلەن قاتنىشىش ئارقىلىق، ئۇيغۇر تىلىنى مەلۇم نىسبەتتە سۆزلەپ مەشىق قىلىدىغان پۇرسەتلەرگە ئېرىشكەن ئىدى.
بۇنىڭغا قارتا ئۇ نىڭ 8 - سوئالغا تاللىغان جاۋابى ئا بولۇپ، ئۇيغۇر تىلىنى شەرقى تۈركىستاندا قېرىنداشلىرىمدىن ئۆگەندىم دېگەن . بۇ يەردە ئەسكەرتىشكە تېگىشلىك بىر مەسىلە شۇكى، ئۇ نىڭ ئاتىسى ت مەھەللىسىدە تۇغۇلغان بولۇپ، ئۇ مۇ ت مەھەللىسىدە تۇغۇلغان. ئۇنداقتا ت مەھەللىسىدە تۇغۇلۇپ ئۆسكەن ئۇ نىڭ تاللىغان جاۋابىنى قانداق چۈشىنىش كېرەك؟ بۇنى بىز يۇقىرىدا تىلغا ئالغان م نىڭ جاۋابى بىلەن بىر تەكشىلىككە قويۇپ ئانالىز قىلىمىز.
م نىڭ 8 - سوئالغا تاللىغان جاۋابى ئا ) ئۇيغۇر تىلىنى شەرقى تۈركىستاندا ئائىلىدە قېرىنداشلىرىمدىن ئۆگەندىم( بىلەن س )دوستلىرىمدىن ئۆگەندىم( بولۇپ، كۆپ جاۋاب تاللىغان. م مۇ ئۇ غا ئوخشاش ئۇيغۇر تىلىنى شەرقى تۈركىستاندا ئائىلىدە قېرىنداشلىرىمدىن ئۆگەندىم دېگەن جاۋابنى تاللىغان. ئەمەلىيەتتە م بولسا ئۆزبېكىستاندا تۇغۇلغان بولۇپ، ئۇ دىن پەرقلىق ھالدا ئۆزبېك تىلى مۇھىتىدا چوڭ بولغان. ئوخشىمايدىغان تىل مۇھىتىدا تۇغۇلۇپ چوڭ بولغان بۇ ئىككىسىنىڭ تاللىغان جاۋابىنى ئۇلارنىڭ بەزى بىر كەچۈرمىشلىرى بىلەن بىرلەشتۈرۈپ ئانالىز قىلىشقا توغرا كېلىدۇ. ئۇ بولسا 7 يېشىدا ئاتىسى بىلەن بىللە شەرقى تۈركىستانغا بېرىپ 3 ئاي تۇرغان. يەنى ئۇ ئۆزى پۈتۈنلەي ئۇيغۇر تىلى مۇھىتىدا تۇرغان مەزگىلىدىكى كەچۈرمىشىنى جاۋاب قىلىپ تاللىغان ئىدى. تۈرك تىلى بىلەن ئۇيغۇر تىلىنىڭ پەرقى تۇنجى ئۇچراشقان كىشىگە نىسبەتەن چوڭ بولۇپ كۆرۈنسىمۇ، تۈرك بولسۇن ياكى ئۇيغۇر بولسۇن قارشى تەرەپنىڭ تىل مۇھىتىدا تۇرۇپ قالسا تىلى ئۆزگىرىپ كېتىدىغان ئەھۋال مەۋجۇت. بۇ پەقەت تۈرك تىلى بىلەن ئۇيغۇر تىلىدىلا كۆرۈلىدىغان ھادىسە بولۇپ قالماستىن، بارلىق تۈركىي تىللىق قوۋملار ئارىسىدا يۈز بېرىدىغان ھادىسە. ئاپتورمۇ بالىلىق چاغلىرىدا يازلىق تەتىلدە چارۋىچى قازاقلارنىڭ چېدىرىدا تۇرۇپ ئىككى ھەپتىدىن كېيىن قازاق تىلىدا سۆزلىشەلەيدىغان ھالەتكە يەتكەن كەچۈرمىشى بولغان. ئاپتور ئۆز بېشىدىن ئۆتكەن تەجرىبىلەرنى خۇلاسىلىگەندە، ئۇ مۇ ئۆز خاتىرىسىدە قالغان ئۇيغۇر تىلىنى ئەڭ ياخشى ئۆزلەشتۈرگەن ۋاقتىنى جاۋاب قىلىپ تاللىغان دەپ ئېيتالايدۇ. م نىڭ مىسالىمۇ بۇنى تەستىقلايدۇ.
