PDA

View Full Version : Ana tilimizni jan tikip qoghdayli!



Elbilgin
05-11-17, 18:30
Ana tilimizni jan tikip qoghdayli!

Qutluq Orda


2017-yil 1-séntebir: tariximizdiki yene bir qara kündur!

Xitay mustemlikichiliri, bu yil 1-séntebirdin bashlap, Sherqiy Türkistan tewesidiki barliq bashlanghuch we toluqsiz otra mekteplerde, Uyghur tilini ishlitishni emeldin qaldururdi!

Bu men 2017-yili kirgendin buyan anglighan, wetendin ayighi üzülmey kéliwatqan shum xewerlerning ichidiki eng yaman, eng qorqununchluq, qubul qilish eng tes bir xewer idi! Xuddi ata-anam we yaki bir tuqqan qérindashlirimdin birining ushtumtut ölüm xewirini anglighandek, tuyuqsiz, dunyadiki eng qimmetlik bir nersemdin ayrilip qalghan ademdek det-elemlik idim. Rohimda til bilen teswirligüsiz bir qorqunch, ghezep we charesizlik nere tartatti!

Uyghur tilining mekteplerde cheklinishi emilyette, ana tilimizning ölümge mehkum etilishi idi. Bu aqiwette, Uyghur millitining bir pütün millet süpitide yoq bolup kétishidin dérek béretti!

Men bundin 20 yil burun wetendiki bir Uyghur otra mektepte Uyghur til-edebiyati oqutquchisi idim. Shu chaghda birsi manga «yene 20 yildin kéyin bu mektepte Uyghur tili cheklinidu» dise, «yaq bu mümkin emes!» digen bolattim. Chünki men Xitay mustemlikichilirining ezeldinla Uyghurlarni asmilatsiye qilip tügütüsh qara niyitining barlighini bilip tursammu, niqawini bu qeder ochuq we bunchilik tez échip tashlishigha ishenmeyttim. «Hich bolmisa xelqára jemiyettin tep tartidu, Uyghurlarmu buninggha qarap turmaydu» dep oylayttim. Xatalashqinimni bildim.

Échinishliqi shuki, 2017-yil 1-séntebir, Uyghurning ana tili, özi yaralghan ana wetinide cheklenegen, Uyghur milli ma’aripigha üzül-késil xatime bérilgen échinishliq qara kün süpitide tariximizgha yézilidu!

Uyghur tilining cheklinishi – bir türlük medeniyet qirghinchilighidur!

Til, bir milletning milli kimligini teshkil qilidighan eng halqiliq amil. Bir milletning mlli mewjutlighini uning ana tilidin ayrip tesewwur qilish mümkin emes.
Uyghur tili, ikki ming yildin artuq yazma tarixqa ige, sinaqlardin otken, soz baylighi mol, ipadilesh küchige bay, güzel bir til. Tariximiz, medeniyitimiz mushu til bilen xatirlengen. Bu nuqtidin éytqanda, Uyghurni Uyghur qilghan – Uyghurning tili! Uyghur tili – Uyghurluqumizning jeni!

Dunya medeniyet ghezinisige bibaha töhpe bolup qoshulghan miraslirimizdin «Qutatqu bilig», Nawayi eserliri, on ikki muqam tékstliri we yene ejdatlirimiz bizge miras qaldurup ketken köpligen tarixi, edebi, tibabetchilik we bashqa türlük sahe hem janérlardiki qimmetlik yadikarliqlar mushu til bilen xatirlengen.

Uyghur tili, bügün dunyada hayat yashawatqan 10 nechche milyun Uyghurning tili bolupla qalmay, bizdin burun yashighan tewerruk ejdatlirimiz, Sultan Sutuq Bughraxan, Mehmut Qesgqiri, Yüsüp Xas hajip, Elishir Nawayi, Melike Ammannisaxan, Abduréhim nizari, Nuzumgum, Sadir palwan, Abduxaliq Uyghur, Lutpulla Mutellip, Muhemmet Imin Bughra, Aburéhim Otkur …..lerning tili, hem shundaqla, bizdin kéyin dunyagha kélidighan milyunlighan ewlatlirimizning teweruk ana tili !

BDT yerlik milletlerning heq-hoquqliri heqqidiki qayde-qanunlirida, her bir milletning oz-ana tilida oqush, terbiylinish hoquqining barlighi eniq békitilgen. Xitay özi tüzgen aptonomiye qanunliridimu Uyghur tilining ma’arip, oqu-oqutushta ishlitilish hoquqi kapaletke ige qilinghan. Lékin Xitay mustemlikichiliri bu qetim, ne BDT qanunlirigha ne özi tüzgen qanunlargha emel qilmidi.
Tarixtin beri mustemlikichi, zalim hakimyetlerning, öz hokümiranlighi astidiki milletlerni asmilatsiye qilip yoqutushta ishni ularning tilini yoqutushtin bashlighanlighi hichkimge sir emes. Xitaylar hem shulardin biri.

2000-yillarning beshida Ju kunrén isimlik bir neper yuqiri derijilik Xitay emeldari yézip teyarlighan we kéyin ashkara bolup Uyghurlar arisigha tarqilip ketken «Shinjangdiki bölgünchilik mesilisi toghrisida yüzeki muhakime» digen dokilatta nahayti eniq qilip: «til bir milletning jeni, bir milletni köngüldikidek konturul qilishning eng yaxshi usuli – ularning tilini asta-asta yoqutushtin ibaret. Hu yawbang sadir qilghan eng chong xataliq shuki, Uyghurlarning ana tilini erkin tereqi qildurushigha yol qoydi…» (1) diyilgen we Uyghur tilini qandaq yoqutush heqqide tepsili teklip we chare-tedbirler otrugha qoyulghan. Axirqi 15 yilda Xitaylar küchep yolgha qoyghan atalmish «sjinjiang sinipliri», «qosh tilliq ma’arip» we bügünki Uyghur tilini mekteplerdin tamamen cheklesh tekliplirimu ashu dokilatta yer alghan. Dimek, Xitay bu qétim niqawini tamamen yirtip tashlidi, Uyghur tilini, Uyghur milli kimligini we Uyghur millitini yoqutushtin ibaret qara niyitini Uyghurlargha we dunyagha ashkara jakarlidi! Shunga bu qetim Uyghur tilining mekteplerde resmi yusunda cheklinishini, Xitay mustemlikichi hakimyitining Uyghur millitige yürgüzgen bir qétimliq til we medeniyet qirghinchilighi dep atisaq hergiz ashurwetken bolmaymiz!

