PDA

View Full Version : Saqlinish Xaraktérlik Tébabet we Psixika Saghlamliqi



Elbilgin
01-12-17, 17:18
Saqlinish Xaraktérlik Tébabet we Psixika Saghlamliqi

Memet Tash
2017-11-19



Kirish söz

Memet Imin Doxtur özining bir yazmisida, psixika ajizliq eger psixika mesililirini keltürüp chiqarsa hemde u waqtida bir terep qilinmay éghirlisa, rohi késelge aylinidighanliqini tilgha alghan. Men bügün bu yerde psixika ajizliqining kélip chiqish sewebi, we shuninggha qarta psixikini saghlamlashturush yollirini özümning chüshenchem boyiche sözlep ötimen. Bu noqul öz kespimdin yene jem’iyetshunasliqtin we özümning shexsi sergüzeshtlirimdin alghan tesiratlirim bolup, tébbiy ilim we psixika ilmi méning bu tesirat we qarashlirimni qanchilik asas bilen temin étidu bilmeymen. Shu sewebtin buni bir uchur süpitide paydilinishinglarni ümid qilimen.

Jem’iyetshunasliq insanlar topi we shu toptiki ezalirining öz-ara munasiwetlirini özining tetqiqat obyékti qilidu. Mundaqche éytqanda jem’iyetshunasliq insanning sirtqi dunya bilen bolghan munasiwitini tetqiqat obyékti qilidu. Psixika bolsa insaning ichki dunyasigha xas bolup, jem’iyetshunasliq tetqiqati bilen bir katégoriyede emestek körünidu. Undaqta ularni baghlash mumkinchiliki barmu? Elwette bar déyeleymiz. Shuningdin bir misal keltürsem, Insan toplam bilen yashaydu we bu toplamdiki insanlarning ortaq xususiyetliri ularni bir-birige tutashturup turidu. Bu toplamlarni biz hazir millet dep ataymiz. Emdi psixikidin söz achqanda psixika her insangha xas bolsimu, emma her millet ezalirining bezi bir ortaq xususiyetke ége psixika hadisilirimu mewjut. Buni biz milliy psixika désekmu artuq ketmeydu. Psixika tughma bolmaydu, u insan tughulghandin kéyin, öz etrapidiki insanlar we obyéktip muhitning tesiride yétilidu. Mesilen Es’et Sulayman özining “özlük we kimlik” namliq kitabida Shimaliy Yawropadiki uzun qish bilen shu yerdiki kishilerde bolidighan mijez xaraktéridiki soghuqluqni we shuningdek kishilik munasiwettiki soghuqluqni bille tilgha alidu. Men özüm yashighan Yaponiyede bolsa Yaponiyeliklerning özini kemsitish rohi intayin éghir. Emma ular bu xil özini töwen körüsh tuyghusini kichik pé’illiqning ipadisi dep qaraydu, we buni kishilik munasiwetning asasi qilidu. Bu xildiki ortaqliqqa ige milliy psixikining kélip chiqishi jughrapiyelik shara’it bilen orup-adet we kulturning tesiridin bolidu. Yétilgen insan bilen yétiliwatqan balining psixikisigha tesir qilidighan ishlar körünüshte oxshimisimu, mahiyettin oxshash, yene kallidin ötmeslik mesiliside oxshash bolidu. Mesilen yéshigha toshqanlargha tesir qilidighan amillar bolsa ezeldin kön’gen, özleshtürgen idiyeler, kön’gen adetlerge özgirish yasaydighan hadisilerni qobul qilish jeryanidiki öz psixikisidiki qarshiliq, psixikining égiz-pes bolushigha seweb bolidu. Bu yerde bizning psixikimizdiki normalsizliqlarni sözligende chonglar bilen terbiyediki balilar ayrip analiz qilinishi kérek. Bu chonglargha nisbeten öz psixikisini qandaq tengsheshni chüshendürse, balilarning normal psixikisini qandaq yétildürüsh yolini körsitidu. Buni töwende ikki bölümge ayrip, birinchi bölümde bolsa chonglar heqqide, ikkinchi bölümide bolsa balilar heqqide toxtilimen.

Birinchi bölüm: Chonglarning Psixika saghlamliqi heqqide

1.Bilimni özige ishlitish

Psixika her kishige xas bolup, eger psixikida bére mesile körülse, shu insanning özining tirishchanliqi bu xildiki psixika mesililirini hel qilishta muhim rol oynaydu. Yene ochiqini éytqanda insan özide mewjut bolghan psixikiliq mesililerni yenila özi dawalishi kérek. Méditsinada saqlinish xaraktérlik dawalash bir xil muhim bolghan dawalash bolup, emeliyette bu késel bolushning aldini élish we bu toghriliq saghlamliq bilimlirini keng teshwiq qilip, kishilerning yémek-ichmek, we turmush adetlirini özgertish arqiliq késel bolushning aldini élishtin ibaret. Mesilen tamaka chekken insanlar ichide hayatidin yashla ayrilidighanlar bar bolsa, uzun ömür köridighanlarmu uchraydu. Tamakining nepes yoli, bolupmu öpkige keltüridighan ziyini eng chong bolsimu, emma tamakining eng chong xetiri emeliyette u katalizatorluq rolini oynap, insan giriptar bolghan her qandaq késelni texmu éghirlashturush rolini öteydu. Shu sewebtin eger sizde di’abit késili bolsa, tamaka chekmigen ademge qarighanda chekken sizdiki di’abit késili nahayiti éghir bolidu. Biz özimizni késel bolmaymiz déyelmeymiz. Emma tamaka chekmise, tekken késel éghirliship ketmeydighanliqini éniq déyeleymiz. Shu sewebtin bu xil nachar turmush adetlirining ziyinini keng teshwiq qilish arqiliq késel bolushning aldini élish emeliyette nahayiti yaxshi bir xil dawalash usulidur.

Emdi psixika mesililirige kelsek, saqlinish xaraktérlik dawalash texmu muhim orunda turidu. Bu eng muhimi ilmi telim terbiye bolup, insangha kichikidin özige saghlam rohi-keypiyat yétildürüsh arqiliq psixikisining ajiz yétilishining aldini élishni körsitidu. Bu yerde insan özini bilishi, özidiki ajizliqlarni her waqit éniq tonushi we uni özgertishke qadir bolush kérek.

Emdi bu qétimqi söhbetning témisi bolghan, bilmeslik késili dégen bu temini körgen chéghingizda kallingizda buninggha bir chong so’alning tughulidighanliqigha ishinimen. Bundaq bir késelning ismi bolup baqqanliqini shexsen özüm bilmeymen. Méditsina kespidin bundaq bir késelning barliqini körsetsimu belkim u eqli iqtidari ajiz insanlargha qaritilghan bolushi kérek. Emma ösüp yétilishi normal, eqli-iqtidari jayda insanlardimu bilmeslik késili mewjutmu?
Awamda “eqil-iqtidari ajiz” déyilse tughma eqli iqtidari ajiz kishilerni köz aldigha keltüridu. Bu en’eniwi chüshenche boyiche toghra bolsimu, emma bir nersini éniq bilishimiz kérekki, insan tughulushida normal bolsun bolmisun, uning eqli iqtidari kéyinki muhit we terbiyedin yétilidu. Bu yerdiki perq tughma eqli iqtidari ajiz insanlar tughulghandin kéyin obyéktip muhittin uchur qobul qilishi we analiz qilishi normal insanlargha qarighanda ajiz yaki pütünley yoq bolidu. Emdi bu yerde biz normal insanlarni közde tutsaq eger bir insan normal turupmu we ösüp yétilgen muhittin yéterlik ilim we terbiye élipmu özini chüshinishke qadir bolmisa, psixikisini tengshiyelmise, kishilik munasiwette bir xilliqni saqliyalmisa, mana bu bügünki léksiyede sözlimekchi bolghan bilmeslik késilidur.
Bolupmu bilim qurulmisi shunche yuqiri Doktorluq yaki ölima unwani bar, alim derijilik bezi-bir ziyaliylirimizning bezide bizni yaqa chishleshke mejbur qilidighan xuy-peyli we söz-heriketlirini körüp we anglap turimiz. Shu bir qisim nachar mijezlik ziyaliylar seweblik, shunche bilim igilepmu adem bolmisa uqmisimu bolghudek dégen köz qarashlarning otturigha chiqishigha seweb bolmaqta. Undaq bolsa ilim bilen adimiylikning munasiwiti yoqmu? Eger men bu yerde ilim igilepmu adimiylikte yüksilish bolmisa uni hergiz ilimdin körmeymen. Dewrimizde, bolupmu tereqqiy qiliwatqan ellerdiki terbiye bolsa, ilim igilesh jan béqish üchün dégen teshwiqat asasida bolmaqta. Bundaq idiyede ösüp yétilgen insanlar alghan terbiyelerni nahayiti az özige özleshtüridu. Emeliyette bilim élish yaxshi xizmet tépip jan béqishtin bashqa texmu muhimi alghan her bir uchur we igiligen her bir ilimni öz wujudigha tetbiqlash, shu arqiliq öz rohiyitini yükseldürüsh we égiz-pes psixikisini tengshesh, mana bu ilim bilen insanning munasiwiti bolushi kérek. Eger bir insan aliy bilim yurtlirida bilim igilep, emma u bilimni xizmetkila ishlitip özige özleshtürmise, yene özini chüshinishke ishletmise, bundaq insanlar özning psixikisini tengsheshke intayin ajiz kélidu. Buning sewebi ular özlirini chüshinishke urunup baqmighan, özni chüshenmeydu. Bundaq insanlar özining ögen’gen bilimliri, alghan unwanliri, ishligen orunliri bilen özini bahalap, özni mukemmel insan hésablaydu we özidin bashqa hemme insan mukemmel emes körünidu. Shu sewebtin mukemmel bolmighan insanlardin kelgen tenqidi pozitsiyelerni qobul qilalmaydu we chichangshiydu, we kishilik munasiwiti her da’im krizis ichide ötidu.

2.Özini chüshinish we özgertish

Omumen éytqanda bilimi yuqiri insanlarning sapasimu nisbeten yuqiri bolidu. Emma bezi bir insanlar yuqiri melumatliq bolmisimu her da’im etraptikilerning hörmiti ichide yashaydu. Emma bezi insanlar bolsa pütünley buning eksiche yughuri melumatliq emma kishilerning nezirdin chüshken bolidu. Bu yerdiki tüp seweb terbiyening mezmunida we uni her insan qanchilik özleshtürgenlikide. Ilmini öz wujudimizgha tetbiqlash intayin muhim bolup, bu bizning psixikimizning tengpung ichide turushida yadroluq rolini oynaydu. Insan mukemmel bolmaydu. Bolupmu dingha ishinidighan, özining qarshisida mutleq we mukemmel bir yaratquchining barliqini étirap qilidighan insanlar buni texmu éniq hés qiliduki, yaratquchigha sélishturghanda héchqandaq insan mukemmel emes.
Gherb döletliride kishilik xaraktérining yétilishige nahayiti ehmiyet bérilidu. Bularning balilirigha béridighan terbiyesi “özüng bol” déyish, hergiz öginip Éynishtéyn bol yaki dadang bol démeydu. Xuddi <<dinni qandaq chüshinish kérek >> dégen yazmida tilgha élin’ghandek, insan yalghuz yaritilidu. Her bir tende birdin roh her tende birdin kalla bar. Eger bu yerde her insanning xasliqi tekitlenmise idi. Belkim insanlar anidin tughulmay bére zawutta yaki étizliqta bughdaydek térip ichi téshi bir xilla yaritilsa belkim yaratquchigha téximu asan bolghan bolghiytti. Her shey’ining yartilishining seweb netijisi bolghinidek, insanning yekke ve xas xususiyet bilen yartilishiningmu özige yarisha birer siri bolushi mumkin. Her insaning özi üstide oylinishi özni bilishtiki heriket nishani bolushi kérek. Mesilen, Men néme üchün yaritildim, men Xristi’an emes, Indi’an emes, Emet emes, Semet emes, Yüz yil ilgiriki yaki yüz yil kéyinmu emes, del hazirqi waqittiki Uyghurning pushti Memet bolup yaritilishimda néme sir bar dep so’al sorash aditini yétildürüshi, we bu so’allargha jawab izdishi kérek. Insanning özi toghrisida bilishi qanche az bolsa, shu insanning psixikisi shunche yétilmigen, zerbige taqabil turush immunitét küchi shunche töwen bolidu. Bu yerdiki özini bilish addiy qilip éytqanda bilim élish, özige tetbiqlash, psixikisini tengshesh jeryani arqiliq tamamlinidu.
Men psixika oqumighan, emma özüm toghriliq köp oylinimen. kichikimdin men hakawur, ichi yaman, körelmes bashqilarning mendin artuq yérini körsem ichim qizip chidiyalmaydighan insan idim. Qisqisi eger shu péti chong bolghan bolsam özümning hazir qandaq yerde qandaq bir insan bolup yashawatqanliqimni perez qilalmayttim. 14 yash waqtim idi. Bu kün zadi ésimdin chiqmaydu. Bir küni mektepke kétiwétip tuyuqsiz kallamda chaqmaq chaqqandek boldi. Men bundaq kétiwersem bolmaydu, bügündin bashlap özgirimen dep shu yerde özümge wede berdim. Qilghan tunji ishim tamaka tashlash boluptu. Belkim ishenmeysiler men tamakini chong akamning keynide yürüp 5 yéshimdin bashlap chekken idim. Tamaka tashlash ishim xélila teske toxtidi. Her qétim xumar tutqanda kanaylirim qichiship aram bermeytti. Emma ching turdum her qétim xumar tutup tamaka ésimge kelsila: “chida” dep özümning béshimni qattiq noquyttim. Texminen uch aydin kéyin tamakidin qutuldum. Hazir tamakining puriqini purisamla alte künlük yerge qachimen. Uningdin kéyin qilghan ishim heset qilidighan, hakawurluq qilidighan ishqilip bizge bérilgen terbiyelerde natoghra ish-heriket dep qaralghan ishlarni rehimdin tazilash boluptu. Adem özide shu kemchillikning barliqini heqiqiy tonup yetse özi tüzgen qa’idilerge emel qilsila shu kemchilliklerni tazilash teske chüshmeydiken.
Néme üchün 14 yéshimgha kelgende mende bundaq özgirish boldi? Néme manga tesir qildi, buni hazirmu bilmeymen. Emma éniq bir nerse bolsa kitabni köp oquyttim, we özüm toghrisida köp oylinattim. Belkim shuning tesiri bar dep oylaymen. Men shexsen özüm insanning mijez xulqi özgermeydu dése ishenmeymen. Chünki men özüm mijez-xulqumni özgertken birimen.
Ögen’gen emili bilimni özleshtürüp öz psixikimizdiki égiz peslikni tengshesh tamamen mumkin bolup, buni men yene bir emili misal bilen sözlep otimen. 2016-yilning aldinqi yérim yil ichide men mashina heydewétip aldi keyni uch qétim qatnash hadisisige uchurdum. Axirqi qétimqisida mashinam mijilip özüm aman qalghan bolsammu, shundin kéyin qorsiqim qattiq mujup aghrishlardin qutulalmidim. Doxturgha köründüm we chiqarghan di’agnoz, “post traumatic stress” boldi. Bu Amérika eskerliri Iraq we afghanistan urushidin qaytqanlarda köp körülidighan psixik késelliki bolup, qattiq rohi bésimdin kélip chiqidiken we dawalash uzungha sozulidiken. Doxturning mesliheti boyiche tinchlandurghuchi dora ichkech bu xil késelge giriptar bolghanlar yighilip öz-ara derini tökidighan sorunlargha bérip ularning pa’aliyetlirige qatnashtim. Emma ünümi yuqiri bolmidi. Qatnash weqesi ésimge kelsila qorsiqim qattiq mujup aghriytti. Mashina heydigende xuddi keynimdin biri kélip héli soqidighandek teshwish ichide toxtimay arqini körsetküch eynekke esebiylerche qarap diqqitim chéchilatti. Keypiyatimdiki nacharliq axiri a’ile ezalirimghimu tesir qilishqa bashlidi. Ayalimgha sewebsiz achchiqlaydighan, balilirim azraq sewenlik ötküzüp qoysa warqirap jarqiraydighan bolup qalghan idim. Bir küni 7 yashliq qizim yénimda olturup tuyuqsiz yighlap ketti. Sewebini soridim. Qizim yighlap turup: “siz bek uzun boldi külmeydighan bolup kettingiz. Men qiziqchiliq qilip méni da’im küldüridighan dadamni séghindim. Qachan shundaq külüp yüridighan bolisiz” dédi. Qizimning sözi manga bekla tesir qildi. Men külmeydighan bolup qalghanliqimnimu hés qilmaydighan bolup qéliptikenmen. Shundin kéyin özümge di’agnoz qoyup özümni özüm dawalap baqmaqchi boldum. Özümde körülüwatqan ehwallarni analiz qilip baqtim. Méni teshwishke séliwatqan ikki xil ehwal mewjut bolghanken. Biri mashina heydewatqanda qatnash hadisisige uchrashtin ensiresh, yene biri bolsa ötmüshte bolghan qatnash weqesini ésimge sélip özümni parakende qilish we qorsiqimning aghriqining qozghilishigha seweb bolush iken. Bu seweblerni yekünlep chiqqandin kéyin uning kallamdin yoqlishi heqqide özüm bilen söhbet ötküzdüm. Qachan qeyerde yene qatnash weqesi bolushi u bir ghayib ish bolup, mashinamda manga aldin signal béridighan eswab bolmighan ehwalda méning bu ensirishim bihude iken. Chünki özüm bilishke qadir bolmighan ghayib üstidin oylinish we höküm chiqirip shu hökümdin özümni ensiritish melum jehettin esli yaratquchighila xas bolghan ghayib üstidin höküm chiqirishqa yéteklep shérik keltürüshke chétilidiken. Shu sewebtin bu toghrisida oylinishni kallamdin chiqirip uni yaratquchi Allaning ilikige tapshurup, bu ensireshni toxtitishim kérek iken. Emdi ötmüsh bolghan ishni qayta eslep hazir we kelgüsimni nabut qilish ehmiyetsiz iken. Bolupmu bundaq chaghda texmu köp waqtimni balilirimning xushalliqi üchün serp qilishim kérek iken. Shundin kéyin öz rohi keypiyatimni tengsheshni doxtur we dorigha tashlap bermey özüm kontrol qilishqa tirishtim. Bashta yenila ünümi dégendek bolmidi. Chünki xuddi biri béshingiz üstide kaltek pulanglatsa tegmeslikini bilip turupmu ixtiyarsiz özingizni élip qachqandek bedende bolghan shertlik réfléks psixikingizgha ornap ketken shey’ini derhal chiqiriwétishke tosqunluq qilidiken. Emma aridin yene yérim yil ötkendin kéyin bu turmushum normalgha qaytti désemmu bolidu. Mashina heydisem diqqitimni köz aldimgha merkezleshtürüp arqini körsetküch eynekke esebiylerche qaraydighan ishni tashlidim. Qatnash weqesi ésimge kélishi bilenla diqqitimni bashqa ishlargha qaritidighan boldum. Shundaq qilip umu zériktimu kallamgha anche kelmeydighan boldi. Balilirim bilen bolghan munasiwetmu eslige qaytti. Chünki prinsipim bilen ish qilishqa qaytqan idim.

3. Rohiyitingizni hör tutung

Muhajirettiki insanlarda muhit özgirishtin psixik késellikige giriptar bolush nisbitining yuqiri bolushi, omumen etrap qilinidighan mesile bolup, tereqqiy qilghan ellerde yéngi kelgen köchmenlerge ularning shu jem’iyetke baldurraq özlishishi üchün yétekchilik qilidighan dölet yaki jem’iyet derijilik organlar mewjut. Bu yene bir jehettin bu xil özleshmeslik köpiyiwerse u jem’iyet muqimsizliqini keltürüp chiqiridighan selbiy amil bolup qalidighanliqi üchündur. Bolupmu En’gliyede tughulup ösken hemde shu yerde ma’arip terbiyesi körgen bezi ikkinchi ewlad Pakistan yashlirining özni öltürüwélish xaraktérlik partlitish weqelirini keltürüp chiqishi Yawropa we Amérika jem’iyitini bu jehettin texmu oylandurushqa mejbur qiliwatidu. Emdi bizning Türkiyege yerleshken we yerlishiwatqan uyghurlirimizning arisidimu bundaq ashqunluqning tesiri bilen psixik qiyinchiliqida qalghan Uyghur yashliri we ata-anilarning hékayisini anglawatimiz. Men bu yerde ular üstide toxtalmaymen. Peqet uzun yillar ilgiri özümning béshidin otken bir misalni siler bilen ortaqlishimen.
Aliy mektepte oquwatqan mezgilde bir küni etigende bir qiz sawaqdishim méni izdep yataq binasi aldigha kéliptu. Közliri qizirip olturushup, éghiz burnini qorqqaq qaplap kétiptu. “ Tash, palanchi méni eger yaghliq artmay, namaz oqumay yürsingiz dozaxqa kirsiz deydu. Men ezeldin mushundaq chong bolghan, namaz oqup yaghliq artip chong bolghan insan emesmen. Emma hazir palanchining gépini anglap qattiq qorqup kétip barmen. Men rastinila dozaxqa kiremdim?” dep titrep turatti. Sinipimizda Qeshqerlik bir qiz sawaqdishimiz bar idi. Kélishken nahayiti pakiz chiray Özini yögep yüridighan dingha ixlasmen qiz idi. Bu dindar sawaqdishimning bashqa qizlargha dinni qandaq chüshendürgenlikini men bilmeymen. Emma, Uning tesiri bilen sinipimizda bir qanche qizlar yaghliq artip özni yögep yüridighan bolghan idi. Shuning bilen teng bu özgirishke könelmey, hem néme qilishini bilmey éghir rohi bésim ichide qalghanlarmu bar idi. Men méni izdep kelgen sawaqdishimgha bir insanning dozaxqa yaki jennetke kirishini yene bir insanning belgiliyelmeydighanliqini, uni peqet yaratquchi Alla ölgen her insanni özi qayta tirildürülüp öz dergahida höküm chiqiridighanliqini, yaxshi niyetlik bir insandin bolushning eng muhimliqini dep özümning bilishiche chüshenche berdim. bu sawaqdishim derskimu birer aydek toluq chiqmidi, qorqunch uning psixikisigha intayin éghir tesir qilghan idi. Kéyin méning chüshendürüshlirimni qobul qilghanliqini dep rehmetmu éytti. Men shundin kéyin ögen’gen bilimni özleshtürüshning psixikining normalliqigha neqeder muhimliqini hés qildim.
Bilim igilep bir diplom élip yaxshiraq xizmet tépip yashashningla koyda bolush, ademni ilimning mahiyitidin yiraq qilidu, we ilimni jan béqishning wasitisi qiliwélip, ilim élishning emeliyette özini bilishning we shu arqiliq rohini yükseldürüshni we shuningdek rohi saghlamliqqa yétishning wasitisi ikenlikini bilmeslikke yüzlendüridu.
Insan üchün alghan uchurlarni özige tetbiqlash, özleshtürüsh binormal psixika adetlirini özgertishning eng yaxshi usuli. Bizning sezgü ezalirimiz obyéktip dunyadin her küni nurghun uchurlarni qobul qilip turidu. Bu uchurlarni toghra bir terep qilishimiz, özimizni yükseldürüshte intayin muhim. Emma biz köpinche hallarda nurghun uchurlarni özimizge tetbiqlap analiz qilmayla, yaki xatire ambirigha tashlaymiz, yaki xatirimizdin öchürüwétimiz. Men özümge tesir qilghan we hazirghiche kallamda qalghan bir misalni tilgha élip otimen. Aliy mektepke barghanda qiyinchiliqta qalghan bir qiz sawaqdishimgha köp yardemlerni qildim. Emma men bir kichikkine yardemge éhtiyajliq bolghanda u sawaqdishim yardem qolini sozushni ret qildi. Men shu yerde men sizge shunche köp yardemlerni qilsam, emdi manga bunchilik ishni qilip bérelmemsiz dep waysidim. U sawaqdishim: “ oghul bala dégen qilghan ishidin minnet qilmaydu. Shunga sizmu undaq minnet qilip ketmeng” dédi yüzümgila. Men turupla qaldim. Kitablarda minglarche qétim “minnet” dégen sözni oqughan we uning menisini bilsemmu emma uni özümge tetbiqlap baqmighan ikenmen. Yene men bir minnet qilidighan insanmu emesmu dep oylinip baqmighan ikenmen. Bu qiz sawaqdishimning shu gépidin kéyin men özümning téxi “minnet qilmaydighan” insanlarning katégoriyeside emes ikenlikimni bildim. Shu özümde bar bolghan minnet qilish psixikisining sewebidin bashqilargha aktip yardem qilip shuninggha yarisha rehmet–teshekkür anglimighinimda bölekchila rahetsizlinishni chüshen’gendek boldum. Shundin kéyin xalisane qilghan her ishim üchün “Alla rizasi” üchün qildim dep minnet qilmaydighan boldum. Hemde “Alla rizasi” üchün qilghan her ishimdin könglüm rahet tapidighan boldi. Men emeliyettimu özüm uzun waqit serp qilip aran özleshtürgen “minnet qilmasliq” pirinsipini téxighiche qobul qilalmaywatqan oqumushluq ziyaliylarni hélihem körüp turmen. Omum üchün jénini mélini atighan, peqet Alla rizasi üchün dep ish yürgüzüwatqan bu insanlar waqti kelgende özgilerning meyli yaxshi niyette bolsun we yaki hesettin gherezlik bolsun uning qiliwatqan ishliridin guman qilsa gep tarqatsa, “alla rizasi” üchün ish qiliwatqan bu insan ghezeplinip köpüp, rohi keypiyatini égiz-pes qiliwalidu. Bu emeliyette téni quramigha yétip gödekliktin qutulghan, emma psixikisi bolsa teng qedemde yétilmey gödek péti qalghanliqtin, psixikisi kötirishchan emes ajiz bolup qalghanliqning ipadisi hésablinidu. Eger bir insan “Alla rizasi” üchün dep turup yene özgilerning tenqidlirige pisent qilip yürse, u chaghda u insan aldida özining niyitidin gumanlinip baqsa bolidu. Chünki u chaghda qiliwatqan ishliri yaki heqiqiy türde“ Alla rizasi” üchün emes, shexsi gherez arilashqan; yaki bolmisa “alla rizasi” üchün qiliwatqan ishliri üchün angsiz halda minnet qiliwatqan bolidu. Bu xil ehwalni yene bashqa sahelerge kéngeytip tehlil qilsaq, mesilen omumning ishini melum prinsipqa tayinip qilishtin chetnep shexsi héssiyatqa tayinip élip bérishning özimu téni quramigha yetken emma psixikisidin gödeklik yoqalmighan insanlarda körülidighan psixika ajizliqining ipadisi bolidu. Esli omumning menpe’etige qaritilghan söz-heriket we tenqidi pozitsiyelerni shexsiyitige qaritilghan hujum dep özige élish, artuqche inkas qayturush, we yaki omumning menpe’etini suyi’istémal qilip turup melum shexsning shexsiyitige hujum qilishlar, bularning hemmisi psixikisi toluq yétilmigen insanlarda körülidighan psixika ajizliqidur. Bulardin saqlinishning usuli nahayiti éniq özidiki shu ajizliqlarni étirap qilishi we shuni özgertishke tirishishi kérek.