م نىڭ ئاتىسى تۈركىيەگە پاناھلىق تىلەپ كېلىشتىن ئىلگىرى ئائىلىسىنى ئېلىپ ئۆزبېكىستاندىن يۇرتى قەشقەرگە يانغان، ۋە 5 ئايدىن كېيىن ئۆزبېكىستانغا قايتىپ، ناھايىتى تېزلا تۈركىيەگە پاناھلىققا كەلگەن. بۇنىڭدىن بىز ئۆزبېكىستاندا تۇغۇلۇپ ئۆسكەن م نىڭ پۈتۈنلەي ئۇيغۇر تىلى مۇھىتىدا تۇرغان كەچۈرمىشىنىڭ بولغانلىقىنى بىلىمىز. ھەمدە م گە نىسپەتەنمۇ ئۇنىڭ ئۇيغۇر تىلىنى ئۆزلەشتۈرگەن ۋاقتى شۇ 5 ئاي قەشقەردە تۇرغان مەزگىلى دېيەلەيمىز. يەنى، ئۇنىڭ جاۋاب س نىمۇ تەڭ تاللىغانلىقىنى ئانالىز قىلساق، م بەشىدىن كەچۈرگەن ئۈچ مۇھىت )ئۆزبېكىستان، ت مەھەللىسى ۋە شەرقى تۈركىستان( ئىچىدە، ئۆزبېكىستاندا ئۆزبېك تىلى ئىشلەتكەن بولسا، ت مەھەللىسىدە بولسا يۇقىرىدا ئاپتور كۆرسىتىپ ئۆتكەندەك دوستلىرى بىلەن تۈرك تىلىدىلا سۆزلىشىدىغانلىقىنى تىلغا ئېيتىپ ئۆتتۇق. شۇ سەۋەبتىن ئۇنىڭ “دوستلىرىم بىلەن ئۇيغۇر تىلىدا سۆزلىشىمەن” دېگىنى ئەمەلىيەتتە ئۆزىنىڭ خاتىرىسىدە ساقلىنىپ قالغان، شەرقى تۈركىستاندا تۇرغان مەزگىلىدىكى دوستلىرىنى كۆرسىتىدىغانلىقىنى بىلەلەيمىز. 8 - سوئالنىڭ جاۋابىغا ئا نى تاللىغان قالغان 9 بالىمۇ ھەممىسى ت مەھەللىسىدە تۇغۇلغان بولۇپ، زىيارەت تەكشۈرۈشتىن مەلۇم بولغان نەتىجىلەر بىلەن بىللە مۇھاكىمە قىلىپ كۆرگىنىمىزدە، ئۇلارنىڭ ھەممىسىنىڭ تاللىشىنىڭ شەرقى تۈركىستانغا بارغان ۋاقتىدىكى كەچۈرمىشىنى جاۋاب قىلىپ تاللىغان دېيەلەيمىز.
ئۇ بىلەن م نىڭ مىسالى ئۈستىدىن ئېلىپ بېرىلغان ئانالىزدىن، بىز بۇ ئىككىسىنىڭ پۈتۈنلەي ئۇيغۇر تىلى مۇھىتىدا تۇرۇپ ئۇيغۇر تىلى ئىشلەتكەن كەچۈرمىشىنىڭ بولغانلىقىنى بىلدۇق. شۇ سەۋەبتىن ئۇلار ئۆزىگە ئىشەنچ قىلغان ھالدا 3 - سوئالنىڭ جاۋابى سۈپىتىدە ب نى يەنى، ئۇيغۇر تىلىنى ئادەتتىكىچە سۆزلىيەلەيمەن دەپ تاللىغان. ئەمەلىيەتتە ئاپتور 2008 - يىلى 8 - ئايدا كۇلتۇر جەمىيىتىدە ئۇچۇرغان م گە ئۇيغۇر تىلىدا سۆز قىلغىنىدا، م ئاڭلىسىمۇ تولۇق چۈشىنەلمىگەن، ۋە بەرگەن جاۋابى پۈتۈنلەي تۈرك تىلىدا بولغان ئىدى. ۋە ئۇ مۇ مۇشۇنداق ئەھۋالدا ئىدى. ئەكسىچە ت بولسا ئاپتورنىڭ سوئالىغا تۈركچە ئارىلاشقان ئۇيغۇر تىلىدا جاۋاب بەرگەن ئىدى. قىسقىسى ت مەھەللىسىدىكى بالىلار تۈرك تىلى بىلەن ئۇيغۇر تىلىنىڭ پەرقىنى چۈشەنگۈدەك دەرىجىدە ئەمەس ئىدى. ئۇنداق بولسا ت مەھەللىسى ئاھالىسى تۈرك تىلى بىلە ئۇيغۇر تىلىنىڭ پەرقىنى قاچان چۈشىنىدىغاندۇ؟ تۆۋەندە بىز بۇ مەسىلىنى يۇقىرىدا تىلغا ئالغان ئانكىتتىكى 4 - ۋە 5 - سوئاللارنىڭ س ۋە د جاۋابى ئارقىلىق ئانالىز قىلىپ ئۆتمىز.

