PDA

View Full Version : Azapliq Yurek Awazidin Parce (dawami)



Unregistered
27-09-06, 02:51
(Azapliq Yurek Awazidin parcining dawami)

Biz hazir bugunki bu dert-elem, qayghu-hesretlirimiz yetip exiwatqan mezgilde, erzimes bir addi mesile ucun bax qaturup, talax-tartix qilixip cong bir mesilige aylanduriwalduq. Yene “Qix ketse, etiyaz kelidu” digenge ohxax mesile ustide toghtilip, ozara jiddiyet hem bolguncilik ehwallirini zirikmeydighan mexqqe aylanduriwalduq. Biz emilyette royalist boliximiz kirek idi. Peqetle arimizdiki korunup turghan riyal ehwallargha qarap eksince her turluk siyasi rengwaz texwiqlargha itiqat qilip ketmey, oz beximiz bilen ix qiliximiz lazim. Xu caghdila siyasi jehettin aldanmay we hatalaxmay mangalaymiz. Bundin bir necce yil igiri bolghan cuxencem boyice “Xerqi Turkistan” digen nam mening qan tomurlirimgha singip ketken idi. Uni anglisam tenlirim rohlunup, wujudum hayajanlinip kitetti. Bulupmu meni oylandurup qoyghan nerse, kozum korup turghan adil zaman teliwi bolup, kopunce bu inqilapqa qatnaxqan offitsirler bilen bolghan sohbette kopligen puxaymangha tolghan melumatlarni anglap turattim. Ular bu toghrisida kopligen maqalilarni yazdi. Xuninig bilen bugunki xara’it we weziyetning zoruryiti wetinimizni “Uyghuristan” dep ataxqa qayil qilalidi.
Biraq! hemmimiz kelguside birlexken, qudretlik “Turkistan” dolitining wujudqa kelixige coqum ixinimiz. Uning ucun elbette melum bir jeryan telep qilinidu. Mehmud Qexqiri “Turki Tillar Diwani” ni Baghdad helipisige teghdim qilip, kelguside turuklerning dunyagha hoja bolidighanlighini, buning ucun erepler we baxqilarning turk tilini ugunixining lazim bolidighanlighini otturigha qoyghan idi. Digendek aridin 3-4 esir otup, Osmanli turkliri Yawropa, Asiya, Afriqa we pututn ereplerge hokumranliq qilghan idi. Bu tarihning qaytilinip kelixini putun dunya alimliri birdek perez qilidu. Xuning ucun qudretlik dewletler uning aldini elip, turluk rengwazliq siyasi yollar bilen uning wujudqa kelixini heterlik dep sanap, qed koturup ciqiwatqan musulman dewletlirini basturup yol qoymay keliwatidu. Bu korunup turghan ehwallarni her birimiz congqur tehlil qilip eliximiz lazim. Mubada kelguside heqiqi birlexken buyuk “Turkistan Doliti” wujutqa kelip qalsa, u caghda qerindax dewletler oz dewliti bilen qoxulghangha ohxax, elbetter bizmu weziyet teliwe boy sunup, ozimizning “Uyghuristan” dewliti bilen xubhisiz uning terkiwige kirimiz emesmu?! Kimekcimiz, biz dunya eqimigha qarap bu ixlargha riyal koz qaraxta bolmisaq, yene qayta hatalixip qalimiz. Bezi bir dana qerindaxlirimiz “Uyghuristan” dep atax, biz bilen bille yaxap keliwatqan milletler doslighini sahlap qelixta yahxi tesir qaldurmaydu digen emilyetke qet’I uyghun kelmaydighan hiyali tuyghuni otturigha qoymaqci boliwatidu. Biz ezeldin qerindax milletler ittipaqini mukemmel sahlap qelixni asas qilip kelgen iduq. Bu bizning tarihiy pirinsipimizdur. Dimek musteqilliqke erixelisek, wetendax milletlermu ozlirining hazirqi oblastliri