Bügünki künde, her xil milletler we medeniyetlerning dunyada barawer mewjut bolup turushi teshebbus qiliniwatidu. Yoqulush xewpige duch kelgen qebile-milletler we ularning tillirini qoghdash üchün tirishchanliqlar körsütüliwatidu. Dunyadiki ilghar doletler we teshkilatlar, ademlernila emes, hetta nesli qurup kétiwatqan haywanatlar, qushlar we ösümlükerni qoghdash üchünmu nurghun maddi we meniwi kuchlerni serp qiliwatidu. Mushundaq bir dewrde, jahan medeniyitige öchmes tohpelerni qoshqan bir milletning tili- Uyghur tili we bu tilni esirler boyi yashnitip kelgen Uyghur milliti, Xitaydin ibaret bir mustebit, zorawan hakimyet teripidin, zorluq bilen tarix sehipidin öchürülse, bu yalghuz biz Uyghur milliti üchünla emes, belki pütün insanliq alimi we bügünki medeniy dunya üchün hem bir tragediye, bir zor yoqutushtur!

Milyonlighan sebi Uyghur perzentliri - mejburi asmilatsiye siyasitining biwaste qurbanliridur!

Yéqinda ijmayi taratqularda bir nechche sekuntluq bir vidéo körnüshi tarqaldi, uningda 3-4 yashlardiki bir omaq uyghur oghul balining yeslidiki xitay terbiychining ügütishi bilen «guo chi» (dölet bayriqi) we guo hui (dölet gérbi) digen xitayche sözlerni toghra teleppuz qilishta qanchilik qiyniliwatqanlighini, 10 qétimlap tekrarlapmu xitay oqutquchini razi qilalmighan chaghdiki bichare turqini körüp yürguüm echiship ketti. Mana bu, Nöwette Xitaylar nahayti zor meblegh selip, Wetenning chet-yéza qishlaqlirighiche téz sürette omumlashturwatqan atalmish «qosh til» yeslisige beriwatqan 3-6 yash arisidiki minglighan Uyghur perzentlirining béshigha chüshken kün!
Bu balilar, Hotenning, Qeshqerning we Aqsuning 100% Uyghur yashaydighan yeza-mehelliliride tughulghan, ana til-Uyghur tilida tili chiqqan. Emdi ular 3-4 yeshidin bashlap yeslige berishqa, yeslide xitayche ügünüshke mejbur! Rohi dunyasi goya bir parche aq qeghezged pak, bu dunyada milli zulum, asmilatsiye, tengsizlik, digen nersilerning mewjutlighini bilmeydighan we uni bilish hem chüshinish yéshidin texi uzaqta bolghan bu bighubar perzentlirimiz, Uyghurdin ibaret mehküm bir milletning perzenti bop törelgenligi üchün baliliq hayatining eng ghemsiz, eng tatliq chaghliri xitayche ügünüsh besimi bilen nabut boludu. Bu bir pajie, Uyghur tilining pajiesi, Uyghur balilirining pajiesidur!

Bundin 10 yillar ilgiri, meripetperwer Uyghur alimi, doktor Erkin Sidiq ependi, Xitaylar eyni chaghda wetende yolgha qoyghan we yaxshi dep-teshwiq qiliwatqan atalmish «qosh tilliq maarip» heqqide keng izdengen we bu heqte bir qatar maqalilerni yezip weten ichidiki torlarda elan qilghan idi.(2) (Bu yerde bu maqalilardiki mezmunlarni tepsili bayan qilishqa imkani yoq, texi oqup baqmighanlar we yaki qayta oqushni xalighanlar bu ulinishtin oquwalsa yaki saqliwelip keyin oquwalsa boludu

Bu maqalilarda Uyghur mektepliride yolgha quyliwatqan atalmish « qosh tilliq maarip»ning emilyette yekke tilliq, yeni xitay tili maaripi ikenligi, bundaq qilishning ilmilikke tamamen yat bolghan xata bir usul ikenligi, buning balilarning eqli tereqqiyati, derslerni özleshturishige tosalghularni peyda qilipla qalmay, belki balilarning rohi dunyasinimu eghir derijide zidileydighanlighi , balilargha ikkinchi yat tilni eng yaxshisi bashlanghuch 4-siniptin bashlap ügetse eng muwapiq bolidighanlighi….sözlengen we bu nurghun delil – pakitlar bilen sherhilep shüshendürülgen. Eyeni chaghda bu maqalilar wetendiki oqurmenler arisida zilzile peyda qilip, bir qetimliq Uyghur tili we Uyghur kimligi buyiche milli oyghunush dolqunini meydangha keltürgen bolup, Uyghur tor betlerde qosh tilliq ma’aripning selbi aqiwetliri we ana tilmizni qoghdashning muhimlighi heqqide qizghin bes-munaziriler meydangha kelgen idi. Mana bügün aridin 10 yil ötüp, Uyghur tili ma’ariptin tamamen süpürüp tashlandi.

Tesewwur qilish tes emeski, bügün Sherqi Türkistanda yürgüziliwatqan 100% xitaychilashqan ma’arip we uningda oquwatqan Uyghur baliliri duch kelgen qiyinchiliqlar, besimlar hem buningdin peyda bolghan rohi zexme, bundin 9 yil burunqidin nechche hesse eghir boludu. Eyeni chaghda namda bolsimu «qosh tilliq maarip» idi. Uyghur til-edebiyat dersi bolsimu Uyghurche otuletti. Uyghur oqughuchilar, hich bolmisa Uyghurche sawadini chiqirish, «Chin Tümür Batur», «Ur toqmaq» qa oxshash bir qisim meshhur Uyghur xelq chöchekliri, meselliri, Nesirdin Ependi we Seley chaqqan letipiliri, Sadir Pelwan qoshaqlirigha oxshash Uyghur edebiyati nemunilirini oqush we bu arqiliq oxshimighan dewrlerdiki Uyghur turmush körnüshliri, eneniliri we medeniyiti bilen az-tola bolsimu tonushush we uni chüshinish pursiti bolatti. Emdi eshu kichikkine imkaniyetmu yoq qilindi!

