Qeyim Yasin
27-09-06, 03:45
Millitimiz Uyghur, Wetinimiz Uyghuristan!
Qeyim Yasin
Bu Ҡnamiliq maqalidiki barliq mehset xehsi idiyige hizmet qilixtin sahlinip, putunley saghlam islam eqidisini kozde tutimiz.
Bizning millitimizning nami “Uyghur†bolghanlighi ucun, tarihta wetinimizning namimu millitimizning namini yoqatmay, belki uni gewdilendurup “Uyghuristanâ€, “Mulkil Uyghuriyeâ€, “Uyghur Dolitiâ€, “Uyghur Haqanlighiâ€, “Se’idiye Uyghur Dolitiâ€, “Idiqut Uyghur Dolitiâ€, “Qarahanilar Uyghur Dolitiâ€, dep atilip tarihlirimizda millitimizning Uyghur digen xanliq namini ocmes mex’el qilip yandurup kelgen idi.
5-8 esirgice dilitimizning nami “Kokturuk Impiraturlighi†dep ataldi. Bu nam bu dewirde, barliq turk helqlirining ortaq milly nami bolup, bu “Turk Haqanlighi†turk milletler birlexken ortaq dolet bolghan idi.
745-840 yilghice qara balasaghunni merkez qilghan “Uyghur Haqanlighi†we 870-1225 yilghice hokum surgen Gensu “Uyghur Doliti†we baxqilar oz dolitini, oz millitining nami blen ataxni untup qalmighan!
850-1275 yilghice Ordubaliqni (Jimisar) payteht qilghan hem Qumul, Urumqi, Turpan, Qaraxeher, Kucar, Aqsularni oz icige “Ediqut Uyghur Doliti†bolghan idi. Cinggizghanning ikkinci oghli Caghatay 1227-1369 yilliri wetinimizni “Caghatay Hanlighi†digen nam bilen atighan bolup, Emir Tomur Caghataygha hatime bergendin keyin, wetinimizning namini “Uyghuristan†dep atighan.
1514-yiligha kelgende, “Se’idiye Uyghur Doliti†(Se’idihan) Yekenni merkez qilip, Ertix deryasi, Yettesu, Qexqer, Hoten, Turpan, Perghane, Kexmirgice bolgha jaylarni oz icige alghan idi. “Se’idiye Uyghur Doliti†1675-yilghice hokum surup, Appar Hoja arqiliq “Jungghar Mongghul Halighi†gha otkuzup berildi.
1863-yili Perghaniliq Ozbek Yaqubbag, buzruktore, Qexqerni merkez qilip Hotan, Yeken, Kuca, Aqsu, Turpan, Urumqi, Altay, Coceklerni oz astigha aldi. U caghda, wetinimizning nami “Yette Xeher Hanlighi†dep atalghan idi. U 1877-yilghice hokum surdi.
909-yili Buharani ixhal qilghan Qarahanilar Uyghur xahliri idi. Oghuzhanmu “Men Uyghurning haqanimen.†digen.
Gerce dolitimiz tarih xara’itlirigha qarap her hil atalghan bolsimu, uning Uyghur doliti ikenligi hem Uyghur digen nam hemme waqit kapaletlik qilip turginini korup alalaymiz. Dimek biz xu nam bilen helqimizni dunyagha tonutup kelgen iduq!
Bizning ejdatlirimiz Oghuzhan, Muqan Qaghan, Qutluq Bilge Qaghan, Sutuq Bughrahanlar cicilip yurgen Turk qewmilirini birlexturup, dunyada mexhur doletlerni qurghan bolup, u keng ziminning merkizige jaylaxqan memlikitimiz qedimdin tartip helqige te’elluq bolghan muqeddes ana makanimiz bolghan idi.
Bu bipayan ziminlarda hokum surup kelgen buyuk “Oghuz Impiratoriyisiâ€, buyuk “Kok Turk Impiratoriyisiâ€, “Uyghur Orhon Qaghanlighiâ€, “Uyghur Ediqutliriâ€, “Yawropa Hun Impiratorlighiâ€, “Aq Hun Impiratorlighiâ€, “Uyghur Qarahanilar Dolitiâ€, “Saljuqlar Sultanlighiâ€, “Harazim Xahliri Doliti†qatarliq qudretlik Uyghur doletlirini qurup, tarihta ocmes xanliq izlarni qaldurup ketken idi. Bularning hemmisi Uyghur doletliri bolghanlighigha ocuq delil dep qaraymiz.
1877-yili Manju Hitayning ikkinji qetimliq ixhaliyitidin keyin, 1884-yili 11-ayning 18-kuni Manju Hitay armiyisining qimandani Zozungtang wetinimizning namini ozgertip “Xinjiang†digen nam mejburi tengildi.1933-yili 11-ayning 12-kuni Sabit Damollam rehberligi arqiliq Qexqerde kop milletlerdin terkip tapqan her hil millet qoxunlirini birlexturup, xu tarihi xara’itqa muwapiqlaxturup, xu milletlerge kapaletlik qilidighan “Xerqi Turkistan Islam Jumhuryiti†ni qurghan bolsimu, u uzun waqit hokum surelmidi. 3 ay yaxigha bu doletni, 1934-yili qixta tajawuzci, yawuz Sitalin qoralliq turde tanka, ayrupilanlar bilen yoqqa ciqirip, Xingxisei ni tehtke olturghuzdi. Mana bu paji’elik tarihmu, untulmas bolghan ders, sawaqlarning biridin ibarettur.
9-12 esirlerde ottura asiyada qurulghan “Qaraghanilar Uyghur Doliti†hem turki tilliq doletler yenila birlaxken ortaq dolet bolghanlighi ucun “Turkistan†dep ortaq milletler hoquq menpetini kozde tutup atalghan idi. Bu dolet uzun hokum surmey 1048-yili ikkige bolunup ketip, gheriptikisi “Gherbi Turkistanâ€, xeriqtikisi “Xerqi Turkistan†dep atilatti. “Xerqi Turkistan†bolsa wetinimizning jenubi qismini oz icige alghan bolup, ximali teripi “Ediqut Uyghur Doliti†ning teweligige qaraytti. 1936-yiligha kelgende jahangir Sitalin “Gherbi Turkistan†ni heterlik dep sanap, bexke bolup taxlidi. Xuning bilen “Xerqi Turkistan†digen nam ozining namini atap mewjut bolup turuxqa asasini yoqutup qoyghan idi.
1944-1946 yilliri qurulghan “Xerqi Turkistan Jumhuryiti†hem jahangir Sitalinning suyiqesti bilen baxlinip, netijisimu Sitalinning gherezlik niyitini emelge axurux bilen ataqlaxqanlighi, tarihimizda pajiyelik daghlarni qaldurup qoydi. Biz yene aldanduq!
Hazir bolsa “Gherbi Turkistan†bex musteqilliq dolet bolup dunyagha tonuldi. 1944-1946 yilliridiki “Xerqi Turkistan†rehberliri, herbi qomandanlar, milli armiye putunler turk tilliq hem wetendax milletlerdin terkip tapqanlighi ucun, u nam elbette “Xerqi Turkistan†dep ataxqa mejburiyet hesaplanghan idi. U nam del xu mezgildiki xarayit telipige layiq hem maslaxqan adil nam bolghan idi. Baxqice atax esla mumkin emes idi. Bizning hazirqi zaman weziyet, xarayit, istiqbal teliwi mutleq u zaman xarayit telibige qet’i ohximaydu.
Korup turiwatimiz, bu ikki qetimliq qisqa muddet icide pajiyelik aqiwetler bilen yoqqa ciqirilghan tarihimizdin baxqa, uzun muddet hokum surup dunyagha tonulghan tarihlirimizghimu diqqet etibar qiliximiz ehmiyetlik bolsa kirek. “Xerqi Turkistan†digen nam jughrapiyelik atalghu bolup, kop milletning ortaq dolity bolghanlighi ucun hec qacan, hec yerde bir elge yaki bir milletning namigha kapaletlik qilalmighanlighini roxen korup turuptimiz. Biz hazir “Xerqi Turkistan†ni eslige kelturux mehsiti bilen kurex qiliwatimiz. Undaq bolghandikin xu milletler bilen bir-birmizge hemkarlixip, texkilatlirimiznimu xular bilen birlixip qurup herket qiliximiz kirek idi. Epsuski bu adil mehsetni emelge axurux ucun, kopligen tosalghuluq, qarxiliqlargha ducar boliwatimiz.
Biz ular muhtaj bolmighan ikkinji doletni oz ziminimda ortaq qilip qurup Bergen bolsaq intayin yahxi bolatti. Biraq ular buningghimu hec qoxulmidi hem qollaxnimu halimidi. Beximizgha eghir kunler kelgende, biz ularni dindax, qerindax, wetendax hem wapadar “Xerqi Turkistan Wekilliri†dep sanap, ularning himayisige ozimizni attuq. Epsuski hic sada ciqmidi. Mundaq beximizgha kun cixkende, ozining kim ikenligini korsitip qoydi. Ozining wetendax qerindixigha qerindaxliq mihrini izhar qilixning ornigha, hitayning jadisining astigha oz qoli bilen besip tutup berdi. Buning bilen bizning adil hem sadda bolghan niyet-ixencimizni ahlap ciqalmidi. Ixengen teghimizda kiyik yatmidi. Balayi-qaza qerindaxdin keldi. Tarihlarni untup qelip, olgenning ustige tepti. Ta hazirghice biguna, panasiz qalghan qerindixini tutqun qilip, turmilerge taxlap hitayning hormet-sazawirige ige bolmaqta! Xuning bilen uning aldida yahxicaq sanilip kelmekte. Bizning gunayimiz ortaq milletlik “Xerqi Turkistan†ni oz eslige kelturux ucun, ular bilen birlixip kurex qilix bolghan idi. Bolmisa biz ularning dolet qanuni hem tuzum intizamlirigha hilapliq qilmiduq, qarxi turmiduq. Ejeba ortaq duxminimiz hitaygha qarxi turghinimiz ucunla bizni jazalidi, yeklidi, cetke qaqti. Meyli xundaq bolsimu, biz ozimizning adil hem sadda bolghan hislitimiz bilen ulardin umudimizni uzmey, ular ucun yene bir dolet bolghan ortaq “Xerqi Turkistan†ni birlixip qurup berimiz dep cingqilip derdini yiterlik tartiwatimiz. Qizziq bir ix. Nime ucun? Oylap baqaylicu. Bu wetendax qerindaxlirimiz bizning qirilip, azap cekiwatqinimizni korup turup, birer qetim bolsimu ozining helq-aradiki hoquqidin paydilinip, ahu-zarimizni helq-ara sehnisige yetkuzup qoymidi. Mana bularning hemmisi “Xerqi Turkistan†liq qerindaxlardin keliwatqan wapa. Zadi nime ucun? Biz ularni (Turkiye) ni her dayim bax-panayimiz, qerindiximiz dep sanap keliwatimizghu?! Xundaq bolsimu biz ulardin renjip ketmeymiz. Toghra cuxunuxke intilip baqimiz. Hemmimizge melumki, Qazaghistanda necce-onlighan Uyghur mektepliri, tiyatir we baxqa en-eniwi pa’aliyetlirimizge yol qoyulghan. Bu emili pakit quruq cirayliq soz emes. Nime ucundur Turkiyede birmu Uyghur mektibining yoqlighi ademni qattiq oylandurup, heyran qalduridu. Yaki bunimu hitayning besim tesiri diyixke bolamdu? Bu yerde Turkler Uyghurlarni yat kormeydu, bir tuqqan koridu digen cirayliq sozler emelyetke uyghun bolmay qaldi emesmu? Biz bu yerde qerindaxliq rixtimizni yoqatmay, yenila keng qosaqliq qilimiz. Xu seweptin qerindaxlirimiz pana izdep, yat hem yiraq kapir doletlerge qangqip sersan bolup ciqip ketixke mejbur boldi. Ular kapir bolmisimu dolet qanuni boyice insan hoquqini qoghdap panaliq berip rehimdilliq qildi. Bular atilixta kapir atalsimu mihribanliq, adilliqqa kelgende musulmanlargha has hisletlerge ige iken. Biz atilixta musulman, emiliy herkitimiz bolsa kapirlargha has ikenligi emilyetke aylinip qaldi.
Biz hazir bugunki bu dert-elem, qayghu-hesretlirimiz yetip exiwatqan mezgilde, erzimes bir addi mesile ucun bax qaturup, talax-tartix qilixip cong bir mesilige aylanduriwalduq. Yene “Qix ketse, etiyaz kelidu†digenge ohxax mesile ustide toghtilip, ozara jiddiyet hem bolguncilik ehwallirini zirikmeydighan mexqqe aylanduriwalduq. Biz emilyette royalist boliximiz kirek idi. Peqetle arimizdiki korunup turghan riyal ehwallargha qarap eksince her turluk siyasi rengwaz texwiqlargha itiqat qilip ketmey, oz beximiz bilen ix qiliximiz lazim. Xu caghdila siyasi jehettin aldanmay we hatalaxmay mangalaymiz. Bundin bir necce yil igiri bolghan cuxencem boyice “Xerqi Turkistan†digen nam mening qan tomurlirimgha singip ketken idi. Uni anglisam tenlirim rohlunup, wujudum hayajanlinip kitetti. Bulupmu meni oylandurup qoyghan nerse, kozum korup turghan adil zaman teliwi bolup, kopunce bu inqilapqa qatnaxqan offitsirler bilen bolghan sohbette kopligen puxaymangha tolghan melumatlarni anglap turattim. Ular bu toghrisida kopligen maqalilarni yazdi. Xuninig bilen bugunki xara’it we weziyetning zoruryiti wetinimizni “Uyghuristan†dep ataxqa qayil qilalidi.
Biraq! hemmimiz kelguside birlexken, qudretlik “Turkistan†dolitining wujudqa kelixige coqum ixinimiz. Uning ucun elbette melum bir jeryan telep qilinidu. Mehmud Qexqiri “Turki Tillar Diwani†ni Baghdad helipisige teghdim qilip, kelguside turuklerning dunyagha hoja bolidighanlighini, buning ucun erepler we baxqilarning turk tilini ugunixining lazim bolidighanlighini otturigha qoyghan idi. Digendek aridin 3-4 esir otup, Osmanli turkliri Yawropa, Asiya, Afriqa we pututn ereplerge hokumranliq qilghan idi. Bu tarihning qaytilinip kelixini putun dunya alimliri birdek perez qilidu. Xuning ucun qudretlik dewletler uning aldini elip, turluk rengwazliq siyasi yollar bilen uning wujudqa kelixini heterlik dep sanap, qed koturup ciqiwatqan musulman dewletlirini basturup yol qoymay keliwatidu. Bu korunup turghan ehwallarni her birimiz congqur tehlil qilip eliximiz lazim. Mubada kelguside heqiqi birlexken buyuk “Turkistan Doliti†wujutqa kelip qalsa, u caghda qerindax dewletler oz dewliti bilen qoxulghangha ohxax, elbetter bizmu weziyet teliwe boy sunup, ozimizning “Uyghuristan†dewliti bilen xubhisiz uning terkiwige kirimiz emesmu?! Kimekcimiz, biz dunya eqimigha qarap bu ixlargha riyal koz qaraxta bolmisaq, yene qayta hatalixip qalimiz. Bezi bir dana qerindaxlirimiz “Uyghuristan†dep atax, biz bilen bille yaxap keliwatqan milletler doslighini sahlap qelixta yahxi tesir qaldurmaydu digen emilyetke qet’I uyghun kelmaydighan hiyali tuyghuni otturigha qoymaqci boliwatidu. Biz ezeldin qerindax milletler ittipaqini mukemmel sahlap qelixni asas qilip kelgen iduq. Bu bizning tarihiy pirinsipimizdur. Dimek musteqilliqke erixelisek, wetendax milletlermu ozlirining hazirqi oblastliri bilen hitay qolidiki (XUAR) terkiwide emes, belki musteqil, ortaq “Uyghuristan†terkiwide teng hoquqluq, erkin hayat menpe’et kapaletligige erixip yaxiyalaydu emesmu?! Emdi Pakistanning ataqliq tarihcisi Muhemmed Bin Welining alte tomlup kitabining, 6. Tomining 227. betide “Uyghurlarning wetini Uyghuristan†dep tekitleydu. Bayan qilinghan matiryallargha qarisaq, Uyghuristan digen namning 1300 yilliq tarihqa ige ikenligini korup alalaymiz. Yawropaliq alim Frank “Turkistanda peqet Uyghur hanliri†bolghan dise, Awstraliyilik alim Edward Zahar “Qarihanilar Uyghur derliti†idi dep eytidu. Nemis alimliri Gregoriv, Radlof, Miller larmu “Qarihanilar wekilliri sap Uyghurlar†dep birdek tekitleydu. Amerika Uyghurxunax alim Xun Roberts wetinimizge qilgha uc qetimliq sepiride alghan tesirat, inkaslirini telivizor metbu’atlirida elan qilip mundaq deydu, “Meni heyran qaldurghan nerse 70yil hokum surgen SSSR da diniy etiqat ance kucluk bolmighan. 200yildin oxuq hitay mustemlikiside bolghan Uyghur diyarida, bolupmu Hoten, Qexqerlerde islamghan bolghan etiqatning nahayiti kuclukligi birdinla kozge celiqidu.†Bu alimning sozige diqqet qilsingiz wetinimizni hemme yerde qamlaxmighan namlar bilen atimaydu. Peqetla “Uyghur Diyariâ€, “Uyghuristan†digen heqiqi namimiz bilen ipadileydu.