4. Yéngi shey’ilerning psixikimizgha bolghan tesiri

Bizning hezim qilish yollirimizgha qalaymiqan yep-ichishtek nachar turmush adetliri arqiliq tesir qilmisaqla u öz yolida tebi’iy rewishte herikitini dawam qiliwéridu. Emdi bizning rohiyitimizchu dégende, uchur dewri dep atiliwatqan hazirqi dewrde biz bir xil kétiwatqan turmushimizgha tesir qilidighan uchurlarni her da’im qobul qilip turmiz. Undaqta obyéktip muhittin qobul qilghan uchurlarni hezim qilishimiz qandaq rewishte bolidu? Mesilen ayallarning mashina heydishi ezeldin cheklinip kélin’gen Se’udi Erebistanda(bu yil yéngi qanunda axiri ruxset berdi) shu hökümge könüp qalghan bir er yolda mashina heydep ötüp kétiwatqan bir ayalni körse uning rohiyitidiki tunji inkas néme bolar? We yaki wetendin Amérikigha sayahetke kélip yolda qol tutushup apaq-chapaq bolup kétiwatqan bir jüp yash yigitni körginingizde sizning tunji inkasingiz towa dep chishlesh üchün yaqingizni izdesh bolamdu yaki normal insanlarni körgendek bexiraman yénidin ötüp kétishmu?
Yaponiyege tunji barghanda méning psixikamni ghidiqlighan bir ish, yaponda erlerningmu qéshini yasap yürüshi bolghan idi. Shundaq, en’eniwi muhitta ösüp chong bolghan biz er kishilerning qash-qapiqini yasap yürüshni qobul qilip bolalmaymiz. Elwette, hazir wetende yash yigitlermu qéshini yasamdu bilmeymen. Emma men yashighan dewrde körüpmu we anglapmu baqmighachqa yapongha bérip qéshini yasap yürgen erlerni körüp bedenlirim tikenleshken idi. Bir qétim satirashxanigha kirip chéchimni qisqartqan boldum. Satirashning ustirisi saqal burutumni yasap bolup qéshimgha kétip qaldi. Men:“toxta qéshimgha chéqilma” dep bolghuche ustira ikki qéshimning otturisidiki yerni qirip ülgürgen idi. Qattiq xapa boldum. Satirash ustam néme bolghinini bilmey ganggirighan halda qayta-qayta özre sorap yénimda turatti. eynekke qarap xudi biridin haqaret anglighandek titreyttim. Bu ish méni xélighiche bi’aram qildi. “bu yaponiyeliklerning erlirimu qéshini yasap oltursa, bu millet tügishiptu jumu” dep béshini chayqaydighan uyghurlarmu bar idi. Men kallamdin ötmigen bu ishni chüshinishke tiriship baqtim. Néme üchün erlerge nisbeten “erlik ghurur” hésablinidighan qashni eksiche ayallardek inchike yasap yürüsh yapon erlirige omumlashqan dep bu toghriliq köp oylandim. Kéyin buning tégige yetkendek boldum, we shu chiqarghan yekünümdin özümni qayil qilip ularning ishlirimu manga tesir qilmaydighan halgha keldi. Men uni mundaq chüshen’gen idim. Emeliyette insanlar chirayini perdazlash arqiliq uni niqab ornida ishlitidiken. Bu yerdiki niqab her insanning yüzi bolup, bu tebi’iy yüzini bézesh arqiliq xuddi ayallar amal bar bu niqabni chirayliq qilip bézep erlerning diqqitini tartish üchün bolghandek, Erlermu shundaq bir niqab tartip yüridiken. Peqet erlerning niqabi ayallargha qarighanda özgirishchan bolidiken. Bolupmu yéghiliq krizisi ichide ötidighan muhitta erler özini qorqumsiz jasaretlik, heywetlik körsitish üchün yaki qorqunchluq körsitip, qarshi terepke rohi bésim keltürüsh üchün tirishidiken. Emma urush tügep uzun yillardin béri jem’iyet intayin tinch ötken Yaponiyede bolsa bu niqabning éhtiyaji qalmighan iken. Eksiche xizmet qilip iqtisadi jehettin musteqil bolghan yapon ayalliri chirayi sürlük, qopal mijezlik erlerge qarighanda özige köyünidighan, mulayim chiray we mulayim mijez erlerge bolghan telipi yétilishke bashlap, bu omumi xahishqa aylanghan iken. Jem’iyettiki bu xil özgirish yapon erlirigimu tesir qilip ularmu asta asta éhtiyajdin qalghan burunqi sörün telet yüzini islahat qilip, pakiz chiray, mulayim körünüsh üchün bezi bir ayallargha xas bolup kelgen xulqlarni özleshtürgen iken. Buning biri qash yasash iken. Emdi jem’iyiti muqim bolmighan, ayallarning orini yenila nisbeten töwen bolghan zéminlarda bolsa, erler özlirining erlik ghururi we imtiyazini dawamliq saqlash üchün, ayalliq tebi’itidin perqliq bolghan niqabni taqaydiken.
Bu insanlar jem’iyitidiki bir riyal yüzlinish bolup, tinch-eminlik muqimlashqan jem’iyette ikki jins otturisida muresselishish yüz bérip, perqmu asta-asta suslishidu. Bu dégenlik hergiz bi’ologiyelik perqtiki suslishish bolmastin belki ijtima’iy perq, mesilen köz-qarash we orup-adet qatarliqlarda körülüp kelgen perq bolup, bu insanlar jem’iyitining tereqqiyatidiki bir muqerrer yölinish hésablinidu. Shu sewebtin eger etrapingizda yaki özgiler yurtida psixikingizni ghidiqlaydighan hadisilerni körsingiz uni noqul jem’iyet buzulushqa taqimay, ijtima’iy özgirishlerge baghlap chüshinishke tiriship béqing, we shu arqiliq psixikingizning égiz-pes bolushidin saqlining.
Bu heqte öz béshimdin ötken yene bir ishni tilgha alsam, Amérikigha kélip ikki yildin kéyinki bir küni birini yolgha sélip qoyush üchün ayrodromgha chiqtim, aldimdiki mashinidin chüshken bir jüp saqalliq er kishi bir biri bilen qattiq söyüshüp yighliship turatti. Bedinimni bir xil bi’aramliq qapliwélip ulardin közümni élip qachtim. Yapondimu 10 yil turup hemjins insanlargha alaqidar ishlarni köp anglighan bolsammu bundaq saqal basqan ashiq-meshuqlarning ottek muhebbitini tunji qétim shundaq yéqindin yüz turane körüshüm iken. Öyge qaytipmu bu ishtin xéli waqitqiche bi’aram boldum. Axiri bu jehette izdinip baqtim we shu izdinishtin kéyin ular kallamdin ötüp rohi-halitim normalgha qaytti we shundaq ishlar qayta uchursimu manga normal bilinidighan boldi. Méning shu izdinishtin alghan közqarishim töwendikiche.
Ezeldin er yaki ayal dep ikkila jinsi ayrimisigha, we bir xudaliq dinlarda ademning yaritilish qissige kön’gen insanlar, meyli musulman bolsun we yaki xristi’an bolsun, hemjins kishilerning yashash adetlirini kallisidin ötküzelmey buni exlaq buzulushtin körüp uninggha passip qarashta bolidu. Emeliyette jinsi ayrimisi éniq bolmighan halda tughulidighan bowaqlar texminen her ikki ming bowaqning ichide biri chiqidighan bolup, bu bir dölet yaki 20 milyon nopusi bar bir milletning sanigha sélishturghanda nisbiti körünerlik bolidu. Bu bowaqlarning tughulushidila köpinchisi ata-anisining tallishi bilen opératsiye qilinip jinsi ayrimisi békitiwétilidighan bolup, eger ata-anisining tallishi balining emili jinsi qiziqishigha toghra kelmise u hemjins bolup qalidu. Bu méning hemjins insanlarning kélip chiqishigha qarta bergen eng addiy chüshendürüshüm bolup, buningdin bashqa kélip chiqishi bar bolsimu uni xalighanlar izdinip özleshtürüwalsa bolidu. Emdi biz peqet az körülüp özimizning öginip qalghan ish qilish pirinsipimiz we psixikimizda égiz-peslik peyda qilidighan ishlargha uchurghanda uni inkar qilip bir terep qilish arqiliq psixikimizni qoghdishimiz kérekmu? Shundaq bolghanda toghra bolamdu we uningdin heqiqiy türde özimizni menggülük élip qachalamduq?
Men bundaq bir misal bilen buni chüshendürüshke tirishimen. Mesilen yer sharida yüz yéza bar deyli. Her yézida yüz neper ahale bolup ularning toqsan toqquzi qiz oghulluqi éniq, bizning közqarishimizdiki normal insanlardin bolup, peqet birining jinsi ayrimisi (yaki jinsi qiziqishi) éniq bolmisa, shuning bilen hemme yéza ahalisi birliship bu özlirige oxshimaydighan bir insanni öz yézisidin qoghlap chiqarsa, shundaq ehwal hemme yézida teng yüz bérip, her yézidin bir insan qoghlansa, bu qoghlanghan insanlar bir yerge kélip özlirining yézisini qursa, bu yéngi qurulghan yüz birinchi yézining ahalisi jem’iy yüz neper bolidu. Emdi nopus jehettin éytqanda bu yüz birinchi yéza ahalisi yüz bolghanliqi bashqa yézilarda insanlar toqsan toqquz bolghanliqi üchün u yer sharidiki nopusi eng köp yéza bolup qalidu. Bu misaldin méning körsetmekchi bolghan nuqtam shuki, biz közimizni yumuwélish bilen obyéktip mevjutluqtin özimizni élip qachalmaymiz. Obyéktip mewjutluq dégen biz özimiz étirap qilayli qilmayli mewjut bolup turuwéridighan ré’alliq. Biz hazir uchur dewride yashawatimiz. Siz xalisingizla peqet öz yézingiznila emes yer sharidiki bashqa yézilarning ehwali toghriliqmu melumatqa ege bolalaysiz. siz bir yézida bar bolghan shu birla perqliq insanni yaki perqliq shey’ini körmeslikingiz kérek, eksiche hemme yézidiki perqliq insanni bir yerge yighsingiz, siz binormal dep qarighan ishlarning emeliyette hemme yerde mewjut normal ré’alliq ikenlikini tonup yétisiz. We shuni chüshen’gen chéghingizda kallingizdin ötmey sizge rohi jehettin bésim élip kéliwatqan ishlargha qarta riyal tonushqa kélip, psixikingizni tengsheydighan bolisiz.
En’eniwi köz qarash boyiche biz az uchraydighan yaki yéngidin uchrashqan shey’iler bilen uchrashqanda eger u bizning kön’gen yaki ögitilip kelgen köz qarashlirimizgha zit bolsa uni özimizni saqlinish qilghan asasta bir terep qilmiz. Köpinche ehwalida bu bizni “ré’alliqtin özimizni élip qéchish” psixikisining yétilishige seweb bolidu. Men yuqirida uchrighan bu ishmu shundaq bolup, mesilen yüz yil ilgiri yawropada hemjins insanlar késel qatarida mu’amilige uchraytti, we rohi késel doxturxanisigha solinatti. Emma méditsina ve sotsiyal bilimlerning tereqqiy qilishigha egiship emeliyette hemjins insanlarning xuddi jinsi ayrimisi éniq bolghan er yaki ayal dégen’ge oxshash riyal mewjutluq ikenliki ispatlandi.

5 Ilim bilen Eqilni psixika analizi üchün birleshtürüsh

Men néme üchün bundaq bolimen dep analiz qilish, hesettin psixikigha dez kettimu, yaki orunsiz gumandin boluwatqan achchiqmu dep, insan özidiki rohi özgirishlerni dadilliq bilen opératsiye qilish kérek. Biz uyghurlarda “aghriqni yoshursang ölüm ashkara” dégen ata sözi bar. Bu dégenlik bolupmu psixik mesililerge qaritilghan bolidu.
Insan bilim igilep pütün bolalmaydu. Sewebi biz öz ömrimizde künige 24 sa’et, yilgha 365 kündin ögensekmu bar ilimni öginip bolalmaymiz. Shundaq iken undaqta héch bir kishi ilim igilep pütün bolalmisa hemmimizde bilmeslik késili bar ikenghu dégen so’al kélip chiqidu. Insan bilgen ilmi bilen mukemmel bolmisimu, qanchilik ilimni özleshtürgenlikini bilish bilen pütün bolidu. Buni bir istakan we uning ichidiki su bilen misal keltürsem, bir istakan ichide yérimi su bolsa uni biz yérim istakan su deymiz. Emma istakanchu dégende uning yérimi su bolsimu qalghan yérimi hawa bilen tolup turidu. Shu sewebtin istakan haman liq tolghan halette bolidu. Chünki suning miqdari qanchilik bolsun, qalghan su bolmighan qismini haman hawa igilep turidu. Insan shuninggha oxshaydu. Eger shu suni insan igiligen bilimi dések, hawa bolsa igilimigen ilimdin bosh qalghan qismi bolidu. Bir insan toluq ottura melumatida bolsun, doktorluq oqushni püttürgen bolsun, uning haman ögenmigen ilmi, toghrisi wujudining bosh qalghan qismi bolidu. Eng muhimi ögen’gen ilmini özige özleshtürse, singdürse shu arqiliq qanchilik ilim alghanliqini, qanchilik ilimde bosh ikenlikini bileleydu we özige nisbeten chüshinish hasil qilidu. Özige qarta chüshenchige ige bolghan insan bolsa, kishilik munasiwette bayqap gep qilidu. Özi bilmeydighan sahedin éghiz achmaydu. Chünki uni özning bilidighan sahesidin tapalmisa, hergiz bilmeydighan sahesini maltilap olturmaydu. Emma bir insan özi ilmini özleshtürmise, özining nimni bilip nimni bilmeydighanliqini ayrimisa, bilmeydighan sahedin so’al chüshkende özining bilidighan ilmi bilen shu bilmeydighan so’algha jawab bérip béqishqa urunidu, ezweyleydu, öz jawabining xata ikenlikini etrap qilmay köpidu. Mana shu chaghda uning salapiti buzulidu, qattiq ishenchtin bir terepke éghip ketken psixikisini qandaq tengsheshni bilmey mijezi buzulidu. Buzulghan mijez psixikisi özgilergimu tesir qilidu we shuning bilen öz nopuzini sunduridu.
Insan üchün qanchilik bilim igilesh muhim bolmastin zerichilik ilimnimu ögen’ginide özige özleshtürüsh, shu zerichilik ilimni öz rohiyitini tonush we uni yükseldürüsh üchün ishlitish intayin muhim. Dölet atlap doktor unwani élip chet’elde yashap ijtima’iy taratqularda xudini bilmey ezweylep yüz–abruyini töküwatqan bezi alim süpet kishilirimizge sélishtursaq, teklimakanning chöriside ketminini mükcheygen dolisida artqan halda uchurghan insangha sipaye salam bérip ötidighan bir Uyghur déhqanning hörmiti chong körünidu. Chünki shu addiy déhqan ashu dunya kézip ilim alghan doktor alimgha qarighanda özining bilmeslikini égilip salam bérishliri arqiliq ipadiligini üchün bashqilarning aldida ezizdur.
Éytilishiche Yunan epsaniliridiki xudalarning xudasi bolghan Ziws Soqratni Yunandiki eng eqilliq adem dep baha bergende Yunanliqlar ishenmigen. We buninggha Soqratmu ishenmigen. Shuning bilen u Ziwsning aldigha bérip Ziwstin: “men özümni héch néme bilmeydighan bir insan dep oylaymen. Sen néme üchün méni Yunandiki eng eqilliq kishi dep söz tarqitisen” dep soraydiken. Ziws bolsa: “shundaq, pütün Yunanda peqet senle özüngning téxi héchnéme bilmeydighanliqingni bilisen. Shunga sen Yunanda eng eqilliq ademsen.” Dep jawab bergen iken. Soqratning eqli we töhpisi heqqide paydilinish matériyali “Dinni qandaq chüshinimiz” dégen maqalida yéterlik chüshendürüshler bar bolghanliqi üchün bu yerde artuq toxtalmaymen. Peqet bu yerde Soqratqa alaqidar bu misalni tilgha élish arqiliq démekchi bolghinim, Soqrattek ilim igisimu öz wujudida igiligen bilimi bilen igilimigen bilimining chégrasini éniq qilalighanda andin öz tengrisi teripidin pütün insan dep baha bérilgen. Tekitleydighinim, biz öginip pütün bolalmaymiz, belki wujudimizning qanchilik nisbette quruq ikenlikini bilginimizde pütün bolimiz. Bö quramigha yetken insanlarning oz psixikisini tengsheshning yoli bolsa emdi yétiliwatqan balilar qandaq qilish kérek bunimu yekünlep otimen.
Uyghurlarda “süt bilen kirgen xuy, jan bilen chiqidu” dégen ata sözi bar. Bu dégenlik bir insan yétilgen xuy peylini özgertish intayin tes dégen menini bildüridu. Rast shundaqmu dégende bu ata sözining yeshmisi bolsa emeliyette “ala inekning balisi chala quyruq” dégen yene bir ata sözi bolidu. Balining qandaq xuy peylidiki adem bolup yétilishi uni terbiyelep chong qilghan ata-anigha baghliq ikenlikini, ata-ana shundaq özgermigi tes bolghan xuy peylining balisida yétilmesliki üchün, bala ösüp yétiliwatqan mezgildila uning yaxshi xuy-peylige ige bolushi üchün munasip terbiyede bolush kéreklikini, bolupmu özliri ülge bolushi kéreklikini bolmisa bala öz ata-anisining xuy peylini kiyip chüshidighanliqini bildüridu. Mushundaq bir kelme ata sözidimu shunchilik köp ilim we telim terbiye mezmuni bar bolup shuni ögen’gen chéghimizda sözlesh üchün ésimizde saqlashni meqset qilmay, uni özimizge özleshtürüshini, we özimizni we balimizni bu ata sözining ümid qilghini boyiche terbiyeleshni meqset qilishimiz kérek. Biz Uyghurlarda bundaq psixikisini tengshep yürüshke alaqidar ata sözler xéli bar. Mesilen “yolwasni yenggen batur emes, achchiqni yenggen batur” dégen ata sözini élip éytsaq, achciqini yéngelmigen bir insanda éniq psixika ajizliqi bar dep éytalaymiz.