Mushularni oylighanda, Sherqiy Turkistanki yesliler, bashlanghuch we toluqsiz otra mekteplerdiki milyunlighan sebi uyghur perzentliri, Xitay mustemlikichilirining, Uyghurlarni mejburi asmilatsiye qilish chong siyasi süyqestining biwaste qurbanliri, eng eghir ziyankeshlikke uchrughuchiliridur!

Bu qebih süyqestning nowettiki yene bir biwaste qurbanliri – Uyghur oqutquchilardur! Aldinqi 10 néchche yil dawamida yürgüzülgen atalmish «qosh tilliq ma’arip» siyasiti yolgha qoyulghan mezgilde, nurghun tejirbilik, qabil Uyghur oqutquchilar xitayche ders berelmigenliki üchün, layaqetsiz oqutquchi hésaplinip, oqutush munbiridin mejburi qoghlanghan. Ulardin beziliri öz kespige hich alaqisi bolmighan kesplerge almishishqa, baldur pensiyege chiqishqa, hetta ishtin ayrilishqa mejburlanghan. Ularning ornigha xitay oqutquchilar seplengen. Emdilikete putun dersler xitayche otyulidighan bolghan sharaitta, qép qalghan az birqisim Uyghur oqutquchilarningmu peydin-pey oqutush munbiridin ayrilishi, ularning ornigha ichki olkilerdin xitaylar kelip orunlaydighanlighi eniq.

Yene 50 yildin keyin, wetende Uyghurche sozliyeleydighan Uyghurdin qanchilgi qalar?

Maaripta ishlitilmeydighan, mekteplerde qollunulmighan tilning mewjutlighi uzungha barmaydu. Xitayning yéqinda élan qilghan, atalmish shinjiang Uyghur aptonum rayunning ma’arip tereqqiyat pilanida korsitilishche, xitay yéqin kelgüside Sherqiy Turkistanda 15 yilliq mejburi maaripni omumlashturidiken. Buning 3 yili yesli, 12 yili toluqsiz we toluq otra mektep bolup, 2020-yilghiche yeslige kirish nispitini 98% ke, toluq otrida oqush nispitini 90 % ke yetküzmekchiken. (3) Bu digenlik, hazir oqush yeshigha yetken we bundin keyin tughulidighan Uyghur perzentlerning 90% tin kopi 3-4 yeshidin bashlap 15 yil mejburi xitayche oquydu, terbilinidu digen söz!
Tesewwur qilip beqing, eger hemme ishlar Xitay pilan qilghandek bolsa, yene 20 yildin keyin, Uyghur nupusining xéle zor qismini teshkil qilidighan bu bir ewlad Uyghurlar chong adem bolup jemiyetke qedem qoyudu. Ular xitayche sözleydighan, uyghurche sözliyelmeydighan yaki yerim-yata sözleydighan, Uyghurche oqushni we yézishni bilmeydighan, Uyghur medeniyitige qizziqmaydighan, tamam yengi bir ewlat uyghur, teximu toghrisi yengi bir ewlad xitaylashqan uyghur bolup yetiship chiqidu! U chaghda korudighan adem yoq –dep Uyghurche telwizor qanalliri yepilidu, Uyghurche oquyalaydighanlar azlap ketkenligi üchün, Uyghurche gezit-jornal, kitaplar bir-birlep neshir qilinishtin toxtaydu.
Yene 50 yildin keyinchu? hazir hayat yashawatqan, Uygurche sözleydighan Uyghurlarning mutleq köp qismi ölup tügeydu, hayat yashawatqanlarning mutleq kopchiligi Uyghurche sozliyelmeydighan boludu, 100 yildin keyinchu? …

Biperwaliqmu yaki charisizlikmu?

1952-yili 21 –fewral küni, eyni chaghda Pakistanning bir qismi bolghan Sherqiy Bengal (hazirqi Béngal döliti) ning merkizi Dakadiki ali mektep oqughuchiliri, béngal tilining Ordu tili bilen barawer dölet tili supitide etirap qilinishini telep qilip tinchliq namayishi elip baridu. Saqchilar namayishchilargha oq chiqirip neq meydanda birqanche namayishchi oqughuchini etip oltüridu. Bu weqe eyni waqitta xelqarada intayin chong tesir qozghighan bolup, shundin kéyinki zamanlarda ana tilni qoghdash kürishining simwoli süpitide dunyagha tunuludu. 1999 –yili BDT pen, ma’arip we medeniyet uyushmisi (UNESCO) eshu weqeni, weqede hayatini qurban qilghan oqughuchilarni xatirlesh yüstidin, 21-fewralni Xelqara «Ana til» kuni qilip bekitti. «Ana til» künining yene bir meqsidi, kop xil tillarning teng mewjut bolup turushi, barawer téreqqiy qilishni teshebbus qilish, shuningdek, oxshimighan til we medeniyetler arisiki özara chüshünüsh, hörmet we alaqini ilgiri surush idi.

2000-yildin bashlap «ana til» kuni dunya miqyasida xatirlinip kelmetkete.

Uyghur tilining wetinidiki mekteplerde cheklengenliki heqqidiki xewer dunyagha melum bolghili üch ay, resmi ijra qilinishqa bashlighil ay bop qaldi. Bu munasiwet bilen weten ichide xuddi bundin 65 yil burun Dakada yüz bergendikidek birer namayish, narazliq herkiti yüz bergini yoq. Elwette Sherqiy Türkistanni Xitay dolet terori qaplighan bügünkidek künde bundaq bir ishni wetendikilerdin kütüsh taza adilliq bolmaslighi mümkin. Emma tamamen süküt qilish we jim-jitla qubul qilishmu ademning kallisidin ötmeydu. Hazir wetende Uyghur bolushtin bashqa hich bir gunahi bolmighan 10 minglarche Uyghur bigunah qamilwatqan ehwalda, «yetip ölgüche etip öl» digendek, azdur köptur bir narazliq, bir qarshiliq inkasini bildürüsh zörür idi. Nawada shundaq bir ish bolghan we bu ish dunyagha ashkara bolghan bolsa, buning nöwette Uyghur tili we Uyghurlar duch keliwatqan éghir we xeterlik weziyetni dunyagha anglitish we xitayning qara niyitini pash qilishta mislisiz roli bolghan bolatti! Undin bashqa bundaq bir narazliq wetendiki Uyghurlardin chiqsa, buning tesiri, biz cheteldiki Uyghurlar Uyghur tilining cheklinishini dunyagha anglitish üchün qiliwatqan we qilmaqchi bolghan herqandaq ishtin 100 hesse artuq bolatti!