bilen hitay qolidiki (XUAR) terkiwide emes, belki musteqil, ortaq “Uyghuristan” terkiwide teng hoquqluq, erkin hayat menpe’et kapaletligige erixip yaxiyalaydu emesmu?! Emdi Pakistanning ataqliq tarihcisi Muhemmed Bin Welining alte tomlup kitabining, 6. Tomining 227. betide “Uyghurlarning wetini Uyghuristan” dep tekitleydu. Bayan qilinghan matiryallargha qarisaq, Uyghuristan digen namning 1300 yilliq tarihqa ige ikenligini korup alalaymiz. Yawropaliq alim Frank “Turkistanda peqet Uyghur hanliri” bolghan dise, Awstraliyilik alim Edward Zahar “Qarihanilar Uyghur derliti” idi dep eytidu. Nemis alimliri Gregoriv, Radlof, Miller larmu “Qarihanilar wekilliri sap Uyghurlar” dep birdek tekitleydu. Amerika Uyghurxunax alim Xun Roberts wetinimizge qilgha uc qetimliq sepiride alghan tesirat, inkaslirini telivizor metbu’atlirida elan qilip mundaq deydu, “Meni heyran qaldurghan nerse 70yil hokum surgen SSSR da diniy etiqat ance kucluk bolmighan. 200yildin oxuq hitay mustemlikiside bolghan Uyghur diyarida, bolupmu Hoten, Qexqerlerde islamghan bolghan etiqatning nahayiti kuclukligi birdinla kozge celiqidu.” Bu alimning sozige diqqet qilsingiz wetinimizni hemme yerde qamlaxmighan namlar bilen atimaydu. Peqetla “Uyghur Diyari”, “Uyghuristan” digen heqiqi namimiz bilen ipadileydu.
Ozining ixligen hojjetlik filiminimu “Uyghuristanni Kutiwatimiz” digen nam bilen atighan. We baxqa pa’aliyetliridimu baxqice nam bilen ataxni etirap qilmaydu. Uyghur toghrisida yezip ciqqan kitawini hem bir necce cong maqalirini “Uyghuristanni Kutiwatimiz” digen mawzuda yezip ciqqan.
Uyghurxunax Wingir alimi “Qedimiy Uyghurlar bilen hazirqi Uyghurlar intayin yiraqlixip ketken” dep qisqa hulase ciqirip qoyghan.
Uyghurxunax Rus alimi “Uyghurlardiki ittipaqsizliq baxqa milletlerge selixturghanda alahide eghir iken. Eger burunqi uyuxqaqliq rohi bilen ozini texkillise, rohidiki bu kisellerni coqum dawalap parlaq kilecekke mangghan bolatti.” dep epsuslanghan. Eger otken ejdatlirimizning we bu Uyghurxunas alimlarning eqli yitelik emes dep sanisaq, u caghda “Xerqi Turkistan” dep cing esiliwalsaq bolatti. Eger biz bugunki mehkumluq hayatimizdin qutuluxni halaydikenmiz, kozumiz korup turghan ocuq ayding emilyetke koz yumup almay yirtilip ketkem malihayni tersaliq bilen miras qilip almay, qopal acciq bolsimu bu heqiqetke hapa bolup ketmey angliq we saghlam turde hulase ciqirip alayli! Ecinarliq yeri xuki, biz dunya sorighan 17 ming yilliq tarihqa ige. Insaniyetning ejdadi bolghan millet dep ozimizge teselli berip keliwatimiz. Bu elbette toghra! Tarihni tonumasliq we uni ugenmeslik ademgercilikke toghra kelmeydu. Biraq bizning hazirqi uyatliq tarihimizcu?!
Aghriqni yoxursaq olum axkare bolup qiliwatidighu?
Muxu halette turup ozimizni mahtap, baxqa milletler bilen ozimizni teng sanap, ular bilen beslixip, yotqangha qarap put sunmay nadanliq we jahalet patqighigha petip qalghinimiz bilen karimiz bolmastin uningdin ciqip ketixning yolini izdexning ornigha, ozimizni aldap keliwatimiz.