Ikkinchi Bölüm: Balilarning Psixikisi heqqide

1.Balilar psixikisi heqqide toghra chüshenchide bolung

Bu téma psixik saghlamliqigha a’it bolsimu, emma bu yerde barliq gep-sözler telim-terbiye heqqide boluwatidu. Ikkisining munasiwiti barmu dégende, éniq bar bolup, yuqirida tilgha élip ötkinimdek, psixik ajizliqidin rohi chüshkünlükke giriptar bolushning aldini élish, emeliyette psixik késilini dawalashning eng yaxshi dorisi hésablinidu. Buning sewebi insanning kéyinki künlerdiki psixik ajizliqi we rohi chüshkünlüki emeliyette uning yétiliwatqan mezgilidiki melum yétersizliki yoshurun halette qélip psixikisida bir yochuq qaldursa, kelgüsidiki melum zerbe, we yaki péshkellikler béshigha kelgende ene shu yochuq yaki ajizliq téshigha tépip chiqip, psixik mesilisini otturigha élip chiqidu.
Ténimiz her waqit obyéktip muhittiki mikrob we wiruslarning hujumigha uchrap turidu, we shu sewebtin organizimlirimiz késelliklerge giriptar bolidu. Aghrimasliq üchün dora okulni künde tamaq ornida yégili ichkili bolmaydu. Shu sewebtin beden chéniqturush arqiliq bedinimizning immunitét küchini ashurup késel menbelirining tenimizge hujum qilishigha saqlinish qalqini hazirlaymiz. Emdi psixik késellikliri qandaq peyda bolidu dégende, uning addiy jawabi, rohimiz zerbige uchurghanda eger rohiyitimiz ajiz bolsa keypiyatimizni tengsheshke ajiz bolsaq, bu zerbe rohi keypiyatining turaqsizliqini keltürüp chiqirip, rohi chüshkünlükke élip baridu. Bu xil ehwalda bolupmu yashlarda ichiwalidighan chékiwalidighan ehwallar kélip chiqidu, we axiri fizikiliq késellerning kélip chiqishigha seweb bolidu.
Insan rohi jehettin uchurghan zerbige qarta immunitét küchi yuqiri, psixik tengpungluqini her da’im saqliyalaydighan mijez xulqta ösüp yétilish bek muhim. Bu xil psixikimu rohi jehettiki chéniqish arqiliq xuddi muskullar chéniqqandek yétilidighan bolup, hadise we shey’ilerge bolghan toghra chüshenche bu xil normal psixikining ösüp yétilishining kapaliti bolidu. Toghra chüshenche, ilimdin we ilimni tehlil qilip özleshtüridighan toghra métodtin kélidu. Eger sizning ögen’giningiz chala bolsa, u chaghda uni chala ishlitisiz, netijimu chala chiqidu. Eger siz bir ishlarni chala qilip da’im chiqqan netijidin ümidsizlinip psixikingizni binormal tutidighan insan bolsingiz, hemde buning kélip chiqish sewebini bilmisingiz, bu mijezingizni balingizghimu shu péti yuqturisiz.
Ösümlükning Uruqi bixlap bolghandin kéyin uni asrap östürüsh kérek, bolmisa u quruydu qayta bix sürüsh pursiti tügeydu. Xumdan’gha sélip pishurghan xish chala pishsa, u chidamsiz bolidu ishletkili bolmaydu, we ézip lay qilip qayta ishletkilimu bolmaydu. Undaq xishni tashlashqa toghra kélidu. Baligha bolghan terbiyemu shundaq. Bala tughulup uning mijez xulqi bir yashtin besh yashqiche ariliqta bix surup yétilidu. Bu mezgil bala terbiyesidiki eng muhim mezgil bolup, kelgüside bu bala mulayim, achchiqini özi kontrol qilalaydighan, héssiyatqa bérilmey eqil bilen ish qilidighan mijez xaraktérge ege bolamdu, yaki achchiqini kontrol qilalmay jédelni pulgha sétiwalidighan, héssiyati eqlini miniwalidighan prinsipsiz adem bolup yétiship chiqamdu, bu mezgildiki terbiyege baghliq. Yene balining psixikidiki normalsizliqining asasi mushu basquchta belgilinidu. Eger siz ata-ana bolghiningizda buni bilsingiz, baligha bérilidighan méhri muhebbitini kontrol qilip muwapiq yosunda bérilishi kéreklikini, ana bilen ataning baligha oxshash prinsipta mu’amilide bolush kéreklikini, terbiyening ikki xil bolushining aldini élish kéreklikini chüshinisiz.
Bala bolsa uchurni bir terep qilish iqtidari yétilmigen yaki téxi ajiz halette bolidu. Shu sewebtin ulargha alghan uchurni bolidu yaki bolmaydu dégen(étirap qilish yaki inkar qilish) ikkila türge yekünleshke bashlash, ularda analiz qilish métodini yétildürüshning muqeddimisi bolidu. Yene bolidu dégen ruxset herqandaq waqitta bolidighan, bolmaydu dégen tosuq herqandaq waqitta özgermesliki kérek. Buninggha kön’gen baligha siz bir küni bolidighan ishlargha bolmaydu dep, ezeldin bolmaydu dégen ishlargha bolidighan bir yol qoyushlarda bolsingiz balida qaymuqush körülidu. Bu qaymuqush ularning psixikisidiki égiz peslikni keltürüp chiqidu. Eger bundaq prinsip jehettiki özgirishler köp bolsa, yene ochiqini éytqanda ata-ana baligha bolghan mu’amilisi prinsipsiz bolsa, bala barliq meqsetlirige jédel bilen yetmekni isteydighan bala bolup qalidu.
Balining ösüwatqan mezgilide uning psixikisigha eng tesir qilidighan amil terbiyeligüchining pozitsiyesi bolidu. Terbiye jeryanidiki méhri –muhebbet, siliq-sipayelik xuddi qumgha su singgendek balining wujudigha singip kétidu. Balining wujudi shuningdin ozuq élip ösüp yétilidu. qopal mu’amile, kemsitish-haqaret, tayaq-deshnemler bolsa singmey yighilip qalidu. Méditsinadiki ösme késel(rak) bolsa rak bolghan hüjeyrilerning köpiyishidin peyda bolidu. Eger bu rak hüjeyriliri bir yerde kallekliship köpeyse yaxshi süpetlik ösme hésablinip opératsiye qilip késip élip bimarni dawalap saqaytish mumkinchilik zor. Emma bu rak hüjeyriliri bir yerde ghuzhmekleshmey eksiche orun yötkep köpeyse, u chaghda yaman süpetlik rak bolup bedenning melum ezasi, yaki pütün beden’ge tarqilip kétip dawalash mumkin bolmaydighan rak késilige aylinip kétish xewpi bar. Baligha bérilgen selbiy tesirler xuddi rak késilige oxshash ularning psixikisighimu ikki xil tesir qilidu. Biri melum waqittiki zerbiler balining xatiriside qélip kelgüsidiki psixikisining melum teripige tesir qilish; yene biri uzaq mezgillik bolghan selbiy tesirler balining ösüp yétilishi bilen pütün xulqi-mijezlirige singip, buning netijiside turmush we kishilik munasiwetni tengsheshke intayin ajiz bolghan psixikini özde yétildürüsh. Men buni oxshashla öz turmush tejribilirimni yekünlesh arqiliq chüshendim.
Buni chüshinishimge seweb bolghan ish mundaq, 2009-yili atamni yaponiyege teklip qildim. Biz bir a’ile besh balining ichide atam bilen birqeder parangliship chiqishalaydighan men idim. Atam qoldin kelmeydighan ishi yoq, oqumighan kitabi yoq, özige nahayiti ishench qilidighan, bashqilarning qilghan ishlirini anche yaritip ketmeydighan bir adem idi. Kichikimizde atamning “terbiye” ornida Bergen chiwiqning qanche qétim dümbemge tegkinini, u yaponiyege kelgende qanche qétim warqirash-jarqirashlar ichide sözlep berdim. Atam nahayiti xapa boldi, we “xuddi hemming tughulupla özünglar chong boluwalghandek méning silerni baqimen dep tartqan japa musheqqetlirim ésinglarda yoq ikende” dep kayidi. Atam ketkendin kéyin men ötken a’ile hayatimni köp oylidim. Anam men 16 yéshimda waqitsiz bizdin ayrilghan, atam shundin kéyin nechche qétim toy qilghan bolsimu kéyinki ayalliri bilen chiqishalmay yenila yalghuz qalghan idi. Yashinip mükcheygen bir bowaygha bundaq mu’amilide bolghanliqimdin ökündüm, hetta ayalimmu méning qilghinimni toghra tapmidi. Men atam kelgendin kéyin özümde körülgen bundaq psixik tengpungsizliqni keltürüp chiqarghan sewebni izdep baqtim. Atam kélip ketküche baliliqtiki anamning méhirlik erkilitishlirining eksiche atamning kayishliri bilen til-deshnemliridin bashqa nerse méning xatiremdin orun almighan iken. Yene toghrisini éytqanda men özüm orun aldurmighan ikenmen. Xatiremni qattiq qézip asta-asta atamning méning dümbemni méhri bilen silashlirini, “qara mataq” dep erkilitishlirini ésimge élishqa bashlidim. Emeliyette atamning méhribanliqi singip xatiremde qalghini uning öz köz-qarashliri boyiche manga Bergen terbiyesidiki selbiy tesirler iken. Shundin kéyin prinsipliq siliq-sipaye terbiyening singip ozuq bolidighanliqini, qopal terbiyening singmey eksiche psixik tengpungluqni buzidighan yoshurun amil bolup qélip qalidighanliqini bildim. We öz balilirimgha bolghan pozitsiyemni özgerttim. Balilirimni prinsip bilen terbiyeleydighan boldum.

2. Balining inkasigha jiddiy qarang

balilar ösüwatqan mezgilide perq we özgirishlerge nisbeten sezgür bolup, eger özi kön’gen prinsip yaki terbiyege zit kélip qalidighan uchurlarni qobul qilip qalsa derhal inkas qayturidu. Shu sewebtin balining néme üchün dégen so’ali tügimeydu. Emma ata-anilar bolsa bala béqishni özining wezipisi dep oylaydu. Shu sewebtin aylining maddiy éhtiyajini qamdashqa diqqiti yighilidu. Emeliyette bolsa ata-anining wezipisi bala terbiyelep béqish bolidu. Yene yalghuz maddiy jehettiki bixeterlikni kapaletke ige qilip qalmay meniwi jehettiki bixeterlikini kapaletke ige qilishqimu ehmiyet bérishi kérek. Bir misal élip ötsem. Men qizimgha her küni axsham uning chishini yughaq Uyghurche hékaye éytip bérimen. Bu hékayilerni özüm bir yaqtin toqup ber yaqtin sözlep bérimen. Aldinqi qétim sözligen hékayemni yérim yilda tügettim. Asasliq weqeliki, Uyghur padishahi Turning qizi Sana tughulup 18 ge kirip dadisining ornigha padishah bolghuche her xil ishlarni beshidin kechüridu. Sana Déngiz asti dölitige bérip déngiz janliqliri bilen tonushidu. Teklimakanning astidiki yer asti dölitide dunyadiki barliq kitablarni oquydu, séhirgerliktin telim alidu. Sirliq qarangghu ormanda qara ejdihani özige boysundurup, dadisini qutulduridu. Yaylaq dölitige bérip ulargha padishah bolidu. Shah Xusrawning edibni bérip Perhat bilen Shérining toy qilishigha kapaletlik qilidu. Alip Ertunganing öyide uning bowisi Dede Qurtqurt bilen sirdishidu. Ishqilip Sana bir mukemmel yétishken insan bolup yétiship chiqidu. Qizim bu hékayini nahayiti yaqturdi. Men uning keynide qizimgha qoshmaq qérindash melike Ay bilen shahzade Künning hékayisini bashlighan idim. Ikki künning aldida Parizhda hiyliger qérining edipini bérish üchün Ay uning galstukni tutup aldigha tartti dégen yerge kelgende, Ayning bu qiliqi qizimgha yaqmidi:“Dada u dégen yéshi chong adem tursa Ay néme üchün uning edibni bermekchi bolidu” dep. Men tuyuqsiz özüm teswirligen heriketning qizimgha uningdin burun bergen terbiyem yene yéshi chonglarni hörmetlesh bizning en-enmiz dégen telimim bilen zitliship uning qobul qilalmighanliqini sezdim. Chonglargha yersharchilik chong ishlarmu tesir qilmaydighan bolup qalghan bilen balilargha zerichilik ishlarmu ularning ösüp yétilish mezgilide chong tesir qilidighanliqini untup qéliptimen. U yéshi chong kishining eski ikenlikini shu sewebtin edibni bérish kéreklikini tekitley dep oylap toxtap qaldim. We derhal weqelikning dawamini ete sözlep béridighan bolup toxtattim. Qizimning inkasi men oygha saldi. Emeliyette gherbining ma’arip tüzümi sherqning ma’arip tüzümi dep ma’arip usulinimu idé’ologiyege sélip tasqap öginip qalghan xuymiz boyiche, qizimgha men chong bolghandin kéyin méning toghra dep özümning hökümini mejburiy tangsam bolatti. Emma qizim erkin pikirlik bir dölette yashawatqanliqi üchün, uning chong muhitqa könüshi we shulargha masliship yashiyalishi üchün men uning rohi qisilidighan, psixikisining ösüp yétilishige tesir qilidighan uchurlarni bermeslikim we tangmasliqim kérek idi. Yene yuqirida özüm tilghan élip otken balini bolidu we bolmaydu dep ikkila tallashqa köndürüsh arqiliq ularning analiz qilish tepekkurini yétildürüsh kérek dégen köz qarishimgha qarshi halda men özüm bilmigen halda yashanghanlargha hörmet qilish kérek dep özüm ögetken’ge, özüm qarshi halda yashan’ghanlargha hörmetsizlik qilish kérek dep yéngi bir hökümni qizimgha bergenlikim üchün, uningda özi qobul qilghan kona höküm bilen zit bolghan yéngi hökümge qarta qarshiliq peyda bolghan idi. Men etisi hékayemni bashlashtin burun qizimdin bir kün burunqi hékayide men xata sözlep qoyghanliqimni Ay galstukini tartip edipini bermekchi bolghan ademning emeliyette niqab tartiwalghan yash bala ikenlikini Ayning uning ikki qolining térisige qarap buni bilip qalghanliqini dep hékayemni qizim qobul qilalaydighan terepke özgertip sözlidim.
Mushu misalda körsetkinimdek, balining normal ösüp yétilishide ata-anilar shundaq kichikkine diqqetsizliklerdin. Ata – ana bolghan adem balining héssiyati bilen oynishidighan ish qilmasliq kérek. Waqitliq jédeldin qutulush üchünla baligha wede bérip qoyup keynidin aldash we tehdit sélishlar bilen wedisini orundimasliqning qazinini ésish, balining psixikisini buzushtin bashqa netije élip kelmeydu.

Xulase

Xulase shuki birinchisi özimizni toghra bilish üchün bilim élish eqil ishlitish, we shu ilimni özimizge tetbiqlashni bilishimiz kérek. Shundaq bolghanda biz özimizde bar bolghan psixika mesililirini tépip chiqip özimizni özgertishke qadir bolimiz we psixikimizni, mijezimizni normal bir haletke tengshiyeleymiz. Ikkinchisi, “süt bilen kirgen xuy jan bilen chiqidu”, “ala inekning balisi chala quyruq” dégendek ata sözlirini toghra chüshinip uni ewladlarning psixika jehettin normal we saghlam ösüp yétilishi üchün ishlitishni bilishimiz. Özimizde bar bolghan saghlam bolmighan psixik haletlirimizning balilirimizda yétilmesliki üchün küchishimiz kérek.
Yuqirida tilgha alghan <<Dinni qandaq chüshinish kérek>> dégen maqalida körsitip ötkendek, eger tepekkur eqil bilen élip bérilmisa u dogma tepekkur bolup qalidu. Saghlam psixikimu insanning toxtimay özini tekshürüp chüshinip méngishidin yétilidighan bolup, özimizni bilish, chüshinish üchün yenila eqil ishlitishke toghra kélidu. Eger undaq bolmaydiken yétilgen psixika dogma psixika bolup qélip, bizni bir kirpidek tügülüp yashashqa mejbur qilidu.
Islam dingha ishinidighan her bir Uyghurning jennetke kirish arzuyining barliqigha shek ketmeydu. Qur’anda axir zamanda her insanning qayta tirildürülüp soraqqa tartilidighanliqi körsitilgen. Bu tirilish gösh tenimizning rohimiz bilen qoshup tirilishi bolamdu, yaki qebre yaki qandaqtur bir yerde waqitliq uxlawatqan rohimizning “qayta tirilishi” bolamdu, bende bolmish biz buni bilmeymiz. Emma bir ish éniqki eger rohiyitimiz gösh ten bilen bille qayta tirilidighan ehwal bolsa u hergizmu bizning hazirqi tenimiz emes. Chünki bu gösh ten biz ölgendin kéyin yil ötmey chirip tügeydu. Sap altundin qap yasap mumiyalan’ghan Tibet lamasining jesitimu, yaki qimmet bahaliq dorilar bilen mumiyalan’ghan Misir firawinining jesitimu buningdin mustesna bolghan emes. Xuddi tuxumning shakiligha oxshash shu tuxumdin chüje chiqquche shakili uni saqlaydighangha esqatqandek, bizning öz rohiyitimizning yétilip teyyar bolushighiche bu gösh ten shuni ichide saqlaydu. Öz rohiyitimizni yükseldürüsh üchün obyéktip dunyadin éliwatqan uchurlarni eqli tepekkurimiz arqiliq toghra bir terep qilishimiz, we bu gösh ten chirip ketküche rohimiz yaratquchining dergahigha qobul qilinishqa teyyar bolushi kérek. Bu yerde rohiyitimizni yükseldürüshke zörür bolghan uchurlarni toghra bir terep qilishqa tesir qilmasliqi üchün, psixikimizni égiz pes qilidighan ishlargha duch kelgende “men néme üchün mushundaq bolimen?” dep öz – özimizge so’al qoyup shu tügünni yeshküche izdinishimiz kérek. Shu chaghda özini heqiqiy chüshen’gen insan saghlam psixikigha ige bolidu.

Elbilgin
01-12-17, 17:23
ساقلىنىش خاراكتېرلىك تېبابەت ۋە پسىخىكا ساغلاملىقى

مەمەت تاش
2017-11-19



كىرىش سۆز
مەمەت ئىمىن دوختۇر ئۆزىنىڭ بىر يازمىسىدا، پسىخىكا ئاجىزلىق ئەگەر پسىخىكا مەسىلىلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقارسا ھەمدە ئۇ ۋاقتىدا بىر تەرەپ قىلىنماي ئېغىرلىسا، روھى كېسەلگە ئايلىنىدىغانلىقىنى تىلغا ئالغان. مەن بۈگۈن بۇ يەردە پسىخىكا ئاجىزلىقىنىڭ كېلىپ چىقىش سەۋەبى، ۋە شۇنىڭغا قارتا پسىخىكىنى ساغلاملاشتۇرۇش يوللىرىنى ئۆزۈمنىڭ چۈشەنچەم بويىچە سۆزلەپ ئۆتىمەن. بۇ نوقۇل ئۆز كەسپىمدىن يەنە جەمىيەتشۇناسلىقتىن ۋە ئۆزۈمنىڭ شەخسى سەرگۈزەشتلىرىمدىن ئالغان تەسىراتلىرىم بولۇپ، تېببىي ئىلىم ۋە پسىخىكا ئىلمى مېنىڭ بۇ تەسىرات ۋە قاراشلىرىمنى قانچىلىك ئاساس بىلەن تەمىن ئېتىدۇ بىلمەيمەن. شۇ سەۋەبتىن بۇنى بىر ئۇچۇر سۈپىتىدە پايدىلىنىشىڭلارنى ئۈمىد قىلىمەن.
جەمىيەتشۇناسلىق ئىنسانلار توپى ۋە شۇ توپتىكى ئەزالىرىنىڭ ئۆز-ئارا مۇناسىۋەتلىرىنى ئۆزىنىڭ تەتقىقات ئوبيېكتى قىلىدۇ. مۇنداقچە ئېيتقاندا جەمىيەتشۇناسلىق ئىنساننىڭ سىرتقى دۇنيا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى تەتقىقات ئوبيېكتى قىلىدۇ. پسىخىكا بولسا ئىنسانىڭ ئىچكى دۇنياسىغا خاس بولۇپ، جەمىيەتشۇناسلىق تەتقىقاتى بىلەن بىر كاتېگورىيەدە ئەمەستەك كۆرۈنىدۇ. ئۇنداقتا ئۇلارنى باغلاش مۇمكىنچىلىكى بارمۇ؟ ئەلۋەتتە بار دېيەلەيمىز. شۇنىڭدىن بىر مىسال كەلتۈرسەم، ئىنسان توپلام بىلەن ياشايدۇ ۋە بۇ توپلامدىكى ئىنسانلارنىڭ ئورتاق خۇسۇسىيەتلىرى ئۇلارنى بىر-بىرىگە تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدۇ. بۇ توپلاملارنى بىز ھازىر مىللەت دەپ ئاتايمىز. ئەمدى پسىخىكىدىن سۆز ئاچقاندا پسىخىكا ھەر ئىنسانغا خاس بولسىمۇ، ئەمما ھەر مىللەت ئەزالىرىنىڭ بەزى بىر ئورتاق خۇسۇسىيەتكە ئېگە پسىخىكا ھادىسىلىرىمۇ مەۋجۇت. بۇنى بىز مىللىي پسىخىكا دېسەكمۇ ئارتۇق كەتمەيدۇ. پسىخىكا تۇغما بولمايدۇ، ئۇ ئىنسان تۇغۇلغاندىن كېيىن، ئۆز ئەتراپىدىكى ئىنسانلار ۋە ئوبيېكتىپ مۇھىتنىڭ تەسىرىدە يېتىلىدۇ. مەسىلەن ئەسەت سۇلايمان ئۆزىنىڭ “ئۆزلۈك ۋە كىملىك” ناملىق كىتابىدا شىمالىي ياۋروپادىكى ئۇزۇن قىش بىلەن شۇ يەردىكى كىشىلەردە بولىدىغان مىجەز خاراكتېرىدىكى سوغۇقلۇقنى ۋە شۇنىڭدەك كىشىلىك مۇناسىۋەتتىكى سوغۇقلۇقنى بىللە تىلغا ئالىدۇ. مەن ئۆزۈم ياشىغان ياپونىيەدە بولسا ياپونىيەلىكلەرنىڭ ئۆزىنى كەمسىتىش روھى ئىنتايىن ئېغىر. ئەمما ئۇلار بۇ خىل ئۆزىنى تۆۋەن كۆرۈش تۇيغۇسىنى كىچىك پېئىللىقنىڭ ئىپادىسى دەپ قارايدۇ، ۋە بۇنى كىشىلىك مۇناسىۋەتنىڭ ئاساسى قىلىدۇ. بۇ خىلدىكى ئورتاقلىققا ئىگە مىللىي پسىخىكىنىڭ كېلىپ چىقىشى جۇغراپىيەلىك شارائىت بىلەن ئورۇپ-ئادەت ۋە كۇلتۇرنىڭ تەسىرىدىن بولىدۇ. يېتىلگەن ئىنسان بىلەن يېتىلىۋاتقان بالىنىڭ پسىخىكىسىغا تەسىر قىلىدىغان ئىشلار كۆرۈنۈشتە ئوخشىمىسىمۇ، ماھىيەتتىن ئوخشاش، يەنە كاللىدىن ئۆتمەسلىك مەسىلىسىدە ئوخشاش بولىدۇ. مەسىلەن يېشىغا توشقانلارغا تەسىر قىلىدىغان ئامىللار بولسا ئەزەلدىن كۆنگەن، ئۆزلەشتۈرگەن ئىدىيەلەر، كۆنگەن ئادەتلەرگە ئۆزگىرىش ياسايدىغان ھادىسىلەرنى قوبۇل قىلىش جەريانىدىكى ئۆز پسىخىكىسىدىكى قارشىلىق، پسىخىكىنىڭ ئېگىز-پەس بولۇشىغا سەۋەب بولىدۇ. بۇ يەردە بىزنىڭ پسىخىكىمىزدىكى نورمالسىزلىقلارنى سۆزلىگەندە چوڭلار بىلەن تەربىيەدىكى بالىلار ئايرىپ ئانالىز قىلىنىشى كېرەك. بۇ چوڭلارغا نىسبەتەن ئۆز پسىخىكىسىنى قانداق تەڭشەشنى چۈشەندۈرسە، بالىلارنىڭ نورمال پسىخىكىسىنى قانداق يېتىلدۈرۈش يولىنى كۆرسىتىدۇ. بۇنى تۆۋەندە ئىككى بۆلۈمگە ئايرىپ، بىرىنچى بۆلۈمدە بولسا چوڭلار ھەققىدە، ئىككىنچى بۆلۈمىدە بولسا بالىلار ھەققىدە توختىلىمەن.