Tolimu epsus, 2017-yili 1-sentebir- yeni Xitay mustemlikichiliri, Uyghur ana tilimizni öz ana wetinimizde chekligen, Uyghur tilliq ma’aripimiz üzül-késil berbat qilinghan mushusndaq bir echinishliq qara kün - adettiki bir kündek, hich ish bolmighandek, jim-jitla otüp ketti!
Esli bu kün, Uyghur tarixigha qan-yash bilen yezilidighan bir kün bolushi kerekti! Bu kün, bügün hayat yashawatqan, özini Uyghurmen digen her bir Uyghurning Uyghurluq yürikige, uning Uyghurluq wijdanigha bir qara henjer urulghan kün idi! We bu zerbidin her bir Uyghur silkinip qayta oyghinidighan, dunyagha Uyghur bolup qayta köz achidighan bir kün bolushi kerekti!!

Epsuski, Chetelde yashawatqan Uyghurlarning inkasimu bar bilen yoqning arlighida boldi. Hazirghiche bu heqte torlarda birqanche parche yazma elan qilish, Dunya Uyghur Qurultiyi BDT ning munasiwetlik orghanlirigha weziyetni anglitish we bu heqte imza toplash ishliri qilindi.

8-Öktebir küni merkizi istanbuldiki uyghur akadémiyesi bilen Amérikaning Filadilfiye shtatidiki Dréksél uniwérsitétining birlikete uyushturushi bilen «muhajirettiki uyghurlar we ularning ma’aripi» namliq ilmiy muhakime yighini ötküzüldi. Yighinda uyghur ana tilining wetende cheklinish mesilsisi we Uyghur tilini qandaq saqlap qélish mesilisige munasiwetlik muhim téma muhakime qilindi. Belkim bu, Uyghur tilining cheklengenlikige qarta, yeqinqi ikki aydin beri chetlede qilinghan mushu sahediki eng muhim we eng ehmiyetlik bir paliyet bolsa kerek.

Tilimizni qutquzup qélish üchun nime qilishimiz kerek we nime qilalaymiz?

Nöwette weten ichidiki Uyghurlar bolsun yaki cheteldiki Uyghurlar bolsun, birer ish qilish arqiliq Xitayni, Uyghur tilini cheklesh qararini bikar qilishqa mejbur qilalaydighan bir imkaniyetke ige emes. BDT we bashqa xelqara orghanlar, Amreka yaki Yawropa itpaqi doletliriningmu bu mesilide Xitayni ochuq tenqit qilish we Xitaygha «bu qilmishingni toxtat» diyshidin ümüt kütkili bolmaydu.

Emma, buningliq bilen bel qoyiwetmesligimiz, ümütsizlenmesligimiz, tilimizdin waz kechmesligimiz kerek! Chünki, Uyghur tili bizning tilimiz, özimizning muqqeddes ana tili! Meyli weten ichidiki yaki cheteldiki uyghurlar bolsun, hemmimizning ana tilimizni saqlap qelish üchün bir ish qilish mes’ulyitimiz we mejburtıitimiz bar.

(1)Buning üchun, her bir Uyghur aldi bilen özini bir qetimliq rohi teyarliq basquchidin ötküzishi kerek. Bu digenlik, her bir Uyghur milli kimligimiz, yeni Uyghurlighimiz üstide qayta bir oylinishi, Uyghur tilining Uyghur milli kimligining jeni, Uyghurlarning millet süpitide mewjut bolup turishining aldinqi sherti ikenligini bilishi, özide milli burch, mesulyet tuyghusi yetuldurushi kerek!, Mesilen, weten ichidikilerni eytsaq, xitay tilimizni ma’arip-mekteplirimizde chekligini bilen, öyde, kocha-koy, yighilishlar..da chekligini yoq. Shundaq bir kün, yeni xitaylar ana tilimizda sözleshni aililerdimu chekleydighan- kün kelishtin burun, her bir Uyghur alilisi ana tilimizni qoghdaydighan, saqlap qalidighan bir mustehkem qorghanliq rolini oynishi kerek! Buning üchün, her bir Uyghur ata-ana, öyde balirigha ana tilda sözleshni, oqush we yézishni ügütishni bash tartip bolmas mesulyitim we mejburyitim dep bilishi lazim!

(2)Bundaq bir mesulyet we mejburiyet weten sirtida yashawatqan Uyghurlar üchünmu oxshashla muhim. Buningdin sirt, weten sirtida yashawatqan Uyghurlar, özliri bashlamchi bolup ailide, perzentliri bilen, Uyghurlar yighilghan bashqa sorunlarda bashqa Uyghurlar bilen chuqum uyghur tilida sozleshni, bir milli mesulyet dep qarishi, ozliri turiwatqan doletlerdiki, melum sanda Uyghurlar yashaydighan jaylarda chuqum bir Uyghur ana til mektiwi/sinpi échip, perzentlirini shenbe –yekshenbe we dem elish künliride shu ana til mektiwige apirishi kerek. Bu ishni herbir dölettiki Uyghur teshkilatliri özining eng muhim xizmetlirining biri dep tunushi we mesul bolushi lazim. Uyghur teshkilati bolmighan dölet yaki jaylarda uqumushluq Uyghur ziyaliliri, jamaet erbapliri, chonglirimiz bash bolsa boludu.