Esli bizning nixanimiz we ghayimiz ulugh, qiziqarliq hem menilik bolup, uning qimmiti xanliq, hoxalliq netijige ige bolixi kirek idi. Biz bolsaq mundaq bir eghir ehwalgha cuxup qalghinimizni az dep, qudretlik ghelbe qoralimiz bolghan Uyghur digen namimizni etirap qilmay, uningdin tenip, millitim Turuk, wetinim “Xerqi Turkistan” diyixke qandaqmu tilimiz kelidu hem uninggha petinalaymiz. Eger necce ming yilliq tarihqa ige Uyghur digen namimizni yoqqa ciqirip, uni kozge ilmisaq Allah razi bolarmu yaki ejdatlar kecurermu?! Yaki bolmisa ewlatlarni sening milliting Uyghur emes, milliting Turuk, wetenge Uyghur milliti kapaletlik qilalmaydu, uning esli igisi kop milletlerdin terkip tapqan “Xerqi Turkistan “ milletliri digen eqide bilen terbiyilex kirekmu?!
Bu keng qosaqliq hitaygha sadaqetlik qilghan bolup qalghan bolmamdu?
Nime ucun Qazaq, Qirghiz, Ozbek, Turkmen, Tatar we baxqilar ozlirini Turuk dep ataxni, wetinini “Gherbi Turkistan” dep ataxni bilmaydu? Millitini milletning nami boyice, dewlitini hem milletning nami bilen ataydu. Yaki ular bizcilik eqil-parasetke, sewiyege yetkende, millitini etirap qilmay bizge ohxax ataxni ugunup alamdu?
Biz nime digen eqilliq helq he! Xuning ucun aghzimizda po etip, aghzimizda xeher elip yuriwatimizde!
“Xerqi Turkistan” digen atalghu- bir milletning namimu emes hem bir milletning namigha kapaletlik qilalaydighan nam bolmighanlighi ucun, xu zaman xara’itigha maslaxturup qoyulghan jughrapiyilik atalghu bolghan idi.
Xuning ucun, baxqa milletler uni ozining namigha terjime qilip, her hil tilda her hil atixip kelmekte!
Mesilen, baxqa milletlerning dewlitining namini putun dunya terjime qilmay xu boyice Italiye, Fransiye, Turkiye, Yaponiye we Qazaghistan digendek ataydu.
“Xerqi Turkistan”ni Turkiye “Dogu Turkistan” dise, erepler “Sut Turkistan El Xerqiye” dep ataydu. Girmaniye bolsa “Eristarin Turkistan” dise, Enlizlar “Eastern Turkistan” deydu. Ruslar bolsa “Vastucni Turkistan” dise, hitaylar “Dong Tuercisitan” deydu. Qazaqlar “Cighiz Turkistan” deydu.
Nime ucun bizmu dunyadiki baxqa dewletlerge ohxax wetinimizning namini “Uyghuristan” dep atimay, ortaq milletlerning zimini “Xerqi Turkistan” dep ataymiz?
Belkim bu bizning keng qosaqlighimizning ipadisimu? Undaq bolsa weten dawasini qilixning nime hajiti?
Ejeba her qandaq dewlet tarihtin kop milletler bilen bille yaxap kelgen bolsimu, dewlitining namini ataxqa kelgende keng qosaqliq qilmaydikenghu?! Yaki bu ehwal milletcilikke yatamdu yaki eqilsizliqmu? Elbette yaq!!!
Bu yerde peqetla milliy ghurur dep qaraymiz. “Bu oy kimning?” dise, “Emetning.” dep oy igisining etini ataymiz. “Bu zimin kimning?” dise, “Xerqi Turkistannig.” digen muwapiq hem durus bolamdu? Yaki “Uyghurnig zimini.” digen durus bolamdu.
Biz her qandaq cong kicic pa’aliyetlirimizde, Uyghur digen ghelbe qoralimizni untup qalmaslighimiz lazim. Untup qalsaq hitaygha ihtiyari yardem bolup qalidu. Bugunki kunde Uyghur digen nam tajawuzci, yawuz hitayning kozige qadalghan tiken bolup sanjiliwatqanlighidin, u namni dunya yuzidin ocurup taxlax ucun her turluk oydurma siyasetlerni qollunup asas teyyarlimaqta. Bu bolsa Uyghurni dunya yuzidin yoqutup taxlax mehsitining emelge exiwatqanlighining birinji korunixi dimektur.