Ozining ixligen hojjetlik filiminimu “Uyghuristanni Kutiwatimiz†digen nam bilen atighan. We baxqa pa’aliyetliridimu baxqice nam bilen ataxni etirap qilmaydu. Uyghur toghrisida yezip ciqqan kitawini hem bir necce cong maqalirini “Uyghuristanni Kutiwatimiz†digen mawzuda yezip ciqqan.
Uyghurxunax Wingir alimi “Qedimiy Uyghurlar bilen hazirqi Uyghurlar intayin yiraqlixip ketken†dep qisqa hulase ciqirip qoyghan.
Uyghurxunax Rus alimi “Uyghurlardiki ittipaqsizliq baxqa milletlerge selixturghanda alahide eghir iken. Eger burunqi uyuxqaqliq rohi bilen ozini texkillise, rohidiki bu kisellerni coqum dawalap parlaq kilecekke mangghan bolatti.†dep epsuslanghan. Eger otken ejdatlirimizning we bu Uyghurxunas alimlarning eqli yitelik emes dep sanisaq, u caghda “Xerqi Turkistan†dep cing esiliwalsaq bolatti. Eger biz bugunki mehkumluq hayatimizdin qutuluxni halaydikenmiz, kozumiz korup turghan ocuq ayding emilyetke koz yumup almay yirtilip ketkem malihayni tersaliq bilen miras qilip almay, qopal acciq bolsimu bu heqiqetke hapa bolup ketmey angliq we saghlam turde hulase ciqirip alayli! Ecinarliq yeri xuki, biz dunya sorighan 17 ming yilliq tarihqa ige. Insaniyetning ejdadi bolghan millet dep ozimizge teselli berip keliwatimiz. Bu elbette toghra! Tarihni tonumasliq we uni ugenmeslik ademgercilikke toghra kelmeydu. Biraq bizning hazirqi uyatliq tarihimizcu?!
Aghriqni yoxursaq olum axkare bolup qiliwatidighu?
Muxu halette turup ozimizni mahtap, baxqa milletler bilen ozimizni teng sanap, ular bilen beslixip, yotqangha qarap put sunmay nadanliq we jahalet patqighigha petip qalghinimiz bilen karimiz bolmastin uningdin ciqip ketixning yolini izdexning ornigha, ozimizni aldap keliwatimiz.
Esli bizning nixanimiz we ghayimiz ulugh, qiziqarliq hem menilik bolup, uning qimmiti xanliq, hoxalliq netijige ige bolixi kirek idi. Biz bolsaq mundaq bir eghir ehwalgha cuxup qalghinimizni az dep, qudretlik ghelbe qoralimiz bolghan Uyghur digen namimizni etirap qilmay, uningdin tenip, millitim Turuk, wetinim “Xerqi Turkistan†diyixke qandaqmu tilimiz kelidu hem uninggha petinalaymiz. Eger necce ming yilliq tarihqa ige Uyghur digen namimizni yoqqa ciqirip, uni kozge ilmisaq Allah razi bolarmu yaki ejdatlar kecurermu?! Yaki bolmisa ewlatlarni sening milliting Uyghur emes, milliting Turuk, wetenge Uyghur milliti kapaletlik qilalmaydu, uning esli igisi kop milletlerdin terkip tapqan “Xerqi Turkistan “ milletliri digen eqide bilen terbiyilex kirekmu?!
Bu keng qosaqliq hitaygha sadaqetlik qilghan bolup qalghan bolmamdu?
Nime ucun Qazaq, Qirghiz, Ozbek, Turkmen, Tatar we baxqilar ozlirini Turuk dep ataxni, wetinini “Gherbi Turkistan†dep ataxni bilmaydu? Millitini milletning nami boyice, dewlitini hem milletning nami bilen ataydu. Yaki ular bizcilik eqil-parasetke, sewiyege yetkende, millitini etirap qilmay bizge ohxax ataxni ugunup alamdu?
Biz nime digen eqilliq helq he! Xuning ucun aghzimizda po etip, aghzimizda xeher elip yuriwatimizde!
“Xerqi Turkistan†digen atalghu- bir milletning namimu emes hem bir milletning namigha kapaletlik qilalaydighan nam bolmighanlighi ucun, xu zaman xara’itigha maslaxturup qoyulghan jughrapiyilik atalghu bolghan idi.
Xuning ucun, baxqa milletler uni ozining namigha terjime qilip, her hil tilda her hil atixip kelmekte!
Mesilen, baxqa milletlerning dewlitining namini putun dunya terjime qilmay xu boyice Italiye, Fransiye, Turkiye, Yaponiye we Qazaghistan digendek ataydu.
“Xerqi Turkistanâ€ni Turkiye “Dogu Turkistan†dise, erepler “Sut Turkistan El Xerqiye†dep ataydu. Girmaniye bolsa “Eristarin Turkistan†dise, Enlizlar “Eastern Turkistan†deydu. Ruslar bolsa “Vastucni Turkistan†dise, hitaylar “Dong Tuercisitan†deydu. Qazaqlar “Cighiz Turkistan†deydu.
Nime ucun bizmu dunyadiki baxqa dewletlerge ohxax wetinimizning namini “Uyghuristan†dep atimay, ortaq milletlerning zimini “Xerqi Turkistan†dep ataymiz?
Belkim bu bizning keng qosaqlighimizning ipadisimu? Undaq bolsa weten dawasini qilixning nime hajiti?
Ejeba her qandaq dewlet tarihtin kop milletler bilen bille yaxap kelgen bolsimu, dewlitining namini ataxqa kelgende keng qosaqliq qilmaydikenghu?! Yaki bu ehwal milletcilikke yatamdu yaki eqilsizliqmu? Elbette yaq!!!
Bu yerde peqetla milliy ghurur dep qaraymiz. “Bu oy kimning?†dise, “Emetning.†dep oy igisining etini ataymiz. “Bu zimin kimning?†dise, “Xerqi Turkistannig.†digen muwapiq hem durus bolamdu? Yaki “Uyghurnig zimini.†digen durus bolamdu.
Biz her qandaq cong kicic pa’aliyetlirimizde, Uyghur digen ghelbe qoralimizni untup qalmaslighimiz lazim. Untup qalsaq hitaygha ihtiyari yardem bolup qalidu. Bugunki kunde Uyghur digen nam tajawuzci, yawuz hitayning kozige qadalghan tiken bolup sanjiliwatqanlighidin, u namni dunya yuzidin ocurup taxlax ucun her turluk oydurma siyasetlerni qollunup asas teyyarlimaqta. Bu bolsa Uyghurni dunya yuzidin yoqutup taxlax mehsitining emelge exiwatqanlighining birinji korunixi dimektur.
Biz tehice asmandiki ghazning xorpisigha nan cilap yep, hitayning depigha usul oynawatimiz. Hitay bizning tarihlirimizni we “Xerqi Turkistan†digen atalghuni etirap qilixni halimaydu, biraq amalsiz (XUAR) digen atalghuni hem u ziminda yaxawatqan Uyghur helqining yerim qismini yeni 8 million dep bolsimu etirap qilidu. Birlexken milletler texkilatining bezi insanperwer diplomatik hadimliri hitay wekilliri bilen sozlexkende, hitaylar “Bizde Xerqi Turkistan digen zimin yoq. Jongguo heritisige qaranglar†dep ciqip ketken.
Bu basqunci oz wetinimizge ige bolux hoquqimizni yoqqa ciqirix mehsitide (XUAR) digen namdin waz kecixke zorluq qilmaqta. Yeni “Gherbi Diyar†dep ataxni terghip qiliwatqan bu peytte, bizmu uninggha qoxulup millet namini yoqutuxqa kuc qoxsaq yahxi aqiwetler ciqmisa kirek. Bu gherezni emelge axurux ucun, ozimizning ziyaliliri (XUAR) digen atalma tolimu uzun, uni qisqartip eytsaqmu boliweridu yeni “Gherbi Diyarâ€, “Aptonum Rayonâ€, “Milliy Rayon†disekmu qisqa hem cuxunuxluk bolidu. Milliy digen sozdin Uyghurning zimini digen mena ciqip turidu. Eger yenila (XUAR) disek, biz bilen tarihtin buyan bille yaxap keliwatqan milletlerni etibargha almighanliq bolidu dep hamaqetning, kotermicining gepini axkare wez eytip, bu ademning gheziwini qozghaydighan bimene, tetiqsiz sozlirini uyalmay texwiq qilip kelmekte. Bumu “Xerqi Turkistan†digen sozdin perqi ance kop emes. Bu estayidilliq bilen ihtiyari qiliniwatqan cirayliq soz, hoxametciligi yalaqciliqtin kelip ciqqan buzulghan niyetmu? Yaki halis niyet bilen keng qosaghliq qilghinimizning ipadisimu?
Barliq ixlirimizda cirayliq sozlerge ixinip qacan burnimizgha yeymiz?! Nime ucun hitaygha Uyghur digen soz bilen Xinjiang digen soz yarimay qaldi? Uyghur digen sozge jawap bir az yezildi, yene yazimiz!
Emdi ozi mejburi tangghan Xinjiang digen sozcu. Cunki uning menasidin “Hitayning yengi besip alghan zimini†digen mena ocuq korunup turghanlighi ucun, yeni lughet terjimisi “Yengi Teretoriyeâ€, “Yengi Zimin†digenliktin, bu soz arqiliq ozining tajawuzci hem basqunci epti-bexirisi axkarilinip qelip, tarihlarni yasap ciqirixqa cong tosalghu bolup turmaqta. Xuning ucun bu ikki soz aldi bilen coqum yoqutuxqa tegixlik eng asasliq wezipilirining biri bolup kelmekte. Biz nime qiliwatimiz???
Dimek, “Uyghuristan†dep atax hic qacan hem hec qandaq qanunda bille yaxap kelgen milletlerning hoquq menpetini etibargha almighanliq yaki yekligenlikke yatmaydu. Misal: Qazaghistanni kop milletlik Qazaghistan dewliti dep ataydu. Hec qacan peqetla Qazaq millitining dewliti dep atimaydu. Emdi, ozimizning kun ciqqanni koridighan ezarimiz cataq turup, kun ciqmidi dep talax-tartix qilip, zadi mening rast dep tersalighimizni yingelmey, pursetni qoldin ciqirip qoyup ziddiyetni ulghaytiwersek bu mesile addi bir oynixidighan oyun bolmighanliqtin, belki el-wetenning teghdir istiqbaligha baghliq muhim wezipe bolghanliqtin uning hulasisi ahirqi hesapta milliy ghururimizgha berip taqixip qalidighanlighini yahxi cuxunup eliximiz zorur!
Eger yenila "Uyghuristan" yaki "Uyghurie" digen namni eqilsizliq dep sanisaq, u waqitta "Xerqi Turkistan" digenlerdin baxqa putun dunya eqilsiz digen mena ciqip qalidu. Bu yerde azraq bolsimu heqiqetke boy sunup, toghra cuxunuxke tirixip beqixqa toghra kelidu!?
Epsuski, angsiz koz qaraxlar tupeylidin terepbazliq kesili qutrap ketip, hazirghice iddiye jehettin heqiqi birlik barliqqa kelmeywatidu. Xuning ucunmu birlexken, qanunluq bir texkilatmu wujutqa ciqmaywatidu. Elbette birlik duxmenge oq atqanliq bolatti emesmu!?
Helqimizning ixencisini ahlap ciqix ucun hem helqara tesirge ige bolux ucun, bir merkezning baxquruxi bilen ortaq ulugh nixanimiz astida, birlikni berpa qilix eng muhim xertlirimiz bolup qalmaqta.
Biz tehi gunani artip qoyidighan jay tapalmay, her hil tarihni koturup ciqip, yer astigha kirip ketken ejdatlarni hem jim yatquzmay, ularning meghlubiyetke ucruxidiki seweplerni hiyali turde toqup ciqip, eyiplep hem renjip zadi zerikmiduq. Ularni saghlam we angliq cuxunuxni halimiduq. Angsizlighimizdin bugunki liderlarnimu kozge ilmay qarilap keliwatimiz. Ozimizge kelgende miraslargha warisliq qilalmay, birer mojize yaki paydiliq bir yengiliq hetta ularning qiliwatqan izlirining zerricilik bir ixinimu qilalmay, nadanlighimizdin bilermenlik qilidighan, cuxengusiz ajayip mahtancaq bir milletke aylinip qalduq! Rohi dunyarimizdiki nadanliqtin kelip ciqqan bilermenlik, qalaqliq kiselliri bilen zeyiplixip ketken nepsaniyetcilik we qana'etcanliqqa ohxighan kiseller cecilangghuluqtin kelip ciqqan ecinarliq halitimiz bilen birlixip, kotirelmiseng sanggiltiwal digendek, dert ustige dert bolup, mukemmel bir pis'hika harektirlik qomandanliq rolini oynap hokum surmekte!! Oylan Uyghur Wujdanim!!
Men ahirqi "Xerqi Turkistan" inqilabigha qatnaxqan ziyali, herbi-qomandanlarning oz eghizliridin hesretke tolghan pighanlirini anglap turattim. Ular bu jeryanlarni ohxaxla bir hil koz qaraxta puxayman bilen sozlep biretti. Ular bu jeryanlarni ohxaxla bir hil koz qaraxta puxayman bilen sozlep biretti. Xu mezgilde rehberlirimiz koministlargha ijabi koz qaraxta bolghan bolsimu, lekin hitayperes yaki rus peres bolmighan idi. Belki xu zaman mejburyitige boy sunup "Muhtariyet" teliwini tewsiye qilip, uni paydiliq dep sanap meslihet korsetkenlermu bolghan idi. Uning bilen ularning icki dunyasini toluq we angliq halda cuxenmey turup, men hemmidin bilimlik dep ularning helq duxmini dep ataxtin sahliniximiz lazim.
Emdi Hudagha xukri hitaynimu, ruslarnimu toluq cuxunup alduq. Biz yene untup qalmaslighimiz kirekki, ruslar hazirghice wetinimizge bolghan qiziqixindin waz kecmey purset kutup turmaqta. Meyli xundaq bolsimu, biz yenila yahxi hitay, yahxi ruslarni we adil, mihriban dimokratik dewlet we partiyelerni izdep yuriwatimiz!
Epsuski, tarihlarni we bu zamanni cuxunup turup, aldanghan acciq sawaqlardin ibret almay yene qayta-qayta aldinixqa yol ecip berip keliwatimiz! Biz dimokratik dewlet, dimokratic partiye dep tolimu etiqat qilip ketmisekmu bolidu. Ular kirek bolsa oz menpeti ucun komunistlar bilenmu dos bolup alalaydu. Cunki ularning hemmisi bir adem! Peqetla atilixta her hil xarayitta her hil atilip keliwatqinini kozimiz korup turghan bolsimu, uni ocuq hem toghra cuxunup alidighan waqit bizgimu yetip kilermu?
Ular sehne korunixide, biz dimokratik, adil we insan hoquqini qoghdaymiz deydu. Toghra biz ularning emilyette delillep keliwatqinini korup turiwatimiz. Biraq, col-bayawan, jang'gal, taghlardiki we sulardiki haywanlarning neslini qoghdap qelixta bizge nisbeten ularning ghemini heqiqi dimokratik yol bilen itibar berip qoghdap, himaye qilip keliwatidu. Biznicu? Biz xu haywancilikmu ehmiyetke ige emesmu? Biz bir insanghu? Nime ucundur bizge xu haywanlargha qilghan diqqitining mingdin birini qilip qoymaydu? Bu sozlerning dawamini her bir eqil igisi tepekkur yurguzup, emiliy hayattin ozi hulase ciqirip elixini soraymen!
Kicik beliq haman cong beliqning ozughi ikenligini isimizdin ciqirip qoymayli. Qerindaxlar! Bu toghrisida helqimizning soyumluk perzenti Ehmetjan Qasimi mundaq digen: "Bizge janabi Allah din baxqa hec qandaq taxqi kucning nijatkarlighi kirek emes! Hem ular nijatkar bolalmaydu! Belki qan-yiligimizni ickini icken! Bizni weyran qilip yoq qilghini qilghan! Buni normal her qandaq Uyghur iside cing tutuxi lazim! Bu xu'ar! Hitay, Rus we baxqa qanhur tajawuzci kuclerning hiyle-neyrenglirige we tajawuzciliq herketlirige qarxi kurex qiliximiz bax tartip bolmaydighan iman we wijdan mes'uliyitimizdur!"
Dimek yingilmes xu'ar bolghan bu dana sozni, weten ucun heqiqi jan koyduriwatqan hem tepekkur qilix iqtidarigha ige bolghan Uyghur digen ewlat oz hayatigha nixan qilip elip, aldinixni adetke aylanduriwelixni en-ene qilmaslighimiz ucun estin bir minutmu ciqirip qoyuxqa bolmaydighan istiqbal xu'arimiz qilip eliximiz zorurdur!