(3) Dunya Uyghur Qurultiyi we bashqa merkizi teshkilatlirimiz, BDT we bashqa herqaysi xelqara teshkilatlar, organlargha Uyghur tili we Uyghurlar duch keliwatqan xeterlik weziyetni anglitishi, bu heqte dokilatalrni yollishi, ularni Xitayning ana tilimizni cheklesh qilmishini eyipleshke chaqirishi, bu organlarda Uyghur tilini qoghdash heqqide bezi qararnamilerning elinishini qolgha kelturishi kerek.

(4) Her qaysi döletlerdiki Uyghur teshkilatliri, özliri turushluq doletlrdiki xitay elchixana, konsulxanilirining aldida narazliq namayishlirini elip berishi, shu döletlerdiki hökümet, parlament we munasiwetlik teshkilat-organlargha ehwalni anglitishi, dokilatalrni yollishi, Uyghur tilini qoghdap qelish heqqidiki muhakime yighinlirini uyushturushi, bu arqiliq hokumet we teshkilatlar we Uyghurlargha hisdashliq qilidighan kishlerni Xitayning ana tilimizni cheklesh qilmishini eyipleshke chaqirishi, Uyghur tilini qoghdash heqqide bezi qararnamilerning elinishini qolgha kelturish üchün tirishchanliq körsütüshi kerek.

(5) Chet’ellerde yashawatqan barche wetenperwer, milletperwer ziyalilirimiz, Uyghur milli kimligi heqqide, ana tilimizni söyüsh, uni qoghdash we saqlap qélish heqqide maqale, nutuqlarni teyarlap, uni ijtimayi taratqularda, torlarda, jamaet yighilghan chong-kichik sorunlarda keng tarqitishi, sözlep chüshendürüshi, bu arqiliq chet’eldi Uyghurlar arisida, Uyghur tilini qoghdash we qutquzushni merkez qilghan bir qetimliq milli oyghunush herkitini meydangha keltürshi lazim. Mümkin bolsa, bu xil teshwiqatni weten ichigimu yetküzüshning imkanliri üstide izdinip béqish kérek.

Xulasse qilip éytqanda, Uyghur milliti bügün, öz tarixidiki eng qorqunuchluq, eng eghir bir heterge, yeni millet süpitide yoq bolup ketish xewpige duch keldi! Bundaq bir heter bizge, hichqachan bügünkidek yéqin we bu qeder küchlük bop baqqan emes.
Ana tilimizni saqlap qelish, millitimizning bu heterdin qutulup qélish yaki qalalmasliqning achquchi. Shundaq iken, qet’i waz kechmeslik, jiddi herketke ötüsh we qolimizdin kelishiche bir ish qilish yaki uning eksche waz kechish, perwasizliq we hich ish qilmay turiwélish - her bir Uyghurning Uyghurluq wijdanini sinaydighan bir imtihandur, halas!

Izahlar: (1) «Uyghurlarni bashturush we yoqutushqa ait ichki höjjetler»
(2) http://www.meripet.com/Sohbet1/Erkinc6_QoshTil2.htm
http://www.meripet.com/Sohbet1/Erkinb2.htm)
(3) http://www.rfa.org/uyghur/qisqa_xewer/uyghurda-15yilliq-maarip-
10072017233949.html

2017-yil, 25-oktebir

Elbilgin
05-11-17, 18:33
ئانا تىلىمىزنى جان تىكىپ قوغدايلى!
قۇتلۇق ئوردا







2017-يىل 1-سېنتەبىر: تارىخىمىزدىكى يەنە بىر قارا كۈندۇر!

خىتاي مۇستەملىكىچىلىرى، بۇ يىل 1-سېنتەبىردىن باشلاپ، شەرقىي تۈركىستان تەۋەسىدىكى بارلىق باشلانغۇچ ۋە تولۇقسىز ئوترا مەكتەپلەردە، ئۇيغۇر تىلىنى ئىشلىتىشنى ئەمەلدىن قالدۇرۇردى!

بۇ مەن 2017-يىلى كىرگەندىن بۇيان ئاڭلىغان، ۋەتەندىن ئايىغى ئۈزۈلمەي كېلىۋاتقان شۇم خەۋەرلەرنىڭ ئىچىدىكى ئەڭ يامان، ئەڭ قورقۇنۇنچلۇق، قۇبۇل قىلىش ئەڭ تەس بىر خەۋەر ئىدى! خۇددى ئاتا-ئانام ۋە ياكى بىر تۇققان قېرىنداشلىرىمدىن بىرىنىڭ ئۇشتۇمتۇت ئۆلۈم خەۋىرىنى ئاڭلىغاندەك، تۇيۇقسىز، دۇنيادىكى ئەڭ قىممەتلىك بىر نەرسەمدىن ئايرىلىپ قالغان ئادەمدەك دەت-ئەلەملىك ئىدىم. روھىمدا تىل بىلەن تەسۋىرلىگۈسىز بىر قورقۇنچ، غەزەپ ۋە چارەسىزلىك نەرە تارتاتتى!
ئۇيغۇر تىلىنىڭ مەكتەپلەردە چەكلىنىشى ئەمىليەتتە، ئانا تىلىمىزنىڭ ئۆلۈمگە مەھكۇم ئەتىلىشى ئىدى. بۇ ئاقىۋەتتە، ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ بىر پۈتۈن مىللەت سۈپىتىدە يوق بولۇپ كېتىشىدىن دېرەك بېرەتتى!

مەن بۇندىن 20 يىل بۇرۇن ۋەتەندىكى بىر ئۇيغۇر ئوترا مەكتەپتە ئۇيغۇر تىل-ئەدەبىياتى ئوقۇتقۇچىسى ئىدىم. شۇ چاغدا بىرسى ماڭا «يەنە 20 يىلدىن كېيىن بۇ مەكتەپتە ئۇيغۇر تىلى چەكلىنىدۇ» دىسە، «ياق بۇ مۈمكىن ئەمەس!» دىگەن بولاتتىم. چۈنكى مەن خىتاي مۇستەملىكىچىلىرىنىڭ ئەزەلدىنلا ئۇيغۇرلارنى ئاسمىلاتسىيە قىلىپ تۈگۈتۈش قارا نىيىتىنىڭ بارلىغىنى بىلىپ تۇرساممۇ، نىقاۋىنى بۇ قەدەر ئوچۇق ۋە بۇنچىلىك تەز ئېچىپ تاشلىشىغا ئىشەنمەيتتىم. «ھىچ بولمىسا خەلقلرا جەمىيەتتىن تەپ تارتىدۇ، ئۇيغۇرلارمۇ بۇنىڭغا قاراپ تۇرمايدۇ» دەپ ئويلايتتىم. خاتالاشقىنىمنى بىلدىم.