Biz tehice asmandiki ghazning xorpisigha nan cilap yep, hitayning depigha usul oynawatimiz. Hitay bizning tarihlirimizni we “Xerqi Turkistan” digen atalghuni etirap qilixni halimaydu, biraq amalsiz (XUAR) digen atalghuni hem u ziminda yaxawatqan Uyghur helqining yerim qismini yeni 8 million dep bolsimu etirap qilidu. Birlexken milletler texkilatining bezi insanperwer diplomatik hadimliri hitay wekilliri bilen sozlexkende, hitaylar “Bizde Xerqi Turkistan digen zimin yoq. Jongguo heritisige qaranglar” dep ciqip ketken.
Bu basqunci oz wetinimizge ige bolux hoquqimizni yoqqa ciqirix mehsitide (XUAR) digen namdin waz kecixke zorluq qilmaqta. Yeni “Gherbi Diyar” dep ataxni terghip qiliwatqan bu peytte, bizmu uninggha qoxulup millet namini yoqutuxqa kuc qoxsaq yahxi aqiwetler ciqmisa kirek. Bu gherezni emelge axurux ucun, ozimizning ziyaliliri (XUAR) digen atalma tolimu uzun, uni qisqartip eytsaqmu boliweridu yeni “Gherbi Diyar”, “Aptonum Rayon”, “Milliy Rayon” disekmu qisqa hem cuxunuxluk bolidu. Milliy digen sozdin Uyghurning zimini digen mena ciqip turidu. Eger yenila (XUAR) disek, biz bilen tarihtin buyan bille yaxap keliwatqan milletlerni etibargha almighanliq bolidu dep hamaqetning, kotermicining gepini axkare wez eytip, bu ademning gheziwini qozghaydighan bimene, tetiqsiz sozlirini uyalmay texwiq qilip kelmekte. Bumu “Xerqi Turkistan” digen sozdin perqi ance kop emes. Bu estayidilliq bilen ihtiyari qiliniwatqan cirayliq soz, hoxametciligi yalaqciliqtin kelip ciqqan buzulghan niyetmu? Yaki halis niyet bilen keng qosaghliq qilghinimizning ipadisimu?
Barliq ixlirimizda cirayliq sozlerge ixinip qacan burnimizgha yeymiz?! Nime ucun hitaygha Uyghur digen soz bilen Xinjiang digen soz yarimay qaldi? Uyghur digen sozge jawap bir az yezildi, yene yazimiz!
Emdi ozi mejburi tangghan Xinjiang digen sozcu. Cunki uning menasidin “Hitayning yengi besip alghan zimini” digen mena ocuq korunup turghanlighi ucun, yeni lughet terjimisi “Yengi Teretoriye”, “Yengi Zimin” digenliktin, bu soz arqiliq ozining tajawuzci hem basqunci epti-bexirisi axkarilinip qelip, tarihlarni yasap ciqirixqa cong tosalghu bolup turmaqta. Xuning ucun bu ikki soz aldi bilen coqum yoqutuxqa tegixlik eng asasliq wezipilirining biri bolup kelmekte. Biz nime qiliwatimiz???
Dimek, “Uyghuristan” dep atax hic qacan hem hec qandaq qanunda bille yaxap kelgen milletlerning hoquq menpetini etibargha almighanliq yaki yekligenlikke yatmaydu. Misal: Qazaghistanni kop milletlik Qazaghistan dewliti dep ataydu. Hec qacan peqetla Qazaq millitining dewliti dep atimaydu. Emdi, ozimizning kun ciqqanni koridighan ezarimiz cataq turup, kun ciqmidi dep talax-tartix qilip, zadi mening rast dep tersalighimizni yingelmey, pursetni qoldin ciqirip qoyup ziddiyetni ulghaytiwersek bu mesile addi bir oynixidighan oyun bolmighanliqtin, belki el-wetenning teghdir istiqbaligha baghliq muhim wezipe bolghanliqtin uning hulasisi ahirqi hesapta milliy ghururimizgha berip taqixip qalidighanlighini yahxi cuxunup eliximiz zorur!
(dawami bar)