1-2 “خاتىرە” بولۇپ قالىدىغان تىلنىڭ پەرقى
تۈركىيەدە تۈرك تىلى تۈركچە” دېيىلسىمۇ، باشقا تۈركىي تىللار بىلەن بىلە تىلغا ئېلىنغاندا تۈركىيە تۈركچىسى” دەپ ئىپادە قىلىنىدۇ. بۇنىڭغا ئوخشاش ئۇيغۇر تىلى ئۇيغۇر تۈركچىسى، ئۆزبېك تىلى بولسا، ئۆزبېك تۈركچىسى دەپ ئىپادە قىلىنىدۇ.
ت مەھەللىسىدە 10 ياشتىن تۆۋەن بالىلارنىڭ ئۇيغۇر تىلى سەۋىيەسى، 10 ياشتىن يۇقىرى بولغان بالىلارغا سېلىشتۇرغاندا خېلىلا تۆۋەن. ت مەھەللىسىدىكى بالىلار ئاساسەن كۇلتۇر جەمىيىتىنىڭ ئۇيۇشتۇرغان ئۇيغۇر تىلى كۇرسىغا قاتنىشىپ ئوخشاش ۋاقىتتا باراۋەر ئۆگىنىش پۇرسىتىگە ئېگە بولسىمۇ، ئەمما ئۇيغۇر تىلىنى ئەڭ كۆپ ئىشلىتىپ مەشىق قىلىدىغان يەر، كۇلتۇر جەمىيىتىنىڭ يىغلىشى ۋە ياكى ت مەھەللىسىدە ئېلىپ بېرىلىدىغان ھېيت - بايراملاردىكى يىغىلىشلارغا، 10 ياشتىن تۆۋەن بالىلارنىڭ قاتنىشىش پۇرسىتى، شۇ ياشتىن يۇقىرى بالىلاردىن ئاز. ت70 ) مەھەللىنىڭ خەرىتىسىگە ئاساسەن رەت نومۇرى 70 بولغان ئائىلىدە ئولتۇرغۇچىنى كۆرسىتىدۇ( ئائىلىسىنىڭ چوڭ ئوغلى ئى بولسا، ئاپتور تۇنجى قېتىم ت مەھەللىسىگە تەكشۈرۈشكە كەلگەن 2007 - يىلى 16 ياشتا بولۇپ، ئۇيغۇر تىلىنى نورمال ئىشلىتەلەيدىغان سەۋىيەدە بولۇپ، تۈركچە ئارىلاشقان ئۇيغۇر تىلى ئىشلىتەتتى. ئەمما 2009 - يىلى 8 – ئايدىكى تەكشۈرۈشتە ئۇيغۇر تىلى سەۋىيەسى تېخىمۇ يۇقىرىلىغان بولۇپ، تۈركچە ئارىلاشمىغان ئۇيغۇر تىلىدا ئاپتور بىلەن پىكىر ئالماشتۇرغان ئىدى. ئى نىڭ ئۈچ سىڭلىسى بار بولۇپ، ئايرىم ئايرىم ھالدا، ئا 17 ياش؛ ئە 14 ياش ؛ ز 11 ياش -2009)يىل 8-ئايد)ا. چوڭ سىڭلىسى ئا نىڭ ئۇيغۇر تىلىنى نورمال سۆزلىشىگە سېلىشتۇرغاندا، ئوتتۇرانچى سىڭلىسى ئە بولسا ئۇيغۇرچىنى ئاڭلاپ چۈشەنسىمۇ، سۆزلىيەلمەيتتى. كىچىك سىڭلىسى ز بولسا ئۇيغۇر تىلىنى ئازراق ئاڭلاپ چۈشەنسىمۇ، تۈركچە چۈشەنچە بەرمىسە تولۇق چۈشەنگۈدەك دەرىجىدە ئەمەس ئىدى. ئوخشاش ئائىلىدە چوڭ بولغان بالىلارنىڭ ئۇيغۇر تىلى سەۋىيەسىدە نېمە ئۈچۈن بۇنداق پەرقلەر كېلىپ چىقىدىغاندۇ؟
ت مەھەللىسىدە بالىلارنىڭ ئۇيغۇر تىلى سەۋىيەسىنىڭ ئېشىپ بېرىشىغا كۆرۈنەرلىك ئالاقىسى بار بولغان ئامىل بولسا ئالدىدا، بىرىنچى ئەۋلاد كىشىلىرى تېخى ھايات بار بولغان ئائىلىلەردە بالىلار ئۇيغۇر تىلىنى تېز ئۆگىنىدۇ. بۇنىڭ سەۋەبى چوڭلار باللىرى ۋە نەۋرىلىرىگە ئۇيغۇر تىلى ئىشلىتىدىغانلىقى سەۋەب بولىدۇ.