بىرىنچى بۆلۈم: چوڭلارنىڭ پسىخىكا ساغلاملىقى ھەققىدە

1. بىلىمنى ئۆزىگە ئىشلىتىش

پسىخىكا ھەر كىشىگە خاس بولۇپ، ئەگەر پسىخىكىدا بېرە مەسىلە كۆرۈلسە، شۇ ئىنساننىڭ ئۆزىنىڭ تىرىشچانلىقى بۇ خىلدىكى پسىخىكا مەسىلىلىرىنى ھەل قىلىشتا مۇھىم رول ئوينايدۇ. يەنە ئوچىقىنى ئېيتقاندا ئىنسان ئۆزىدە مەۋجۇت بولغان پسىخىكىلىق مەسىلىلەرنى يەنىلا ئۆزى داۋالىشى كېرەك. مېدىتسىنادا ساقلىنىش خاراكتېرلىك داۋالاش بىر خىل مۇھىم بولغان داۋالاش بولۇپ، ئەمەلىيەتتە بۇ كېسەل بولۇشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە بۇ توغرىلىق ساغلاملىق بىلىملىرىنى كەڭ تەشۋىق قىلىپ، كىشىلەرنىڭ يېمەك-ئىچمەك، ۋە تۇرمۇش ئادەتلىرىنى ئۆزگەرتىش ئارقىلىق كېسەل بولۇشنىڭ ئالدىنى ئېلىشتىن ئىبارەت. مەسىلەن تاماكا چەككەن ئىنسانلار ئىچىدە ھاياتىدىن ياشلا ئايرىلىدىغانلار بار بولسا، ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرىدىغانلارمۇ ئۇچرايدۇ. تاماكىنىڭ نەپەس يولى، بولۇپمۇ ئۆپكىگە كەلتۈرىدىغان زىيىنى ئەڭ چوڭ بولسىمۇ، ئەمما تاماكىنىڭ ئەڭ چوڭ خەتىرى ئەمەلىيەتتە ئۇ كاتالىزاتورلۇق رولىنى ئويناپ، ئىنسان گىرىپتار بولغان ھەر قانداق كېسەلنى تەخمۇ ئېغىرلاشتۇرۇش رولىنى ئۆتەيدۇ. شۇ سەۋەبتىن ئەگەر سىزدە دىئابىت كېسىلى بولسا، تاماكا چەكمىگەن ئادەمگە قارىغاندا چەككەن سىزدىكى دىئابىت كېسىلى ناھايىتى ئېغىر بولىدۇ. بىز ئۆزىمىزنى كېسەل بولمايمىز دېيەلمەيمىز. ئەمما تاماكا چەكمىسە، تەككەن كېسەل ئېغىرلىشىپ كەتمەيدىغانلىقىنى ئېنىق دېيەلەيمىز. شۇ سەۋەبتىن بۇ خىل ناچار تۇرمۇش ئادەتلىرىنىڭ زىيىنىنى كەڭ تەشۋىق قىلىش ئارقىلىق كېسەل بولۇشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئەمەلىيەتتە ناھايىتى ياخشى بىر خىل داۋالاش ئۇسۇلىدۇر.
ئەمدى پسىخىكا مەسىلىلىرىگە كەلسەك، ساقلىنىش خاراكتېرلىك داۋالاش تەخمۇ مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ. بۇ ئەڭ مۇھىمى ئىلمى تەلىم تەربىيە بولۇپ، ئىنسانغا كىچىكىدىن ئۆزىگە ساغلام روھى-كەيپىيات يېتىلدۈرۈش ئارقىلىق پسىخىكىسىنىڭ ئاجىز يېتىلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىشنى كۆرسىتىدۇ. بۇ يەردە ئىنسان ئۆزىنى بىلىشى، ئۆزىدىكى ئاجىزلىقلارنى ھەر ۋاقىت ئېنىق تونۇشى ۋە ئۇنى ئۆزگەرتىشكە قادىر بولۇش كېرەك.
ئەمدى بۇ قېتىمقى سۆھبەتنىڭ تېمىسى بولغان، بىلمەسلىك كېسىلى دېگەن بۇ تەمىنى كۆرگەن چېغىڭىزدا كاللىڭىزدا بۇنىڭغا بىر چوڭ سوئالنىڭ تۇغۇلىدىغانلىقىغا ئىشىنىمەن. بۇنداق بىر كېسەلنىڭ ئىسمى بولۇپ باققانلىقىنى شەخسەن ئۆزۈم بىلمەيمەن. مېدىتسىنا كەسپىدىن بۇنداق بىر كېسەلنىڭ بارلىقىنى كۆرسەتسىمۇ بەلكىم ئۇ ئەقلى ئىقتىدارى ئاجىز ئىنسانلارغا قارىتىلغان بولۇشى كېرەك. ئەمما ئۆسۈپ يېتىلىشى نورمال، ئەقلى-ئىقتىدارى جايدا ئىنسانلاردىمۇ بىلمەسلىك كېسىلى مەۋجۇتمۇ؟
ئاۋامدا “ئەقىل-ئىقتىدارى ئاجىز” دېيىلسە تۇغما ئەقلى ئىقتىدارى ئاجىز كىشىلەرنى كۆز ئالدىغا كەلتۈرىدۇ. بۇ ئەنەنىۋى چۈشەنچە بويىچە توغرا بولسىمۇ، ئەمما بىر نەرسىنى ئېنىق بىلىشىمىز كېرەككى، ئىنسان تۇغۇلۇشىدا نورمال بولسۇن بولمىسۇن، ئۇنىڭ ئەقلى ئىقتىدارى كېيىنكى مۇھىت ۋە تەربىيەدىن يېتىلىدۇ. بۇ يەردىكى پەرق تۇغما ئەقلى ئىقتىدارى ئاجىز ئىنسانلار تۇغۇلغاندىن كېيىن ئوبيېكتىپ مۇھىتتىن ئۇچۇر قوبۇل قىلىشى ۋە ئانالىز قىلىشى نورمال ئىنسانلارغا قارىغاندا ئاجىز ياكى پۈتۈنلەي يوق بولىدۇ. ئەمدى بۇ يەردە بىز نورمال ئىنسانلارنى كۆزدە تۇتساق ئەگەر بىر ئىنسان نورمال تۇرۇپمۇ ۋە ئۆسۈپ يېتىلگەن مۇھىتتىن يېتەرلىك ئىلىم ۋە تەربىيە ئېلىپمۇ ئۆزىنى چۈشىنىشكە قادىر بولمىسا، پسىخىكىسىنى تەڭشىيەلمىسە، كىشىلىك مۇناسىۋەتتە بىر خىللىقنى ساقلىيالمىسا، مانا بۇ بۈگۈنكى لېكسىيەدە سۆزلىمەكچى بولغان بىلمەسلىك كېسىلىدۇر.
بولۇپمۇ بىلىم قۇرۇلمىسى شۇنچە يۇقىرى دوكتورلۇق ياكى ئۆلىما ئۇنۋانى بار، ئالىم دەرىجىلىك بەزى-بىر زىيالىيلىرىمىزنىڭ بەزىدە بىزنى ياقا چىشلەشكە مەجبۇر قىلىدىغان خۇي-پەيلى ۋە سۆز-ھەرىكەتلىرىنى كۆرۈپ ۋە ئاڭلاپ تۇرىمىز. شۇ بىر قىسىم ناچار مىجەزلىك زىيالىيلار سەۋەبلىك، شۇنچە بىلىم ئىگىلەپمۇ ئادەم بولمىسا ئۇقمىسىمۇ بولغۇدەك دېگەن كۆز قاراشلارنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىغا سەۋەب بولماقتا. ئۇنداق بولسا ئىلىم بىلەن ئادىمىيلىكنىڭ مۇناسىۋىتى يوقمۇ؟ ئەگەر مەن بۇ يەردە ئىلىم ئىگىلەپمۇ ئادىمىيلىكتە يۈكسىلىش بولمىسا ئۇنى ھەرگىز ئىلىمدىن كۆرمەيمەن. دەۋرىمىزدە، بولۇپمۇ تەرەققىي قىلىۋاتقان ئەللەردىكى تەربىيە بولسا، ئىلىم ئىگىلەش جان بېقىش ئۈچۈن دېگەن تەشۋىقات ئاساسىدا بولماقتا. بۇنداق ئىدىيەدە ئۆسۈپ يېتىلگەن ئىنسانلار ئالغان تەربىيەلەرنى ناھايىتى ئاز ئۆزىگە ئۆزلەشتۈرىدۇ. ئەمەلىيەتتە بىلىم ئېلىش ياخشى خىزمەت تېپىپ جان بېقىشتىن باشقا تەخمۇ مۇھىمى ئالغان ھەر بىر ئۇچۇر ۋە ئىگىلىگەن ھەر بىر ئىلىمنى ئۆز ۋۇجۇدىغا تەتبىقلاش، شۇ ئارقىلىق ئۆز روھىيىتىنى يۈكسەلدۈرۈش ۋە ئېگىز-پەس پسىخىكىسىنى تەڭشەش، مانا بۇ ئىلىم بىلەن ئىنساننىڭ مۇناسىۋىتى بولۇشى كېرەك. ئەگەر بىر ئىنسان ئالىي بىلىم يۇرتلىرىدا بىلىم ئىگىلەپ، ئەمما ئۇ بىلىمنى خىزمەتكىلا ئىشلىتىپ ئۆزىگە ئۆزلەشتۈرمىسە، يەنە ئۆزىنى چۈشىنىشكە ئىشلەتمىسە، بۇنداق ئىنسانلار ئۆزنىڭ پسىخىكىسىنى تەڭشەشكە ئىنتايىن ئاجىز كېلىدۇ. بۇنىڭ سەۋەبى ئۇلار ئۆزلىرىنى چۈشىنىشكە ئۇرۇنۇپ باقمىغان، ئۆزنى چۈشەنمەيدۇ. بۇنداق ئىنسانلار ئۆزىنىڭ ئۆگەنگەن بىلىملىرى، ئالغان ئۇنۋانلىرى، ئىشلىگەن ئورۇنلىرى بىلەن ئۆزىنى باھالاپ، ئۆزنى مۇكەممەل ئىنسان ھېسابلايدۇ ۋە ئۆزىدىن باشقا ھەممە ئىنسان مۇكەممەل ئەمەس كۆرۈنىدۇ. شۇ سەۋەبتىن مۇكەممەل بولمىغان ئىنسانلاردىن كەلگەن تەنقىدى پوزىتسىيەلەرنى قوبۇل قىلالمايدۇ ۋە چىچاڭشىيدۇ، ۋە كىشىلىك مۇناسىۋىتى ھەر دائىم كرىزىس ئىچىدە ئۆتىدۇ.

2. ئۆزىنى چۈشىنىش ۋە ئۆزگەرتىش

ئومۇمەن ئېيتقاندا بىلىمى يۇقىرى ئىنسانلارنىڭ ساپاسىمۇ نىسبەتەن يۇقىرى بولىدۇ. ئەمما بەزى بىر ئىنسانلار يۇقىرى مەلۇماتلىق بولمىسىمۇ ھەر دائىم ئەتراپتىكىلەرنىڭ ھۆرمىتى ئىچىدە ياشايدۇ. ئەمما بەزى ئىنسانلار بولسا پۈتۈنلەي بۇنىڭ ئەكسىچە يۇغۇرى مەلۇماتلىق ئەمما كىشىلەرنىڭ نەزىردىن چۈشكەن بولىدۇ. بۇ يەردىكى تۈپ سەۋەب تەربىيەنىڭ مەزمۇنىدا ۋە ئۇنى ھەر ئىنسان قانچىلىك ئۆزلەشتۈرگەنلىكىدە. ئىلمىنى ئۆز ۋۇجۇدىمىزغا تەتبىقلاش ئىنتايىن مۇھىم بولۇپ، بۇ بىزنىڭ پسىخىكىمىزنىڭ تەڭپۇڭ ئىچىدە تۇرۇشىدا يادرولۇق رولىنى ئوينايدۇ. ئىنسان مۇكەممەل بولمايدۇ. بولۇپمۇ دىنغا ئىشىنىدىغان، ئۆزىنىڭ قارشىسىدا مۇتلەق ۋە مۇكەممەل بىر ياراتقۇچىنىڭ بارلىقىنى ئېتىراپ قىلىدىغان ئىنسانلار بۇنى تەخمۇ ئېنىق ھېس قىلىدۇكى، ياراتقۇچىغا سېلىشتۇرغاندا ھېچقانداق ئىنسان مۇكەممەل ئەمەس.
غەرب دۆلەتلىرىدە كىشىلىك خاراكتېرىنىڭ يېتىلىشىگە ناھايىتى ئەھمىيەت بېرىلىدۇ. بۇلارنىڭ بالىلىرىغا بېرىدىغان تەربىيەسى “ئۆزۈڭ بول” دېيىش، ھەرگىز ئۆگىنىپ ئېينىشتېين بول ياكى داداڭ بول دېمەيدۇ. خۇددى <<دىننى قانداق چۈشىنىش كېرەك >> دېگەن يازمىدا تىلغا ئېلىنغاندەك، ئىنسان يالغۇز يارىتىلىدۇ. ھەر بىر تەندە بىردىن روھ ھەر تەندە بىردىن كاللا بار. ئەگەر بۇ يەردە ھەر ئىنساننىڭ خاسلىقى تەكىتلەنمىسە ئىدى. بەلكىم ئىنسانلار ئانىدىن تۇغۇلماي بېرە زاۋۇتتا ياكى ئېتىزلىقتا بۇغدايدەك تېرىپ ئىچى تېشى بىر خىللا يارىتىلسا بەلكىم ياراتقۇچىغا تېخىمۇ ئاسان بولغان بولغىيتتى. ھەر شەيىنىڭ يارتىلىشىنىڭ سەۋەب نەتىجىسى بولغىنىدەك، ئىنساننىڭ يەككە ۋە خاس خۇسۇسىيەت بىلەن يارتىلىشىنىڭمۇ ئۆزىگە يارىشا بىرەر سىرى بولۇشى مۇمكىن. ھەر ئىنسانىڭ ئۆزى ئۈستىدە ئويلىنىشى ئۆزنى بىلىشتىكى ھەرىكەت نىشانى بولۇشى كېرەك. مەسىلەن، مەن نېمە ئۈچۈن يارىتىلدىم، مەن خرىستىئان ئەمەس، ئىندىئان ئەمەس، ئەمەت ئەمەس، سەمەت ئەمەس، يۈز يىل ئىلگىرىكى ياكى يۈز يىل كېيىنمۇ ئەمەس، دەل ھازىرقى ۋاقىتتىكى ئۇيغۇرنىڭ پۇشتى مەمەت بولۇپ يارىتىلىشىمدا نېمە سىر بار دەپ سوئال سوراش ئادىتىنى يېتىلدۈرۈشى، ۋە بۇ سوئاللارغا جاۋاب ئىزدىشى كېرەك. ئىنساننىڭ ئۆزى توغرىسىدا بىلىشى قانچە ئاز بولسا، شۇ ئىنساننىڭ پسىخىكىسى شۇنچە يېتىلمىگەن، زەربىگە تاقابىل تۇرۇش ئىممۇنىتېت كۈچى شۇنچە تۆۋەن بولىدۇ. بۇ يەردىكى ئۆزىنى بىلىش ئاددىي قىلىپ ئېيتقاندا بىلىم ئېلىش، ئۆزىگە تەتبىقلاش، پسىخىكىسىنى تەڭشەش جەريانى ئارقىلىق تاماملىنىدۇ.
مەن پسىخىكا ئوقۇمىغان، ئەمما ئۆزۈم توغرىلىق كۆپ ئويلىنىمەن. كىچىكىمدىن مەن ھاكاۋۇر، ئىچى يامان، كۆرەلمەس باشقىلارنىڭ مەندىن ئارتۇق يېرىنى كۆرسەم ئىچىم قىزىپ چىدىيالمايدىغان ئىنسان ئىدىم. قىسقىسى ئەگەر شۇ پېتى چوڭ بولغان بولسام ئۆزۈمنىڭ ھازىر قانداق يەردە قانداق بىر ئىنسان بولۇپ ياشاۋاتقانلىقىمنى پەرەز قىلالمايتتىم. 14 ياش ۋاقتىم ئىدى. بۇ كۈن زادى ئېسىمدىن چىقمايدۇ. بىر كۈنى مەكتەپكە كېتىۋېتىپ تۇيۇقسىز كاللامدا چاقماق چاققاندەك بولدى. مەن بۇنداق كېتىۋەرسەم بولمايدۇ، بۈگۈندىن باشلاپ ئۆزگىرىمەن دەپ شۇ يەردە ئۆزۈمگە ۋەدە بەردىم. قىلغان تۇنجى ئىشىم تاماكا تاشلاش بولۇپتۇ. بەلكىم ئىشەنمەيسىلەر مەن تاماكىنى چوڭ ئاكامنىڭ كەينىدە يۈرۈپ 5 يېشىمدىن باشلاپ چەككەن ئىدىم. تاماكا تاشلاش ئىشىم خېلىلا تەسكە توختىدى. ھەر قېتىم خۇمار تۇتقاندا كانايلىرىم قىچىشىپ ئارام بەرمەيتتى. ئەمما چىڭ تۇردۇم ھەر قېتىم خۇمار تۇتۇپ تاماكا ئېسىمگە كەلسىلا: “چىدا” دەپ ئۆزۈمنىڭ بېشىمنى قاتتىق نوقۇيتتىم. تەخمىنەن ئۇچ ئايدىن كېيىن تاماكىدىن قۇتۇلدۇم. ھازىر تاماكىنىڭ پۇرىقىنى پۇرىساملا ئالتە كۈنلۈك يەرگە قاچىمەن. ئۇنىڭدىن كېيىن قىلغان ئىشىم ھەسەت قىلىدىغان، ھاكاۋۇرلۇق قىلىدىغان ئىشقىلىپ بىزگە بېرىلگەن تەربىيەلەردە ناتوغرا ئىش-ھەرىكەت دەپ قارالغان ئىشلارنى رەھىمدىن تازىلاش بولۇپتۇ. ئادەم ئۆزىدە شۇ كەمچىللىكنىڭ بارلىقىنى ھەقىقىي تونۇپ يەتسە ئۆزى تۈزگەن قائىدىلەرگە ئەمەل قىلسىلا شۇ كەمچىللىكلەرنى تازىلاش تەسكە چۈشمەيدىكەن.
نېمە ئۈچۈن 14 يېشىمغا كەلگەندە مەندە بۇنداق ئۆزگىرىش بولدى؟ نېمە ماڭا تەسىر قىلدى، بۇنى ھازىرمۇ بىلمەيمەن. ئەمما ئېنىق بىر نەرسە بولسا كىتابنى كۆپ ئوقۇيتتىم، ۋە ئۆزۈم توغرىسىدا كۆپ ئويلىناتتىم. بەلكىم شۇنىڭ تەسىرى بار دەپ ئويلايمەن. مەن شەخسەن ئۆزۈم ئىنساننىڭ مىجەز خۇلقى ئۆزگەرمەيدۇ دېسە ئىشەنمەيمەن. چۈنكى مەن ئۆزۈم مىجەز-خۇلقۇمنى ئۆزگەرتكەن بىرىمەن.
ئۆگەنگەن ئەمىلى بىلىمنى ئۆزلەشتۈرۈپ ئۆز پسىخىكىمىزدىكى ئېگىز پەسلىكنى تەڭشەش تامامەن مۇمكىن بولۇپ، بۇنى مەن يەنە بىر ئەمىلى مىسال بىلەن سۆزلەپ ئوتىمەن. 2016-يىلنىڭ ئالدىنقى يېرىم يىل ئىچىدە مەن ماشىنا ھەيدەۋېتىپ ئالدى كەينى ئۇچ قېتىم قاتناش ھادىسىسىگە ئۇچۇردۇم. ئاخىرقى قېتىمقىسىدا ماشىنام مىجىلىپ ئۆزۈم ئامان قالغان بولساممۇ، شۇندىن كېيىن قورسىقىم قاتتىق مۇجۇپ ئاغرىشلاردىن قۇتۇلالمىدىم. دوختۇرغا كۆرۈندۈم ۋە چىقارغان دىئاگنوز، “پوست ترائۇماتىc سترەسس” بولدى. بۇ ئامېرىكا ئەسكەرلىرى ئىراق ۋە ئافغانىستان ئۇرۇشىدىن قايتقانلاردا كۆپ كۆرۈلىدىغان پسىخىك كېسەللىكى بولۇپ، قاتتىق روھى بېسىمدىن كېلىپ چىقىدىكەن ۋە داۋالاش ئۇزۇنغا سوزۇلىدىكەن. دوختۇرنىڭ مەسلىھەتى بويىچە تىنچلاندۇرغۇچى دورا ئىچكەچ بۇ خىل كېسەلگە گىرىپتار بولغانلار يىغىلىپ ئۆز-ئارا دەرىنى تۆكىدىغان سورۇنلارغا بېرىپ ئۇلارنىڭ پائالىيەتلىرىگە قاتناشتىم. ئەمما ئۈنۈمى يۇقىرى بولمىدى. قاتناش ۋەقەسى ئېسىمگە كەلسىلا قورسىقىم قاتتىق مۇجۇپ ئاغرىيتتى. ماشىنا ھەيدىگەندە خۇددى كەينىمدىن بىرى كېلىپ ھېلى سوقىدىغاندەك تەشۋىش ئىچىدە توختىماي ئارقىنى كۆرسەتكۈچ ئەينەككە ئەسەبىيلەرچە قاراپ دىققىتىم چېچىلاتتى. كەيپىياتىمدىكى ناچارلىق ئاخىرى ئائىلە ئەزالىرىمغىمۇ تەسىر قىلىشقا باشلىدى. ئايالىمغا سەۋەبسىز ئاچچىقلايدىغان، بالىلىرىم ئازراق سەۋەنلىك ئۆتكۈزۈپ قويسا ۋارقىراپ جارقىرايدىغان بولۇپ قالغان ئىدىم. بىر كۈنى 7 ياشلىق قىزىم يېنىمدا ئولتۇرۇپ تۇيۇقسىز يىغلاپ كەتتى. سەۋەبىنى سورىدىم. قىزىم يىغلاپ تۇرۇپ: “سىز بەك ئۇزۇن بولدى كۈلمەيدىغان بولۇپ كەتتىڭىز. مەن قىزىقچىلىق قىلىپ مېنى دائىم كۈلدۈرىدىغان دادامنى سېغىندىم. قاچان شۇنداق كۈلۈپ يۈرىدىغان بولىسىز” دېدى. قىزىمنىڭ سۆزى ماڭا بەكلا تەسىر قىلدى. مەن كۈلمەيدىغان بولۇپ قالغانلىقىمنىمۇ ھېس قىلمايدىغان بولۇپ قېلىپتىكەنمەن. شۇندىن كېيىن ئۆزۈمگە دىئاگنوز قويۇپ ئۆزۈمنى ئۆزۈم داۋالاپ باقماقچى بولدۇم. ئۆزۈمدە كۆرۈلۈۋاتقان ئەھۋاللارنى ئانالىز قىلىپ باقتىم. مېنى تەشۋىشكە سېلىۋاتقان ئىككى خىل ئەھۋال مەۋجۇت بولغانكەن. بىرى ماشىنا ھەيدەۋاتقاندا قاتناش ھادىسىسىگە ئۇچراشتىن ئەنسىرەش، يەنە بىرى بولسا ئۆتمۈشتە بولغان قاتناش ۋەقەسىنى ئېسىمگە سېلىپ ئۆزۈمنى پاراكەندە قىلىش ۋە قورسىقىمنىڭ ئاغرىقىنىڭ قوزغىلىشىغا سەۋەب بولۇش ئىكەن. بۇ سەۋەبلەرنى يەكۈنلەپ چىققاندىن كېيىن ئۇنىڭ كاللامدىن يوقلىشى ھەققىدە ئۆزۈم بىلەن سۆھبەت ئۆتكۈزدۈم. قاچان قەيەردە يەنە قاتناش ۋەقەسى بولۇشى ئۇ بىر غايىب ئىش بولۇپ، ماشىنامدا ماڭا ئالدىن سىگنال بېرىدىغان ئەسۋاب بولمىغان ئەھۋالدا مېنىڭ بۇ ئەنسىرىشىم بىھۇدە ئىكەن. چۈنكى ئۆزۈم بىلىشكە قادىر بولمىغان غايىب ئۈستىدىن ئويلىنىش ۋە ھۆكۈم چىقىرىپ شۇ ھۆكۈمدىن ئۆزۈمنى ئەنسىرىتىش مەلۇم جەھەتتىن ئەسلى ياراتقۇچىغىلا خاس بولغان غايىب ئۈستىدىن ھۆكۈم چىقىرىشقا يېتەكلەپ شېرىك كەلتۈرۈشكە چېتىلىدىكەن. شۇ سەۋەبتىن بۇ توغرىسىدا ئويلىنىشنى كاللامدىن چىقىرىپ ئۇنى ياراتقۇچى ئاللانىڭ ئىلىكىگە تاپشۇرۇپ، بۇ ئەنسىرەشنى توختىتىشىم كېرەك ئىكەن. ئەمدى ئۆتمۈش بولغان ئىشنى قايتا ئەسلەپ ھازىر ۋە كەلگۈسىمنى نابۇت قىلىش ئەھمىيەتسىز ئىكەن. بولۇپمۇ بۇنداق چاغدا تەخمۇ كۆپ ۋاقتىمنى بالىلىرىمنىڭ خۇشاللىقى ئۈچۈن سەرپ قىلىشىم كېرەك ئىكەن. شۇندىن كېيىن ئۆز روھى كەيپىياتىمنى تەڭشەشنى دوختۇر ۋە دورىغا تاشلاپ بەرمەي ئۆزۈم كونترول قىلىشقا تىرىشتىم. باشتا يەنىلا ئۈنۈمى دېگەندەك بولمىدى. چۈنكى خۇددى بىرى بېشىڭىز ئۈستىدە كالتەك پۇلاڭلاتسا تەگمەسلىكىنى بىلىپ تۇرۇپمۇ ئىختىيارسىز ئۆزىڭىزنى ئېلىپ قاچقاندەك بەدەندە بولغان شەرتلىك رېفلېكس پسىخىكىڭىزغا ئورناپ كەتكەن شەيىنى دەرھال چىقىرىۋېتىشكە توسقۇنلۇق قىلىدىكەن. ئەمما ئارىدىن يەنە يېرىم يىل ئۆتكەندىن كېيىن بۇ تۇرمۇشۇم نورمالغا قايتتى دېسەممۇ بولىدۇ. ماشىنا ھەيدىسەم دىققىتىمنى كۆز ئالدىمغا مەركەزلەشتۈرۈپ ئارقىنى كۆرسەتكۈچ ئەينەككە ئەسەبىيلەرچە قارايدىغان ئىشنى تاشلىدىم. قاتناش ۋەقەسى ئېسىمگە كېلىشى بىلەنلا دىققىتىمنى باشقا ئىشلارغا قارىتىدىغان بولدۇم. شۇنداق قىلىپ ئۇمۇ زېرىكتىمۇ كاللامغا ئانچە كەلمەيدىغان بولدى. بالىلىرىم بىلەن بولغان مۇناسىۋەتمۇ ئەسلىگە قايتتى. چۈنكى پرىنسىپىم بىلەن ئىش قىلىشقا قايتقان ئىدىم.