Biz bolsaq eksince istiqbal yugunimizni tutidighanlardin zor umut qilip, ularni qollap yuriwatimiz. Bu yerde biz bir mesile ustide ocuq pikir yurguzuximiz lazim. Yeni bizning teghdirimizni yalghuz hitay we rus larla emes, belki baxqa kucluk dewletlermu halighinice oz menpetige boy sundurup belgilep kelgen idi. Biz bugun elbette kucluk dewletlerning qollixigha hem yardimige carisiz muhtaj bolup qeliwatimiz. Dimek, bu bizning ajiz we panasiz qalghanlighimiz ular ucun bizge yardem qolini sunuxqa eng qolayliq hem paydiliq purset bolup, bu ghemhorluq bizge qandaq aqiwetlerni toghdurup berixi mumkinligini tessewur qilaliximiz zorurdur! Yaki buni ozimizning sadda qariximiz boyice bu dewletlerning qanuni boyice qiliniwatqan yardem dep qarisaq bolamdu? Yaki ular tarihta korulup baqmighan muqimlaxqan erkin weziyetni hediye qilip berip, emdi azat we hatirjem yaxanglar demdu?!
Yaki bolmisa bu weziyettin paydilinip ketip, wetinimizning baylighini tehimu yuquri sur'et bilen bulang-talang qilip, ozining dunyagha hoja bolux niyitini emelge axuramdu?!
Bu mesile bir xehsining mesilisi emes, belki bir putun helqning teghdiri bolghanlighi ucun, helqige kapaletlik qiliwatqan qerindaxlirimizning congqur oyluxup, herkitimizning aqiwitini koz aldigha kelturuxni bilixke tigixlik bir muhim mesilidur. Uning ucun, tarihimizgha we hazirqi weziyetke, qelbimizdiki kozimiz bilen nezer salsaq, eng yahxi, unumluk we saghlam hulase ciqirip alalaymiz. Halas!
1945.yili Amerika, Engiliye we Sovit din ibaret uc ittipaqdax dewletning "Yalta Keliximi" ge qol qoyixi, baxqilarning teghdirigila emes, bizningmu teghdirimizge suyiqestlik imzaning qoyulixi dep qaraymiz. Stalin ozining biheterligini kozde tutup, taxqi monghul we baxqa menpetlerning bedilige bizning teghdirimizni hitayning qoligha otkuzup berip, teghdirimizni halighance balgulep kelgen idi. Hazirmu bu dewletler u niyitini baxqice yollar bilen emelge axuruxqa intilip kelmekte?
Korup turiwatimiz. U mezgilde hitay-sovit dostluq ittipaqliq xertnamisi imzalanghan bolsimu, u etibargha elinmidi. Cunki siyaset digen dunyada ohxaxla qeghez yuzide hem aghzida ipadilinip qoyup emelyette baxqice qollinidu....
Qerindaxlar! Ehmetjan Qasimi nime ucun yuquridiki wesiyet xu'arini bizge qaldurup ketti? Ejeba Stalin bergen terbiye hem wezipisi baxqice idighu?
Yaq! U hayatning murekkep tejribe sawaq qaynamlirida aldanmas bolup ceniqip, tawlinip yetixip ciqti. Xuning bilen dunya siyasitining nime ikenligini aldin-ala ocuq cuxunux iqtidarigha ige bolalidi. Helqning kilecigini koz aldigha kelturelidi. Xuning ucun Stalinning suyiqestini kecikken halda cuxunup alghan bolsimu, uning ucun hayat-mamatliq hewpi bolghan bolsimu, iradisidin qaytmidi. Uninggha bax egmidi! El-weten yolida ozini qurban qilixqa razi boldi!
Yusup Has Hajipning "Ozungge sadiq, adil kixini izdiseng, ozungdin sadiq, adil kixi yoq!" digen tewerukini qerindaxlarning tepekkurige sundum.
Xundaqla "Xerqi Turkistan Jumhuryiti" ning birinji prisidentti, milliy armiyining bax qomandani marxal hem diniy alim Elihan Tore eytqandek: "Angsiz, bilimsiz millet quxhanigha haydalghan bir top haywandin hic perqi yoq" digen sozlirini bugunki emelyitimizge uyghun dep hisaplaymiz.
Yene bir tilgha elip, eslep otup ketixke erziydighan insanlarning biri, Uyghur helqining buyuk mujahid ewlatliridin biri bolghan wetenperwer merhum Eysa Yusup Alip Tekin (Yatqan yeri jennette bolghay!) el-weten yolida harmay-talmay, jenini hem putun dunyasini ayimay, taki ahirqi tinighighice putun omrini weten ucun kurex qilixqa bighixlap kelgen. Hem u yolda ceksiz tohpilerni qoxup, armangha yitelmey hesret bilen ketken idi!
U wetinimiz "Uyghuristan" azatlighi ucun, xu waqitning xara'it, zaman teliwige qarap, bolupmu turk qerindaxlirimizning hisdaxliq qilip qollixini kozde tutup "Xerqi Turkistan" dep atap kelgen idi. Putunley hemmimiz xu namni qollighan iduq. Epsuski Turkiye bizni qollaxni halimidi. Itibarmu qilmay keliwatidu.
Qerindax milletlerning musteqillighi elan qilinghandin keyin zaman ozgerdi. Weziyet, xara'it jeryanliri, zaman teqezzasi hem qerindaxlarning bizge bolghan munasiwiti biznimu watinimizning namini oz millitimizning nami bilen "Uyghuristan" dep ataxqa mejburlidi. Bu nam elbette zaman'gha muwapiq hem maslaxqan namdur! Eysa Yusup Alip Tekin ependi ozining kitawida: "Men weten dewasini qilip yurgen 40 yil icide nurghunlighan dewlet erbablirini ucritip sohbetlextim. Epsuski, xu erbablarning hic qaysisi "Xerqi Turkistan" digen dewletning barlighini bilmaydiken." dep yazidu. Xuningdin melumki "Xerqi Turkistan" digen nam helqara munberge yetip baralmidi. Eysa ependim ozining ozining yazghan kop maqalilirida hem nutuqlirida "Irqimiz turk, tilimiz turkce" dep eytqan. Biraq millitimiz turk dep eytmighan. Tilimiz heqiqeten turkce, bu emiliyettur. Emdi oghli Erkin Alip Tekin bolsa, arimizdin oqup yetixip ciqqan bilimlik hem qabilyetlik, wetenperwer, milletperwer insan bolghanlighi ucun, dadisining amanet miras-armanlirigha warisliq qilip, ata izini yoqatmay xu yol bilen el-weten ucun barliq boliwatqan qarxiliqlargha berdaxliq berip, dadisi bilen bolghan 50 yildin artuq hayatida cikinmey kurex qilip keliwatqan, alijanap, peziletlik insanlirimizning biridur! Mundaq milliy ghururi kucluk bolghan insanlirimizgha barlighimizni uni qollap, hormetlep we alqixlap uninggha medep berimiz! Xuning bilen dunyagha ozimizni tonutup, teghdirimizni hel qilix ucun asas yaritimiz. Eyni caghda uning Almutigha kelgende qilghan bir jumle sozini esimgha elixqa toghra kelip qaldi. "Comaq elip qirilip ketixni, qul men dep yetip elixni halimaymen!" digen bu yalqunluq, ocmes dana sozler bizning hazirqi hemme herketlirimizge layiq maslaxqan hem parasetlik, untup qelixqa bolmaydighan pehirlik sozlerning biridur!
Bu toghrisida nurghunlighan wetenperwer insanlirimiz yighlap, qahxap yurup dunyadin otup ketti hem otup ketiwatidu. Menmu xu qatarda sewiyerimning yetixice hem wijdan azawining mejburyiti bilen oz pikrimni keng helq ammisining angliq turde munazire we analiz qilip beqixini umut qilip yezip otturigha qoyuwatimen.
Erkin Alip Tekin bolsa eqil-parasetlik, bilimlik qabiliyet igisi hem milliy ghurur, diplomat qabilyetliri bilen helqimiz icide yuquri bahalinip tonulup keldi. Xuning ucun uni kamcilighi bilen emes, belki artuqcilighi bilen qedirlep hormet qilimiz hem uning salahiyiti bilen meghrurlinimiz!
Wahalenki, mundaq adil, pak wijdan igisi bolghan ewlatlirimizghimu qarxi turluk eqilge sighmaydighan badnam-bohtanlarni oydurup ciqip, uni ghajilap toymaydighan qerindaxlirimizning az emesligi melum bolup turmaqta. Ular korelmes, ici tarlighidin tilini caynaydu halas! Mana bu bizning muxu kunge qeliximizgha sewepci bolghan tuzelmes haraktirgha ige, gheyri niyetlik kixilerning icining meynetligining aqiwiti bolsa kirek? Qazaq helq maqalisida "Bolidighan helq bir-birini tur deydu, bolmaydighan bir-birini hotun!" dep bikar eytmighan iken. Bu emelyettiki dana sozge elbette bax egip iqrar qilimiz. Bu qaxxaqliqqa qandaq wijdan cidaydu! Qandaqmu qarap turup yirgenmeymiz?! Dimek jahalet patqighidin ciqalmay ah uruwatqan Uyghur, xu biz emesmu! Tuzum intizamsiz armiye mewjut bolup turalmighandek, cecilang'ghuluqtin balayi-apet kelidu, nadanliqtin meghlubiyet emesmu?!
Bizde kixilerning qilghan ixining netijisige, eytqan sozlirining we yazghan kitap-maqalilirining ilmilighigha we mezmunigha qarap mulahize qilip beqip andin baha bermestin, u kixining kimligige qarap korelmeslik, merezlik bilen baha berix, uni etibargha almasliq, ozining qolidin hic nerse kelmisimu baxqilargha yol qoymasliqqa ohxax ehwallarmu tuzelmes kisel bolup xekillengen. Xu seweptin birmu yol baxlighicu yahxi atilip saylinip ciqmaywatidu.
Birliri weten toghrisida ozining gheyri gherizini emelge axurux ucun, wetenning namini weten azat bolghanda qoyimiz, hazirce qandaq bolsa xundaq atap turayli digen'ge ohxax her hil tutami yoq, hiyalpereslik sozlerni gepim bar dep qilidighanlarmu ucraydiken. U bolsa kona pilastinka bolup, oz wahtida muzakiridin otup bolghan idi. Biz hergizmu uning'gha boy sunup yol qoymaymz. Cunki wetinimizning nami necce ming yildin beri Uyghur helqige wakaletlik qilip kelgen! Xuning ucun, xu asasimiz bilen bir nixan, bir mehset birligi bilen ortaq milletler dewliti ucun emes, belki kop milletlik "Uyghuristan" ucun kurex qilimiz! U bizning istiqbal ghelibe qoralimiz. Xu ghelibe qoralimizdin ayrilmay dunyagha ozimizni tonitiximiz lazim!
Burun Qazaghistannimu we baxqilarnimu dunya tonumaytti. Mana emdi tonidi. Cunki dunya heritiside mewjut bolup turiwatidu. Eger bizmu "Uyghuristan" digen xanliq namimiz bilen mewjut bolalisaq, biznimu putun dunya coqum tonuydu.
"Uyghuristan" digen nam emelyetke intayin uyghun, zamanimizgha muwapiq, millitimizge maslaxqan, ghururimizgha yaraxqan ulugh namdur!
Eger bu heqnimu itirap qilixqa tebi'itingiz yol qoymisa pikir berip korung. Hergizmu aldirap hulase ciqirip qoyup hapa bolup ketmey, milliy ghururingizni ixqa selip beqing! Belkin el-wetenning parlaq istiqbali ucun erinmey qayta pikir yurguzup tepekkur qilip baqsingiz artuq kelmise kirek!
Biz emdi zaman teliwige boy sunup, tarihlirimizdin sawaq elip ozimizning ghem-qayghusini peqet ozimizla yep, erkinlikke erixix ucun kireklik muhim bolghan basquclarni baxtin kecurixke toghra kelidu. Ozimizge te'elluq bolghan muqeddes ziminni oz namimiz bilen atap adetlinixni her bir milliy ghururgha ige Uyghurning muqeddes qerizi hem perizidur!
Melumki bugunki kunge qeder "Xerqi Turkistan" dep texwiq qiliwatqan bolsaqmu helqara sehnige yetip baralmidi hem helqara uqum derijisigimu koturulmidi. Uyghuristanmu huddi zuninggha ohxaxla, biraq bu nam ozimizning nami boluxqa, dunyagha ozimizni tonutuxqa eng qolayliq, eng adil, eng paydiliq namdur. Bu nam teghdirimizni hel qilixta asanliq tughdurup beridighan, tarihimizni etirap qilip delilleylighan heqiqi adaletlik, isil, xanliq namdur!
Bu isim nime digen yiqimliq! Ozimizge layiq qamlaxqan. Millitimz Uyghur, Wetinimiz Uyghuristan!- Ismimizgha jismimizgha hejep yaraxqan!
Barliq Uyghur perzentliri "Uyghuristan" digen qutluq namimizni qelbimizge singdurup, uning namini alemge cacayli!
Yuqurida eytilghan her bir sozni congqur analiz qilip, tepekkur yurguziximiz ucun ALLAH hemmimizge insap, iman, eqil-paraset ata qilghay! Amin!
Barlighimiz ana ulugh we mihriban dep qedirlep, uning bergen sutining ajrini ahlap ciqixqa tiriximiz hem uni muqeddes qerzimiz dep sanaymiz. Uni aqlap ciqalmighan baligha qarap nepret hem lenet oqughingiz kelidu. Uninggha animu, ALLAH mu razi bolmaydu.
Weten bolsa ana! Anining millity bolsa Uyghr. Dadimizningmu millity Uyghur. Dimek millitimiz Uyghur, dinimiz Islam, wetinimiz Uyghuristanni cing tutup, barliq pa'aliyetlirimizde uningdin qet'it ayrilip qalmaslighimiz lazim.
Bizning huddi qilidighan bir iximiz yoqtek kelgusi weten nami ustide hem hazirqi texkilatirimizning nami ustide bax qaturup, talax-tartix qilixip arimizgha tehimu murekkep ziddiyetler bilen soghaqciliq tughdurup, uning bilen helqimizni qaymuqturup keliwatimiz. Xu seweptin saylamlarmu bir-birimizge bolghan qarxiliq, ocmenliklerge otup ketsimu, uningliq bilenla tohtap qalmay, uning dawami ziddiyet torigha orap elip, murekkeplexken, cigix bir haletke ekilip qoymaqta. Bu ecinarliq we qayghuluq ehwal kelgusidiki paji'ening muqeddimisi bolsa kirek?!
Qerindaxlar! Hemmimizning nixani, mehsidi bir, yeni weten azatlighi bolghanligi ucun, kim duxmen, kim dost, ghayimiz qandaq idi? Uni saghlam cuxunup angliq turde hulase ciqirip eliximiz lazim idi. Eger angsizliq ahwalliri tekrar yuz berixtin saqlanmisaq, aghzimizdiki wetenperwer sozlirimiz qilmiximizgha kapaletlik qilalmay keliwatidu. Biz bir-birimizni cirayliq qilghan sozimizge emes, belki emiliy iximiznning netijisige qarap baha beriximiz lazim.
Bizning hazirqi xara'it weziyitimizning netijisini bahalaxning olcimi helqimizni idiyiwi jehettin birlikke ige qilix. Mana bu nowettiki weten azatlighi yolidi eng muhim bolghan wezipilirimizning biri!
Emdi sozimizge kelsek: Her qaysi dewletlerdiki texkilatlirimizning atliri bizning hazirqi halitimizdin ciqip ketixke hem hayatimizning zaman teliwige ance maslaxmay keliwatidu.
Biz bu yerge kelgende baxqa milletlerge ohxax dep ulargha selixturup ularning mengiwatqan yoli bilen mangsaq hatalixip qelip yahxi netije ciqmaydu. Bizning bugunki halitimiz hic bir millet haligha ohximaydu. Uni yahxi bilimiz. Xuning ucun biz yalghuzla ozimizning ghemini ozimiz qilip, baxqilardin tema qilmay ozimizning iradisige tayinip bu eghir ehwalimizdin qutulup ciqix yolini ozimiz izdep tepiximiz bilen bille baxqilarning yolini, tarihini yaki tarihimizni aldanghan yollarni ulge qilip tallap elixtin saqliniximiz lazim.
90. yillardin baxlap wetinimiz burunqi sewit rispublikliridin soda-setiq munasiwiti bilen her millet wekilliri kelip qoyuq munasiwet qilix arqiliq, ularda bu zimin toghurluq ijabi cuxencilerni hasil qilixqa baxlidi. Burun baxqilar buyaqta tursun, turk tilliq qerindaxlirimizning kopciligi Uyghurlar toghurluq addi bir cuxencigimu ige emes idi. Bolupmu bizni tonuxqa sewepci bolghan bir nerse "X.U.A.R" digen namdiki Uyghur digen nam arqiliq, esli bu ziminning igiliri Uyghur milliti iken digen saghlam cuxence hem qiziqix peyda boluxqa baxlidi.