يەنە، ت مەھەللە ئىچىدە، ئوغۇل بالىلارنىڭ ئۇيغۇر تىلى قىزلارغا قارىغاندا تېز چىقىدۇ. بۇنىڭ سەۋەبى، ت مەھەللىسىدە بولۇپ تۇرىدىغان كوللېكتىپ پائالىيەتلەرگە قاتنىشىش پۇرسىتى قىزلارغا قارىغاندا ئوغۇل بالىلارغا كۆپرەك بولۇشىدا. ئۇنىڭدىن باشقا مەھەللىدە سىياسىي پاناھلىق تىلەپ تۇرىدىغانلار ئاساسەن ئەركەك بولۇپ، مەھەللىدىكى ئوغۇل بالىلارغا ئۇلار بىلەن بىۋاسىتە ئۇيغۇر تىلىدا پاراڭلىشىش پۇرسىتىنىڭ بولۇشى بۇنىڭ يەنە بىر سەۋەبى ھېسابلىنىدۇ.
ت مەھەللىسىدە مەسچىتكە بېرىپ ناماز ئوقۇش، ياكى رامزان مەزگىلىدىكى ئىپتارغا چاقىرىش قاتارلىقلار مۇقىم بولۇپ تۇرىدىغان كوللېكتىپ پائالىيەتلەر ھېسابلىنىدۇ. بولۇپمۇ دىنىي تۈس ئالغان كوللېكتىپ پائالىيەتلەرگە، ئاياللارنىڭ قاتنىشىشى چەكلىمىلەرگە ئىگە بولغانلىق سەۋەبىدىن، قىزلار ئاساسەن قاتناشمايدۇ. بۇ خىلدىكى كوللېكتىپ پائالىيەتلەرگە قاتناشقۇچى ئاساسەن ت مەھەللە ئاھالىلىرى بولسىمۇ، ئىشلىتىدىغان تىلى ئاساسەن تۈركچە بولىدۇ. ئەمما ئۇيغۇر تىلى ئىشلىتىدىغان ئەھۋاللارمۇ مەۋجۇت. مەسىلەن سىياسىي پاناھلانغۇچىلار بار مەيداندا، ئۇلارنىڭ تۈرك تىلى سەۋىيەسى ناچار بولغاچقا، ئۇلار بىلەن ئۇچراشقان بالىلار ئۈچۈن، بۇ ئۇچۇرۇشۇش ئۆزلىرىنىڭ ئائىلە ۋە ئۇيغۇر تىلى كۇرسىدا ئۆگەنگەن ئۇيغۇرچىسىنى مەشىق قىلىدىغان ياخشى پۇرسەت بولىدۇ.