ئېچىنىشلىقى شۇكى، 2017-يىل 1-سېنتەبىر، ئۇيغۇرنىڭ ئانا تىلى، ئۆزى يارالغان ئانا ۋەتىنىدە چەكلەنەگەن، ئۇيغۇر مىللى مائارىپىغا ئۈزۈل-كېسىل خاتىمە بېرىلگەن ئېچىنىشلىق قارا كۈن سۈپىتىدە تارىخىمىزغا يېزىلىدۇ!

ئۇيغۇر تىلىنىڭ چەكلىنىشى - بىر تۈرلۈك تىل ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىغىدۇر!

تىل، بىر مىللەتنىڭ مىللى كىملىگىنى تەشكىل قىلىدىغان ئەڭ ھالقىلىق ئامىل. بىر مىللەتنىڭ مللى مەۋجۇتلىغىنى ئۇنىڭ ئانا تىلىدىن ئايرىپ تەسەۋۋۇر قىلىش مۈمكىن ئەمەس.
ئۇيغۇر تىلى، ئىككى مىڭ يىلدىن ئارتۇق يازما تارىخقا ئىگە، سىناقلاردىن ئوتكەن، سوز بايلىغى مول، ئىپادىلەش كۈچىگە باي، گۈزەل بىر تىل. تارىخىمىز، مەدەنىيىتىمىز مۇشۇ تىل بىلەن خاتىرلەڭەن. بۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا، ئۇيغۇرنى ئۇيغۇر قىلغان - ئۇيغۇرنىڭ تىلى! ئۇيغۇر تىلى - ئۇيغۇرلۇقۇمىزنىڭ جەنى!

دۇنيا مەدەنىيەت غەزىنىسىگە بىباھا تۆھپە بولۇپ قوشۇلغان مىراسلىرىمىزدىن «قۇتاتقۇ بىلىگ»، ناۋايى ئەسەرلىرى، ئون ئىككى مۇقام تېكستلىرى ۋە يەنە ئەجداتلىرىمىز بىزگە مىراس قالدۇرۇپ كەتكەن كۆپلىگەن تارىخى، ئەدەبى، تىبابەتچىلىك ۋە باشقا تۈرلۈك ساھە ھەم جانېرلاردىكى قىممەتلىك يادىكارلىقلار مۇشۇ تىل بىلەن خاتىرلەڭەن. ئۇيغۇر تىلى، بۈگۈن دۇنيادا ھايات ياشاۋاتقان 10 نەچچە مىليۇن ئۇيغۇرنىڭ تىلى بولۇپلا قالماي، بىزدىن بۇرۇن ياشىغان تەۋەررۇك ئەجداتلىرىمىز، سۇلتان سۇتۇق بۇغراخان، مەھمۇت قەسگقىرى، يۈسۈپ خاس ھاجىپ، ئەلىشىر ناۋايى، مەلىكە ئامماننىساخان، ئابدۇرېھىم نىزارى، نۇزۇمگۇم، سادىر پالۋان، ئابدۇخالىق ئۇيغۇر، لۇتپۇللا مۇتەللىپ، مۇھەممەت ئىمىن بۇغرا، ئابۇرېھىم ئوتكۇر …..لەرنىڭ تىلى، ھەم شۇنداقلا، بىزدىن كېيىن دۇنياغا كېلىدىغان مىليۇنلىغان ئەۋلاتلىرىمىزنىڭ تەۋەرۇك ئانا تىلى !

ب دت يەرلىك مىللەتلەرنىڭ ھەق-ھوقۇقلىرى ھەققىدىكى قايدە-قانۇنلىرىدا، ھەر بىر مىللەتنىڭ ئوز-ئانا تىلىدا ئوقۇش، تەربىيلىنىش ھوقۇقىنىڭ بارلىغى ئەنىق بېكىتىلگەن. خىتاي ئۆزى تۈزگەن ئاپتونومىيە قانۇنلىرىدىمۇ ئۇيغۇر تىلىنىڭ مائارىپ، ئوقۇ-ئوقۇتۇشتا ئىشلىتىلىش ھوقۇقى كاپالەتكە ئىگە قىلىنغان. لېكىن خىتاي مۇستەملىكىچىلىرى بۇ قەتىم، نە بدت قانۇنلىرىغا نە ئۆزى تۈزگەن قانۇنلارغا ئەمەل قىلمىدى.

تارىختىن بەرى مۇستەملىكىچى، زالىم ھاكىميەتلەرنىڭ، ئۆز ھوكۈمىرانلىغى ئاستىدىكى مىللەتلەرنى ئاسمىلاتسىيە قىلىپ يوقۇتۇشتا ئىشنى ئۇلارنىڭ تىلىنى يوقۇتۇشتىن باشلىغانلىغى ھىچكىمگە سىر ئەمەس. خىتايلار ھەم شۇلاردىن بىرى.

2000 -يىللارنىڭ بەشىدا جۇ كۇنرېن ئىسىملىك بىر نەپەر يۇقىرى دەرىجىلىك خىتاي ئەمەلدارى يېزىپ تەيارلىغان ۋە كېيىن ئاشكارا بولۇپ ئۇيغۇرلار ئارىسىغا تارقىلىپ كەتكەن «شىنجاڭدىكى بۆلگۈنچىلىك مەسىلىسى توغرىسىدا يۈزەكى مۇھاكىمە» دىگەن دوكىلاتتا ناھايتى ئەنىق قىلىپ: «تىل بىر مىللەتنىڭ جەنى، بىر مىللەتنى كۆڭۈلدىكىدەك كونتۇرۇل قىلىشنىڭ ئەڭ ياخشى ئۇسۇلى - ئۇلارنىڭ تىلىنى ئاستا-ئاستا يوقۇتۇشتىن ئىبارەت. ھۇ ياۋباڭ سادىر قىلغان ئەڭ چوڭ خاتالىق شۇكى، ئۇيغۇرلارنىڭ ئانا تىلىنى ئەركىن تەرەقى قىلدۇرۇشىغا يول قويدى…» (1) دىيىلگەن ۋە ئۇيغۇر تىلىنى قانداق يوقۇتۇش ھەققىدە تەپسىلى تەكلىپ ۋە چارە-تەدبىرلەر ئوترۇغا قويۇلغان. ئاخىرقى 15 يىلدا خىتايلار كۈچەپ يولغا قويغان ئاتالمىش «شنجىئاڭ سىنىپلىرى»، «قوش تىللىق مائارىپ» ۋە بۈگۈنكى ئۇيغۇر تىلىنى مەكتەپلەردىن تامامەن چەكلەش تەكلىپلىرىمۇ ئاشۇ دوكىلاتتا يەر ئالغان.