Dimek Uyghur digen bir eghiz soz bizni baxqa milletlerge tonutuxta intayi cong rol oynap kelmekte!
Xuning bilen bu milletler arisida Uyghurlarning tarihi, teghdiri we hazirqi hayati toghrisida ijabi pikir -gep-sozler hem hisdaxliq bilduruxke ohxighan diyanetlik haraktir omumyuzluk pikir qilix temisigha aylinip qaldi. Bu hoxalliq ghelibini Uyghur digen namimizning nur cecip turghanlighining hasiyiti dep qaraymiz. Xuning ucun hitay bu Uyghur digen namimizni dunya yuzidin ocurup taxlax ucun putun rengwazliq siyasitini qollunup zorluq qilmaqta.
Sayuz wahtida Qazaghistanda ciqidighan gezitimizning nami "Kommunizim Tughi" dep atilatti. Bu nam xu dewrimizning xar'itigha muwapiq maslaxqan hem xu zaman teliwige layiq nam bolghan idi. U yerde Uyghur digen nam bolmighanlighi ucun, baxqilar bu gezit kimge has ikenligini derru bilip ketelmeytti. Peqetla munasiwetlik ademlerla biletti. Hudagha xukri bu respuplikilar musteqilliq elan qilghandin keyin, gezitimizning namini mehsetlik namimiz bilen zaman teliwige maslaxturup "Uyghur Awazi" dep ataxqa muyesser bolduq. Xerqi Turkistan dep atimiduq. Bu nam Uyghur helqini dunyagha tonutuxta, millitimizning namigha kapaletlik qilixta cong bir texwiq bolup kelmekte.
Xu ulugh namimiz bilen helqimizni birlikke caqirip, bir bayraq astigha yighip, nixanni emege axurup kemektimiz. Bu ghalibiyet hem ilgharliq bolsa elbette gezitimizning bax rehbiri, Yoldax Azimetning ghururluq emgek tohpisining miwisi bolghacqa, uning eqil-parasitige, helqi ucun qiliwatqan eqidilirige congqur ehtiram bildurup apirin eytixqa erziydu!
Kanadagha yengi kelgen wahtimizda Jume namizigha Libanliqlarning mesjidige barattuq. Jama'et hem Imam bizning qaysi millet ikenligimizni bilelmey aldimizgha kelip, "Siler qaysi millet? Erepmu?" dep sorighan caghlirimu bolghan idi. Til bilmisekmu bir nimilerni dep "Qazaghistandin" disek, "He, siler Qazaqmu? deytti. Biz "Yaq, biz hitayning Xinjiang digen yerining igiliri, Uyghur milliti" disek, bu Uyghur digen sozni hic qaysisi omride anglap baqmighan iken, heyran bolup bir-birsi bilen birnimilerni talax-tartix qilixip kitetti. Ahiri "Xerqi Turkistan" depmu baqtuq. Unimu cuxinixmidi. Qandaq cuxendurux kirek? Tohta qedimi xeher Qexqerning namini eytip baqayli dep sinap baqsaq, "He, Qexqerie???" dep cuxengendek qilghan idi. Bu ehwal yalghuz mesjidlerdila emes, belki kocmenler idarisi, dohturhanilar qatarliq jaylardimu yuz berip turatti. Birsi "Siler Ispanmu" dep sorisa, birsi "Siz Italialikmu?" dep soraytti. Biz qayta-qaytilap "Uyghur! Uyghur!" dep yaki "Xerqi Turkistanliq" dep eytsaqmu peqet cuxenmeytti. "Boldi bek qiyin iken (Tre difficiel)" dep ahirini sorap aware bolmay pasportqa qarap ixini bijiretti. Ruslarning meng'guluk tamghisi bolghan owqa qarap "He, siler rus milliti ikensilerde?" dep bekmu qiynaytti.
Oylap baqsam bizni hickim qiynimaptu, peqetla ozimizni-ozimiz qiynap yuruptimiz. Muxu emili hayattiki kicikkine bir misaldin bizning ezeldin hemme iximizda Uyghur digen namimizni qollanmighanlighimizning aqiwiti bolup qalmaqta. Bezi bir texkilatlirimizning namidimu Uyghur digen isimning gewdilinip turmighanlighi ucun, baxqilar u namning kimge has ikenligini derru cuxunup alalmighandin, uzun cuxendurux telep qilinidiken.
Eqlim yetmeydu. Nime ucun Uyghur digen millitimizning namini yoxurimiz? Eksince hemme yerde qollunup, dunyagha tonutup, uningdin meghrurlanmaymiz?!
Nime ucun ozimizge qiyinciliq tughdurup, wetinimizning namini, texkilatlirimizning namini millitimizning nami bile atimaymiz?! Uninggha kim tosalghuluq qiliwatidu?! Ozimizning tebi'itimu yaki hitayning korsetmisimu?!
Ejeba, baxqa milletler millitining namini eytmisimu, dolitining nami bilenla aware bolup ketmey, millitini derru cuxunup alghini bolidikenghu? Biz nime ucun ilgharliqdin ugenmey, yamanliqni doraymiz?!
Bazibir kixiler bizning baxqilardin nimimiz kam? Ulardin uguniximiz kirek digen koz qarax bilan ketip baridu. Epsuski biz ozimizni baxqilar bilen barawer dep selixtursaq, u ilgharliqqa intilgenlik bolmastin, doramciliqqa intilgenlik bolup qalidu. Doramciliq bilen qilghan ixlirimiz coqum unumsiz netijilerge baxlap baridu.
Kixning eqli bilen bay bolghuce, oz eqling bilen gaday bol deydu emesmu? Eger biz musteqil bir dewlet bolup qalghan bolsaq iduq, bir necce partiyilerning bolixi muqerrer qanun idi. Biz tehicila oz zamanimizni toghra cuxunelmey, korgen-anglighanning hemmisini ilgharliq, tereqqiyat, medeniyet dep cuxunup doramciliq qilix bir modigha aylinip qaldi. Aq-qarining hemmisini moda dep qoghluxu doraydighan biz bir maymun emesqu?! Ozimiz bir qarangghu halta kocigha kirip qelip, uningdin ciqalmay turup, wetinimiz asarette, helqimiz jahalette yatsa perwayim pelek dep hajiliqni moda qiliwalghinimizmu bizge yetip turuptighu?! Baxta yazghan Peyghembirimizning sozini hemme iximizda untup qalmaslighimiz lazim!
Biz putunley barliq pa'aliyetlirimizde, ix-hizmet ornimizda, oyimizde "Uyghur" digen ghelibe bayrighimizdin ayrilip qalmaslighimiz kirek! Uni untup qelip qollanmasliq, helqige hiyanet qilghanliq bilen barawer!
"Milliting nime?" digen sozge beziler "Uyghur" diyixke uyulamdikin? Milli, turk, taranci, Elhemdulilla Musulman deydighanlarmu ucraydiken. Buninggha towa diyixdin baxqa amal yoq. "Qeyerdin kelding? Milliting nime?" digen so'allargha heqiqeten qiylinip turup, her birimiz her hil jawap berip keliwatimiz. Yeni Qazaghistan, Qirghizistan, Xinjang, Xerqi Turkistan, Uyghuristan. Beziler hitay depla qutulidu. Buning hemmisi her hil ataxtin kelip ciqqan cuxunuksiz aqiwet dep qaraymiz. Weten sirtidiki wetendaxlirimiz ozlirining karhana, mihmanhana we her turluk cong-kicik fermilirini, ozlirining tughulup osken yurtlirini eslep oz yurtlirining ismini qoxup atax adetke aylinip qalghan. Mesilen: "Qexqer Rabat", "Hoten Rabat", "Atux Rabat" we baxqilar. Bu atalmilar arqiliq yurtlirini eslep pehirlense, Ghuljiliqlar yurtining yaki millitining namini qoxup aware bolmay, ismigha "Taranci" digen sozni qetip, uningdin pehirlinidighan bolup qaptu?! Bularningmu hic qaysisida Uyghur digen nam yoq. Heyran men. Nime ucun hemme yerde millitimizning namini qoxup eytixqa bolmaydu?! Nime ucun oz namimiz bilen pehirlenmaymiz?! Towa diyix kirek!
Qarimamsiz, hemmila yerde bizge yepixip alghan helqi "Nadanliq" arilixip kelip, uninggha yol qoymay kaxila qiliwatqinini he!
Yaki bolmisa bizni, ozimizning ismi Uyghurni ataxqa nomus qilidigha, uninggha aghzimiz barmaydighan, beziler eytqandek heqiqi hamaqet ebgah Uyghur dep eytqini rasmu?
Bizning bugunki halitimizde, panasiz yetim qalghan bir millet qatarigha kirip qalghinimizni az dep, biz ucun eng kucluk qoralimiz bolghan "Uyghur" digen namimizni barliq iximizda hem tilimizda cing tutup, mehsetlik kucke ige qilix ucun, pidakarliq bilen kurex qilip dexmenge atidighan oq qiliximiz kirek idi.
Tepekkur qiling, pikir yurguzung. Merhemet!
Bu Uyghur digen sozni qayta-qayta qayturup tekrarlap eytqangha icingiz puxup zerikip qalmang. Bu sozni qayta-qayta eytewerimiz. Cunki buz dunyagha Uyghur bolup kelgen iduq. Xuning ucun her bir tinighimizda, her bir camdimizda, hettaki jan ciqix aldidimu Uyghur dep olup ketiximiz lazim!!!
Hemme jayda Uyghur digen xanliq namimizni gewdilendurup, bu ulugh nam astigha birlixip, istiqbalimizgha nur cecip turghan bu mex'el bilen ta-ebetke bir tamce qenimiz qalghice jeng qilip xubhisiz istiqbalgha yiteleymiz.
U bolsa bizning cicilangghuluqtin qutulup, Uyghur digen namimiz arqiliq birlikni nixan qiliximiz, zaman teliwining mehburiyitidur dimekcimen!
Beziler her qandaq namni ataxta Islamni asas qilimiz dise, baxqilar uninggha qoxulmaydu. Emdi Islamni etirap qilmaymiz, hemmige sewepci boluwatqan Islam. Guna bizde emes, Islamda digenlerge qisqartip mundaq jawap bireyli:
Ming yildin artuq eqide singdurulgen Islamni birdinla oyup ciqiriwetix ucun, yene xuncilik waqit telep qilinidu. U hiyal emelge axmaydighan, mumkin emes ham hiyaldur. Tamam!
Uning ucun ozimizni sadde hem nadan diniy hissiyat qepizidin azat qiliximiz kirek! Islamni asas qilip atisaq yahxi bolatti elbette. Lekin birmu musulman dewlity yaki turk qerindax dewletler uni halimay keliwatidu. Hettaki "Helqara Islam Birligi" texkilatimu musulmanlarning hoquqini qoghdap qelixta ozining kucsizligini korsutup kelmekte!
Qisqisi yuksek birlik qoralini qolgha kelturmisek we sezgur, huxyarliq bilen tepekkur yurguzup siyasi weziyetni toghra cuxunelmisek, aldanghinimiz aldanghan! Ehwal bekmu eghir hettaki Uyghur digen namimizdin ayrilip qelix pellisige yetip qeliwatimiz.
Xuning ucun beziler bu her hil nam atalghular arqiliq talax-tartixlar tugimestin, eksince ziddiyet hem bolguncilik ulghuyup barghinigha ghezeplinip "Hemme yerde emelyetke uyghurn, ohxaxla bir hil nam qollansaq yahxi bolatti, yeni kilecigimizge gor qezix texkilati dep atisaq hemmidin muwapiq bolidikenghu?" dep acciqlaydu.
Hazirqi xara'itimiz bizdin zar qahxap, ah urup telep qiliwatqini:
Cong-kicik her qandaq texkilat hem weten atalmilirida Uyghur digen namni asas qilix, uni yoxurmasliq, xu wahtida dunyaning tonuxigha qolayliq bolu, ixlirimiz coqum ilgirlep mangidu!
Undaq bolmaydiken wetinimiz we millitimizning namining yoqulup ketixige hemmimizni qoxqan bolup qalimiz. Uning bilen hitayning Uyghur digen namni dunya yuzidin ocurup taxlixi ucun qolayliq xara'it yaritip berip, sadaqetligimizni bildurgenlik bolup qelixi muqerrerdur!
Bizdiki bu teturlukni cuxunux bekmu murekkep mesilige aylinip qaldi.
Cet'eldiki texkilatlirimizning kopciligi oz texkilat namlirigha Uyghur digen ismimizni untulup qalmay, uni bilen atap kelmekte. Bu hoxalliq elbette riyalliqqa, ilgharliqqa intilip ilgirlewatqanlighimizning eng cong unumluk ipadisi dep sanaymiz!
Emma bu atalmilarmu bizning aldimizgha qoyghan asasliq telep hem mehsetlirimzni ozuq hem tolup qana'etlendurelmey keliwatidu. Mesilen, texkilat ahirigha qetilghan "qurultay", "birligi", "ittipaqi", "hokumiti" we baxqa sozler Uyghurning hazirqi halitini testiqlep delillexte ajizliq qilidu. Bu sozler huddi biz Uyghurlar asmandin cuxup qalghandek yaki yerdin unup ciqqandek menani bildurmekte. Xuning bilen her birimiz oz xehsi ha'iximiz bilen hazirqi makanlixip yaxawatqan dewletlirimizde oz aldimizgha alahide Uyghurlarning orp-adetliri, resmi-qa'idiliri we til-yiziqliri dep hilmu-hil yingiliqlarni wujutqa ciqiriximiz ihtimaldin yiraq emes. Roxen korunup turuptu!
Angliq helqimiz her turluk namlar bilen texkilat hem dewlet qurup elip, menggu tugimes oz-are kurex qiliximizgha qet'i qoxulmaydu hem bu bolguncilik, xehsiyetpereslikke nepretlinip, ghezep we xiddet bilen kurex qilip yol qoymaydu!
Danixmen qerindaxlirim!
Qeni emise bu mesililer heqqide bir qetim bolsimu angliq turde milli ghururimiz bilen saghlam analiz qilip, congqur oylixip baqaylicu?!
Bu bir xehxi koz qaraxni texebbus qilghanliq bolmastin, belki putun bir helqning teghdiri bolghanliqtin, omumiyuzluk bir hil idiyiwi koz qaraxni qolgha kelturux ucun, zaman we Islam teliwini kozde tutqandila musteqil dewletler qataridin orun alghanliq bolatti dimekcimiz.
"Millitimiz Uyghur, Wetinimiz Uyghuristan"
Emdi weten azatlighi yolida hizmet qiliwatqan texkilatlarning namimu xubhisiz millet nami bilen ghayimizni testiqlap, mehsetni ocuq ipadilep turidighan, emelyettiki uyghun hem muwapiq "Uyghuristanni azat qilix texkilati" dep atilixini zaman teliwining mejburyiti dep sanaymiz!!!
Her bir wijdanliq weten soyer eqil igisi bu hulasige sewiyening osuxi bilen taqixip qelixini coqum dep ikkilenmey eytalaymiz. U muqerrer!
Biraq peske azraq cuxup turup, singip ketken kona idiyini yengip ciqip qayil bolux ucun waqit bihude otup ketip qelip kecikip, azaplap qoyuxi mumkin.
Bu "Azapliq Yurek Awazi" namliq mawzuda yizilghan tenqidi eserning muddu'asi: Heqiqi azap cekiwatqan yurek sadasini emiliy hayat we riyalliqtin elip ecip korsutux, kilecigimiz ucun qayghurux, birlikke undex hem ittipaqsizliqqa ohxax ejellik nuqsanlarni asas qilip, xehxi koz-qaraxqa hizmet qilduruxtin sahlinip, ALLAH ning rizasi hem adimilik wijdan burcini ada qilix kozde tutulidu.
Awar xa'iri Resul Hemzatov "Millitim deysen, lekin milliting atqan oqtin olisen. Helq, millet ucun rahet turmuxtin waz kecsengmu, helq uni yahxi kormey tohmet oqliri bilen atidu!" dep bizning hazirqi halitimizge bighixlap yazghan bolsa kirek!
Emdi weten igiliri qerindaxlirimgha eytmaqci bolghunum¬ - Misal ucun, idiyini azat qilixini taharet elix dep perez qilsaq, wetenni azat qilixni namaz oqux diyixke bolidu. Taharet almay namaz oquxqa bolmighandek, idiyini azat qilmay turup wetenni azat qilimiz digenlik taharet almay namaz oqughangha ohxax dimekcimen. Qeni emise birlikte tepekkur qilayli Uyghurum!
2006. Yili, Iyul
Back to top
musapir
Guest
Posted: Wed Sep 27, 2006 3:40 am Post subject: isil makala
--------------------------------------------------------------------------------
Millatning ahwalini nahayiti yahxi bilidikansiz. Bu makalini yazghanlighingizgha rahmat. Koprak kixillirimiz ukusa yahxi bolatti
Back to top
Display posts from previous: All Posts1 Day7 Days2 Weeks1 Month3 Months6 Months1 Year Oldest FirstNewest First
Qeyim Yasin
Bu Ҡnamiliq maqalidiki barliq mehset xehsi idiyige hizmet qilixtin sahlinip, putunley saghlam islam eqidisini kozde tutimiz.