بۇ يەردە ئازراق كەينىگە يېنىپ، ئانكىت تەكشۈرۈشنىڭ 4، 5 - سوئاللارغا تولۇقلىما ئىزاھات بەرسەك، C ۋە د جاۋاب بولغان تۈركچە ئارىلاشقان ئۇيغۇر تىلى بىلەن ئۇيغۇرچە ئارىلاشقان تۈرك تىلى گە قارتا، بالىلارنىڭ تاللىشى ئۇلارنىڭ يېشى ۋە جىنسىغا ئاساسەن پەرقلىق تاللاش كېلىپ چىققان. ئەمەلىيەتتە 12 ياشتىن تۆۋەن بالىلار ئەگەر ت مەھەللىسىدە تۇغۇلغان ۋە شەرقى تۈركىستاندا تۇرۇپ باققان تەجرىبىسى بولمىسا، تۈرك تىلى بىلەن ئۇيغۇر تىلىنىڭ پەرقىنى چۈشەنمەيدۇ. يەنىمۇ كونكرېت قىلىپ ئېيتىپ ئۆتسەك، ئانكىت تەكشۈرۈشكە قاتناشقان 12 ياشتىن تۆۋەن بالىلارنىڭ، C ۋە د جاۋابنىڭ قايسىسىنى تاللاشتا پەرقىنى ئېنىق بىلىپ ئېلىپ بارغان تاللاش بولماستىن، ھېسسىي تاللاش دېيىشكە بولىدۇ. بۇنى يەنە ئانكىت تەكشۈرۈشتىكى ئەمەلىي مىساللاردىن كونكرېت كۆرۈپ ئۆتۈشكە توغرا كېلىدۇ.
يۇقىرىدا كۆرسىتىپ ئۆتكەن ئىسمى يېزىلغان ئانكىتلارنىڭ ئىچىدە ئىككى ئاكا ئۇكا بار بولۇپ، ئانكىت نومۇرى 29 بولغان 12 ياشلىق ئوغۇل ) بۇ يەردە 29 - نومۇر دەپ ئىسىم قويۇپ تۇرمىز( بىلەن 23-نومۇرلۇق 15 ياشلىق ئوغۇل 23)نومۇر دەپ تۇرمىز( دىن ئىبارەت. ئىنىسى 29 نىڭ 4 ۋە 5 - سوئالنىڭ جاۋابى سۈپىتىدە ئوخشاش جاۋاب د نى تاللىغان. يەنى( ئائىلىدە قېرىنداشلىرى بىلەن( مۇ ۋە ت مەھەللىسى ئىچىدە)دوستلىرى بىلەن( مۇ تۈركچە ئارىلاشقان ئۇيغۇر تىلىدا سۆزلىشىمەن دەپ تاللىغان. بۇنىڭغا نىسبەتەن ئاكىسى بولغان 23 بولسا 4 - سوئالغا ب نى؛ 5 - سوئالغا بولسا س نى تاللىغان. يەنى، 23 بولسا ئائىلىدە قېرىنداشلىرى بىلەن پۈتۈنلەي تۈرك تىلىدا سۆزلەشسىمۇ، ت مەھەلىدە دوستلىرى بىلەن ئۇيغۇرچە ئارىلاشقان تۈرك تىلىدا سۆزلىشىمەن دېگەن.
بۇ ئاكا - ئۇكىنىڭ مىسالدىن بىز 12 ياشلىق ئۇكىسىغا قارىغاندا 15 ياشلىق ئاكىسى تۈرك تىلى بىلەن ئۇيغۇر تىلىنىڭ پەرقىنى بىلگەن دەپ كۆرسىتىپ ئۆتەلەيمىز.
بۇنىڭغا ئوخشاش مىسالدىن يەنە بىرىنى ت70نىڭ ئۈچىنچى قىزى ز نىڭ ئانكىتىدىن كۆرۈپ ئۆتمىز. يۇقىرىدا كۆرسىتىپ ئۆتكۈنىمىزدەك ز مۇ ئانكىتقا ئوز ئىسمىنى يېزىپ تاپشۇرغان بولغاچقا، ئاپتور بىلىدىغان ز نىڭ ئائىلە ئەھۋالى بىلەن ئۇنىڭ تولدۇرغان ئانكىتىنىڭ ئەمەلىيىتىنى سېلىشتۇرۇپ ئۆتمىز.
ز بولسا 4 - سوئالغا جاۋاب س نى، 5 - سوئالغا د نى تاللىغان. يەنى، ز بولسا ئائىلىدە قېرىنداشلىرىم بىلەن ئۇيغۇرچە ئارىلاشقان تۈرك تىلىدا سۆزلىشىمەن دەپ، مەھەللىدە بولسا دوستلىرىم بىلەن تۈرك تىلى ئارىلاشقان ئۇيغۇر تىلىدا سۆزلىشىمەن دېگەن. ئەمما ئانكىت تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىلغان شۇ مەزگىلدە، ز نىڭ ئاپتور بىلەن ئېلىپ بارغان سۆھبىتىدىن مەلۇم بولغاندەك ئۇنىڭدا ئۇيغۇر تىلىنى ئاڭلاپ تولۇق چۈشەنگۈدەك سەۋىيە يوق ئىدى. ھەمدە ئائىلە ئىچىدىمۇ پۈتۈنلەي تۈرك تىلىدا سۆزلىشەتتى. بۇنىڭدىن بىز 10 ياشلىق ز نىڭ ئۇيغۇر تىلى بىلەن تۈرك تىلىنىڭ پەرقىنى تېخى بىلمەيدۇ دەپ بىلىمىز.