3. روھىيىتىڭىزنى ھۆر تۇتۇڭ

مۇھاجىرەتتىكى ئىنسانلاردا مۇھىت ئۆزگىرىشتىن پسىخىك كېسەللىكىگە گىرىپتار بولۇش نىسبىتىنىڭ يۇقىرى بولۇشى، ئومۇمەن ئەتراپ قىلىنىدىغان مەسىلە بولۇپ، تەرەققىي قىلغان ئەللەردە يېڭى كەلگەن كۆچمەنلەرگە ئۇلارنىڭ شۇ جەمىيەتكە بالدۇرراق ئۆزلىشىشى ئۈچۈن يېتەكچىلىك قىلىدىغان دۆلەت ياكى جەمىيەت دەرىجىلىك ئورگانلار مەۋجۇت. بۇ يەنە بىر جەھەتتىن بۇ خىل ئۆزلەشمەسلىك كۆپىيىۋەرسە ئۇ جەمىيەت مۇقىمسىزلىقىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان سەلبىي ئامىل بولۇپ قالىدىغانلىقى ئۈچۈندۇر. بولۇپمۇ ئەنگلىيەدە تۇغۇلۇپ ئۆسكەن ھەمدە شۇ يەردە مائارىپ تەربىيەسى كۆرگەن بەزى ئىككىنچى ئەۋلاد پاكىستان ياشلىرىنىڭ ئۆزنى ئۆلتۈرۈۋېلىش خاراكتېرلىك پارتلىتىش ۋەقەلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقىشى ياۋروپا ۋە ئامېرىكا جەمىيىتىنى بۇ جەھەتتىن تەخمۇ ئويلاندۇرۇشقا مەجبۇر قىلىۋاتىدۇ. ئەمدى بىزنىڭ تۈركىيەگە يەرلەشكەن ۋە يەرلىشىۋاتقان ئۇيغۇرلىرىمىزنىڭ ئارىسىدىمۇ بۇنداق ئاشقۇنلۇقنىڭ تەسىرى بىلەن پسىخىك قىيىنچىلىقىدا قالغان ئۇيغۇر ياشلىرى ۋە ئاتا-ئانىلارنىڭ ھېكايىسىنى ئاڭلاۋاتىمىز. مەن بۇ يەردە ئۇلار ئۈستىدە توختالمايمەن. پەقەت ئۇزۇن يىللار ئىلگىرى ئۆزۈمنىڭ بېشىدىن ئوتكەن بىر مىسالنى سىلەر بىلەن ئورتاقلىشىمەن.
ئالىي مەكتەپتە ئوقۇۋاتقان مەزگىلدە بىر كۈنى ئەتىگەندە بىر قىز ساۋاقدىشىم مېنى ئىزدەپ ياتاق بىناسى ئالدىغا كېلىپتۇ. كۆزلىرى قىزىرىپ ئولتۇرۇشۇپ، ئېغىز بۇرنىنى قورققاق قاپلاپ كېتىپتۇ. “ تاش، پالانچى مېنى ئەگەر ياغلىق ئارتماي، ناماز ئوقۇماي يۈرسىڭىز دوزاخقا كىرسىز دەيدۇ. مەن ئەزەلدىن مۇشۇنداق چوڭ بولغان، ناماز ئوقۇپ ياغلىق ئارتىپ چوڭ بولغان ئىنسان ئەمەسمەن. ئەمما ھازىر پالانچىنىڭ گېپىنى ئاڭلاپ قاتتىق قورقۇپ كېتىپ بارمەن. مەن راستىنىلا دوزاخقا كىرەمدىم؟” دەپ تىترەپ تۇراتتى. سىنىپىمىزدا قەشقەرلىك بىر قىز ساۋاقدىشىمىز بار ئىدى. كېلىشكەن ناھايىتى پاكىز چىراي ئۆزىنى يۆگەپ يۈرىدىغان دىنغا ئىخلاسمەن قىز ئىدى. بۇ دىندار ساۋاقدىشىمنىڭ باشقا قىزلارغا دىننى قانداق چۈشەندۈرگەنلىكىنى مەن بىلمەيمەن. ئەمما، ئۇنىڭ تەسىرى بىلەن سىنىپىمىزدا بىر قانچە قىزلار ياغلىق ئارتىپ ئۆزنى يۆگەپ يۈرىدىغان بولغان ئىدى. شۇنىڭ بىلەن تەڭ بۇ ئۆزگىرىشكە كۆنەلمەي، ھەم نېمە قىلىشىنى بىلمەي ئېغىر روھى بېسىم ئىچىدە قالغانلارمۇ بار ئىدى. مەن مېنى ئىزدەپ كەلگەن ساۋاقدىشىمغا بىر ئىنساننىڭ دوزاخقا ياكى جەننەتكە كىرىشىنى يەنە بىر ئىنساننىڭ بەلگىلىيەلمەيدىغانلىقىنى، ئۇنى پەقەت ياراتقۇچى ئاللا ئۆلگەن ھەر ئىنساننى ئۆزى قايتا تىرىلدۈرۈلۈپ ئۆز دەرگاھىدا ھۆكۈم چىقىرىدىغانلىقىنى، ياخشى نىيەتلىك بىر ئىنساندىن بولۇشنىڭ ئەڭ مۇھىملىقىنى دەپ ئۆزۈمنىڭ بىلىشىچە چۈشەنچە بەردىم. بۇ ساۋاقدىشىم دەرسكىمۇ بىرەر ئايدەك تولۇق چىقمىدى، قورقۇنچ ئۇنىڭ پسىخىكىسىغا ئىنتايىن ئېغىر تەسىر قىلغان ئىدى. كېيىن مېنىڭ چۈشەندۈرۈشلىرىمنى قوبۇل قىلغانلىقىنى دەپ رەھمەتمۇ ئېيتتى. مەن شۇندىن كېيىن ئۆگەنگەن بىلىمنى ئۆزلەشتۈرۈشنىڭ پسىخىكىنىڭ نورماللىقىغا نەقەدەر مۇھىملىقىنى ھېس قىلدىم.
بىلىم ئىگىلەپ بىر دىپلوم ئېلىپ ياخشىراق خىزمەت تېپىپ ياشاشنىڭلا كويدا بولۇش، ئادەمنى ئىلىمنىڭ ماھىيىتىدىن يىراق قىلىدۇ، ۋە ئىلىمنى جان بېقىشنىڭ ۋاسىتىسى قىلىۋېلىپ، ئىلىم ئېلىشنىڭ ئەمەلىيەتتە ئۆزىنى بىلىشنىڭ ۋە شۇ ئارقىلىق روھىنى يۈكسەلدۈرۈشنى ۋە شۇنىڭدەك روھى ساغلاملىققا يېتىشنىڭ ۋاسىتىسى ئىكەنلىكىنى بىلمەسلىككە يۈزلەندۈرىدۇ.
ئىنسان ئۈچۈن ئالغان ئۇچۇرلارنى ئۆزىگە تەتبىقلاش، ئۆزلەشتۈرۈش بىنورمال پسىخىكا ئادەتلىرىنى ئۆزگەرتىشنىڭ ئەڭ ياخشى ئۇسۇلى. بىزنىڭ سەزگۈ ئەزالىرىمىز ئوبيېكتىپ دۇنيادىن ھەر كۈنى نۇرغۇن ئۇچۇرلارنى قوبۇل قىلىپ تۇرىدۇ. بۇ ئۇچۇرلارنى توغرا بىر تەرەپ قىلىشىمىز، ئۆزىمىزنى يۈكسەلدۈرۈشتە ئىنتايىن مۇھىم. ئەمما بىز كۆپىنچە ھاللاردا نۇرغۇن ئۇچۇرلارنى ئۆزىمىزگە تەتبىقلاپ ئانالىز قىلمايلا، ياكى خاتىرە ئامبىرىغا تاشلايمىز، ياكى خاتىرىمىزدىن ئۆچۈرۈۋېتىمىز. مەن ئۆزۈمگە تەسىر قىلغان ۋە ھازىرغىچە كاللامدا قالغان بىر مىسالنى تىلغا ئېلىپ ئوتىمەن. ئالىي مەكتەپكە بارغاندا قىيىنچىلىقتا قالغان بىر قىز ساۋاقدىشىمغا كۆپ ياردەملەرنى قىلدىم. ئەمما مەن بىر كىچىككىنە ياردەمگە ئېھتىياجلىق بولغاندا ئۇ ساۋاقدىشىم ياردەم قولىنى سوزۇشنى رەت قىلدى. مەن شۇ يەردە مەن سىزگە شۇنچە كۆپ ياردەملەرنى قىلسام، ئەمدى ماڭا بۇنچىلىك ئىشنى قىلىپ بېرەلمەمسىز دەپ ۋايسىدىم. ئۇ ساۋاقدىشىم: “ ئوغۇل بالا دېگەن قىلغان ئىشىدىن مىننەت قىلمايدۇ. شۇڭا سىزمۇ ئۇنداق مىننەت قىلىپ كەتمەڭ” دېدى يۈزۈمگىلا. مەن تۇرۇپلا قالدىم. كىتابلاردا مىڭلارچە قېتىم “مىننەت” دېگەن سۆزنى ئوقۇغان ۋە ئۇنىڭ مەنىسىنى بىلسەممۇ ئەمما ئۇنى ئۆزۈمگە تەتبىقلاپ باقمىغان ئىكەنمەن. يەنە مەن بىر مىننەت قىلىدىغان ئىنسانمۇ ئەمەسمۇ دەپ ئويلىنىپ باقمىغان ئىكەنمەن. بۇ قىز ساۋاقدىشىمنىڭ شۇ گېپىدىن كېيىن مەن ئۆزۈمنىڭ تېخى “مىننەت قىلمايدىغان” ئىنسانلارنىڭ كاتېگورىيەسىدە ئەمەس ئىكەنلىكىمنى بىلدىم. شۇ ئۆزۈمدە بار بولغان مىننەت قىلىش پسىخىكىسىنىڭ سەۋەبىدىن باشقىلارغا ئاكتىپ ياردەم قىلىپ شۇنىڭغا يارىشا رەھمەت–تەشەككۈر ئاڭلىمىغىنىمدا بۆلەكچىلا راھەتسىزلىنىشنى چۈشەنگەندەك بولدۇم. شۇندىن كېيىن خالىسانە قىلغان ھەر ئىشىم ئۈچۈن “ئاللا رىزاسى” ئۈچۈن قىلدىم دەپ مىننەت قىلمايدىغان بولدۇم. ھەمدە “ئاللا رىزاسى” ئۈچۈن قىلغان ھەر ئىشىمدىن كۆڭلۈم راھەت تاپىدىغان بولدى. مەن ئەمەلىيەتتىمۇ ئۆزۈم ئۇزۇن ۋاقىت سەرپ قىلىپ ئاران ئۆزلەشتۈرگەن “مىننەت قىلماسلىق” پىرىنسىپىنى تېخىغىچە قوبۇل قىلالمايۋاتقان ئوقۇمۇشلۇق زىيالىيلارنى ھېلىھەم كۆرۈپ تۇرمەن. ئومۇم ئۈچۈن جېنىنى مېلىنى ئاتىغان، پەقەت ئاللا رىزاسى ئۈچۈن دەپ ئىش يۈرگۈزۈۋاتقان بۇ ئىنسانلار ۋاقتى كەلگەندە ئۆزگىلەرنىڭ مەيلى ياخشى نىيەتتە بولسۇن ۋە ياكى ھەسەتتىن غەرەزلىك بولسۇن ئۇنىڭ قىلىۋاتقان ئىشلىرىدىن گۇمان قىلسا گەپ تارقاتسا، “ئاللا رىزاسى” ئۈچۈن ئىش قىلىۋاتقان بۇ ئىنسان غەزەپلىنىپ كۆپۈپ، روھى كەيپىياتىنى ئېگىز-پەس قىلىۋالىدۇ. بۇ ئەمەلىيەتتە تېنى قۇرامىغا يېتىپ گۆدەكلىكتىن قۇتۇلغان، ئەمما پسىخىكىسى بولسا تەڭ قەدەمدە يېتىلمەي گۆدەك پېتى قالغانلىقتىن، پسىخىكىسى كۆتىرىشچان ئەمەس ئاجىز بولۇپ قالغانلىقنىڭ ئىپادىسى ھېسابلىنىدۇ. ئەگەر بىر ئىنسان “ئاللا رىزاسى” ئۈچۈن دەپ تۇرۇپ يەنە ئۆزگىلەرنىڭ تەنقىدلىرىگە پىسەنت قىلىپ يۈرسە، ئۇ چاغدا ئۇ ئىنسان ئالدىدا ئۆزىنىڭ نىيىتىدىن گۇمانلىنىپ باقسا بولىدۇ. چۈنكى ئۇ چاغدا قىلىۋاتقان ئىشلىرى ياكى ھەقىقىي تۈردە“ ئاللا رىزاسى” ئۈچۈن ئەمەس، شەخسى غەرەز ئارىلاشقان؛ ياكى بولمىسا “ئاللا رىزاسى” ئۈچۈن قىلىۋاتقان ئىشلىرى ئۈچۈن ئاڭسىز ھالدا مىننەت قىلىۋاتقان بولىدۇ. بۇ خىل ئەھۋالنى يەنە باشقا ساھەلەرگە كېڭەيتىپ تەھلىل قىلساق، مەسىلەن ئومۇمنىڭ ئىشىنى مەلۇم پرىنسىپقا تايىنىپ قىلىشتىن چەتنەپ شەخسى ھېسسىياتقا تايىنىپ ئېلىپ بېرىشنىڭ ئۆزىمۇ تېنى قۇرامىغا يەتكەن ئەمما پسىخىكىسىدىن گۆدەكلىك يوقالمىغان ئىنسانلاردا كۆرۈلىدىغان پسىخىكا ئاجىزلىقىنىڭ ئىپادىسى بولىدۇ. ئەسلى ئومۇمنىڭ مەنپەئەتىگە قارىتىلغان سۆز-ھەرىكەت ۋە تەنقىدى پوزىتسىيەلەرنى شەخسىيىتىگە قارىتىلغان ھۇجۇم دەپ ئۆزىگە ئېلىش، ئارتۇقچە ئىنكاس قايتۇرۇش، ۋە ياكى ئومۇمنىڭ مەنپەئەتىنى سۇيىئىستېمال قىلىپ تۇرۇپ مەلۇم شەخسنىڭ شەخسىيىتىگە ھۇجۇم قىلىشلار، بۇلارنىڭ ھەممىسى پسىخىكىسى تولۇق يېتىلمىگەن ئىنسانلاردا كۆرۈلىدىغان پسىخىكا ئاجىزلىقىدۇر. بۇلاردىن ساقلىنىشنىڭ ئۇسۇلى ناھايىتى ئېنىق ئۆزىدىكى شۇ ئاجىزلىقلارنى ئېتىراپ قىلىشى ۋە شۇنى ئۆزگەرتىشكە تىرىشىشى كېرەك.