Bizning millitimizning nami “Uyghur†bolghanlighi ucun, tarihta wetinimizning namimu millitimizning namini yoqatmay, belki uni gewdilendurup “Uyghuristanâ€, “Mulkil Uyghuriyeâ€, “Uyghur Dolitiâ€, “Uyghur Haqanlighiâ€, “Se’idiye Uyghur Dolitiâ€, “Idiqut Uyghur Dolitiâ€, “Qarahanilar Uyghur Dolitiâ€, dep atilip tarihlirimizda millitimizning Uyghur digen xanliq namini ocmes mex’el qilip yandurup kelgen idi.
5-8 esirgice dilitimizning nami “Kokturuk Impiraturlighi†dep ataldi. Bu nam bu dewirde, barliq turk helqlirining ortaq milly nami bolup, bu “Turk Haqanlighi†turk milletler birlexken ortaq dolet bolghan idi.
745-840 yilghice qara balasaghunni merkez qilghan “Uyghur Haqanlighi†we 870-1225 yilghice hokum surgen Gensu “Uyghur Doliti†we baxqilar oz dolitini, oz millitining nami blen ataxni untup qalmighan!
850-1275 yilghice Ordubaliqni (Jimisar) payteht qilghan hem Qumul, Urumqi, Turpan, Qaraxeher, Kucar, Aqsularni oz icige “Ediqut Uyghur Doliti†bolghan idi. Cinggizghanning ikkinci oghli Caghatay 1227-1369 yilliri wetinimizni “Caghatay Hanlighi†digen nam bilen atighan bolup, Emir Tomur Caghataygha hatime bergendin keyin, wetinimizning namini “Uyghuristan†dep atighan.
1514-yiligha kelgende, “Se’idiye Uyghur Doliti†(Se’idihan) Yekenni merkez qilip, Ertix deryasi, Yettesu, Qexqer, Hoten, Turpan, Perghane, Kexmirgice bolgha jaylarni oz icige alghan idi. “Se’idiye Uyghur Doliti†1675-yilghice hokum surup, Appar Hoja arqiliq “Jungghar Mongghul Halighi†gha otkuzup berildi.
1863-yili Perghaniliq Ozbek Yaqubbag, buzruktore, Qexqerni merkez qilip Hotan, Yeken, Kuca, Aqsu, Turpan, Urumqi, Altay, Coceklerni oz astigha aldi. U caghda, wetinimizning nami “Yette Xeher Hanlighi†dep atalghan idi. U 1877-yilghice hokum surdi.
909-yili Buharani ixhal qilghan Qarahanilar Uyghur xahliri idi. Oghuzhanmu “Men Uyghurning haqanimen.†digen.
Gerce dolitimiz tarih xara’itlirigha qarap her hil atalghan bolsimu, uning Uyghur doliti ikenligi hem Uyghur digen nam hemme waqit kapaletlik qilip turginini korup alalaymiz. Dimek biz xu nam bilen helqimizni dunyagha tonutup kelgen iduq!
Bizning ejdatlirimiz Oghuzhan, Muqan Qaghan, Qutluq Bilge Qaghan, Sutuq Bughrahanlar cicilip yurgen Turk qewmilirini birlexturup, dunyada mexhur doletlerni qurghan bolup, u keng ziminning merkizige jaylaxqan memlikitimiz qedimdin tartip helqige te’elluq bolghan muqeddes ana makanimiz bolghan idi.
Bu bipayan ziminlarda hokum surup kelgen buyuk “Oghuz Impiratoriyisiâ€, buyuk “Kok Turk Impiratoriyisiâ€, “Uyghur Orhon Qaghanlighiâ€, “Uyghur Ediqutliriâ€, “Yawropa Hun Impiratorlighiâ€, “Aq Hun Impiratorlighiâ€, “Uyghur Qarahanilar Dolitiâ€, “Saljuqlar Sultanlighiâ€, “Harazim Xahliri Doliti†qatarliq qudretlik Uyghur doletlirini qurup, tarihta ocmes xanliq izlarni qaldurup ketken idi. Bularning hemmisi Uyghur doletliri bolghanlighigha ocuq delil dep qaraymiz.
1877-yili Manju Hitayning ikkinji qetimliq ixhaliyitidin keyin, 1884-yili 11-ayning 18-kuni Manju Hitay armiyisining qimandani Zozungtang wetinimizning namini ozgertip “Xinjiang†digen nam mejburi tengildi.1933-yili 11-ayning 12-kuni Sabit Damollam rehberligi arqiliq Qexqerde kop milletlerdin terkip tapqan her hil millet qoxunlirini birlexturup, xu tarihi xara’itqa muwapiqlaxturup, xu milletlerge kapaletlik qilidighan “Xerqi Turkistan Islam Jumhuryiti†ni qurghan bolsimu, u uzun waqit hokum surelmidi. 3 ay yaxigha bu doletni, 1934-yili qixta tajawuzci, yawuz Sitalin qoralliq turde tanka, ayrupilanlar bilen yoqqa ciqirip, Xingxisei ni tehtke olturghuzdi. Mana bu paji’elik tarihmu, untulmas bolghan ders, sawaqlarning biridin ibarettur.
9-12 esirlerde ottura asiyada qurulghan “Qaraghanilar Uyghur Doliti†hem turki tilliq doletler yenila birlaxken ortaq dolet bolghanlighi ucun “Turkistan†dep ortaq milletler hoquq menpetini kozde tutup atalghan idi. Bu dolet uzun hokum surmey 1048-yili ikkige bolunup ketip, gheriptikisi “Gherbi Turkistanâ€, xeriqtikisi “Xerqi Turkistan†dep atilatti. “Xerqi Turkistan†bolsa wetinimizning jenubi qismini oz icige alghan bolup, ximali teripi “Ediqut Uyghur Doliti†ning teweligige qaraytti. 1936-yiligha kelgende jahangir Sitalin “Gherbi Turkistan†ni heterlik dep sanap, bexke bolup taxlidi. Xuning bilen “Xerqi Turkistan†digen nam ozining namini atap mewjut bolup turuxqa asasini yoqutup qoyghan idi.
1944-1946 yilliri qurulghan “Xerqi Turkistan Jumhuryiti†hem jahangir Sitalinning suyiqesti bilen baxlinip, netijisimu Sitalinning gherezlik niyitini emelge axurux bilen ataqlaxqanlighi, tarihimizda pajiyelik daghlarni qaldurup qoydi. Biz yene aldanduq!
Hazir bolsa “Gherbi Turkistan†bex musteqilliq dolet bolup dunyagha tonuldi. 1944-1946 yilliridiki “Xerqi Turkistan†rehberliri, herbi qomandanlar, milli armiye putunler turk tilliq hem wetendax milletlerdin terkip tapqanlighi ucun, u nam elbette “Xerqi Turkistan†dep ataxqa mejburiyet hesaplanghan idi. U nam del xu mezgildiki xarayit telipige layiq hem maslaxqan adil nam bolghan idi. Baxqice atax esla mumkin emes idi. Bizning hazirqi zaman weziyet, xarayit, istiqbal teliwi mutleq u zaman xarayit telibige qet’i ohximaydu.
Korup turiwatimiz, bu ikki qetimliq qisqa muddet icide pajiyelik aqiwetler bilen yoqqa ciqirilghan tarihimizdin baxqa, uzun muddet hokum surup dunyagha tonulghan tarihlirimizghimu diqqet etibar qiliximiz ehmiyetlik bolsa kirek. “Xerqi Turkistan†digen nam jughrapiyelik atalghu bolup, kop milletning ortaq dolity bolghanlighi ucun hec qacan, hec yerde bir elge yaki bir milletning namigha kapaletlik qilalmighanlighini roxen korup turuptimiz. Biz hazir “Xerqi Turkistan†ni eslige kelturux mehsiti bilen kurex qiliwatimiz. Undaq bolghandikin xu milletler bilen bir-birmizge hemkarlixip, texkilatlirimiznimu xular bilen birlixip qurup herket qiliximiz kirek idi. Epsuski bu adil mehsetni emelge axurux ucun, kopligen tosalghuluq, qarxiliqlargha ducar boliwatimiz.
Biz ular muhtaj bolmighan ikkinji doletni oz ziminimda ortaq qilip qurup Bergen bolsaq intayin yahxi bolatti. Biraq ular buningghimu hec qoxulmidi hem qollaxnimu halimidi. Beximizgha eghir kunler kelgende, biz ularni dindax, qerindax, wetendax hem wapadar “Xerqi Turkistan Wekilliri†dep sanap, ularning himayisige ozimizni attuq. Epsuski hic sada ciqmidi. Mundaq beximizgha kun cixkende, ozining kim ikenligini korsitip qoydi. Ozining wetendax qerindixigha qerindaxliq mihrini izhar qilixning ornigha, hitayning jadisining astigha oz qoli bilen besip tutup berdi. Buning bilen bizning adil hem sadda bolghan niyet-ixencimizni ahlap ciqalmidi. Ixengen teghimizda kiyik yatmidi. Balayi-qaza qerindaxdin keldi. Tarihlarni untup qelip, olgenning ustige tepti. Ta hazirghice biguna, panasiz qalghan qerindixini tutqun qilip, turmilerge taxlap hitayning hormet-sazawirige ige bolmaqta! Xuning bilen uning aldida yahxicaq sanilip kelmekte. Bizning gunayimiz ortaq milletlik “Xerqi Turkistan†ni oz eslige kelturux ucun, ular bilen birlixip kurex qilix bolghan idi. Bolmisa biz ularning dolet qanuni hem tuzum intizamlirigha hilapliq qilmiduq, qarxi turmiduq. Ejeba ortaq duxminimiz hitaygha qarxi turghinimiz ucunla bizni jazalidi, yeklidi, cetke qaqti. Meyli xundaq bolsimu, biz ozimizning adil hem sadda bolghan hislitimiz bilen ulardin umudimizni uzmey, ular ucun yene bir dolet bolghan ortaq “Xerqi Turkistan†ni birlixip qurup berimiz dep cingqilip derdini yiterlik tartiwatimiz. Qizziq bir ix. Nime ucun? Oylap baqaylicu. Bu wetendax qerindaxlirimiz bizning qirilip, azap cekiwatqinimizni korup turup, birer qetim bolsimu ozining helq-aradiki hoquqidin paydilinip, ahu-zarimizni helq-ara sehnisige yetkuzup qoymidi. Mana bularning hemmisi “Xerqi Turkistan†liq qerindaxlardin keliwatqan wapa. Zadi nime ucun? Biz ularni (Turkiye) ni her dayim bax-panayimiz, qerindiximiz dep sanap keliwatimizghu?! Xundaq bolsimu biz ulardin renjip ketmeymiz. Toghra cuxunuxke intilip baqimiz. Hemmimizge melumki, Qazaghistanda necce-onlighan Uyghur mektepliri, tiyatir we baxqa en-eniwi pa’aliyetlirimizge yol qoyulghan. Bu emili pakit quruq cirayliq soz emes. Nime ucundur Turkiyede birmu Uyghur mektibining yoqlighi ademni qattiq oylandurup, heyran qalduridu. Yaki bunimu hitayning besim tesiri diyixke bolamdu? Bu yerde Turkler Uyghurlarni yat kormeydu, bir tuqqan koridu digen cirayliq sozler emelyetke uyghun bolmay qaldi emesmu? Biz bu yerde qerindaxliq rixtimizni yoqatmay, yenila keng qosaqliq qilimiz. Xu seweptin qerindaxlirimiz pana izdep, yat hem yiraq kapir doletlerge qangqip sersan bolup ciqip ketixke mejbur boldi. Ular kapir bolmisimu dolet qanuni boyice insan hoquqini qoghdap panaliq berip rehimdilliq qildi. Bular atilixta kapir atalsimu mihribanliq, adilliqqa kelgende musulmanlargha has hisletlerge ige iken. Biz atilixta musulman, emiliy herkitimiz bolsa kapirlargha has ikenligi emilyetke aylinip qaldi.
Biz hazir bugunki bu dert-elem, qayghu-hesretlirimiz yetip exiwatqan mezgilde, erzimes bir addi mesile ucun bax qaturup, talax-tartix qilixip cong bir mesilige aylanduriwalduq. Yene “Qix ketse, etiyaz kelidu†digenge ohxax mesile ustide toghtilip, ozara jiddiyet hem bolguncilik ehwallirini zirikmeydighan mexqqe aylanduriwalduq. Biz emilyette royalist boliximiz kirek idi. Peqetle arimizdiki korunup turghan riyal ehwallargha qarap eksince her turluk siyasi rengwaz texwiqlargha itiqat qilip ketmey, oz beximiz bilen ix qiliximiz lazim. Xu caghdila siyasi jehettin aldanmay we hatalaxmay mangalaymiz. Bundin bir necce yil igiri bolghan cuxencem boyice “Xerqi Turkistan†digen nam mening qan tomurlirimgha singip ketken idi. Uni anglisam tenlirim rohlunup, wujudum hayajanlinip kitetti. Bulupmu meni oylandurup qoyghan nerse, kozum korup turghan adil zaman teliwi bolup, kopunce bu inqilapqa qatnaxqan offitsirler bilen bolghan sohbette kopligen puxaymangha tolghan melumatlarni anglap turattim. Ular bu toghrisida kopligen maqalilarni yazdi. Xuninig bilen bugunki xara’it we weziyetning zoruryiti wetinimizni “Uyghuristan†dep ataxqa qayil qilalidi.
Biraq! hemmimiz kelguside birlexken, qudretlik “Turkistan†dolitining wujudqa kelixige coqum ixinimiz. Uning ucun elbette melum bir jeryan telep qilinidu. Mehmud Qexqiri “Turki Tillar Diwani†ni Baghdad helipisige teghdim qilip, kelguside turuklerning dunyagha hoja bolidighanlighini, buning ucun erepler we baxqilarning turk tilini ugunixining lazim bolidighanlighini otturigha qoyghan idi. Digendek aridin 3-4 esir otup, Osmanli turkliri Yawropa, Asiya, Afriqa we pututn ereplerge hokumranliq qilghan idi. Bu tarihning qaytilinip kelixini putun dunya alimliri birdek perez qilidu. Xuning ucun qudretlik dewletler uning aldini elip, turluk rengwazliq siyasi yollar bilen uning wujudqa kelixini heterlik dep sanap, qed koturup ciqiwatqan musulman dewletlirini basturup yol qoymay keliwatidu. Bu korunup turghan ehwallarni her birimiz congqur tehlil qilip eliximiz lazim. Mubada kelguside heqiqi birlexken buyuk “Turkistan Doliti†wujutqa kelip qalsa, u caghda qerindax dewletler oz dewliti bilen qoxulghangha ohxax, elbetter bizmu weziyet teliwe boy sunup, ozimizning “Uyghuristan†dewliti bilen xubhisiz uning terkiwige kirimiz emesmu?! Kimekcimiz, biz dunya eqimigha qarap bu ixlargha riyal koz qaraxta bolmisaq, yene qayta hatalixip qalimiz. Bezi bir dana qerindaxlirimiz “Uyghuristan†dep atax, biz bilen bille yaxap keliwatqan milletler doslighini sahlap qelixta yahxi tesir qaldurmaydu digen emilyetke qet’I uyghun kelmaydighan hiyali tuyghuni otturigha qoymaqci boliwatidu. Biz ezeldin qerindax milletler ittipaqini mukemmel sahlap qelixni asas qilip kelgen iduq. Bu bizning tarihiy pirinsipimizdur. Dimek musteqilliqke erixelisek, wetendax milletlermu ozlirining hazirqi oblastliri bilen hitay qolidiki (XUAR) terkiwide emes, belki musteqil, ortaq “Uyghuristan†terkiwide teng hoquqluq, erkin hayat menpe’et kapaletligige erixip yaxiyalaydu emesmu?! Emdi Pakistanning ataqliq tarihcisi Muhemmed Bin Welining alte tomlup kitabining, 6. Tomining 227. betide “Uyghurlarning wetini Uyghuristan†dep tekitleydu. Bayan qilinghan matiryallargha qarisaq, Uyghuristan digen namning 1300 yilliq tarihqa ige ikenligini korup alalaymiz. Yawropaliq alim Frank “Turkistanda peqet Uyghur hanliri†bolghan dise, Awstraliyilik alim Edward Zahar “Qarihanilar Uyghur derliti†idi dep eytidu. Nemis alimliri Gregoriv, Radlof, Miller larmu “Qarihanilar wekilliri sap Uyghurlar†dep birdek tekitleydu. Amerika Uyghurxunax alim Xun Roberts wetinimizge qilgha uc qetimliq sepiride alghan tesirat, inkaslirini telivizor metbu’atlirida elan qilip mundaq deydu, “Meni heyran qaldurghan nerse 70yil hokum surgen SSSR da diniy etiqat ance kucluk bolmighan. 200yildin oxuq hitay mustemlikiside bolghan Uyghur diyarida, bolupmu Hoten, Qexqerlerde islamghan bolghan etiqatning nahayiti kuclukligi birdinla kozge celiqidu.†Bu alimning sozige diqqet qilsingiz wetinimizni hemme yerde qamlaxmighan namlar bilen atimaydu. Peqetla “Uyghur Diyariâ€, “Uyghuristan†digen heqiqi namimiz bilen ipadileydu.