يۇقىرىدىكى ئانالىزلاردىن بىز ت مەھەللىسىدە 12 ياشتىن تۆۋەن بالىلارنىڭ تۈرك تىلى بىلەن ئۇيغۇر تىلىنىڭ پەرقىگە نىسبەتەن ئېنىق چۈشەنچىگە ئېگە ئەمەس ئىكەنلىكىنى بىلەلەيمىز. بولۇپمۇ ئانكىت تەكشۈرۈشنىڭ نەتىجىسى بۇنى ئېنىق ئىسپاتلاپ تۇرۇپتۇ. مەزكۇر بابنىڭ 1-1 سەھىپىسىدە تىلغا ئالغان م گە ئوخشاش، بىر قىسىم ئانكىت تولدۇرغۇچىلارنىڭ زىددىيەتلىك كوپ تاللاش ئېلىپ بارغانلىقىدىنمۇ، ئەمەلىيەتتە بالىلارنىڭ بۇ ئىككى يېقىن بولغان تىلنىڭ پەرقىنى بىلمىگەن ھالدا ئوخشاش تاللاشتا بولغان دەپ ئېيتالايمىز.
12 ياشتىن يۇغۇرى بالىلارنىڭ مىسالىدىن، ت مەھەللىسىدىكى مۇھىت ئىچىدە، بۇ خىل تىلدىكى پەرقنى بىلمەسلىك مەسىلىسىنىڭ ياشنىڭ چوڭىيىشىغا ئەگىشىپ تەبىئىي ھالدا ئوڭشىلىپ ماڭىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. باشقىچە قىلىپ ئېيتىپ ئۆتسەك، ت مەھەللىسىدە تىل ئاسسىمىلياتسىيەسىگە بولغان ئەندىشىلەر مەۋجۇت بولماستىن، ئۇيغۇر بالىلار تۇنجى تىلى تۈركچە بولۇپ چىقسىمۇ، ت مەھەللىسىدىكى رىتىملىق بولۇپ تۇرىدىغان كوللېكتىپ پائالىيەتلەرنى باشتىن كەچۈرگەچ يېڭى ئەۋلادلار تۈرك تىلى بىلەن ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئارىسىدىكى شۇ ئازراق پەرقىنى ياشنىڭ چوڭىيىشىغا ئەگىشىپ پەرقلەندۈرۈپ ئۆزلەشتۈرۈپ ماڭىدۇ، ۋە كېيىنكى ئەۋلادلارغا بۇ پەرقنى ئۆزلەشتۈرىدىغان مۇھىت ۋە مەيدان ھازىرلاپ بېرىدۇ.
قەيسەرىدىكى بۇ ئۇيغۇر توپلىمى ئۈستىدىن ئېلىپ بېرىلغان تەكشۈرۈشتىن بىز ئانا تىلنى ئەۋلادلارغا ۋارىسلىق قىلدۇرۇپ مېڭىشتا توپلامنىڭ مۇھىملىقىنى ئېنىق كۆرۈپ يېتىمىز. يەنە ت مەھەللىسىدە كېيىنكى ئەۋلادلار چوڭ مۇھىتنىڭ تەسىرى بىلەن كىچىكىدىن تۇنجى تىلى تۈركچە بولغان بولسىمۇ، ئايىلە ۋە دىئاسپورا توپلىمى ئىچىدىكى كىچىك مۇھىتنىڭ تەسىرى بىلەن تۈرك تىلىغا يېقىن تۇغقان بولغان ئۇيغۇر تىلىنىمۇ ئاستا – ئاستا ئۆزلەشتۈرۈپ ماڭىدىغانلىقىنى، يېشىنىڭ چوڭىيىشىغا ئەگىشىپ تۈرك تىلى بىلەن ئۇيغۇر تىلىنى پەرقلەندۈرۈشكە باشلايدىغانلىقى ۋە قۇرامىغا يەتكۈچە بولسا ئەسلى ئانا تىلى بولغان ئۇيغۇر تىلىنى ئۆزلەشتۈرىدىغانلىقىنى بىلدۇق.