دىمەك، خىتاي بۇ قېتىم نىقاۋىنى تامامەن يىرتىپ تاشلىدى، ئۇيغۇر تىلىنى، ئۇيغۇر مىللى كىملىگىنى ۋە ئۇيغۇر مىللىتىنى يوقۇتۇشتىن ئىبارەت قارا نىيىتىنى ئۇيغۇرلارغا ۋە دۇنياغا ئاشكارا جاكارلىدى! شۇڭا بۇ قېتىم ئۇيغۇر تىلىنىڭ مەكتەپلەردە رەسمى يۇسۇندا چەكلىنىشىنى، خىتاي مۇستەملىكىچى ھاكىميىتىنىڭ ئۇيغۇر مىللىتىگە يۈرگۈزگەن بىر قېتىملىق تىل ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىغى دەپ ئاتىساق ھەرگىز ئاشۇرۋەتكەن بولمايمىز!

بۈگۈنكى كۈندە، ھەر خىل مىللەتلەر ۋە مەدەنىيەتلەرنىڭ دۇنيادا باراۋەر مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشى تەشەببۇس قىلىنىۋاتىدۇ. يوقۇلۇش خەۋپىگە دۇچ كەلگەن قەبىلە-مىللەتلەر ۋە ئۇلارنىڭ تىللىرىنى قوغداش ئۈچۈن تىرىشچانلىقلار كۆرسۈتۈلىۋاتىدۇ. دۇنيادىكى ئىلغار دولەتلەر ۋە تەشكىلاتلار، ئادەملەرنىلا ئەمەس، ھەتتا نەسلى قۇرۇپ كېتىۋاتقان ھايۋاناتلار، قۇشلار ۋە ئۆسۈملۈكەرنى قوغداش ئۈچۈنمۇ نۇرغۇن ماددى ۋە مەنىۋى كۇچلەرنى سەرپ قىلىۋاتىدۇ. مۇشۇنداق بىر دەۋردە، جاھان مەدەنىيىتىگە ئۆچمەس توھپەلەرنى قوشقان بىر مىللەتنىڭ تىلى- ئۇيغۇر تىلى ۋە بۇ تىلنى ئەسىرلەر بويى ياشنىتىپ كەلگەن ئۇيغۇر مىللىتى، خىتايدىن ئىبارەت بىر مۇستەبىت، زوراۋان ھاكىميەت تەرىپىدىن، زورلۇق بىلەن تارىخ سەھىپىدىن ئۆچۈرۈلسە، بۇ يالغۇز بىز ئۇيغۇر مىللىتى ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ئىنسانلىق ئالىمى ۋە بۈگۈنكى مەدەنىي دۇنيا ئۈچۈن ھەم بىر تراگەدىيە، بىر زور يوقۇتۇشتۇر!

مىليونلىغان سەبى ئۇيغۇر پەرزەنتلىرى - مەجبۇرى ئاسمىلاتسىيە سىياسىتىنىڭ بىۋاستە قۇربانلىرىدۇر!

يېقىندا ئىجمايى تاراتقۇلاردا بىر نەچچە سەكۇنتلۇق بىر ۋىدېو كۆرنۈشى تارقالدى، ئۇنىڭدا 3-4 ياشلاردىكى بىر ئوماق ئۇيغۇر ئوغۇل بالىنىڭ يەسلىدىكى خىتاي تەربىيچىنىڭ ئۈگۈتىشى بىلەن «گو چى» (دۆلەت بايرىقى) ۋە گۇو خۇي (دۆلەت گېربى) دىگەن خىتايچە سۆزلەرنى توغرا تەلەپپۇز قىلىشتا قانچىلىك قىينىلىۋاتقانلىغىنى، 10 قېتىملاپ تەكرارلاپمۇ خىتاي ئوقۇتقۇچىنى رازى قىلالمىغان چاغدىكى بىچارە تۇرقىنى كۆرۈپ يۈرگۇۈم ئېچىشىپ كەتتى. مانا بۇ، نۆۋەتتە خىتايلار ناھايتى زور مەبلەغ سەلىپ، ۋەتەننىڭ چەت-يېزا قىشلاقلىرىغىچە تېز سۈرەتتە ئومۇملاشتۇرۋاتقان ئاتالمىش «قوش تىل» يەسلىسىگە بېرىۋاتقان 3-6 ياش ئارىسىدىكى مىڭلىغان ئۇيغۇر پەرزەنتلىرىنىڭ بېشىغا چۈشكەن كۈن!

بۇ بالىلار، خوتەننىڭ، قەشقەرنىڭ ۋە ئاقسۇنىڭ 100% ئۇيغۇر ياشايدىغان يەزا-مەھەللىلىرىدە تۇغۇلغان، ئانا تىل-ئۇيغۇر تىلىدا تىلى چىققان. ئەمدى ئۇلار 3-4 يەشىدىن باشلاپ يەسلىگە بەرىشقا، يەسلىدە خىتايچە ئۈگۈنۈشكە مەجبۇر! روھى دۇنياسى گويا بىر پارچە ئاق قەغەزگەد پاك، بۇ دۇنيادا مىللى زۇلۇم، ئاسمىلاتسىيە، تەڭسىزلىك، دىگەن نەرسىلەرنىڭ مەۋجۇتلىغىنى بىلمەيدىغان ۋە ئۇنى بىلىش ھەم چۈشىنىش يېشىدىن تەخى ئۇزاقتا بولغان بۇ بىغۇبار پەرزەنتلىرىمىز، ئۇيغۇردىن ئىبارەت مەھكۈم بىر مىللەتنىڭ پەرزەنتى بوپ تۆرەلگەنلىگى ئۈچۈن بالىلىق ھاياتىنىڭ ئەڭ غەمسىز، ئەڭ تاتلىق چاغلىرىى خىتايچە ئۈگۈنۈش بېسىمى بىلەن نابۇت قىلىنىدۇ. بۇ بىر پاجىە، ئۇيغۇر تىلىنىڭ پاجىەسى، ئۇيغۇر بالىلىرىنىڭ پاجىەسىدۇر!