Ozining ixligen hojjetlik filiminimu “Uyghuristanni Kutiwatimiz†digen nam bilen atighan. We baxqa pa’aliyetliridimu baxqice nam bilen ataxni etirap qilmaydu. Uyghur toghrisida yezip ciqqan kitawini hem bir necce cong maqalirini “Uyghuristanni Kutiwatimiz†digen mawzuda yezip ciqqan.
Uyghurxunax Wingir alimi “Qedimiy Uyghurlar bilen hazirqi Uyghurlar intayin yiraqlixip ketken†dep qisqa hulase ciqirip qoyghan.
Uyghurxunax Rus alimi “Uyghurlardiki ittipaqsizliq baxqa milletlerge selixturghanda alahide eghir iken. Eger burunqi uyuxqaqliq rohi bilen ozini texkillise, rohidiki bu kisellerni coqum dawalap parlaq kilecekke mangghan bolatti.†dep epsuslanghan. Eger otken ejdatlirimizning we bu Uyghurxunas alimlarning eqli yitelik emes dep sanisaq, u caghda “Xerqi Turkistan†dep cing esiliwalsaq bolatti. Eger biz bugunki mehkumluq hayatimizdin qutuluxni halaydikenmiz, kozumiz korup turghan ocuq ayding emilyetke koz yumup almay yirtilip ketkem malihayni tersaliq bilen miras qilip almay, qopal acciq bolsimu bu heqiqetke hapa bolup ketmey angliq we saghlam turde hulase ciqirip alayli! Ecinarliq yeri xuki, biz dunya sorighan 17 ming yilliq tarihqa ige. Insaniyetning ejdadi bolghan millet dep ozimizge teselli berip keliwatimiz. Bu elbette toghra! Tarihni tonumasliq we uni ugenmeslik ademgercilikke toghra kelmeydu. Biraq bizning hazirqi uyatliq tarihimizcu?!
Aghriqni yoxursaq olum axkare bolup qiliwatidighu?
Muxu halette turup ozimizni mahtap, baxqa milletler bilen ozimizni teng sanap, ular bilen beslixip, yotqangha qarap put sunmay nadanliq we jahalet patqighigha petip qalghinimiz bilen karimiz bolmastin uningdin ciqip ketixning yolini izdexning ornigha, ozimizni aldap keliwatimiz.
Esli bizning nixanimiz we ghayimiz ulugh, qiziqarliq hem menilik bolup, uning qimmiti xanliq, hoxalliq netijige ige bolixi kirek idi. Biz bolsaq mundaq bir eghir ehwalgha cuxup qalghinimizni az dep, qudretlik ghelbe qoralimiz bolghan Uyghur digen namimizni etirap qilmay, uningdin tenip, millitim Turuk, wetinim “Xerqi Turkistan†diyixke qandaqmu tilimiz kelidu hem uninggha petinalaymiz. Eger necce ming yilliq tarihqa ige Uyghur digen namimizni yoqqa ciqirip, uni kozge ilmisaq Allah razi bolarmu yaki ejdatlar kecurermu?! Yaki bolmisa ewlatlarni sening milliting Uyghur emes, milliting Turuk, wetenge Uyghur milliti kapaletlik qilalmaydu, uning esli igisi kop milletlerdin terkip tapqan “Xerqi Turkistan “ milletliri digen eqide bilen terbiyilex kirekmu?!
Bu keng qosaqliq hitaygha sadaqetlik qilghan bolup qalghan bolmamdu?
Nime ucun Qazaq, Qirghiz, Ozbek, Turkmen, Tatar we baxqilar ozlirini Turuk dep ataxni, wetinini “Gherbi Turkistan†dep ataxni bilmaydu? Millitini milletning nami boyice, dewlitini hem milletning nami bilen ataydu. Yaki ular bizcilik eqil-parasetke, sewiyege yetkende, millitini etirap qilmay bizge ohxax ataxni ugunup alamdu?
Biz nime digen eqilliq helq he! Xuning ucun aghzimizda po etip, aghzimizda xeher elip yuriwatimizde!
“Xerqi Turkistan†digen atalghu- bir milletning namimu emes hem bir milletning namigha kapaletlik qilalaydighan nam bolmighanlighi ucun, xu zaman xara’itigha maslaxturup qoyulghan jughrapiyilik atalghu bolghan idi.
Xuning ucun, baxqa milletler uni ozining namigha terjime qilip, her hil tilda her hil atixip kelmekte!
Mesilen, baxqa milletlerning dewlitining namini putun dunya terjime qilmay xu boyice Italiye, Fransiye, Turkiye, Yaponiye we Qazaghistan digendek ataydu.
“Xerqi Turkistanâ€ni Turkiye “Dogu Turkistan†dise, erepler “Sut Turkistan El Xerqiye†dep ataydu. Girmaniye bolsa “Eristarin Turkistan†dise, Enlizlar “Eastern Turkistan†deydu. Ruslar bolsa “Vastucni Turkistan†dise, hitaylar “Dong Tuercisitan†deydu. Qazaqlar “Cighiz Turkistan†deydu.
Nime ucun bizmu dunyadiki baxqa dewletlerge ohxax wetinimizning namini “Uyghuristan†dep atimay, ortaq milletlerning zimini “Xerqi Turkistan†dep ataymiz?
Belkim bu bizning keng qosaqlighimizning ipadisimu? Undaq bolsa weten dawasini qilixning nime hajiti?
Ejeba her qandaq dewlet tarihtin kop milletler bilen bille yaxap kelgen bolsimu, dewlitining namini ataxqa kelgende keng qosaqliq qilmaydikenghu?! Yaki bu ehwal milletcilikke yatamdu yaki eqilsizliqmu? Elbette yaq!!!
Bu yerde peqetla milliy ghurur dep qaraymiz. “Bu oy kimning?†dise, “Emetning.†dep oy igisining etini ataymiz. “Bu zimin kimning?†dise, “Xerqi Turkistannig.†digen muwapiq hem durus bolamdu? Yaki “Uyghurnig zimini.†digen durus bolamdu.
Biz her qandaq cong kicic pa’aliyetlirimizde, Uyghur digen ghelbe qoralimizni untup qalmaslighimiz lazim. Untup qalsaq hitaygha ihtiyari yardem bolup qalidu. Bugunki kunde Uyghur digen nam tajawuzci, yawuz hitayning kozige qadalghan tiken bolup sanjiliwatqanlighidin, u namni dunya yuzidin ocurup taxlax ucun her turluk oydurma siyasetlerni qollunup asas teyyarlimaqta. Bu bolsa Uyghurni dunya yuzidin yoqutup taxlax mehsitining emelge exiwatqanlighining birinji korunixi dimektur.
Biz tehice asmandiki ghazning xorpisigha nan cilap yep, hitayning depigha usul oynawatimiz. Hitay bizning tarihlirimizni we “Xerqi Turkistan†digen atalghuni etirap qilixni halimaydu, biraq amalsiz (XUAR) digen atalghuni hem u ziminda yaxawatqan Uyghur helqining yerim qismini yeni 8 million dep bolsimu etirap qilidu. Birlexken milletler texkilatining bezi insanperwer diplomatik hadimliri hitay wekilliri bilen sozlexkende, hitaylar “Bizde Xerqi Turkistan digen zimin yoq. Jongguo heritisige qaranglar†dep ciqip ketken.
Bu basqunci oz wetinimizge ige bolux hoquqimizni yoqqa ciqirix mehsitide (XUAR) digen namdin waz kecixke zorluq qilmaqta. Yeni “Gherbi Diyar†dep ataxni terghip qiliwatqan bu peytte, bizmu uninggha qoxulup millet namini yoqutuxqa kuc qoxsaq yahxi aqiwetler ciqmisa kirek. Bu gherezni emelge axurux ucun, ozimizning ziyaliliri (XUAR) digen atalma tolimu uzun, uni qisqartip eytsaqmu boliweridu yeni “Gherbi Diyarâ€, “Aptonum Rayonâ€, “Milliy Rayon†disekmu qisqa hem cuxunuxluk bolidu. Milliy digen sozdin Uyghurning zimini digen mena ciqip turidu. Eger yenila (XUAR) disek, biz bilen tarihtin buyan bille yaxap keliwatqan milletlerni etibargha almighanliq bolidu dep hamaqetning, kotermicining gepini axkare wez eytip, bu ademning gheziwini qozghaydighan bimene, tetiqsiz sozlirini uyalmay texwiq qilip kelmekte. Bumu “Xerqi Turkistan†digen sozdin perqi ance kop emes. Bu estayidilliq bilen ihtiyari qiliniwatqan cirayliq soz, hoxametciligi yalaqciliqtin kelip ciqqan buzulghan niyetmu? Yaki halis niyet bilen keng qosaghliq qilghinimizning ipadisimu?
Barliq ixlirimizda cirayliq sozlerge ixinip qacan burnimizgha yeymiz?! Nime ucun hitaygha Uyghur digen soz bilen Xinjiang digen soz yarimay qaldi? Uyghur digen sozge jawap bir az yezildi, yene yazimiz!
Emdi ozi mejburi tangghan Xinjiang digen sozcu. Cunki uning menasidin “Hitayning yengi besip alghan zimini†digen mena ocuq korunup turghanlighi ucun, yeni lughet terjimisi “Yengi Teretoriyeâ€, “Yengi Zimin†digenliktin, bu soz arqiliq ozining tajawuzci hem basqunci epti-bexirisi axkarilinip qelip, tarihlarni yasap ciqirixqa cong tosalghu bolup turmaqta. Xuning ucun bu ikki soz aldi bilen coqum yoqutuxqa tegixlik eng asasliq wezipilirining biri bolup kelmekte. Biz nime qiliwatimiz???
Dimek, “Uyghuristan†dep atax hic qacan hem hec qandaq qanunda bille yaxap kelgen milletlerning hoquq menpetini etibargha almighanliq yaki yekligenlikke yatmaydu. Misal: Qazaghistanni kop milletlik Qazaghistan dewliti dep ataydu. Hec qacan peqetla Qazaq millitining dewliti dep atimaydu. Emdi, ozimizning kun ciqqanni koridighan ezarimiz cataq turup, kun ciqmidi dep talax-tartix qilip, zadi mening rast dep tersalighimizni yingelmey, pursetni qoldin ciqirip qoyup ziddiyetni ulghaytiwersek bu mesile addi bir oynixidighan oyun bolmighanliqtin, belki el-wetenning teghdir istiqbaligha baghliq muhim wezipe bolghanliqtin uning hulasisi ahirqi hesapta milliy ghururimizgha berip taqixip qalidighanlighini yahxi cuxunup eliximiz zorur!
Eger yenila "Uyghuristan" yaki "Uyghurie" digen namni eqilsizliq dep sanisaq, u waqitta "Xerqi Turkistan" digenlerdin baxqa putun dunya eqilsiz digen mena ciqip qalidu. Bu yerde azraq bolsimu heqiqetke boy sunup, toghra cuxunuxke tirixip beqixqa toghra kelidu!?
Epsuski, angsiz koz qaraxlar tupeylidin terepbazliq kesili qutrap ketip, hazirghice iddiye jehettin heqiqi birlik barliqqa kelmeywatidu. Xuning ucunmu birlexken, qanunluq bir texkilatmu wujutqa ciqmaywatidu. Elbette birlik duxmenge oq atqanliq bolatti emesmu!?
Helqimizning ixencisini ahlap ciqix ucun hem helqara tesirge ige bolux ucun, bir merkezning baxquruxi bilen ortaq ulugh nixanimiz astida, birlikni berpa qilix eng muhim xertlirimiz bolup qalmaqta.
Biz tehi gunani artip qoyidighan jay tapalmay, her hil tarihni koturup ciqip, yer astigha kirip ketken ejdatlarni hem jim yatquzmay, ularning meghlubiyetke ucruxidiki seweplerni hiyali turde toqup ciqip, eyiplep hem renjip zadi zerikmiduq. Ularni saghlam we angliq cuxunuxni halimiduq. Angsizlighimizdin bugunki liderlarnimu kozge ilmay qarilap keliwatimiz. Ozimizge kelgende miraslargha warisliq qilalmay, birer mojize yaki paydiliq bir yengiliq hetta ularning qiliwatqan izlirining zerricilik bir ixinimu qilalmay, nadanlighimizdin bilermenlik qilidighan, cuxengusiz ajayip mahtancaq bir milletke aylinip qalduq! Rohi dunyarimizdiki nadanliqtin kelip ciqqan bilermenlik, qalaqliq kiselliri bilen zeyiplixip ketken nepsaniyetcilik we qana'etcanliqqa ohxighan kiseller cecilangghuluqtin kelip ciqqan ecinarliq halitimiz bilen birlixip, kotirelmiseng sanggiltiwal digendek, dert ustige dert bolup, mukemmel bir pis'hika harektirlik qomandanliq rolini oynap hokum surmekte!! Oylan Uyghur Wujdanim!!
Men ahirqi "Xerqi Turkistan" inqilabigha qatnaxqan ziyali, herbi-qomandanlarning oz eghizliridin hesretke tolghan pighanlirini anglap turattim. Ular bu jeryanlarni ohxaxla bir hil koz qaraxta puxayman bilen sozlep biretti. Ular bu jeryanlarni ohxaxla bir hil koz qaraxta puxayman bilen sozlep biretti. Xu mezgilde rehberlirimiz koministlargha ijabi koz qaraxta bolghan bolsimu, lekin hitayperes yaki rus peres bolmighan idi. Belki xu zaman mejburyitige boy sunup "Muhtariyet" teliwini tewsiye qilip, uni paydiliq dep sanap meslihet korsetkenlermu bolghan idi. Uning bilen ularning icki dunyasini toluq we angliq halda cuxenmey turup, men hemmidin bilimlik dep ularning helq duxmini dep ataxtin sahliniximiz lazim.
Emdi Hudagha xukri hitaynimu, ruslarnimu toluq cuxunup alduq. Biz yene untup qalmaslighimiz kirekki, ruslar hazirghice wetinimizge bolghan qiziqixindin waz kecmey purset kutup turmaqta. Meyli xundaq bolsimu, biz yenila yahxi hitay, yahxi ruslarni we adil, mihriban dimokratik dewlet we partiyelerni izdep yuriwatimiz!
Epsuski, tarihlarni we bu zamanni cuxunup turup, aldanghan acciq sawaqlardin ibret almay yene qayta-qayta aldinixqa yol ecip berip keliwatimiz! Biz dimokratik dewlet, dimokratic partiye dep tolimu etiqat qilip ketmisekmu bolidu. Ular kirek bolsa oz menpeti ucun komunistlar bilenmu dos bolup alalaydu. Cunki ularning hemmisi bir adem! Peqetla atilixta her hil xarayitta her hil atilip keliwatqinini kozimiz korup turghan bolsimu, uni ocuq hem toghra cuxunup alidighan waqit bizgimu yetip kilermu?
Ular sehne korunixide, biz dimokratik, adil we insan hoquqini qoghdaymiz deydu. Toghra biz ularning emilyette delillep keliwatqinini korup turiwatimiz. Biraq, col-bayawan, jang'gal, taghlardiki we sulardiki haywanlarning neslini qoghdap qelixta bizge nisbeten ularning ghemini heqiqi dimokratik yol bilen itibar berip qoghdap, himaye qilip keliwatidu. Biznicu? Biz xu haywancilikmu ehmiyetke ige emesmu? Biz bir insanghu? Nime ucundur bizge xu haywanlargha qilghan diqqitining mingdin birini qilip qoymaydu? Bu sozlerning dawamini her bir eqil igisi tepekkur yurguzup, emiliy hayattin ozi hulase ciqirip elixini soraymen!
Kicik beliq haman cong beliqning ozughi ikenligini isimizdin ciqirip qoymayli. Qerindaxlar! Bu toghrisida helqimizning soyumluk perzenti Ehmetjan Qasimi mundaq digen: "Bizge janabi Allah din baxqa hec qandaq taxqi kucning nijatkarlighi kirek emes! Hem ular nijatkar bolalmaydu! Belki qan-yiligimizni ickini icken! Bizni weyran qilip yoq qilghini qilghan! Buni normal her qandaq Uyghur iside cing tutuxi lazim! Bu xu'ar! Hitay, Rus we baxqa qanhur tajawuzci kuclerning hiyle-neyrenglirige we tajawuzciliq herketlirige qarxi kurex qiliximiz bax tartip bolmaydighan iman we wijdan mes'uliyitimizdur!"
Dimek yingilmes xu'ar bolghan bu dana sozni, weten ucun heqiqi jan koyduriwatqan hem tepekkur qilix iqtidarigha ige bolghan Uyghur digen ewlat oz hayatigha nixan qilip elip, aldinixni adetke aylanduriwelixni en-ene qilmaslighimiz ucun estin bir minutmu ciqirip qoyuxqa bolmaydighan istiqbal xu'arimiz qilip eliximiz zorurdur!