خاتىمە
ھاياتلىق ئىلمى بىزگە تۈرلەرنىڭ ھاياتلىقىنى ساقلاش ئۈچۈن ئۆز ئەتراپىدىكى مۇھىتقا يارىشا ئۆزگىرىش ياسىشىنىڭ پەقەت فىزىئولوگىيەلىك ۋە بىئولوگىيەلىك مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ ئۇنى داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن ئېلىپ بارغان مۇھىتقا ماسلىشىش ھادىسىسى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ئىنسان ئۈچۈن تىل، مەۋجۇتلۇق ئۈچۈن ئېھتىياجلىق بولغان بىر قورالدىن باشقا نەرسە ئەمەس. بولۇپمۇ سەبىي بالا ئۈچۈن تىلنىڭ ئۈستقۇرۇلما جەھەتتىكى رولى ئەھمىيەتسىز بولۇپ، ئۇنى چۈشىنىش دەرىجىسىدە ئەمەس. شۇ سەۋەبتىن بالا ئۈچۈن قايسى تىل ئۆز ئېھتىياجىنى بەكرەك قاندۇرسا شۇنى ئۆزلەشتۈرىدۇ. ئەۋلادلارنىڭ ئانا تىل ئۆگىنىشىمۇ خۇددى شۇنداق بولۇپ، بالىلارمۇ سىرتقى مۇھىتقا ماسلىشىش ئۈچۈن دىققەت ئېتىبارى چوڭ مۇھىتنىڭ تىلنى ئۆگىنىشكە مەركەزلىشىپ، ئائىلە مۇھىتىدىن باشقا يەردە ئىشلەتمەيدىغان ئانا تىلدىن يىراقلىشىدۇ ۋە ئاسانلا ئۇنتۇيدۇ. شۇ سەۋەبتىن ئانا تىل ئۆگىنىش، ئوخشاش تىللىق ئىنسان توپلىمىنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا ئېھتىياجلىق بولىدۇ.
ئەگەر ئۇيغۇر دىئاسپوراسى ئۇيغۇر تىلىنى ئەۋلادلىرىغا ۋارىسلىق قىلدۇرۇش نىيىتى بولىدىكەن، چوقۇم توپلام ھالىتىنى شەكىللەندۈرۈش زۆرۈر. پەقەت توپلام بولغاندا توپلام ئىچىدە تىل ئۆگىنىش مۇھىتى بەرپا قىلىنسا، يەككە ئايىلە مۇھىتىدا بالىنىڭ “ئېھتىياجى بولمىغان” تىلنى زورلىغاندىن كۆپ ئۈنۈملۈك بولىدۇ.
كۆچمەن تەتقىقاتىدىن كەلگەن مەلۇماتلار شۇنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، دىئاسپورا ئۆزىنىڭ تىل ۋە كۇلتۇر ئەۋزەللىكىنى تولۇق جارى قىلدۇرۇشتا توپلام ھالىتى ھالقىلىق رول ئوينىغان. ئامېرىكىنى مىسال ئالغاندا ئامېرىكا جەمىيىتىدە بىر مەھەل غوۋغا كۆتۈرگەن “تاق كۇلتۇرلۇق” ئامېرىكا جەمىيىتى بەرپا قىلىشنى مەقسەت قىلغان پىچ – مەش نەزەرىيەسى ئاخىرغا كەلگەندە ئامېرىكا جەمىيىتىنىڭ كۆپ كۇلتۇر بولۇپ مەۋجۇت بولۇشىنى توسۇپ قالالمىغان. پىچ-مەش نەزەرىيەسى بىر خىل ئىدېئولوگىيە (ئامېرىكىچە قىممەت قارشىنى) ۋە بىر تىل(ئىنگلىزچە) نى ئومۇملاشتۇرۇش ئارقىلىق ھەر خىل ئېرىق ۋە ھەر خىل كۇلتۇردىن كەلگەن كۆچمەنلەرنى “بىر ئامېرىكا مىللىتى” ئىچىگە ئاسسىمىلياتسىيە قىلىشنى تەكىتلىسىمۇ ئەمما ھەر مىللەتنىڭ ئۆز توپلىمى بولغاچ، ئۇلارنىڭ ئۆز تىلى ۋە ئەن-ئەنلىرىنى داۋاملاشتۇرۇش ئىمكانىيىتىدىن توسۇپ قالالمىغان. ۋە يېڭى كەلگەنلەر ئۆز كۇلتۇر توپلىمىغا دامالىق تۈردە قوشۇلۇپ ئۇنى كۈچلەندۈرۈپ كەلگەن.