4. يېڭى شەيىلەرنىڭ پسىخىكىمىزغا بولغان تەسىرى

بىزنىڭ ھەزىم قىلىش يوللىرىمىزغا قالايمىقان يەپ-ئىچىشتەك ناچار تۇرمۇش ئادەتلىرى ئارقىلىق تەسىر قىلمىساقلا ئۇ ئۆز يولىدا تەبىئىي رەۋىشتە ھەرىكىتىنى داۋام قىلىۋېرىدۇ. ئەمدى بىزنىڭ روھىيىتىمىزچۇ دېگەندە، ئۇچۇر دەۋرى دەپ ئاتىلىۋاتقان ھازىرقى دەۋردە بىز بىر خىل كېتىۋاتقان تۇرمۇشىمىزغا تەسىر قىلىدىغان ئۇچۇرلارنى ھەر دائىم قوبۇل قىلىپ تۇرمىز. ئۇنداقتا ئوبيېكتىپ مۇھىتتىن قوبۇل قىلغان ئۇچۇرلارنى ھەزىم قىلىشىمىز قانداق رەۋىشتە بولىدۇ؟ مەسىلەن ئاياللارنىڭ ماشىنا ھەيدىشى ئەزەلدىن چەكلىنىپ كېلىنگەن سەئۇدى ئەرەبىستاندا(بۇ يىل يېڭى قانۇندا ئاخىرى رۇخسەت بەردى) شۇ ھۆكۈمگە كۆنۈپ قالغان بىر ئەر يولدا ماشىنا ھەيدەپ ئۆتۈپ كېتىۋاتقان بىر ئايالنى كۆرسە ئۇنىڭ روھىيىتىدىكى تۇنجى ئىنكاس نېمە بولار؟ ۋە ياكى ۋەتەندىن ئامېرىكىغا ساياھەتكە كېلىپ يولدا قول تۇتۇشۇپ ئاپاق-چاپاق بولۇپ كېتىۋاتقان بىر جۈپ ياش يىگىتنى كۆرگىنىڭىزدە سىزنىڭ تۇنجى ئىنكاسىڭىز توۋا دەپ چىشلەش ئۈچۈن ياقىڭىزنى ئىزدەش بولامدۇ ياكى نورمال ئىنسانلارنى كۆرگەندەك بەخىرامان يېنىدىن ئۆتۈپ كېتىشمۇ؟
ياپونىيەگە تۇنجى بارغاندا مېنىڭ پسىخىكامنى غىدىقلىغان بىر ئىش، ياپوندا ئەرلەرنىڭمۇ قېشىنى ياساپ يۈرۈشى بولغان ئىدى. شۇنداق، ئەنەنىۋى مۇھىتتا ئۆسۈپ چوڭ بولغان بىز ئەر كىشىلەرنىڭ قاش-قاپىقىنى ياساپ يۈرۈشنى قوبۇل قىلىپ بولالمايمىز. ئەلۋەتتە، ھازىر ۋەتەندە ياش يىگىتلەرمۇ قېشىنى ياسامدۇ بىلمەيمەن. ئەمما مەن ياشىغان دەۋردە كۆرۈپمۇ ۋە ئاڭلاپمۇ باقمىغاچقا ياپونغا بېرىپ قېشىنى ياساپ يۈرگەن ئەرلەرنى كۆرۈپ بەدەنلىرىم تىكەنلەشكەن ئىدى. بىر قېتىم ساتىراشخانىغا كىرىپ چېچىمنى قىسقارتقان بولدۇم. ساتىراشنىڭ ئۇستىرىسى ساقال بۇرۇتۇمنى ياساپ بولۇپ قېشىمغا كېتىپ قالدى. مەن:“توختا قېشىمغا چېقىلما” دەپ بولغۇچە ئۇستىرا ئىككى قېشىمنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى يەرنى قىرىپ ئۈلگۈرگەن ئىدى. قاتتىق خاپا بولدۇم. ساتىراش ئۇستام نېمە بولغىنىنى بىلمەي گاڭگىرىغان ھالدا قايتا-قايتا ئۆزرە سوراپ يېنىمدا تۇراتتى. ئەينەككە قاراپ خۇدى بىرىدىن ھاقارەت ئاڭلىغاندەك تىترەيتتىم. بۇ ئىش مېنى خېلىغىچە بىئارام قىلدى. “بۇ ياپونىيەلىكلەرنىڭ ئەرلىرىمۇ قېشىنى ياساپ ئولتۇرسا، بۇ مىللەت تۈگىشىپتۇ جۇمۇ” دەپ بېشىنى چايقايدىغان ئۇيغۇرلارمۇ بار ئىدى. مەن كاللامدىن ئۆتمىگەن بۇ ئىشنى چۈشىنىشكە تىرىشىپ باقتىم. نېمە ئۈچۈن ئەرلەرگە نىسبەتەن “ئەرلىك غۇرۇر” ھېسابلىنىدىغان قاشنى ئەكسىچە ئاياللاردەك ئىنچىكە ياساپ يۈرۈش ياپون ئەرلىرىگە ئومۇملاشقان دەپ بۇ توغرىلىق كۆپ ئويلاندىم. كېيىن بۇنىڭ تېگىگە يەتكەندەك بولدۇم، ۋە شۇ چىقارغان يەكۈنۈمدىن ئۆزۈمنى قايىل قىلىپ ئۇلارنىڭ ئىشلىرىمۇ ماڭا تەسىر قىلمايدىغان ھالغا كەلدى. مەن ئۇنى مۇنداق چۈشەنگەن ئىدىم. ئەمەلىيەتتە ئىنسانلار چىرايىنى پەردازلاش ئارقىلىق ئۇنى نىقاب ئورنىدا ئىشلىتىدىكەن. بۇ يەردىكى نىقاب ھەر ئىنساننىڭ يۈزى بولۇپ، بۇ تەبىئىي يۈزىنى بېزەش ئارقىلىق خۇددى ئاياللار ئامال بار بۇ نىقابنى چىرايلىق قىلىپ بېزەپ ئەرلەرنىڭ دىققىتىنى تارتىش ئۈچۈن بولغاندەك، ئەرلەرمۇ شۇنداق بىر نىقاب تارتىپ يۈرىدىكەن. پەقەت ئەرلەرنىڭ نىقابى ئاياللارغا قارىغاندا ئۆزگىرىشچان بولىدىكەن. بولۇپمۇ يېغىلىق كرىزىسى ئىچىدە ئۆتىدىغان مۇھىتتا ئەرلەر ئۆزىنى قورقۇمسىز جاسارەتلىك، ھەيۋەتلىك كۆرسىتىش ئۈچۈن ياكى قورقۇنچلۇق كۆرسىتىپ، قارشى تەرەپكە روھى بېسىم كەلتۈرۈش ئۈچۈن تىرىشىدىكەن. ئەمما ئۇرۇش تۈگەپ ئۇزۇن يىللاردىن بېرى جەمىيەت ئىنتايىن تىنچ ئۆتكەن ياپونىيەدە بولسا بۇ نىقابنىڭ ئېھتىياجى قالمىغان ئىكەن. ئەكسىچە خىزمەت قىلىپ ئىقتىسادى جەھەتتىن مۇستەقىل بولغان ياپون ئاياللىرى چىرايى سۈرلۈك، قوپال مىجەزلىك ئەرلەرگە قارىغاندا ئۆزىگە كۆيۈنىدىغان، مۇلايىم چىراي ۋە مۇلايىم مىجەز ئەرلەرگە بولغان تەلىپى يېتىلىشكە باشلاپ، بۇ ئومۇمى خاھىشقا ئايلانغان ئىكەن. جەمىيەتتىكى بۇ خىل ئۆزگىرىش ياپون ئەرلىرىگىمۇ تەسىر قىلىپ ئۇلارمۇ ئاستا ئاستا ئېھتىياجدىن قالغان بۇرۇنقى سۆرۈن تەلەت يۈزىنى ئىسلاھات قىلىپ، پاكىز چىراي، مۇلايىم كۆرۈنۈش ئۈچۈن بەزى بىر ئاياللارغا خاس بولۇپ كەلگەن خۇلقلارنى ئۆزلەشتۈرگەن ئىكەن. بۇنىڭ بىرى قاش ياساش ئىكەن. ئەمدى جەمىيىتى مۇقىم بولمىغان، ئاياللارنىڭ ئورىنى يەنىلا نىسبەتەن تۆۋەن بولغان زېمىنلاردا بولسا، ئەرلەر ئۆزلىرىنىڭ ئەرلىك غۇرۇرى ۋە ئىمتىيازىنى داۋاملىق ساقلاش ئۈچۈن، ئاياللىق تەبىئىتىدىن پەرقلىق بولغان نىقابنى تاقايدىكەن.
بۇ ئىنسانلار جەمىيىتىدىكى بىر رىيال يۈزلىنىش بولۇپ، تىنچ-ئەمىنلىك مۇقىملاشقان جەمىيەتتە ئىككى جىنس ئوتتۇرىسىدا مۇرەسسەلىشىش يۈز بېرىپ، پەرقمۇ ئاستا-ئاستا سۇسلىشىدۇ. بۇ دېگەنلىك ھەرگىز بىئولوگىيەلىك پەرقتىكى سۇسلىشىش بولماستىن بەلكى ئىجتىمائىي پەرق، مەسىلەن كۆز-قاراش ۋە ئورۇپ-ئادەت قاتارلىقلاردا كۆرۈلۈپ كەلگەن پەرق بولۇپ، بۇ ئىنسانلار جەمىيىتىنىڭ تەرەققىياتىدىكى بىر مۇقەررەر يۆلىنىش ھېسابلىنىدۇ. شۇ سەۋەبتىن ئەگەر ئەتراپىڭىزدا ياكى ئۆزگىلەر يۇرتىدا پسىخىكىڭىزنى غىدىقلايدىغان ھادىسىلەرنى كۆرسىڭىز ئۇنى نوقۇل جەمىيەت بۇزۇلۇشقا تاقىماي، ئىجتىمائىي ئۆزگىرىشلەرگە باغلاپ چۈشىنىشكە تىرىشىپ بېقىڭ، ۋە شۇ ئارقىلىق پسىخىكىڭىزنىڭ ئېگىز-پەس بولۇشىدىن ساقلىنىڭ.
بۇ ھەقتە ئۆز بېشىمدىن ئۆتكەن يەنە بىر ئىشنى تىلغا ئالسام، ئامېرىكىغا كېلىپ ئىككى يىلدىن كېيىنكى بىر كۈنى بىرىنى يولغا سېلىپ قويۇش ئۈچۈن ئايرودرومغا چىقتىم، ئالدىمدىكى ماشىنىدىن چۈشكەن بىر جۈپ ساقاللىق ئەر كىشى بىر بىرى بىلەن قاتتىق سۆيۈشۈپ يىغلىشىپ تۇراتتى. بەدىنىمنى بىر خىل بىئاراملىق قاپلىۋېلىپ ئۇلاردىن كۆزۈمنى ئېلىپ قاچتىم. ياپوندىمۇ 10 يىل تۇرۇپ ھەمجىنس ئىنسانلارغا ئالاقىدار ئىشلارنى كۆپ ئاڭلىغان بولساممۇ بۇنداق ساقال باسقان ئاشىق-مەشۇقلارنىڭ ئوتتەك مۇھەببىتىنى تۇنجى قېتىم شۇنداق يېقىندىن يۈز تۇرانە كۆرۈشۈم ئىكەن. ئۆيگە قايتىپمۇ بۇ ئىشتىن خېلى ۋاقىتقىچە بىئارام بولدۇم. ئاخىرى بۇ جەھەتتە ئىزدىنىپ باقتىم ۋە شۇ ئىزدىنىشتىن كېيىن ئۇلار كاللامدىن ئۆتۈپ روھى-ھالىتىم نورمالغا قايتتى ۋە شۇنداق ئىشلار قايتا ئۇچۇرسىمۇ ماڭا نورمال بىلىنىدىغان بولدى. مېنىڭ شۇ ئىزدىنىشتىن ئالغان كۆزقارىشىم تۆۋەندىكىچە.
ئەزەلدىن ئەر ياكى ئايال دەپ ئىككىلا جىنسى ئايرىمىسىغا، ۋە بىر خۇدالىق دىنلاردا ئادەمنىڭ يارىتىلىش قىسسىگە كۆنگەن ئىنسانلار، مەيلى مۇسۇلمان بولسۇن ۋە ياكى خرىستىئان بولسۇن، ھەمجىنس كىشىلەرنىڭ ياشاش ئادەتلىرىنى كاللىسىدىن ئۆتكۈزەلمەي بۇنى ئەخلاق بۇزۇلۇشتىن كۆرۈپ ئۇنىڭغا پاسسىپ قاراشتا بولىدۇ. ئەمەلىيەتتە جىنسى ئايرىمىسى ئېنىق بولمىغان ھالدا تۇغۇلىدىغان بوۋاقلار تەخمىنەن ھەر ئىككى مىڭ بوۋاقنىڭ ئىچىدە بىرى چىقىدىغان بولۇپ، بۇ بىر دۆلەت ياكى 20 مىليون نوپۇسى بار بىر مىللەتنىڭ سانىغا سېلىشتۇرغاندا نىسبىتى كۆرۈنەرلىك بولىدۇ. بۇ بوۋاقلارنىڭ تۇغۇلۇشىدىلا كۆپىنچىسى ئاتا-ئانىسىنىڭ تاللىشى بىلەن ئوپېراتسىيە قىلىنىپ جىنسى ئايرىمىسى بېكىتىۋېتىلىدىغان بولۇپ، ئەگەر ئاتا-ئانىسىنىڭ تاللىشى بالىنىڭ ئەمىلى جىنسى قىزىقىشىغا توغرا كەلمىسە ئۇ ھەمجىنس بولۇپ قالىدۇ. بۇ مېنىڭ ھەمجىنس ئىنسانلارنىڭ كېلىپ چىقىشىغا قارتا بەرگەن ئەڭ ئاددىي چۈشەندۈرۈشۈم بولۇپ، بۇنىڭدىن باشقا كېلىپ چىقىشى بار بولسىمۇ ئۇنى خالىغانلار ئىزدىنىپ ئۆزلەشتۈرۈۋالسا بولىدۇ. ئەمدى بىز پەقەت ئاز كۆرۈلۈپ ئۆزىمىزنىڭ ئۆگىنىپ قالغان ئىش قىلىش پىرىنسىپىمىز ۋە پسىخىكىمىزدا ئېگىز-پەسلىك پەيدا قىلىدىغان ئىشلارغا ئۇچۇرغاندا ئۇنى ئىنكار قىلىپ بىر تەرەپ قىلىش ئارقىلىق پسىخىكىمىزنى قوغدىشىمىز كېرەكمۇ؟ شۇنداق بولغاندا توغرا بولامدۇ ۋە ئۇنىڭدىن ھەقىقىي تۈردە ئۆزىمىزنى مەڭگۈلۈك ئېلىپ قاچالامدۇق؟
مەن بۇنداق بىر مىسال بىلەن بۇنى چۈشەندۈرۈشكە تىرىشىمەن. مەسىلەن يەر شارىدا يۈز يېزا بار دەيلى. ھەر يېزىدا يۈز نەپەر ئاھالە بولۇپ ئۇلارنىڭ توقسان توققۇزى قىز ئوغۇللۇقى ئېنىق، بىزنىڭ كۆزقارىشىمىزدىكى نورمال ئىنسانلاردىن بولۇپ، پەقەت بىرىنىڭ جىنسى ئايرىمىسى (ياكى جىنسى قىزىقىشى) ئېنىق بولمىسا، شۇنىڭ بىلەن ھەممە يېزا ئاھالىسى بىرلىشىپ بۇ ئۆزلىرىگە ئوخشىمايدىغان بىر ئىنساننى ئۆز يېزىسىدىن قوغلاپ چىقارسا، شۇنداق ئەھۋال ھەممە يېزىدا تەڭ يۈز بېرىپ، ھەر يېزىدىن بىر ئىنسان قوغلانسا، بۇ قوغلانغان ئىنسانلار بىر يەرگە كېلىپ ئۆزلىرىنىڭ يېزىسىنى قۇرسا، بۇ يېڭى قۇرۇلغان يۈز بىرىنچى يېزىنىڭ ئاھالىسى جەمىي يۈز نەپەر بولىدۇ. ئەمدى نوپۇس جەھەتتىن ئېيتقاندا بۇ يۈز بىرىنچى يېزا ئاھالىسى يۈز بولغانلىقى باشقا يېزىلاردا ئىنسانلار توقسان توققۇز بولغانلىقى ئۈچۈن ئۇ يەر شارىدىكى نوپۇسى ئەڭ كۆپ يېزا بولۇپ قالىدۇ. بۇ مىسالدىن مېنىڭ كۆرسەتمەكچى بولغان نۇقتام شۇكى، بىز كۆزىمىزنى يۇمۇۋېلىش بىلەن ئوبيېكتىپ مەۋجۇتلۇقتىن ئۆزىمىزنى ئېلىپ قاچالمايمىز. ئوبيېكتىپ مەۋجۇتلۇق دېگەن بىز ئۆزىمىز ئېتىراپ قىلايلى قىلمايلى مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇۋېرىدىغان رېئاللىق. بىز ھازىر ئۇچۇر دەۋرىدە ياشاۋاتىمىز. سىز خالىسىڭىزلا پەقەت ئۆز يېزىڭىزنىلا ئەمەس يەر شارىدىكى باشقا يېزىلارنىڭ ئەھۋالى توغرىلىقمۇ مەلۇماتقا ئەگە بولالايسىز. سىز بىر يېزىدا بار بولغان شۇ بىرلا پەرقلىق ئىنساننى ياكى پەرقلىق شەيىنى كۆرمەسلىكىڭىز كېرەك، ئەكسىچە ھەممە يېزىدىكى پەرقلىق ئىنساننى بىر يەرگە يىغسىڭىز، سىز بىنورمال دەپ قارىغان ئىشلارنىڭ ئەمەلىيەتتە ھەممە يەردە مەۋجۇت نورمال رېئاللىق ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىسىز. ۋە شۇنى چۈشەنگەن چېغىڭىزدا كاللىڭىزدىن ئۆتمەي سىزگە روھى جەھەتتىن بېسىم ئېلىپ كېلىۋاتقان ئىشلارغا قارتا رىيال تونۇشقا كېلىپ، پسىخىكىڭىزنى تەڭشەيدىغان بولىسىز.
ئەنەنىۋى كۆز قاراش بويىچە بىز ئاز ئۇچرايدىغان ياكى يېڭىدىن ئۇچراشقان شەيىلەر بىلەن ئۇچراشقاندا ئەگەر ئۇ بىزنىڭ كۆنگەن ياكى ئۆگىتىلىپ كەلگەن كۆز قاراشلىرىمىزغا زىت بولسا ئۇنى ئۆزىمىزنى ساقلىنىش قىلغان ئاساستا بىر تەرەپ قىلمىز. كۆپىنچە ئەھۋالىدا بۇ بىزنى “رېئاللىقتىن ئۆزىمىزنى ئېلىپ قېچىش” پسىخىكىسىنىڭ يېتىلىشىگە سەۋەب بولىدۇ. مەن يۇقىرىدا ئۇچرىغان بۇ ئىشمۇ شۇنداق بولۇپ، مەسىلەن يۈز يىل ئىلگىرى ياۋروپادا ھەمجىنس ئىنسانلار كېسەل قاتارىدا مۇئامىلىگە ئۇچرايتتى، ۋە روھى كېسەل دوختۇرخانىسىغا سولىناتتى. ئەمما مېدىتسىنا ۋە سوتسىيال بىلىملەرنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ ئەمەلىيەتتە ھەمجىنس ئىنسانلارنىڭ خۇددى جىنسى ئايرىمىسى ئېنىق بولغان ئەر ياكى ئايال دېگەنگە ئوخشاش رىيال مەۋجۇتلۇق ئىكەنلىكى ئىسپاتلاندى.

Elbilgin
01-12-17, 17:25
. 5 ئىلىم بىلەن ئەقىلنى پسىخىكا ئانالىزى ئۈچۈن بىرلەشتۈرۈش

مەن نېمە ئۈچۈن بۇنداق بولىمەن دەپ ئانالىز قىلىش، ھەسەتتىن پسىخىكىغا دەز كەتتىمۇ، ياكى ئورۇنسىز گۇماندىن بولۇۋاتقان ئاچچىقمۇ دەپ، ئىنسان ئۆزىدىكى روھى ئۆزگىرىشلەرنى دادىللىق بىلەن ئوپېراتسىيە قىلىش كېرەك. بىز ئۇيغۇرلاردا “ئاغرىقنى يوشۇرساڭ ئۆلۈم ئاشكارا” دېگەن ئاتا سۆزى بار. بۇ دېگەنلىك بولۇپمۇ پسىخىك مەسىلىلەرگە قارىتىلغان بولىدۇ.
ئىنسان بىلىم ئىگىلەپ پۈتۈن بولالمايدۇ. سەۋەبى بىز ئۆز ئۆمرىمىزدە كۈنىگە 24 سائەت، يىلغا 365 كۈندىن ئۆگەنسەكمۇ بار ئىلىمنى ئۆگىنىپ بولالمايمىز. شۇنداق ئىكەن ئۇنداقتا ھېچ بىر كىشى ئىلىم ئىگىلەپ پۈتۈن بولالمىسا ھەممىمىزدە بىلمەسلىك كېسىلى بار ئىكەنغۇ دېگەن سوئال كېلىپ چىقىدۇ. ئىنسان بىلگەن ئىلمى بىلەن مۇكەممەل بولمىسىمۇ، قانچىلىك ئىلىمنى ئۆزلەشتۈرگەنلىكىنى بىلىش بىلەن پۈتۈن بولىدۇ. بۇنى بىر ئىستاكان ۋە ئۇنىڭ ئىچىدىكى سۇ بىلەن مىسال كەلتۈرسەم، بىر ئىستاكان ئىچىدە يېرىمى سۇ بولسا ئۇنى بىز يېرىم ئىستاكان سۇ دەيمىز. ئەمما ئىستاكانچۇ دېگەندە ئۇنىڭ يېرىمى سۇ بولسىمۇ قالغان يېرىمى ھاۋا بىلەن تولۇپ تۇرىدۇ. شۇ سەۋەبتىن ئىستاكان ھامان لىق تولغان ھالەتتە بولىدۇ. چۈنكى سۇنىڭ مىقدارى قانچىلىك بولسۇن، قالغان سۇ بولمىغان قىسمىنى ھامان ھاۋا ئىگىلەپ تۇرىدۇ. ئىنسان شۇنىڭغا ئوخشايدۇ. ئەگەر شۇ سۇنى ئىنسان ئىگىلىگەن بىلىمى دېسەك، ھاۋا بولسا ئىگىلىمىگەن ئىلىمدىن بوش قالغان قىسمى بولىدۇ. بىر ئىنسان تولۇق ئوتتۇرا مەلۇماتىدا بولسۇن، دوكتورلۇق ئوقۇشنى پۈتتۈرگەن بولسۇن، ئۇنىڭ ھامان ئۆگەنمىگەن ئىلمى، توغرىسى ۋۇجۇدىنىڭ بوش قالغان قىسمى بولىدۇ. ئەڭ مۇھىمى ئۆگەنگەن ئىلمىنى ئۆزىگە ئۆزلەشتۈرسە، سىڭدۈرسە شۇ ئارقىلىق قانچىلىك ئىلىم ئالغانلىقىنى، قانچىلىك ئىلىمدە بوش ئىكەنلىكىنى بىلەلەيدۇ ۋە ئۆزىگە نىسبەتەن چۈشىنىش ھاسىل قىلىدۇ. ئۆزىگە قارتا چۈشەنچىگە ئىگە بولغان ئىنسان بولسا، كىشىلىك مۇناسىۋەتتە بايقاپ گەپ قىلىدۇ. ئۆزى بىلمەيدىغان ساھەدىن ئېغىز ئاچمايدۇ. چۈنكى ئۇنى ئۆزنىڭ بىلىدىغان ساھەسىدىن تاپالمىسا، ھەرگىز بىلمەيدىغان ساھەسىنى مالتىلاپ ئولتۇرمايدۇ. ئەمما بىر ئىنسان ئۆزى ئىلمىنى ئۆزلەشتۈرمىسە، ئۆزىنىڭ نىمنى بىلىپ نىمنى بىلمەيدىغانلىقىنى ئايرىمىسا، بىلمەيدىغان ساھەدىن سوئال چۈشكەندە ئۆزىنىڭ بىلىدىغان ئىلمى بىلەن شۇ بىلمەيدىغان سوئالغا جاۋاب بېرىپ بېقىشقا ئۇرۇنىدۇ، ئەزۋەيلەيدۇ، ئۆز جاۋابىنىڭ خاتا ئىكەنلىكىنى ئەتراپ قىلماي كۆپىدۇ. مانا شۇ چاغدا ئۇنىڭ سالاپىتى بۇزۇلىدۇ، قاتتىق ئىشەنچتىن بىر تەرەپكە ئېغىپ كەتكەن پسىخىكىسىنى قانداق تەڭشەشنى بىلمەي مىجەزى بۇزۇلىدۇ. بۇزۇلغان مىجەز پسىخىكىسى ئۆزگىلەرگىمۇ تەسىر قىلىدۇ ۋە شۇنىڭ بىلەن ئۆز نوپۇزىنى سۇندۇرىدۇ.
ئىنسان ئۈچۈن قانچىلىك بىلىم ئىگىلەش مۇھىم بولماستىن زەرىچىلىك ئىلىمنىمۇ ئۆگەنگىنىدە ئۆزىگە ئۆزلەشتۈرۈش، شۇ زەرىچىلىك ئىلىمنى ئۆز روھىيىتىنى تونۇش ۋە ئۇنى يۈكسەلدۈرۈش ئۈچۈن ئىشلىتىش ئىنتايىن مۇھىم. دۆلەت ئاتلاپ دوكتور ئۇنۋانى ئېلىپ چەتەلدە ياشاپ ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا خۇدىنى بىلمەي ئەزۋەيلەپ يۈز–ئابرۇيىنى تۆكۈۋاتقان بەزى ئالىم سۈپەت كىشىلىرىمىزگە سېلىشتۇرساق، تەكلىماكاننىڭ چۆرىسىدە كەتمىنىنى مۈكچەيگەن دولىسىدا ئارتقان ھالدا ئۇچۇرغان ئىنسانغا سىپايە سالام بېرىپ ئۆتىدىغان بىر ئۇيغۇر دېھقاننىڭ ھۆرمىتى چوڭ كۆرۈنىدۇ. چۈنكى شۇ ئاددىي دېھقان ئاشۇ دۇنيا كېزىپ ئىلىم ئالغان دوكتور ئالىمغا قارىغاندا ئۆزىنىڭ بىلمەسلىكىنى ئېگىلىپ سالام بېرىشلىرى ئارقىلىق ئىپادىلىگىنى ئۈچۈن باشقىلارنىڭ ئالدىدا ئەزىزدۇر.
ئېيتىلىشىچە يۇنان ئەپسانىلىرىدىكى خۇدالارنىڭ خۇداسى بولغان زىۋس سوقراتنى يۇناندىكى ئەڭ ئەقىللىق ئادەم دەپ باھا بەرگەندە يۇنانلىقلار ئىشەنمىگەن. ۋە بۇنىڭغا سوقراتمۇ ئىشەنمىگەن. شۇنىڭ بىلەن ئۇ زىۋسنىڭ ئالدىغا بېرىپ زىۋستىن: “مەن ئۆزۈمنى ھېچ نېمە بىلمەيدىغان بىر ئىنسان دەپ ئويلايمەن. سەن نېمە ئۈچۈن مېنى يۇناندىكى ئەڭ ئەقىللىق كىشى دەپ سۆز تارقىتىسەن” دەپ سورايدىكەن. زىۋس بولسا: “شۇنداق، پۈتۈن يۇناندا پەقەت سەنلە ئۆزۈڭنىڭ تېخى ھېچنېمە بىلمەيدىغانلىقىڭنى بىلىسەن. شۇڭا سەن يۇناندا ئەڭ ئەقىللىق ئادەمسەن.” دەپ جاۋاب بەرگەن ئىكەن. سوقراتنىڭ ئەقلى ۋە تۆھپىسى ھەققىدە پايدىلىنىش ماتېرىيالى “دىننى قانداق چۈشىنىمىز” دېگەن ماقالىدا يېتەرلىك چۈشەندۈرۈشلەر بار بولغانلىقى ئۈچۈن بۇ يەردە ئارتۇق توختالمايمەن. پەقەت بۇ يەردە سوقراتقا ئالاقىدار بۇ مىسالنى تىلغا ئېلىش ئارقىلىق دېمەكچى بولغىنىم، سوقراتتەك ئىلىم ئىگىسىمۇ ئۆز ۋۇجۇدىدا ئىگىلىگەن بىلىمى بىلەن ئىگىلىمىگەن بىلىمىنىڭ چېگراسىنى ئېنىق قىلالىغاندا ئاندىن ئۆز تەڭرىسى تەرىپىدىن پۈتۈن ئىنسان دەپ باھا بېرىلگەن. تەكىتلەيدىغىنىم، بىز ئۆگىنىپ پۈتۈن بولالمايمىز، بەلكى ۋۇجۇدىمىزنىڭ قانچىلىك نىسبەتتە قۇرۇق ئىكەنلىكىنى بىلگىنىمىزدە پۈتۈن بولىمىز. بۆ قۇرامىغا يەتكەن ئىنسانلارنىڭ ئوز پسىخىكىسىنى تەڭشەشنىڭ يولى بولسا ئەمدى يېتىلىۋاتقان بالىلار قانداق قىلىش كېرەك بۇنىمۇ يەكۈنلەپ ئوتىمەن.
ئۇيغۇرلاردا “سۈت بىلەن كىرگەن خۇي، جان بىلەن چىقىدۇ” دېگەن ئاتا سۆزى بار. بۇ دېگەنلىك بىر ئىنسان يېتىلگەن خۇي پەيلىنى ئۆزگەرتىش ئىنتايىن تەس دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. راست شۇنداقمۇ دېگەندە بۇ ئاتا سۆزىنىڭ يەشمىسى بولسا ئەمەلىيەتتە “ئالا ئىنەكنىڭ بالىسى چالا قۇيرۇق” دېگەن يەنە بىر ئاتا سۆزى بولىدۇ. بالىنىڭ قانداق خۇي پەيلىدىكى ئادەم بولۇپ يېتىلىشى ئۇنى تەربىيەلەپ چوڭ قىلغان ئاتا-ئانىغا باغلىق ئىكەنلىكىنى، ئاتا-ئانا شۇنداق ئۆزگەرمىگى تەس بولغان خۇي پەيلىنىڭ بالىسىدا يېتىلمەسلىكى ئۈچۈن، بالا ئۆسۈپ يېتىلىۋاتقان مەزگىلدىلا ئۇنىڭ ياخشى خۇي-پەيلىگە ئىگە بولۇشى ئۈچۈن مۇناسىپ تەربىيەدە بولۇش كېرەكلىكىنى، بولۇپمۇ ئۆزلىرى ئۈلگە بولۇشى كېرەكلىكىنى بولمىسا بالا ئۆز ئاتا-ئانىسىنىڭ خۇي پەيلىنى كىيىپ چۈشىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. مۇشۇنداق بىر كەلمە ئاتا سۆزىدىمۇ شۇنچىلىك كۆپ ئىلىم ۋە تەلىم تەربىيە مەزمۇنى بار بولۇپ شۇنى ئۆگەنگەن چېغىمىزدا سۆزلەش ئۈچۈن ئېسىمىزدە ساقلاشنى مەقسەت قىلماي، ئۇنى ئۆزىمىزگە ئۆزلەشتۈرۈشىنى، ۋە ئۆزىمىزنى ۋە بالىمىزنى بۇ ئاتا سۆزىنىڭ ئۈمىد قىلغىنى بويىچە تەربىيەلەشنى مەقسەت قىلىشىمىز كېرەك. بىز ئۇيغۇرلاردا بۇنداق پسىخىكىسىنى تەڭشەپ يۈرۈشكە ئالاقىدار ئاتا سۆزلەر خېلى بار. مەسىلەن “يولۋاسنى يەڭگەن باتۇر ئەمەس، ئاچچىقنى يەڭگەن باتۇر” دېگەن ئاتا سۆزىنى ئېلىپ ئېيتساق، ئاچcىقىنى يېڭەلمىگەن بىر ئىنساندا ئېنىق پسىخىكا ئاجىزلىقى بار دەپ ئېيتالايمىز.