Biz bolsaq eksince istiqbal yugunimizni tutidighanlardin zor umut qilip, ularni qollap yuriwatimiz. Bu yerde biz bir mesile ustide ocuq pikir yurguzuximiz lazim. Yeni bizning teghdirimizni yalghuz hitay we rus larla emes, belki baxqa kucluk dewletlermu halighinice oz menpetige boy sundurup belgilep kelgen idi. Biz bugun elbette kucluk dewletlerning qollixigha hem yardimige carisiz muhtaj bolup qeliwatimiz. Dimek, bu bizning ajiz we panasiz qalghanlighimiz ular ucun bizge yardem qolini sunuxqa eng qolayliq hem paydiliq purset bolup, bu ghemhorluq bizge qandaq aqiwetlerni toghdurup berixi mumkinligini tessewur qilaliximiz zorurdur! Yaki buni ozimizning sadda qariximiz boyice bu dewletlerning qanuni boyice qiliniwatqan yardem dep qarisaq bolamdu? Yaki ular tarihta korulup baqmighan muqimlaxqan erkin weziyetni hediye qilip berip, emdi azat we hatirjem yaxanglar demdu?!
Yaki bolmisa bu weziyettin paydilinip ketip, wetinimizning baylighini tehimu yuquri sur'et bilen bulang-talang qilip, ozining dunyagha hoja bolux niyitini emelge axuramdu?!
Bu mesile bir xehsining mesilisi emes, belki bir putun helqning teghdiri bolghanlighi ucun, helqige kapaletlik qiliwatqan qerindaxlirimizning congqur oyluxup, herkitimizning aqiwitini koz aldigha kelturuxni bilixke tigixlik bir muhim mesilidur. Uning ucun, tarihimizgha we hazirqi weziyetke, qelbimizdiki kozimiz bilen nezer salsaq, eng yahxi, unumluk we saghlam hulase ciqirip alalaymiz. Halas!
1945.yili Amerika, Engiliye we Sovit din ibaret uc ittipaqdax dewletning "Yalta Keliximi" ge qol qoyixi, baxqilarning teghdirigila emes, bizningmu teghdirimizge suyiqestlik imzaning qoyulixi dep qaraymiz. Stalin ozining biheterligini kozde tutup, taxqi monghul we baxqa menpetlerning bedilige bizning teghdirimizni hitayning qoligha otkuzup berip, teghdirimizni halighance balgulep kelgen idi. Hazirmu bu dewletler u niyitini baxqice yollar bilen emelge axuruxqa intilip kelmekte?
Korup turiwatimiz. U mezgilde hitay-sovit dostluq ittipaqliq xertnamisi imzalanghan bolsimu, u etibargha elinmidi. Cunki siyaset digen dunyada ohxaxla qeghez yuzide hem aghzida ipadilinip qoyup emelyette baxqice qollinidu....
Qerindaxlar! Ehmetjan Qasimi nime ucun yuquridiki wesiyet xu'arini bizge qaldurup ketti? Ejeba Stalin bergen terbiye hem wezipisi baxqice idighu?
Yaq! U hayatning murekkep tejribe sawaq qaynamlirida aldanmas bolup ceniqip, tawlinip yetixip ciqti. Xuning bilen dunya siyasitining nime ikenligini aldin-ala ocuq cuxunux iqtidarigha ige bolalidi. Helqning kilecigini koz aldigha kelturelidi. Xuning ucun Stalinning suyiqestini kecikken halda cuxunup alghan bolsimu, uning ucun hayat-mamatliq hewpi bolghan bolsimu, iradisidin qaytmidi. Uninggha bax egmidi! El-weten yolida ozini qurban qilixqa razi boldi!
Yusup Has Hajipning "Ozungge sadiq, adil kixini izdiseng, ozungdin sadiq, adil kixi yoq!" digen tewerukini qerindaxlarning tepekkurige sundum.
Xundaqla "Xerqi Turkistan Jumhuryiti" ning birinji prisidentti, milliy armiyining bax qomandani marxal hem diniy alim Elihan Tore eytqandek: "Angsiz, bilimsiz millet quxhanigha haydalghan bir top haywandin hic perqi yoq" digen sozlirini bugunki emelyitimizge uyghun dep hisaplaymiz.
Yene bir tilgha elip, eslep otup ketixke erziydighan insanlarning biri, Uyghur helqining buyuk mujahid ewlatliridin biri bolghan wetenperwer merhum Eysa Yusup Alip Tekin (Yatqan yeri jennette bolghay!) el-weten yolida harmay-talmay, jenini hem putun dunyasini ayimay, taki ahirqi tinighighice putun omrini weten ucun kurex qilixqa bighixlap kelgen. Hem u yolda ceksiz tohpilerni qoxup, armangha yitelmey hesret bilen ketken idi!
U wetinimiz "Uyghuristan" azatlighi ucun, xu waqitning xara'it, zaman teliwige qarap, bolupmu turk qerindaxlirimizning hisdaxliq qilip qollixini kozde tutup "Xerqi Turkistan" dep atap kelgen idi. Putunley hemmimiz xu namni qollighan iduq. Epsuski Turkiye bizni qollaxni halimidi. Itibarmu qilmay keliwatidu.
Qerindax milletlerning musteqillighi elan qilinghandin keyin zaman ozgerdi. Weziyet, xara'it jeryanliri, zaman teqezzasi hem qerindaxlarning bizge bolghan munasiwiti biznimu watinimizning namini oz millitimizning nami bilen "Uyghuristan" dep ataxqa mejburlidi. Bu nam elbette zaman'gha muwapiq hem maslaxqan namdur! Eysa Yusup Alip Tekin ependi ozining kitawida: "Men weten dewasini qilip yurgen 40 yil icide nurghunlighan dewlet erbablirini ucritip sohbetlextim. Epsuski, xu erbablarning hic qaysisi "Xerqi Turkistan" digen dewletning barlighini bilmaydiken." dep yazidu. Xuningdin melumki "Xerqi Turkistan" digen nam helqara munberge yetip baralmidi. Eysa ependim ozining ozining yazghan kop maqalilirida hem nutuqlirida "Irqimiz turk, tilimiz turkce" dep eytqan. Biraq millitimiz turk dep eytmighan. Tilimiz heqiqeten turkce, bu emiliyettur. Emdi oghli Erkin Alip Tekin bolsa, arimizdin oqup yetixip ciqqan bilimlik hem qabilyetlik, wetenperwer, milletperwer insan bolghanlighi ucun, dadisining amanet miras-armanlirigha warisliq qilip, ata izini yoqatmay xu yol bilen el-weten ucun barliq boliwatqan qarxiliqlargha berdaxliq berip, dadisi bilen bolghan 50 yildin artuq hayatida cikinmey kurex qilip keliwatqan, alijanap, peziletlik insanlirimizning biridur! Mundaq milliy ghururi kucluk bolghan insanlirimizgha barlighimizni uni qollap, hormetlep we alqixlap uninggha medep berimiz! Xuning bilen dunyagha ozimizni tonutup, teghdirimizni hel qilix ucun asas yaritimiz. Eyni caghda uning Almutigha kelgende qilghan bir jumle sozini esimgha elixqa toghra kelip qaldi. "Comaq elip qirilip ketixni, qul men dep yetip elixni halimaymen!" digen bu yalqunluq, ocmes dana sozler bizning hazirqi hemme herketlirimizge layiq maslaxqan hem parasetlik, untup qelixqa bolmaydighan pehirlik sozlerning biridur!
Bu toghrisida nurghunlighan wetenperwer insanlirimiz yighlap, qahxap yurup dunyadin otup ketti hem otup ketiwatidu. Menmu xu qatarda sewiyerimning yetixice hem wijdan azawining mejburyiti bilen oz pikrimni keng helq ammisining angliq turde munazire we analiz qilip beqixini umut qilip yezip otturigha qoyuwatimen.
Erkin Alip Tekin bolsa eqil-parasetlik, bilimlik qabiliyet igisi hem milliy ghurur, diplomat qabilyetliri bilen helqimiz icide yuquri bahalinip tonulup keldi. Xuning ucun uni kamcilighi bilen emes, belki artuqcilighi bilen qedirlep hormet qilimiz hem uning salahiyiti bilen meghrurlinimiz!
Wahalenki, mundaq adil, pak wijdan igisi bolghan ewlatlirimizghimu qarxi turluk eqilge sighmaydighan badnam-bohtanlarni oydurup ciqip, uni ghajilap toymaydighan qerindaxlirimizning az emesligi melum bolup turmaqta. Ular korelmes, ici tarlighidin tilini caynaydu halas! Mana bu bizning muxu kunge qeliximizgha sewepci bolghan tuzelmes haraktirgha ige, gheyri niyetlik kixilerning icining meynetligining aqiwiti bolsa kirek? Qazaq helq maqalisida "Bolidighan helq bir-birini tur deydu, bolmaydighan bir-birini hotun!" dep bikar eytmighan iken. Bu emelyettiki dana sozge elbette bax egip iqrar qilimiz. Bu qaxxaqliqqa qandaq wijdan cidaydu! Qandaqmu qarap turup yirgenmeymiz?! Dimek jahalet patqighidin ciqalmay ah uruwatqan Uyghur, xu biz emesmu! Tuzum intizamsiz armiye mewjut bolup turalmighandek, cecilang'ghuluqtin balayi-apet kelidu, nadanliqtin meghlubiyet emesmu?!
Bizde kixilerning qilghan ixining netijisige, eytqan sozlirining we yazghan kitap-maqalilirining ilmilighigha we mezmunigha qarap mulahize qilip beqip andin baha bermestin, u kixining kimligige qarap korelmeslik, merezlik bilen baha berix, uni etibargha almasliq, ozining qolidin hic nerse kelmisimu baxqilargha yol qoymasliqqa ohxax ehwallarmu tuzelmes kisel bolup xekillengen. Xu seweptin birmu yol baxlighicu yahxi atilip saylinip ciqmaywatidu.
Birliri weten toghrisida ozining gheyri gherizini emelge axurux ucun, wetenning namini weten azat bolghanda qoyimiz, hazirce qandaq bolsa xundaq atap turayli digen'ge ohxax her hil tutami yoq, hiyalpereslik sozlerni gepim bar dep qilidighanlarmu ucraydiken. U bolsa kona pilastinka bolup, oz wahtida muzakiridin otup bolghan idi. Biz hergizmu uning'gha boy sunup yol qoymaymz. Cunki wetinimizning nami necce ming yildin beri Uyghur helqige wakaletlik qilip kelgen! Xuning ucun, xu asasimiz bilen bir nixan, bir mehset birligi bilen ortaq milletler dewliti ucun emes, belki kop milletlik "Uyghuristan" ucun kurex qilimiz! U bizning istiqbal ghelibe qoralimiz. Xu ghelibe qoralimizdin ayrilmay dunyagha ozimizni tonitiximiz lazim!
Burun Qazaghistannimu we baxqilarnimu dunya tonumaytti. Mana emdi tonidi. Cunki dunya heritiside mewjut bolup turiwatidu. Eger bizmu "Uyghuristan" digen xanliq namimiz bilen mewjut bolalisaq, biznimu putun dunya coqum tonuydu.
"Uyghuristan" digen nam emelyetke intayin uyghun, zamanimizgha muwapiq, millitimizge maslaxqan, ghururimizgha yaraxqan ulugh namdur!
Eger bu heqnimu itirap qilixqa tebi'itingiz yol qoymisa pikir berip korung. Hergizmu aldirap hulase ciqirip qoyup hapa bolup ketmey, milliy ghururingizni ixqa selip beqing! Belkin el-wetenning parlaq istiqbali ucun erinmey qayta pikir yurguzup tepekkur qilip baqsingiz artuq kelmise kirek!
Biz emdi zaman teliwige boy sunup, tarihlirimizdin sawaq elip ozimizning ghem-qayghusini peqet ozimizla yep, erkinlikke erixix ucun kireklik muhim bolghan basquclarni baxtin kecurixke toghra kelidu. Ozimizge te'elluq bolghan muqeddes ziminni oz namimiz bilen atap adetlinixni her bir milliy ghururgha ige Uyghurning muqeddes qerizi hem perizidur!
Melumki bugunki kunge qeder "Xerqi Turkistan" dep texwiq qiliwatqan bolsaqmu helqara sehnige yetip baralmidi hem helqara uqum derijisigimu koturulmidi. Uyghuristanmu huddi zuninggha ohxaxla, biraq bu nam ozimizning nami boluxqa, dunyagha ozimizni tonutuxqa eng qolayliq, eng adil, eng paydiliq namdur. Bu nam teghdirimizni hel qilixta asanliq tughdurup beridighan, tarihimizni etirap qilip delilleylighan heqiqi adaletlik, isil, xanliq namdur!
Bu isim nime digen yiqimliq! Ozimizge layiq qamlaxqan. Millitimz Uyghur, Wetinimiz Uyghuristan!- Ismimizgha jismimizgha hejep yaraxqan!
Barliq Uyghur perzentliri "Uyghuristan" digen qutluq namimizni qelbimizge singdurup, uning namini alemge cacayli!
Yuqurida eytilghan her bir sozni congqur analiz qilip, tepekkur yurguziximiz ucun ALLAH hemmimizge insap, iman, eqil-paraset ata qilghay! Amin!
Barlighimiz ana ulugh we mihriban dep qedirlep, uning bergen sutining ajrini ahlap ciqixqa tiriximiz hem uni muqeddes qerzimiz dep sanaymiz. Uni aqlap ciqalmighan baligha qarap nepret hem lenet oqughingiz kelidu. Uninggha animu, ALLAH mu razi bolmaydu.
Weten bolsa ana! Anining millity bolsa Uyghr. Dadimizningmu millity Uyghur. Dimek millitimiz Uyghur, dinimiz Islam, wetinimiz Uyghuristanni cing tutup, barliq pa'aliyetlirimizde uningdin qet'it ayrilip qalmaslighimiz lazim.
Bizning huddi qilidighan bir iximiz yoqtek kelgusi weten nami ustide hem hazirqi texkilatirimizning nami ustide bax qaturup, talax-tartix qilixip arimizgha tehimu murekkep ziddiyetler bilen soghaqciliq tughdurup, uning bilen helqimizni qaymuqturup keliwatimiz. Xu seweptin saylamlarmu bir-birimizge bolghan qarxiliq, ocmenliklerge otup ketsimu, uningliq bilenla tohtap qalmay, uning dawami ziddiyet torigha orap elip, murekkeplexken, cigix bir haletke ekilip qoymaqta. Bu ecinarliq we qayghuluq ehwal kelgusidiki paji'ening muqeddimisi bolsa kirek?!
Qerindaxlar! Hemmimizning nixani, mehsidi bir, yeni weten azatlighi bolghanligi ucun, kim duxmen, kim dost, ghayimiz qandaq idi? Uni saghlam cuxunup angliq turde hulase ciqirip eliximiz lazim idi. Eger angsizliq ahwalliri tekrar yuz berixtin saqlanmisaq, aghzimizdiki wetenperwer sozlirimiz qilmiximizgha kapaletlik qilalmay keliwatidu. Biz bir-birimizni cirayliq qilghan sozimizge emes, belki emiliy iximiznning netijisige qarap baha beriximiz lazim.
Bizning hazirqi xara'it weziyitimizning netijisini bahalaxning olcimi helqimizni idiyiwi jehettin birlikke ige qilix. Mana bu nowettiki weten azatlighi yolidi eng muhim bolghan wezipilirimizning biri!
Emdi sozimizge kelsek: Her qaysi dewletlerdiki texkilatlirimizning atliri bizning hazirqi halitimizdin ciqip ketixke hem hayatimizning zaman teliwige ance maslaxmay keliwatidu.
Biz bu yerge kelgende baxqa milletlerge ohxax dep ulargha selixturup ularning mengiwatqan yoli bilen mangsaq hatalixip qelip yahxi netije ciqmaydu. Bizning bugunki halitimiz hic bir millet haligha ohximaydu. Uni yahxi bilimiz. Xuning ucun biz yalghuzla ozimizning ghemini ozimiz qilip, baxqilardin tema qilmay ozimizning iradisige tayinip bu eghir ehwalimizdin qutulup ciqix yolini ozimiz izdep tepiximiz bilen bille baxqilarning yolini, tarihini yaki tarihimizni aldanghan yollarni ulge qilip tallap elixtin saqliniximiz lazim.
90. yillardin baxlap wetinimiz burunqi sewit rispublikliridin soda-setiq munasiwiti bilen her millet wekilliri kelip qoyuq munasiwet qilix arqiliq, ularda bu zimin toghurluq ijabi cuxencilerni hasil qilixqa baxlidi. Burun baxqilar buyaqta tursun, turk tilliq qerindaxlirimizning kopciligi Uyghurlar toghurluq addi bir cuxencigimu ige emes idi. Bolupmu bizni tonuxqa sewepci bolghan bir nerse "X.U.A.R" digen namdiki Uyghur digen nam arqiliq, esli bu ziminning igiliri Uyghur milliti iken digen saghlam cuxence hem qiziqix peyda boluxqa baxlidi.