ئانا تىلنى قوغداش ئۈچۈن بۇنچىلىك ئەزۋەيلەش ھاجەتمۇ دېگەندە، ئەگەر ۋەتەن سىرتىدىكى ئۇيغۇرلار مىللىي مەۋجۇتلۇقىنى ساقلايمىز دەيدىكەن بۇ ھاجەت. ياراتقۇچى يالغۇز بىر ئادەم ئەلەيھىسسالام ئۈچۈن ئالدىدا پۈتۈن بىر دۇنيانى ياراتقان. بۇنىڭ سەۋەبى ئۇنىڭ ئەركىن ئازادە ياشىشى ئۈچۈن بىر يەر شارى يارىتىلغان ۋە يەر-شارىدا شۇ ئادەمگە كېرەكلىك ھاياتلىققا كېرەك ھەممە ئامىللارنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشى ئۈچۈن كۈن، كۈننىڭ يەر شارىغا يېقىن كېلىپ قېلىپ كۆيدۈرۈۋەتمەسلىكى ياكى يىراق كېتىپ قېلىپ يېتەرلىك ئىسسىقلىق بېرەلمەس بولۇپ قالماسلىقى ئۈچۈن ئۇنى تارتىپ تەڭشەپ تۇرىدىغان پۈتكۈل كائىنات يارىتىلغان. بىر تىلنى قوغداشمۇ ئۆزىگە چۇشلۇق شۇنداق كەڭ كۆلەملىك تەييارلىق كېرەك. ئەگەر بىز ھازىرغا قەدەر ۋەتەندە بار بولغان ئانا تىل مۇھىتىدىن ئۈمىد كۈتۈپ تۇرغان بولساق، خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ مۇھىتنىڭ پېيىنى پۈتۈن قىرقىپ بولدى. بۇ ھالەتتە بىزگە ۋەتەن سىرتىدا ئۇيغۇر دىئاسپوراسى ئانا تىلنى ساقلاشقا كېرەك بولغان مۇھىم ئامىللارنى چوقۇم ئۆز ئالدىغا ھازىرلىشى كېرەكلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى ئۇيغۇر دىئاسپورا توپلىمىنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشى ۋە تەرەققىي قىلىشى ئۈچۈن نېمە ئېھتىياجلىق بولسا شۇنى خىزمەتلىرىنىڭ باش نۇقتىسى قىلىشى كېرەككى ھەرگىز، ئۆز نىشان مەقسەتلىرىنى، ئۇ ھەتتا دۆلەت قۇرۇشنى مەقسەت قىلغان تەقدىردىمۇ دىئاسپورا توپلىمىغا مەجبۇرلاپ تاڭماسلىقى كېرەك. چۈنكى ئۇيغۇر دىئاسپورا توپلىمى بىرلىك ھالىتىگە كەلمىسە، ئۇيۇشمىسا، زورايمىسا ئانا تىلنى قوغدايمىز دەپ ئاۋارە بولۇشنىڭ ئەسلا ئەھمىيىتى يوق. ۋە كەلگۈسىدە ۋەتەن قۇرمىز دەپ ئاۋارە بولمىساقمۇ بولىدۇ. چۈنكى شۇ ۋەتەن قۇرۇلغۇچە ئۇيغۇرلارنىڭ نەسلى قۇرۇپ بولغان بولىدۇ. ئەگەر ۋەتەن بىز قولغا كەلتۈرمەكچى بولغان مول ھوسۇل دەپ قارىساق، ۋەتەن ئۈچۈن ئاتلانغانلار شۇ مول ھوسۇل ئېلىش ئۈچۈن تىكىلگەن مايسىلار بولىدۇ. ئەمما دىئاسپورا توپلىمى بولسا شۇ مايسىلار ئۆسۈپ يېتىلىشى كېرەك بولغان بوز يەر بولىدۇ. مول ھوسۇل ئالىمىز دەيدىكەنمىز شۇنىڭ ئۈچۈن ئالدىدا بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈش كېرەك.

http://jairo.nii.ac.jp/0156/00004359[1]