ئىككىنچى بۆلۈم: بالىلارنىڭ پسىخىكىسى ھەققىدە

1. بالىلار پسىخىكىسى ھەققىدە توغرا چۈشەنچىدە بولۇڭ

بۇ تېما پسىخىك ساغلاملىقىغا ئائىت بولسىمۇ، ئەمما بۇ يەردە بارلىق گەپ-سۆزلەر تەلىم-تەربىيە ھەققىدە بولۇۋاتىدۇ. ئىككىسىنىڭ مۇناسىۋىتى بارمۇ دېگەندە، ئېنىق بار بولۇپ، يۇقىرىدا تىلغا ئېلىپ ئۆتكىنىمدەك، پسىخىك ئاجىزلىقىدىن روھى چۈشكۈنلۈككە گىرىپتار بولۇشنىڭ ئالدىنى ئېلىش، ئەمەلىيەتتە پسىخىك كېسىلىنى داۋالاشنىڭ ئەڭ ياخشى دورىسى ھېسابلىنىدۇ. بۇنىڭ سەۋەبى ئىنساننىڭ كېيىنكى كۈنلەردىكى پسىخىك ئاجىزلىقى ۋە روھى چۈشكۈنلۈكى ئەمەلىيەتتە ئۇنىڭ يېتىلىۋاتقان مەزگىلىدىكى مەلۇم يېتەرسىزلىكى يوشۇرۇن ھالەتتە قېلىپ پسىخىكىسىدا بىر يوچۇق قالدۇرسا، كەلگۈسىدىكى مەلۇم زەربە، ۋە ياكى پېشكەللىكلەر بېشىغا كەلگەندە ئەنە شۇ يوچۇق ياكى ئاجىزلىق تېشىغا تېپىپ چىقىپ، پسىخىك مەسىلىسىنى ئوتتۇرىغا ئېلىپ چىقىدۇ.
تېنىمىز ھەر ۋاقىت ئوبيېكتىپ مۇھىتتىكى مىكروب ۋە ۋىرۇسلارنىڭ ھۇجۇمىغا ئۇچراپ تۇرىدۇ، ۋە شۇ سەۋەبتىن ئورگانىزىملىرىمىز كېسەللىكلەرگە گىرىپتار بولىدۇ. ئاغرىماسلىق ئۈچۈن دورا ئوكۇلنى كۈندە تاماق ئورنىدا يېگىلى ئىچكىلى بولمايدۇ. شۇ سەۋەبتىن بەدەن چېنىقتۇرۇش ئارقىلىق بەدىنىمىزنىڭ ئىممۇنىتېت كۈچىنى ئاشۇرۇپ كېسەل مەنبەلىرىنىڭ تەنىمىزگە ھۇجۇم قىلىشىغا ساقلىنىش قالقىنى ھازىرلايمىز. ئەمدى پسىخىك كېسەللىكلىرى قانداق پەيدا بولىدۇ دېگەندە، ئۇنىڭ ئاددىي جاۋابى، روھىمىز زەربىگە ئۇچۇرغاندا ئەگەر روھىيىتىمىز ئاجىز بولسا كەيپىياتىمىزنى تەڭشەشكە ئاجىز بولساق، بۇ زەربە روھى كەيپىياتىنىڭ تۇراقسىزلىقىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، روھى چۈشكۈنلۈككە ئېلىپ بارىدۇ. بۇ خىل ئەھۋالدا بولۇپمۇ ياشلاردا ئىچىۋالىدىغان چېكىۋالىدىغان ئەھۋاللار كېلىپ چىقىدۇ، ۋە ئاخىرى فىزىكىلىق كېسەللەرنىڭ كېلىپ چىقىشىغا سەۋەب بولىدۇ.
ئىنسان روھى جەھەتتىن ئۇچۇرغان زەربىگە قارتا ئىممۇنىتېت كۈچى يۇقىرى، پسىخىك تەڭپۇڭلۇقىنى ھەر دائىم ساقلىيالايدىغان مىجەز خۇلقتا ئۆسۈپ يېتىلىش بەك مۇھىم. بۇ خىل پسىخىكىمۇ روھى جەھەتتىكى چېنىقىش ئارقىلىق خۇددى مۇسكۇللار چېنىققاندەك يېتىلىدىغان بولۇپ، ھادىسە ۋە شەيىلەرگە بولغان توغرا چۈشەنچە بۇ خىل نورمال پسىخىكىنىڭ ئۆسۈپ يېتىلىشىنىڭ كاپالىتى بولىدۇ. توغرا چۈشەنچە، ئىلىمدىن ۋە ئىلىمنى تەھلىل قىلىپ ئۆزلەشتۈرىدىغان توغرا مېتودتىن كېلىدۇ. ئەگەر سىزنىڭ ئۆگەنگىنىڭىز چالا بولسا، ئۇ چاغدا ئۇنى چالا ئىشلىتىسىز، نەتىجىمۇ چالا چىقىدۇ. ئەگەر سىز بىر ئىشلارنى چالا قىلىپ دائىم چىققان نەتىجىدىن ئۈمىدسىزلىنىپ پسىخىكىڭىزنى بىنورمال تۇتىدىغان ئىنسان بولسىڭىز، ھەمدە بۇنىڭ كېلىپ چىقىش سەۋەبىنى بىلمىسىڭىز، بۇ مىجەزىڭىزنى بالىڭىزغىمۇ شۇ پېتى يۇقتۇرىسىز.
ئۆسۈملۈكنىڭ ئۇرۇقى بىخلاپ بولغاندىن كېيىن ئۇنى ئاسراپ ئۆستۈرۈش كېرەك، بولمىسا ئۇ قۇرۇيدۇ قايتا بىخ سۈرۈش پۇرسىتى تۈگەيدۇ. خۇمدانغا سېلىپ پىشۇرغان خىش چالا پىشسا، ئۇ چىدامسىز بولىدۇ ئىشلەتكىلى بولمايدۇ، ۋە ئېزىپ لاي قىلىپ قايتا ئىشلەتكىلىمۇ بولمايدۇ. ئۇنداق خىشنى تاشلاشقا توغرا كېلىدۇ. بالىغا بولغان تەربىيەمۇ شۇنداق. بالا تۇغۇلۇپ ئۇنىڭ مىجەز خۇلقى بىر ياشتىن بەش ياشقىچە ئارىلىقتا بىخ سۇرۇپ يېتىلىدۇ. بۇ مەزگىل بالا تەربىيەسىدىكى ئەڭ مۇھىم مەزگىل بولۇپ، كەلگۈسىدە بۇ بالا مۇلايىم، ئاچچىقىنى ئۆزى كونترول قىلالايدىغان، ھېسسىياتقا بېرىلمەي ئەقىل بىلەن ئىش قىلىدىغان مىجەز خاراكتېرگە ئەگە بولامدۇ، ياكى ئاچچىقىنى كونترول قىلالماي جېدەلنى پۇلغا سېتىۋالىدىغان، ھېسسىياتى ئەقلىنى مىنىۋالىدىغان پرىنسىپسىز ئادەم بولۇپ يېتىشىپ چىقامدۇ، بۇ مەزگىلدىكى تەربىيەگە باغلىق. يەنە بالىنىڭ پسىخىكىدىكى نورمالسىزلىقىنىڭ ئاساسى مۇشۇ باسقۇچتا بەلگىلىنىدۇ. ئەگەر سىز ئاتا-ئانا بولغىنىڭىزدا بۇنى بىلسىڭىز، بالىغا بېرىلىدىغان مېھرى مۇھەببىتىنى كونترول قىلىپ مۇۋاپىق يوسۇندا بېرىلىشى كېرەكلىكىنى، ئانا بىلەن ئاتانىڭ بالىغا ئوخشاش پرىنسىپتا مۇئامىلىدە بولۇش كېرەكلىكىنى، تەربىيەنىڭ ئىككى خىل بولۇشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش كېرەكلىكىنى چۈشىنىسىز.
بالا بولسا ئۇچۇرنى بىر تەرەپ قىلىش ئىقتىدارى يېتىلمىگەن ياكى تېخى ئاجىز ھالەتتە بولىدۇ. شۇ سەۋەبتىن ئۇلارغا ئالغان ئۇچۇرنى بولىدۇ ياكى بولمايدۇ دېگەن(ئېتىراپ قىلىش ياكى ئىنكار قىلىش) ئىككىلا تۈرگە يەكۈنلەشكە باشلاش، ئۇلاردا ئانالىز قىلىش مېتودىنى يېتىلدۈرۈشنىڭ مۇقەددىمىسى بولىدۇ. يەنە بولىدۇ دېگەن رۇخسەت ھەرقانداق ۋاقىتتا بولىدىغان، بولمايدۇ دېگەن توسۇق ھەرقانداق ۋاقىتتا ئۆزگەرمەسلىكى كېرەك. بۇنىڭغا كۆنگەن بالىغا سىز بىر كۈنى بولىدىغان ئىشلارغا بولمايدۇ دەپ، ئەزەلدىن بولمايدۇ دېگەن ئىشلارغا بولىدىغان بىر يول قويۇشلاردا بولسىڭىز بالىدا قايمۇقۇش كۆرۈلىدۇ. بۇ قايمۇقۇش ئۇلارنىڭ پسىخىكىسىدىكى ئېگىز پەسلىكنى كەلتۈرۈپ چىقىدۇ. ئەگەر بۇنداق پرىنسىپ جەھەتتىكى ئۆزگىرىشلەر كۆپ بولسا، يەنە ئوچىقىنى ئېيتقاندا ئاتا-ئانا بالىغا بولغان مۇئامىلىسى پرىنسىپسىز بولسا، بالا بارلىق مەقسەتلىرىگە جېدەل بىلەن يەتمەكنى ئىستەيدىغان بالا بولۇپ قالىدۇ.
بالىنىڭ ئۆسۈۋاتقان مەزگىلىدە ئۇنىڭ پسىخىكىسىغا ئەڭ تەسىر قىلىدىغان ئامىل تەربىيەلىگۈچىنىڭ پوزىتسىيەسى بولىدۇ. تەربىيە جەريانىدىكى مېھرى –مۇھەببەت، سىلىق-سىپايەلىك خۇددى قۇمغا سۇ سىڭگەندەك بالىنىڭ ۋۇجۇدىغا سىڭىپ كېتىدۇ. بالىنىڭ ۋۇجۇدى شۇنىڭدىن ئوزۇق ئېلىپ ئۆسۈپ يېتىلىدۇ. قوپال مۇئامىلە، كەمسىتىش-ھاقارەت، تاياق-دەشنەملەر بولسا سىڭمەي يىغىلىپ قالىدۇ. مېدىتسىنادىكى ئۆسمە كېسەل(راك) بولسا راك بولغان ھۈجەيرىلەرنىڭ كۆپىيىشىدىن پەيدا بولىدۇ. ئەگەر بۇ راك ھۈجەيرىلىرى بىر يەردە كاللەكلىشىپ كۆپەيسە ياخشى سۈپەتلىك ئۆسمە ھېسابلىنىپ ئوپېراتسىيە قىلىپ كېسىپ ئېلىپ بىمارنى داۋالاپ ساقايتىش مۇمكىنچىلىك زور. ئەمما بۇ راك ھۈجەيرىلىرى بىر يەردە غۇژمەكلەشمەي ئەكسىچە ئورۇن يۆتكەپ كۆپەيسە، ئۇ چاغدا يامان سۈپەتلىك راك بولۇپ بەدەننىڭ مەلۇم ئەزاسى، ياكى پۈتۈن بەدەنگە تارقىلىپ كېتىپ داۋالاش مۇمكىن بولمايدىغان راك كېسىلىگە ئايلىنىپ كېتىش خەۋپى بار. بالىغا بېرىلگەن سەلبىي تەسىرلەر خۇددى راك كېسىلىگە ئوخشاش ئۇلارنىڭ پسىخىكىسىغىمۇ ئىككى خىل تەسىر قىلىدۇ. بىرى مەلۇم ۋاقىتتىكى زەربىلەر بالىنىڭ خاتىرىسىدە قېلىپ كەلگۈسىدىكى پسىخىكىسىنىڭ مەلۇم تەرىپىگە تەسىر قىلىش؛ يەنە بىرى ئۇزاق مەزگىللىك بولغان سەلبىي تەسىرلەر بالىنىڭ ئۆسۈپ يېتىلىشى بىلەن پۈتۈن خۇلقى-مىجەزلىرىگە سىڭىپ، بۇنىڭ نەتىجىسىدە تۇرمۇش ۋە كىشىلىك مۇناسىۋەتنى تەڭشەشكە ئىنتايىن ئاجىز بولغان پسىخىكىنى ئۆزدە يېتىلدۈرۈش. مەن بۇنى ئوخشاشلا ئۆز تۇرمۇش تەجرىبىلىرىمنى يەكۈنلەش ئارقىلىق چۈشەندىم.
بۇنى چۈشىنىشىمگە سەۋەب بولغان ئىش مۇنداق، 2009-يىلى ئاتامنى ياپونىيەگە تەكلىپ قىلدىم. بىز بىر ئائىلە بەش بالىنىڭ ئىچىدە ئاتام بىلەن بىرقەدەر پاراڭلىشىپ چىقىشالايدىغان مەن ئىدىم. ئاتام قولدىن كەلمەيدىغان ئىشى يوق، ئوقۇمىغان كىتابى يوق، ئۆزىگە ناھايىتى ئىشەنچ قىلىدىغان، باشقىلارنىڭ قىلغان ئىشلىرىنى ئانچە يارىتىپ كەتمەيدىغان بىر ئادەم ئىدى. كىچىكىمىزدە ئاتامنىڭ “تەربىيە” ئورنىدا بەرگەن چىۋىقنىڭ قانچە قېتىم دۈمبەمگە تەگكىنىنى، ئۇ ياپونىيەگە كەلگەندە قانچە قېتىم ۋارقىراش-جارقىراشلار ئىچىدە سۆزلەپ بەردىم. ئاتام ناھايىتى خاپا بولدى، ۋە “خۇددى ھەممىڭ تۇغۇلۇپلا ئۆزۈڭلار چوڭ بولۇۋالغاندەك مېنىڭ سىلەرنى باقىمەن دەپ تارتقان جاپا مۇشەققەتلىرىم ئېسىڭلاردا يوق ئىكەندە” دەپ كايىدى. ئاتام كەتكەندىن كېيىن مەن ئۆتكەن ئائىلە ھاياتىمنى كۆپ ئويلىدىم. ئانام مەن 16 يېشىمدا ۋاقىتسىز بىزدىن ئايرىلغان، ئاتام شۇندىن كېيىن نەچچە قېتىم توي قىلغان بولسىمۇ كېيىنكى ئاياللىرى بىلەن چىقىشالماي يەنىلا يالغۇز قالغان ئىدى. ياشىنىپ مۈكچەيگەن بىر بوۋايغا بۇنداق مۇئامىلىدە بولغانلىقىمدىن ئۆكۈندۈم، ھەتتا ئايالىممۇ مېنىڭ قىلغىنىمنى توغرا تاپمىدى. مەن ئاتام كەلگەندىن كېيىن ئۆزۈمدە كۆرۈلگەن بۇنداق پسىخىك تەڭپۇڭسىزلىقنى كەلتۈرۈپ چىقارغان سەۋەبنى ئىزدەپ باقتىم. ئاتام كېلىپ كەتكۈچە بالىلىقتىكى ئانامنىڭ مېھىرلىك ئەركىلىتىشلىرىنىڭ ئەكسىچە ئاتامنىڭ كايىشلىرى بىلەن تىل-دەشنەملىرىدىن باشقا نەرسە مېنىڭ خاتىرەمدىن ئورۇن ئالمىغان ئىكەن. يەنە توغرىسىنى ئېيتقاندا مەن ئۆزۈم ئورۇن ئالدۇرمىغان ئىكەنمەن. خاتىرەمنى قاتتىق قېزىپ ئاستا-ئاستا ئاتامنىڭ مېنىڭ دۈمبەمنى مېھرى بىلەن سىلاشلىرىنى، “قارا ماتاق” دەپ ئەركىلىتىشلىرىنى ئېسىمگە ئېلىشقا باشلىدىم. ئەمەلىيەتتە ئاتامنىڭ مېھرىبانلىقى سىڭىپ خاتىرەمدە قالغىنى ئۇنىڭ ئۆز كۆز-قاراشلىرى بويىچە ماڭا بەرگەن تەربىيەسىدىكى سەلبىي تەسىرلەر ئىكەن. شۇندىن كېيىن پرىنسىپلىق سىلىق-سىپايە تەربىيەنىڭ سىڭىپ ئوزۇق بولىدىغانلىقىنى، قوپال تەربىيەنىڭ سىڭمەي ئەكسىچە پسىخىك تەڭپۇڭلۇقنى بۇزىدىغان يوشۇرۇن ئامىل بولۇپ قېلىپ قالىدىغانلىقىنى بىلدىم. ۋە ئۆز بالىلىرىمغا بولغان پوزىتسىيەمنى ئۆزگەرتتىم. بالىلىرىمنى پرىنسىپ بىلەن تەربىيەلەيدىغان بولدۇم.

2. بالىنىڭ ئىنكاسىغا جىددىي قاراڭ

بالىلار ئۆسۈۋاتقان مەزگىلىدە پەرق ۋە ئۆزگىرىشلەرگە نىسبەتەن سەزگۈر بولۇپ، ئەگەر ئۆزى كۆنگەن پرىنسىپ ياكى تەربىيەگە زىت كېلىپ قالىدىغان ئۇچۇرلارنى قوبۇل قىلىپ قالسا دەرھال ئىنكاس قايتۇرىدۇ. شۇ سەۋەبتىن بالىنىڭ نېمە ئۈچۈن دېگەن سوئالى تۈگىمەيدۇ. ئەمما ئاتا-ئانىلار بولسا بالا بېقىشنى ئۆزىنىڭ ۋەزىپىسى دەپ ئويلايدۇ. شۇ سەۋەبتىن ئايلىنىڭ ماددىي ئېھتىياجىنى قامداشقا دىققىتى يىغىلىدۇ. ئەمەلىيەتتە بولسا ئاتا-ئانىنىڭ ۋەزىپىسى بالا تەربىيەلەپ بېقىش بولىدۇ. يەنە يالغۇز ماددىي جەھەتتىكى بىخەتەرلىكنى كاپالەتكە ئىگە قىلىپ قالماي مەنىۋى جەھەتتىكى بىخەتەرلىكىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشقىمۇ ئەھمىيەت بېرىشى كېرەك. بىر مىسال ئېلىپ ئۆتسەم. مەن قىزىمغا ھەر كۈنى ئاخشام ئۇنىڭ چىشىنى يۇغاق ئۇيغۇرچە ھېكايە ئېيتىپ بېرىمەن. بۇ ھېكايىلەرنى ئۆزۈم بىر ياقتىن توقۇپ بەر ياقتىن سۆزلەپ بېرىمەن. ئالدىنقى قېتىم سۆزلىگەن ھېكايەمنى يېرىم يىلدا تۈگەتتىم. ئاساسلىق ۋەقەلىكى، ئۇيغۇر پادىشاھى تۇرنىڭ قىزى سانا تۇغۇلۇپ 18 گە كىرىپ دادىسىنىڭ ئورنىغا پادىشاھ بولغۇچە ھەر خىل ئىشلارنى بەشىدىن كەچۈرىدۇ. سانا دېڭىز ئاستى دۆلىتىگە بېرىپ دېڭىز جانلىقلىرى بىلەن تونۇشىدۇ. تەكلىماكاننىڭ ئاستىدىكى يەر ئاستى دۆلىتىدە دۇنيادىكى بارلىق كىتابلارنى ئوقۇيدۇ، سېھىرگەرلىكتىن تەلىم ئالىدۇ. سىرلىق قاراڭغۇ ئورماندا قارا ئەجدىھانى ئۆزىگە بويسۇندۇرۇپ، دادىسىنى قۇتۇلدۇرىدۇ. يايلاق دۆلىتىگە بېرىپ ئۇلارغا پادىشاھ بولىدۇ. شاھ خۇسراۋنىڭ ئەدىبنى بېرىپ پەرھات بىلەن شېرىنىڭ توي قىلىشىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ. ئالىپ ئەرتۇڭانىڭ ئۆيىدە ئۇنىڭ بوۋىسى دەدە قۇرتقۇرت بىلەن سىردىشىدۇ. ئىشقىلىپ سانا بىر مۇكەممەل يېتىشكەن ئىنسان بولۇپ يېتىشىپ چىقىدۇ. قىزىم بۇ ھېكايىنى ناھايىتى ياقتۇردى. مەن ئۇنىڭ كەينىدە قىزىمغا قوشماق قېرىنداش مەلىكە ئاي بىلەن شاھزادە كۈننىڭ ھېكايىسىنى باشلىغان ئىدىم. ئىككى كۈننىڭ ئالدىدا پارىژدا ھىيلىگەر قېرىنىڭ ئەدىپىنى بېرىش ئۈچۈن ئاي ئۇنىڭ گالستۇكنى تۇتۇپ ئالدىغا تارتتى دېگەن يەرگە كەلگەندە، ئاينىڭ بۇ قىلىقى قىزىمغا ياقمىدى:“دادا ئۇ دېگەن يېشى چوڭ ئادەم تۇرسا ئاي نېمە ئۈچۈن ئۇنىڭ ئەدىبنى بەرمەكچى بولىدۇ” دەپ. مەن تۇيۇقسىز ئۆزۈم تەسۋىرلىگەن ھەرىكەتنىڭ قىزىمغا ئۇنىڭدىن بۇرۇن بەرگەن تەربىيەم يەنە يېشى چوڭلارنى ھۆرمەتلەش بىزنىڭ ئەن-ئەنمىز دېگەن تەلىمىم بىلەن زىتلىشىپ ئۇنىڭ قوبۇل قىلالمىغانلىقىنى سەزدىم. چوڭلارغا يەرشارچىلىك چوڭ ئىشلارمۇ تەسىر قىلمايدىغان بولۇپ قالغان بىلەن بالىلارغا زەرىچىلىك ئىشلارمۇ ئۇلارنىڭ ئۆسۈپ يېتىلىش مەزگىلىدە چوڭ تەسىر قىلىدىغانلىقىنى ئۇنتۇپ قېلىپتىمەن. ئۇ يېشى چوڭ كىشىنىڭ ئەسكى ئىكەنلىكىنى شۇ سەۋەبتىن ئەدىبنى بېرىش كېرەكلىكىنى تەكىتلەي دەپ ئويلاپ توختاپ قالدىم. ۋە دەرھال ۋەقەلىكنىڭ داۋامىنى ئەتە سۆزلەپ بېرىدىغان بولۇپ توختاتتىم. قىزىمنىڭ ئىنكاسى مەن ئويغا سالدى. ئەمەلىيەتتە غەربىنىڭ مائارىپ تۈزۈمى شەرقنىڭ مائارىپ تۈزۈمى دەپ مائارىپ ئۇسۇلىنىمۇ ئىدېئولوگىيەگە سېلىپ تاسقاپ ئۆگىنىپ قالغان خۇيمىز بويىچە، قىزىمغا مەن چوڭ بولغاندىن كېيىن مېنىڭ توغرا دەپ ئۆزۈمنىڭ ھۆكۈمىنى مەجبۇرىي تاڭسام بولاتتى. ئەمما قىزىم ئەركىن پىكىرلىك بىر دۆلەتتە ياشاۋاتقانلىقى ئۈچۈن، ئۇنىڭ چوڭ مۇھىتقا كۆنۈشى ۋە شۇلارغا ماسلىشىپ ياشىيالىشى ئۈچۈن مەن ئۇنىڭ روھى قىسىلىدىغان، پسىخىكىسىنىڭ ئۆسۈپ يېتىلىشىگە تەسىر قىلىدىغان ئۇچۇرلارنى بەرمەسلىكىم ۋە تاڭماسلىقىم كېرەك ئىدى. يەنە يۇقىرىدا ئۆزۈم تىلغان ئېلىپ ئوتكەن بالىنى بولىدۇ ۋە بولمايدۇ دەپ ئىككىلا تاللاشقا كۆندۈرۈش ئارقىلىق ئۇلارنىڭ ئانالىز قىلىش تەپەككۇرىنى يېتىلدۈرۈش كېرەك دېگەن كۆز قارىشىمغا قارشى ھالدا مەن ئۆزۈم بىلمىگەن ھالدا ياشانغانلارغا ھۆرمەت قىلىش كېرەك دەپ ئۆزۈم ئۆگەتكەنگە، ئۆزۈم قارشى ھالدا ياشانغانلارغا ھۆرمەتسىزلىك قىلىش كېرەك دەپ يېڭى بىر ھۆكۈمنى قىزىمغا بەرگەنلىكىم ئۈچۈن، ئۇنىڭدا ئۆزى قوبۇل قىلغان كونا ھۆكۈم بىلەن زىت بولغان يېڭى ھۆكۈمگە قارتا قارشىلىق پەيدا بولغان ئىدى. مەن ئەتىسى ھېكايەمنى باشلاشتىن بۇرۇن قىزىمدىن بىر كۈن بۇرۇنقى ھېكايىدە مەن خاتا سۆزلەپ قويغانلىقىمنى ئاي گالستۇكىنى تارتىپ ئەدىپىنى بەرمەكچى بولغان ئادەمنىڭ ئەمەلىيەتتە نىقاب تارتىۋالغان ياش بالا ئىكەنلىكىنى ئاينىڭ ئۇنىڭ ئىككى قولىنىڭ تېرىسىگە قاراپ بۇنى بىلىپ قالغانلىقىنى دەپ ھېكايەمنى قىزىم قوبۇل قىلالايدىغان تەرەپكە ئۆزگەرتىپ سۆزلىدىم.
مۇشۇ مىسالدا كۆرسەتكىنىمدەك، بالىنىڭ نورمال ئۆسۈپ يېتىلىشىدە ئاتا-ئانىلار شۇنداق كىچىككىنە دىققەتسىزلىكلەردىن. ئاتا – ئانا بولغان ئادەم بالىنىڭ ھېسسىياتى بىلەن ئوينىشىدىغان ئىش قىلماسلىق كېرەك. ۋاقىتلىق جېدەلدىن قۇتۇلۇش ئۈچۈنلا بالىغا ۋەدە بېرىپ قويۇپ كەينىدىن ئالداش ۋە تەھدىت سېلىشلار بىلەن ۋەدىسىنى ئورۇندىماسلىقنىڭ قازىنىنى ئېسىش، بالىنىڭ پسىخىكىسىنى بۇزۇشتىن باشقا نەتىجە ئېلىپ كەلمەيدۇ.