Dimek Uyghur digen bir eghiz soz bizni baxqa milletlerge tonutuxta intayi cong rol oynap kelmekte!
Xuning bilen bu milletler arisida Uyghurlarning tarihi, teghdiri we hazirqi hayati toghrisida ijabi pikir -gep-sozler hem hisdaxliq bilduruxke ohxighan diyanetlik haraktir omumyuzluk pikir qilix temisigha aylinip qaldi. Bu hoxalliq ghelibini Uyghur digen namimizning nur cecip turghanlighining hasiyiti dep qaraymiz. Xuning ucun hitay bu Uyghur digen namimizni dunya yuzidin ocurup taxlax ucun putun rengwazliq siyasitini qollunup zorluq qilmaqta.
Sayuz wahtida Qazaghistanda ciqidighan gezitimizning nami "Kommunizim Tughi" dep atilatti. Bu nam xu dewrimizning xar'itigha muwapiq maslaxqan hem xu zaman teliwige layiq nam bolghan idi. U yerde Uyghur digen nam bolmighanlighi ucun, baxqilar bu gezit kimge has ikenligini derru bilip ketelmeytti. Peqetla munasiwetlik ademlerla biletti. Hudagha xukri bu respuplikilar musteqilliq elan qilghandin keyin, gezitimizning namini mehsetlik namimiz bilen zaman teliwige maslaxturup "Uyghur Awazi" dep ataxqa muyesser bolduq. Xerqi Turkistan dep atimiduq. Bu nam Uyghur helqini dunyagha tonutuxta, millitimizning namigha kapaletlik qilixta cong bir texwiq bolup kelmekte.
Xu ulugh namimiz bilen helqimizni birlikke caqirip, bir bayraq astigha yighip, nixanni emege axurup kemektimiz. Bu ghalibiyet hem ilgharliq bolsa elbette gezitimizning bax rehbiri, Yoldax Azimetning ghururluq emgek tohpisining miwisi bolghacqa, uning eqil-parasitige, helqi ucun qiliwatqan eqidilirige congqur ehtiram bildurup apirin eytixqa erziydu!
Kanadagha yengi kelgen wahtimizda Jume namizigha Libanliqlarning mesjidige barattuq. Jama'et hem Imam bizning qaysi millet ikenligimizni bilelmey aldimizgha kelip, "Siler qaysi millet? Erepmu?" dep sorighan caghlirimu bolghan idi. Til bilmisekmu bir nimilerni dep "Qazaghistandin" disek, "He, siler Qazaqmu? deytti. Biz "Yaq, biz hitayning Xinjiang digen yerining igiliri, Uyghur milliti" disek, bu Uyghur digen sozni hic qaysisi omride anglap baqmighan iken, heyran bolup bir-birsi bilen birnimilerni talax-tartix qilixip kitetti. Ahiri "Xerqi Turkistan" depmu baqtuq. Unimu cuxinixmidi. Qandaq cuxendurux kirek? Tohta qedimi xeher Qexqerning namini eytip baqayli dep sinap baqsaq, "He, Qexqerie???" dep cuxengendek qilghan idi. Bu ehwal yalghuz mesjidlerdila emes, belki kocmenler idarisi, dohturhanilar qatarliq jaylardimu yuz berip turatti. Birsi "Siler Ispanmu" dep sorisa, birsi "Siz Italialikmu?" dep soraytti. Biz qayta-qaytilap "Uyghur! Uyghur!" dep yaki "Xerqi Turkistanliq" dep eytsaqmu peqet cuxenmeytti. "Boldi bek qiyin iken (Tre difficiel)" dep ahirini sorap aware bolmay pasportqa qarap ixini bijiretti. Ruslarning meng'guluk tamghisi bolghan owqa qarap "He, siler rus milliti ikensilerde?" dep bekmu qiynaytti.
Oylap baqsam bizni hickim qiynimaptu, peqetla ozimizni-ozimiz qiynap yuruptimiz. Muxu emili hayattiki kicikkine bir misaldin bizning ezeldin hemme iximizda Uyghur digen namimizni qollanmighanlighimizning aqiwiti bolup qalmaqta. Bezi bir texkilatlirimizning namidimu Uyghur digen isimning gewdilinip turmighanlighi ucun, baxqilar u namning kimge has ikenligini derru cuxunup alalmighandin, uzun cuxendurux telep qilinidiken.
Eqlim yetmeydu. Nime ucun Uyghur digen millitimizning namini yoxurimiz? Eksince hemme yerde qollunup, dunyagha tonutup, uningdin meghrurlanmaymiz?!
Nime ucun ozimizge qiyinciliq tughdurup, wetinimizning namini, texkilatlirimizning namini millitimizning nami bile atimaymiz?! Uninggha kim tosalghuluq qiliwatidu?! Ozimizning tebi'itimu yaki hitayning korsetmisimu?!
Ejeba, baxqa milletler millitining namini eytmisimu, dolitining nami bilenla aware bolup ketmey, millitini derru cuxunup alghini bolidikenghu? Biz nime ucun ilgharliqdin ugenmey, yamanliqni doraymiz?!
Bazibir kixiler bizning baxqilardin nimimiz kam? Ulardin uguniximiz kirek digen koz qarax bilan ketip baridu. Epsuski biz ozimizni baxqilar bilen barawer dep selixtursaq, u ilgharliqqa intilgenlik bolmastin, doramciliqqa intilgenlik bolup qalidu. Doramciliq bilen qilghan ixlirimiz coqum unumsiz netijilerge baxlap baridu.
Kixning eqli bilen bay bolghuce, oz eqling bilen gaday bol deydu emesmu? Eger biz musteqil bir dewlet bolup qalghan bolsaq iduq, bir necce partiyilerning bolixi muqerrer qanun idi. Biz tehicila oz zamanimizni toghra cuxunelmey, korgen-anglighanning hemmisini ilgharliq, tereqqiyat, medeniyet dep cuxunup doramciliq qilix bir modigha aylinip qaldi. Aq-qarining hemmisini moda dep qoghluxu doraydighan biz bir maymun emesqu?! Ozimiz bir qarangghu halta kocigha kirip qelip, uningdin ciqalmay turup, wetinimiz asarette, helqimiz jahalette yatsa perwayim pelek dep hajiliqni moda qiliwalghinimizmu bizge yetip turuptighu?! Baxta yazghan Peyghembirimizning sozini hemme iximizda untup qalmaslighimiz lazim!
Biz putunley barliq pa'aliyetlirimizde, ix-hizmet ornimizda, oyimizde "Uyghur" digen ghelibe bayrighimizdin ayrilip qalmaslighimiz kirek! Uni untup qelip qollanmasliq, helqige hiyanet qilghanliq bilen barawer!
"Milliting nime?" digen sozge beziler "Uyghur" diyixke uyulamdikin? Milli, turk, taranci, Elhemdulilla Musulman deydighanlarmu ucraydiken. Buninggha towa diyixdin baxqa amal yoq. "Qeyerdin kelding? Milliting nime?" digen so'allargha heqiqeten qiylinip turup, her birimiz her hil jawap berip keliwatimiz. Yeni Qazaghistan, Qirghizistan, Xinjang, Xerqi Turkistan, Uyghuristan. Beziler hitay depla qutulidu. Buning hemmisi her hil ataxtin kelip ciqqan cuxunuksiz aqiwet dep qaraymiz. Weten sirtidiki wetendaxlirimiz ozlirining karhana, mihmanhana we her turluk cong-kicik fermilirini, ozlirining tughulup osken yurtlirini eslep oz yurtlirining ismini qoxup atax adetke aylinip qalghan. Mesilen: "Qexqer Rabat", "Hoten Rabat", "Atux Rabat" we baxqilar. Bu atalmilar arqiliq yurtlirini eslep pehirlense, Ghuljiliqlar yurtining yaki millitining namini qoxup aware bolmay, ismigha "Taranci" digen sozni qetip, uningdin pehirlinidighan bolup qaptu?! Bularningmu hic qaysisida Uyghur digen nam yoq. Heyran men. Nime ucun hemme yerde millitimizning namini qoxup eytixqa bolmaydu?! Nime ucun oz namimiz bilen pehirlenmaymiz?! Towa diyix kirek!
Qarimamsiz, hemmila yerde bizge yepixip alghan helqi "Nadanliq" arilixip kelip, uninggha yol qoymay kaxila qiliwatqinini he!
Yaki bolmisa bizni, ozimizning ismi Uyghurni ataxqa nomus qilidigha, uninggha aghzimiz barmaydighan, beziler eytqandek heqiqi hamaqet ebgah Uyghur dep eytqini rasmu?
Bizning bugunki halitimizde, panasiz yetim qalghan bir millet qatarigha kirip qalghinimizni az dep, biz ucun eng kucluk qoralimiz bolghan "Uyghur" digen namimizni barliq iximizda hem tilimizda cing tutup, mehsetlik kucke ige qilix ucun, pidakarliq bilen kurex qilip dexmenge atidighan oq qiliximiz kirek idi.
Tepekkur qiling, pikir yurguzung. Merhemet!
Bu Uyghur digen sozni qayta-qayta qayturup tekrarlap eytqangha icingiz puxup zerikip qalmang. Bu sozni qayta-qayta eytewerimiz. Cunki buz dunyagha Uyghur bolup kelgen iduq. Xuning ucun her bir tinighimizda, her bir camdimizda, hettaki jan ciqix aldidimu Uyghur dep olup ketiximiz lazim!!!
Hemme jayda Uyghur digen xanliq namimizni gewdilendurup, bu ulugh nam astigha birlixip, istiqbalimizgha nur cecip turghan bu mex'el bilen ta-ebetke bir tamce qenimiz qalghice jeng qilip xubhisiz istiqbalgha yiteleymiz.
U bolsa bizning cicilangghuluqtin qutulup, Uyghur digen namimiz arqiliq birlikni nixan qiliximiz, zaman teliwining mehburiyitidur dimekcimen!
Beziler her qandaq namni ataxta Islamni asas qilimiz dise, baxqilar uninggha qoxulmaydu. Emdi Islamni etirap qilmaymiz, hemmige sewepci boluwatqan Islam. Guna bizde emes, Islamda digenlerge qisqartip mundaq jawap bireyli:
Ming yildin artuq eqide singdurulgen Islamni birdinla oyup ciqiriwetix ucun, yene xuncilik waqit telep qilinidu. U hiyal emelge axmaydighan, mumkin emes ham hiyaldur. Tamam!
Uning ucun ozimizni sadde hem nadan diniy hissiyat qepizidin azat qiliximiz kirek! Islamni asas qilip atisaq yahxi bolatti elbette. Lekin birmu musulman dewlity yaki turk qerindax dewletler uni halimay keliwatidu. Hettaki "Helqara Islam Birligi" texkilatimu musulmanlarning hoquqini qoghdap qelixta ozining kucsizligini korsutup kelmekte!
Qisqisi yuksek birlik qoralini qolgha kelturmisek we sezgur, huxyarliq bilen tepekkur yurguzup siyasi weziyetni toghra cuxunelmisek, aldanghinimiz aldanghan! Ehwal bekmu eghir hettaki Uyghur digen namimizdin ayrilip qelix pellisige yetip qeliwatimiz.
Xuning ucun beziler bu her hil nam atalghular arqiliq talax-tartixlar tugimestin, eksince ziddiyet hem bolguncilik ulghuyup barghinigha ghezeplinip "Hemme yerde emelyetke uyghurn, ohxaxla bir hil nam qollansaq yahxi bolatti, yeni kilecigimizge gor qezix texkilati dep atisaq hemmidin muwapiq bolidikenghu?" dep acciqlaydu.
Hazirqi xara'itimiz bizdin zar qahxap, ah urup telep qiliwatqini:
Cong-kicik her qandaq texkilat hem weten atalmilirida Uyghur digen namni asas qilix, uni yoxurmasliq, xu wahtida dunyaning tonuxigha qolayliq bolu, ixlirimiz coqum ilgirlep mangidu!
Undaq bolmaydiken wetinimiz we millitimizning namining yoqulup ketixige hemmimizni qoxqan bolup qalimiz. Uning bilen hitayning Uyghur digen namni dunya yuzidin ocurup taxlixi ucun qolayliq xara'it yaritip berip, sadaqetligimizni bildurgenlik bolup qelixi muqerrerdur!
Bizdiki bu teturlukni cuxunux bekmu murekkep mesilige aylinip qaldi.
Cet'eldiki texkilatlirimizning kopciligi oz texkilat namlirigha Uyghur digen ismimizni untulup qalmay, uni bilen atap kelmekte. Bu hoxalliq elbette riyalliqqa, ilgharliqqa intilip ilgirlewatqanlighimizning eng cong unumluk ipadisi dep sanaymiz!
Emma bu atalmilarmu bizning aldimizgha qoyghan asasliq telep hem mehsetlirimzni ozuq hem tolup qana'etlendurelmey keliwatidu. Mesilen, texkilat ahirigha qetilghan "qurultay", "birligi", "ittipaqi", "hokumiti" we baxqa sozler Uyghurning hazirqi halitini testiqlep delillexte ajizliq qilidu. Bu sozler huddi biz Uyghurlar asmandin cuxup qalghandek yaki yerdin unup ciqqandek menani bildurmekte. Xuning bilen her birimiz oz xehsi ha'iximiz bilen hazirqi makanlixip yaxawatqan dewletlirimizde oz aldimizgha alahide Uyghurlarning orp-adetliri, resmi-qa'idiliri we til-yiziqliri dep hilmu-hil yingiliqlarni wujutqa ciqiriximiz ihtimaldin yiraq emes. Roxen korunup turuptu!
Angliq helqimiz her turluk namlar bilen texkilat hem dewlet qurup elip, menggu tugimes oz-are kurex qiliximizgha qet'i qoxulmaydu hem bu bolguncilik, xehsiyetpereslikke nepretlinip, ghezep we xiddet bilen kurex qilip yol qoymaydu!
Danixmen qerindaxlirim!
Qeni emise bu mesililer heqqide bir qetim bolsimu angliq turde milli ghururimiz bilen saghlam analiz qilip, congqur oylixip baqaylicu?!
Bu bir xehxi koz qaraxni texebbus qilghanliq bolmastin, belki putun bir helqning teghdiri bolghanliqtin, omumiyuzluk bir hil idiyiwi koz qaraxni qolgha kelturux ucun, zaman we Islam teliwini kozde tutqandila musteqil dewletler qataridin orun alghanliq bolatti dimekcimiz.
"Millitimiz Uyghur, Wetinimiz Uyghuristan"
Emdi weten azatlighi yolida hizmet qiliwatqan texkilatlarning namimu xubhisiz millet nami bilen ghayimizni testiqlap, mehsetni ocuq ipadilep turidighan, emelyettiki uyghun hem muwapiq "Uyghuristanni azat qilix texkilati" dep atilixini zaman teliwining mejburyiti dep sanaymiz!!!
Her bir wijdanliq weten soyer eqil igisi bu hulasige sewiyening osuxi bilen taqixip qelixini coqum dep ikkilenmey eytalaymiz. U muqerrer!
Biraq peske azraq cuxup turup, singip ketken kona idiyini yengip ciqip qayil bolux ucun waqit bihude otup ketip qelip kecikip, azaplap qoyuxi mumkin.
Bu "Azapliq Yurek Awazi" namliq mawzuda yizilghan tenqidi eserning muddu'asi: Heqiqi azap cekiwatqan yurek sadasini emiliy hayat we riyalliqtin elip ecip korsutux, kilecigimiz ucun qayghurux, birlikke undex hem ittipaqsizliqqa ohxax ejellik nuqsanlarni asas qilip, xehxi koz-qaraxqa hizmet qilduruxtin sahlinip, ALLAH ning rizasi hem adimilik wijdan burcini ada qilix kozde tutulidu.
Awar xa'iri Resul Hemzatov "Millitim deysen, lekin milliting atqan oqtin olisen. Helq, millet ucun rahet turmuxtin waz kecsengmu, helq uni yahxi kormey tohmet oqliri bilen atidu!" dep bizning hazirqi halitimizge bighixlap yazghan bolsa kirek!
Emdi weten igiliri qerindaxlirimgha eytmaqci bolghunum¬ - Misal ucun, idiyini azat qilixini taharet elix dep perez qilsaq, wetenni azat qilixni namaz oqux diyixke bolidu. Taharet almay namaz oquxqa bolmighandek, idiyini azat qilmay turup wetenni azat qilimiz digenlik taharet almay namaz oqughangha ohxax dimekcimen. Qeni emise birlikte tepekkur qilayli Uyghurum!
2006. Yili, Iyul
Back to top
musapir
Guest
Posted: Wed Sep 27, 2006 3:40 am Post subject: isil makala
--------------------------------------------------------------------------------
Millatning ahwalini nahayiti yahxi bilidikansiz. Bu makalini yazghanlighingizgha rahmat. Koprak kixillirimiz ukusa yahxi bolatti
Back to top
Display posts from previous: All Posts1 Day7 Days2 Weeks1 Month3 Months6 Months1 Year Oldest FirstNewest First