خۇلاسە

خۇلاسە شۇكى بىرىنچىسى ئۆزىمىزنى توغرا بىلىش ئۈچۈن بىلىم ئېلىش ئەقىل ئىشلىتىش، ۋە شۇ ئىلىمنى ئۆزىمىزگە تەتبىقلاشنى بىلىشىمىز كېرەك. شۇنداق بولغاندا بىز ئۆزىمىزدە بار بولغان پسىخىكا مەسىلىلىرىنى تېپىپ چىقىپ ئۆزىمىزنى ئۆزگەرتىشكە قادىر بولىمىز ۋە پسىخىكىمىزنى، مىجەزىمىزنى نورمال بىر ھالەتكە تەڭشىيەلەيمىز. ئىككىنچىسى، “سۈت بىلەن كىرگەن خۇي جان بىلەن چىقىدۇ”، “ئالا ئىنەكنىڭ بالىسى چالا قۇيرۇق” دېگەندەك ئاتا سۆزلىرىنى توغرا چۈشىنىپ ئۇنى ئەۋلادلارنىڭ پسىخىكا جەھەتتىن نورمال ۋە ساغلام ئۆسۈپ يېتىلىشى ئۈچۈن ئىشلىتىشنى بىلىشىمىز. ئۆزىمىزدە بار بولغان ساغلام بولمىغان پسىخىك ھالەتلىرىمىزنىڭ بالىلىرىمىزدا يېتىلمەسلىكى ئۈچۈن كۈچىشىمىز كېرەك.
يۇقىرىدا تىلغا ئالغان <<دىننى قانداق چۈشىنىش كېرەك>> دېگەن ماقالىدا كۆرسىتىپ ئۆتكەندەك، ئەگەر تەپەككۇر ئەقىل بىلەن ئېلىپ بېرىلمىسا ئۇ دوگما تەپەككۇر بولۇپ قالىدۇ. ساغلام پسىخىكىمۇ ئىنساننىڭ توختىماي ئۆزىنى تەكشۈرۈپ چۈشىنىپ مېڭىشىدىن يېتىلىدىغان بولۇپ، ئۆزىمىزنى بىلىش، چۈشىنىش ئۈچۈن يەنىلا ئەقىل ئىشلىتىشكە توغرا كېلىدۇ. ئەگەر ئۇنداق بولمايدىكەن يېتىلگەن پسىخىكا دوگما پسىخىكا بولۇپ قېلىپ، بىزنى بىر كىرپىدەك تۈگۈلۈپ ياشاشقا مەجبۇر قىلىدۇ.
ئىسلام دىنغا ئىشىنىدىغان ھەر بىر ئۇيغۇرنىڭ جەننەتكە كىرىش ئارزۇيىنىڭ بارلىقىغا شەك كەتمەيدۇ. قۇراندا ئاخىر زاماندا ھەر ئىنساننىڭ قايتا تىرىلدۈرۈلۈپ سوراققا تارتىلىدىغانلىقى كۆرسىتىلگەن. بۇ تىرىلىش گۆش تەنىمىزنىڭ روھىمىز بىلەن قوشۇپ تىرىلىشى بولامدۇ، ياكى قەبرە ياكى قانداقتۇر بىر يەردە ۋاقىتلىق ئۇخلاۋاتقان روھىمىزنىڭ “قايتا تىرىلىشى” بولامدۇ، بەندە بولمىش بىز بۇنى بىلمەيمىز. ئەمما بىر ئىش ئېنىقكى ئەگەر روھىيىتىمىز گۆش تەن بىلەن بىللە قايتا تىرىلىدىغان ئەھۋال بولسا ئۇ ھەرگىزمۇ بىزنىڭ ھازىرقى تەنىمىز ئەمەس. چۈنكى بۇ گۆش تەن بىز ئۆلگەندىن كېيىن يىل ئۆتمەي چىرىپ تۈگەيدۇ. ساپ ئالتۇندىن قاپ ياساپ مۇمىيالانغان تىبەت لاماسىنىڭ جەسىتىمۇ، ياكى قىممەت باھالىق دورىلار بىلەن مۇمىيالانغان مىسىر فىراۋىنىنىڭ جەسىتىمۇ بۇنىڭدىن مۇستەسنا بولغان ئەمەس. خۇددى تۇخۇمنىڭ شاكىلىغا ئوخشاش شۇ تۇخۇمدىن چۈجە چىققۇچە شاكىلى ئۇنى ساقلايدىغانغا ئەسقاتقاندەك، بىزنىڭ ئۆز روھىيىتىمىزنىڭ يېتىلىپ تەييار بولۇشىغىچە بۇ گۆش تەن شۇنى ئىچىدە ساقلايدۇ. ئۆز روھىيىتىمىزنى يۈكسەلدۈرۈش ئۈچۈن ئوبيېكتىپ دۇنيادىن ئېلىۋاتقان ئۇچۇرلارنى ئەقلى تەپەككۇرىمىز ئارقىلىق توغرا بىر تەرەپ قىلىشىمىز، ۋە بۇ گۆش تەن چىرىپ كەتكۈچە روھىمىز ياراتقۇچىنىڭ دەرگاھىغا قوبۇل قىلىنىشقا تەييار بولۇشى كېرەك. بۇ يەردە روھىيىتىمىزنى يۈكسەلدۈرۈشكە زۆرۈر بولغان ئۇچۇرلارنى توغرا بىر تەرەپ قىلىشقا تەسىر قىلماسلىقى ئۈچۈن، پسىخىكىمىزنى ئېگىز پەس قىلىدىغان ئىشلارغا دۇچ كەلگەندە “مەن نېمە ئۈچۈن مۇشۇنداق بولىمەن؟” دەپ ئۆز – ئۆزىمىزگە سوئال قويۇپ شۇ تۈگۈننى يەشكۈچە ئىزدىنىشىمىز كېرەك. شۇ چاغدا ئۆزىنى ھەقىقىي چۈشەنگەن ئىنسان ساغلام پسىخىكىغا ئىگە بولىدۇ.

oghuzhan
03-12-17, 22:16
Essalamu eleykum.
bu maqale men 2015-yilliri erkin akamning yazmilirini oqughandin kiyinki eng tesir qilghan maqale boldi.
heqiqeten yahshi yeziliptu.
menmu ozumni ozgertish yolida terishwatqan birsi. maqalidiki bezi qisim huddi meni yazghandekla yeziliptu. deptirimge 4 bolekni hatire qilip yeziwaldim.
emeliyette menmu neq ozum toghrisida tohtimay oylinish arqiliq mushunchilik turmushqa kelgen. lekin yenila negizlik teripini tehi ozgertip bolalmidim. maqalini oqup, yene qaytidin oylinip, ashu ozgermigen negizlik qisimlirini ozgertishke bashlisam bolghudek dep oylidim.
english che tor biketlerdin dawamliq ozini yukseldurushke a`it yazmilarni oqup turimen. ozini ozgertish bir necche ay yaki bir qanche yilliq ish emesken, u bir omurluk ishken, omur boyi ozige jeng elan qilip, ozi bilen tirkiship otushke toghra kelidiken.

men nowette mushu mijezimning mushundaq yitilip qelishining zadi irsiyetmu yaki terbiyedimu, mijezni zadi ozgertkili bolamdu yoq digenge yahshi jawab tapalmidim. mijazni ozgertkili bolidu dep oylap ozumni qayil qilalmidim, bolmaydu depmu qayil qilalmidim. hazir peqet tirkishish basquchida.
siz eytqan teklimakandiki dihqan bwayning gepi bek yahshi chiqiptu. emeliyette menmu bire yil boldi mushundaq oylishiwatqili.
adem meyli alim bop chetellerde yashap ketsun,meyli marisqa chiqip ketsun, adem yenila oz kallisida yashaydiken, oz kallisi bilen dunyani koridiken. mushu nuqtidin ilip eytqanda ozini ozgertmey turup negile barsa ohshashken. buni ozumning kechurmishi arqiliq ozumge ispatlidim. esli men turushluq doletke chiqqanda hushal bop ketimen, choqum yahshi yashiyalaymen, ozgireymen dep oylighan, lekin epsus, ozgirish yoq. eger bar diyilse wetendikige qarighanda kop materiyallarni oqup, ozumning ozumge bolghan tonushni yuqirlatqinim boptu, bezi ishlarni mahiyiti bilen chushunuptimen.

yene bir qetim rehmet. ozgirish kirek. yahshilar tehimu yahshigha ozgersun, emeslar yahshi bolsun.

Unregistered
04-12-17, 00:46
سالام دوستۇم، روھى ۋە جىسمانى سالامەتلىك موھىم مەسىلە. ئۇيغۇرلاردا "قارا ئاقايماس، ساراڭ ساقايماس"دەگەن ماقل بار. سىزنىڭ ئەھۋالىڭىز ساراڭلىق دەرىجىسىدە ئەمەس ئىكەن. قايغۇرۇپ، كوپ غەم قىلمىسىڭزلا، بىر نەرسە ياكى بىرەر ئادەم بىلەن تىركىشمىسىڭىزلا ياخشى بولۇپ كەتىسىز.

ئەمما گەپلىرىڭىزدە ئىگىز-پەسلىك يەنىلا بار ئىكەن: "دەپتىرىمگە 4 بولەكنى ھاتىرە قىلىپ يەزىۋالدىم"، ۋە "بۇگۇن موشۇنداق ھالغا كەلدىم"دەپسىز. رەتسىپ ئورنىدا تەكلىۋىم بار سىزگە. قوبۇل قىلىشنى ئويلاپ كورۇڭ:

- خاتىرلىۋالغان بولەكلىرىڭىز بىلەن ئوقۇرمەنلارنىڭ نەمە كارى ياكى ئالاقەسى بار؟.
- بۇگۇنكى ھالىڭىزنى ئوقۇرمەنلەر كورمەي تۇرۇپ قانداق بىلسۇن؟ بۇنىمۇ ئارتۇق يەزىپسىز.
"تىركىشىۋاتىمەن"دەپسىز. بۇ خەتەرلىك ئالامەت. ھەرگىز تىركىشمەڭ.بىرەرسى ماۋۇ قانچە دەپ بارمىقىنى كورسەتسە، بىلمەيمەن دەپ تۇرىۋىلىڭ. ياكى ئوزەڭ دەپباق دىسىڭىز دىيەلمىسە چاتاق سىزدە ئەمەس، ئوزىدە بولغان بولىدۇ. ئەڭ ياخشىسى-ھەركۇنلۇك ئەھۋالىڭىزنى، روھى ئوزگۇرۇشلىرىڭىزنى بۇ توردا يىزىپ يۇرمەڭ. بۇ يەر دوختۇرخانە ئەمەس- ئەتە-ئوگۇن سىياسى ئوزگۇرۇش بولىدىغان مەيدان. سۇكۇت قىلىڭ. ئوزىڭىزنى راھەت ھىس قىلىپ، مەيلىڭىزگە قويۇپ بەرىڭ.

بىر پىسخىلوگىيە تەتقىقاتچىسى


Salam dostum, rohi we jismani salametlik mohim mesile. Uyghurlarda "qara aqaymas, sarang saqaymas"degen maql bar. Sizning ehwalingiz sarangliq derijiside emes iken. Qayghurup, kop ghem qilmisingzla, bir nerse yaki birer adem bilen tirkishmisingizla yaxshi bolup ketisiz.

Emma gepliringizde igiz-peslik yenila bar iken: "deptirimge 4 bolekni hatire qilip yeziwaldim", we "bugun moshundaq halgha keldim"depsiz. Retsip ornida tekliwim bar sizge. Qobul qilishni oylap korung:

- Xatirliwalghan bolekliringiz bilen oqurmenlarning neme kari yaki alaqesi bar?.
- Bugunki halingizni oqurmenler kormey turup qandaq bilsun? Bunimu artuq yezipsiz.
"Tirkishiwatimen"depsiz. Bu xeterlik alamet. Hergiz tirkishmeng.Birersi mawu qanche dep barmiqini korsetse, bilmeymen dep turiwiling. Yaki ozeng depbaq disingiz diyelmise chataq sizde emes, ozide bolghan bolidu. Eng yaxshisi-herkunluk ehwalingizni, rohi ozgurushliringizni bu torda yizip yurmeng. Bu yer doxturxane emes- ete-ogun siyasi ozgurush bolidighan meydan. Sukut qiling. Ozingizni rahet his qilip, meylingizge qoyup bering.

Bir pisxilogiye tetqiqatchisi



Essalamu eleykum.
bu maqale men 2015-yilliri erkin akamning yazmilirini oqughandin kiyinki eng tesir qilghan maqale boldi.
heqiqeten yahshi yeziliptu.
menmu ozumni ozgertish yolida terishwatqan birsi. maqalidiki bezi qisim huddi meni yazghandekla yeziliptu. deptirimge 4 bolekni hatire qilip yeziwaldim.
emeliyette menmu neq ozum toghrisida tohtimay oylinish arqiliq mushunchilik turmushqa kelgen. lekin yenila negizlik teripini tehi ozgertip bolalmidim. maqalini oqup, yene qaytidin oylinip, ashu ozgermigen negizlik qisimlirini ozgertishke bashlisam bolghudek dep oylidim.
english che tor biketlerdin dawamliq ozini yukseldurushke a`it yazmilarni oqup turimen. ozini ozgertish bir necche ay yaki bir qanche yilliq ish emesken, u bir omurluk ishken, omur boyi ozige jeng elan qilip, ozi bilen tirkiship otushke toghra kelidiken.

men nowette mushu mijezimning mushundaq yitilip qelishining zadi irsiyetmu yaki terbiyedimu, mijezni zadi ozgertkili bolamdu yoq digenge yahshi jawab tapalmidim. mijazni ozgertkili bolidu dep oylap ozumni qayil qilalmidim, bolmaydu depmu qayil qilalmidim. hazir peqet tirkishish basquchida.
siz eytqan teklimakandiki dihqan bwayning gepi bek yahshi chiqiptu. emeliyette menmu bire yil boldi mushundaq oylishiwatqili.
adem meyli alim bop chetellerde yashap ketsun,meyli marisqa chiqip ketsun, adem yenila oz kallisida yashaydiken, oz kallisi bilen dunyani koridiken. mushu nuqtidin ilip eytqanda ozini ozgertmey turup negile barsa ohshashken. buni ozumning kechurmishi arqiliq ozumge ispatlidim. esli men turushluq doletke chiqqanda hushal bop ketimen, choqum yahshi yashiyalaymen, ozgireymen dep oylighan, lekin epsus, ozgirish yoq. eger bar diyilse wetendikige qarighanda kop materiyallarni oqup, ozumning ozumge bolghan tonushni yuqirlatqinim boptu, bezi ishlarni mahiyiti bilen chushunuptimen.

yene bir qetim rehmet. ozgirish kirek. yahshilar tehimu yahshigha ozgersun, emeslar yahshi bolsun.

oghuzhan
04-12-17, 03:46
سالام دوستۇم، روھى ۋە جىسمانى سالامەتلىك موھىم مەسىلە. ئۇيغۇرلاردا "قارا ئاقايماس، ساراڭ ساقايماس"دەگەن ماقل بار. سىزنىڭ ئەھۋالىڭىز ساراڭلىق دەرىجىسىدە ئەمەس ئىكەن. قايغۇرۇپ، كوپ غەم قىلمىسىڭزلا، بىر نەرسە ياكى بىرەر ئادەم بىلەن تىركىشمىسىڭىزلا ياخشى بولۇپ كەتىسىز.

ئەمما گەپلىرىڭىزدە ئىگىز-پەسلىك يەنىلا بار ئىكەن: "دەپتىرىمگە 4 بولەكنى ھاتىرە قىلىپ يەزىۋالدىم"، ۋە "بۇگۇن موشۇنداق ھالغا كەلدىم"دەپسىز. رەتسىپ ئورنىدا تەكلىۋىم بار سىزگە. قوبۇل قىلىشنى ئويلاپ كورۇڭ:

- خاتىرلىۋالغان بولەكلىرىڭىز بىلەن ئوقۇرمەنلارنىڭ نەمە كارى ياكى ئالاقەسى بار؟.
- بۇگۇنكى ھالىڭىزنى ئوقۇرمەنلەر كورمەي تۇرۇپ قانداق بىلسۇن؟ بۇنىمۇ ئارتۇق يەزىپسىز.
"تىركىشىۋاتىمەن"دەپسىز. بۇ خەتەرلىك ئالامەت. ھەرگىز تىركىشمەڭ.بىرەرسى ماۋۇ قانچە دەپ بارمىقىنى كورسەتسە، بىلمەيمەن دەپ تۇرىۋىلىڭ. ياكى ئوزەڭ دەپباق دىسىڭىز دىيەلمىسە چاتاق سىزدە ئەمەس، ئوزىدە بولغان بولىدۇ. ئەڭ ياخشىسى-ھەركۇنلۇك ئەھۋالىڭىزنى، روھى ئوزگۇرۇشلىرىڭىزنى بۇ توردا يىزىپ يۇرمەڭ. بۇ يەر دوختۇرخانە ئەمەس- ئەتە-ئوگۇن سىياسى ئوزگۇرۇش بولىدىغان مەيدان. سۇكۇت قىلىڭ. ئوزىڭىزنى راھەت ھىس قىلىپ، مەيلىڭىزگە قويۇپ بەرىڭ.

بىر پىسخىلوگىيە تەتقىقاتچىسى


Salam dostum, rohi we jismani salametlik mohim mesile. Uyghurlarda "qara aqaymas, sarang saqaymas"degen maql bar. Sizning ehwalingiz sarangliq derijiside emes iken. Qayghurup, kop ghem qilmisingzla, bir nerse yaki birer adem bilen tirkishmisingizla yaxshi bolup ketisiz.

Emma gepliringizde igiz-peslik yenila bar iken: "deptirimge 4 bolekni hatire qilip yeziwaldim", we "bugun moshundaq halgha keldim"depsiz. Retsip ornida tekliwim bar sizge. Qobul qilishni oylap korung:

- Xatirliwalghan bolekliringiz bilen oqurmenlarning neme kari yaki alaqesi bar?.
- Bugunki halingizni oqurmenler kormey turup qandaq bilsun? Bunimu artuq yezipsiz.
"Tirkishiwatimen"depsiz. Bu xeterlik alamet. Hergiz tirkishmeng.Birersi mawu qanche dep barmiqini korsetse, bilmeymen dep turiwiling. Yaki ozeng depbaq disingiz diyelmise chataq sizde emes, ozide bolghan bolidu. Eng yaxshisi-herkunluk ehwalingizni, rohi ozgurushliringizni bu torda yizip yurmeng. Bu yer doxturxane emes- ete-ogun siyasi ozgurush bolidighan meydan. Sukut qiling. Ozingizni rahet his qilip, meylingizge qoyup bering.

Bir pisxilogiye tetqiqatchisi


rehmet, chushinishlik boldi.

Unregistered
04-12-17, 05:06
rehmet, chushinishlik boldi.رەھمەت، چۇشىنىشلىك بولدى

مانا دوستۇم، ئەمدى خىلى ياخشىلىنىپ قاپسىز.

ساغلام ۋەزىيەتنى قالايمىقان قىلىش، دىققەتنى بۇراش، ئاساسى مەسىلىنى ئۇنۇتتۇرۇپ، ئنسانلارنىڭ كاللىسىنى قوچۇپ ساراڭ قىلىۋىتىپ ئۇيغۇرلارنى سۇرىيە ۋە ئىراقلاردا ئولتۇرۇپ تۇگۇتۇش ئۇچۇن قەلەمكەشلەر، ئەدىبىياتچىلار, دوختۇرلار ناھايىتى ئۇزۇن ۋە چۇشۇنۇكسىز سەپسەتەلەرنى يىزىپ نىسىزنى ئوقۇشقا زورلايدۇ. سىزمۇ ئەركىن ئىسا ۋە ئەركىن سىدىق ئاكىڭىز ۋە مەمەت تاش ئاكىلىڭىزنىڭ ئۇزۇن-ئۇزۇن شەرۋاقايىلىرىنى ئوقۇپ تىگىگە يىتەلمەي، "تىركىشىش باسقۇچى"غا كەپ قالغان. يازمىڭىزنى ئوقۇپ دىئاگنوزنى دەرھال قويدۇم. رىتسىپ قىممىتىدىكى تەكلىۋىم ئاز ۋە ساز بولغاچقا تىز ئۇنۇم بەرگەن. شۇڭا ئاسانلا چۇشۇنۇپ رەخمەت دىيىشنى ھەم ئۇنۇتمايدىغان دەرىجىدە ساغلام بوپ قاپسىز. ئەجرىمدىن خۇشاللىق ھىس قىلدىم.

"بەزىدە خۇدا بىلەن رۇسۇل، بەزىدە دۇتتار بىلەن ئۇسۇل"دەيدىغان ئىسل ماقالىمىز بار.ئۇزۇن ھىكايىلارنى يازسا، سەھنىدىن چۇشمەي يىگىرمە يىلنى ئوتكۇزگەن سىياسى ئالدامچىلار، قويمۇچى، خىيانەتچىلەردىن ئۇزاق تۇرۇڭ. ئەتىگەندىن -كەچكىچە توختىماي ئايەت ئوقۇپ ۋاقتىڭىزنى ئوغۇرلايدىغان دىنچى موللاملارنىڭ كوتىگە تىپىڭ. ھەرگىز ئۇزۇن ناماز ئوقۇماڭ، بەش ۋاخ نامازنىقىسقا ئوقۇپ ، تىجەلگەن ۋاقىتتا ئىشلەپ تاپقان پۇلنى موھتاجلار ئۇچۇن، ئۇيغۇر مىللىتىڭىز ئۇچۇن خەجلىسىڭىز ئۇزۇن ئومۇر كورىسىز، تازا ئويناپ ياشاپ زىكىپ ئولگەندە ئۇدۇل جەننەتكە بارىسىز. خىتاي قىنى ئارىلاشقان، ئۇيغۇرچە بىلمەيدىغان ۋە "مۇستەقىللىق تەلەپ قىلمايمىز"دەيدىغان رەئىسلەرگە ئىتائەت قىلماڭ. ئاغزىغا تۇكۇرۇپ كورگەن يەردە جازاسىنى بىرىڭ.

ماڭا پات-پات ئەۋالىڭىز ھەققىدە خەت يىزىپ تۇرۇڭ.