بۇندىن 10 يىللار ئىلگىرى، مەرىپەتپەرۋەر ئۇيغۇر ئالىمى، دوكتور ئەركىن سىدىق ئەپەندى، خىتايلار ئەينى چاغدا ۋەتەندە يولغا قويغان ۋە ياخشى دەپ-تەشۋىق قىلىۋاتقان ئاتالمىش «قوش تىللىق ماارىپ» ھەققىدە كەڭ ئىزدەڭەن ۋە بۇ ھەقتە بىر قاتار ماقالىلەرنى يەزىپ ۋەتەن ئىچىدىكى تورلاردا ئەلان قىلغان ئىدى.(2) (بۇ يەردە بۇ ماقالىلاردىكى مەزمۇنلارنى تەپسىلى بايان قىلىشقا ئىمكانى يوق، تەخى ئوقۇپ باقمىغانلار ۋە ياكى قايتا ئوقۇشنى خالىغانلار بۇ ئۇلىنىشتىن ئوقۇۋالسا ياكى ساقلىۋەلىپ كەيىن ئوقۇۋالسا بولۇدۇ)

بۇ ماقالىلاردا ئۇيغۇر مەكتەپلىرىدە يولغا قۇيلىۋاتقان ئاتالمىش « قوش تىللىق ماارىپ»نىڭ ئەمىليەتتە يەككە تىللىق، يەنى خىتاي تىلى ماارىپى ئىكەنلىگى، بۇنداق قىلىشنىڭ ئىلمىلىككە تامامەن يات بولغان خاتا بىر ئۇسۇل ئىكەنلىگى، بۇنىڭ بالىلارنىڭ ئەقلى تەرەققىياتى، دەرسلەرنى ئۆزلەشتۇرىشىگە توسالغۇلارنى پەيدا قىلىپلا قالماي، بەلكى بالىلارنىڭ روھى دۇنياسىنىمۇ ئەغىر دەرىجىدە زىدىلەيدىغانلىغى ، بالىلارغا ئىككىنچى يات تىلنى ئەڭ ياخشىسى باشلانغۇچ 4-سىنىپتىن باشلاپ ئۈگەتسە ئەڭ مۇۋاپىق بولىدىغانلىغى….سۆزلەڭەن ۋە بۇ نۇرغۇن دەلىل - پاكىتلار بىلەن شەرھىلەپ شۈشەندۈرۈلگەن. ئەيەنى چاغدا بۇ ماقالىلار ۋەتەندىكى ئوقۇرمەنلەر ئارىسىدا زىلزىلە پەيدا قىلىپ، بىر قەتىملىق ئۇيغۇر تىلى ۋە ئۇيغۇر كىملىگى بۇيىچە مىللى ئويغۇنۇش دولقۇنىنى مەيدانغا كەلتۈرگەن بولۇپ، ئۇيغۇر تور بەتلەردە قوش تىللىق مائارىپنىڭ سەلبى ئاقىۋەتلىرى ۋە ئانا تىلمىزنى قوغداشنىڭ مۇھىملىغى ھەققىدە قىزغىن بەس-مۇنازىرىلەر مەيدانغا كەلگەن ئىدى. مانا بۈگۈن ئارىدىن 10 يىل ئۆتۈپ، ئۇيغۇر تىلى مائارىپتىن تامامەن سۈپۈرۈپ تاشلاندى.

تەسەۋۋۇر قىلىش تەس ئەمەسكى، بۈگۈن شەرقى تۈركىستاندا يۈرگۈزىلىۋاتقان 100% خىتايچىلاشقان مائارىپ ۋە ئۇنىڭدا ئوقۇۋاتقان ئۇيغۇر بالىلىرى دۇچ كەلگەن قىيىنچىلىقلار، بەسىملار ھەم بۇنىڭدىن پەيدا بولغان روھى زەخمە، بۇندىن 9 يىل بۇرۇنقىدىن نەچچە ھەسسە ئەغىر بولۇدۇ. ئەيەنى چاغدا نامدا بولسىمۇ «قوش تىللىق ماارىپ» ئىدى. ئۇيغۇر تىل-ئەدەبىيات دەرسى بولسىمۇ ئۇيغۇرچە ئوتۇلەتتى. ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلار، ھىچ بولمىسا ئۇيغۇرچە ساۋادىنى چىقىرىش، «چىن تۈمۈر باتۇر»، «ئۇر توقماق» قا ئوخشاش بىر قىسىم مەشھۇر ئۇيغۇر خەلق چۆچەكلىرى، مەسەللىرى، نەسىردىن ئەپەندى ۋە سەلەي چاققان لەتىپىلىرى، سادىر پەلۋان قوشاقلىرىغا ئوخشاش ئۇيغۇر ئەدەبىياتى نەمۇنىلىرىنى ئوقۇش ۋە بۇ ئارقىلىق ئوخشىمىغان دەۋرلەردىكى ئۇيغۇر تۇرمۇش كۆرنۈشلىرى، ئەنەنىلىرى ۋە مەدەنىيىتى بىلەن ئاز-تولا بولسىمۇ تونۇشۇش ۋە ئۇنى چۈشىنىش پۇرسىتى بولاتتى. ئەمدى ئەشۇ كىچىككىنە ئىمكانىيەتمۇ يوق قىلىندى!

مۇشۇلارنى ئويلىغاندا، شەرقىي تۇركىستانكى يەسلىلەر، باشلانغۇچ ۋە تولۇقسىز ئوترا مەكتەپلەردىكى مىليۇنلىغان سەبى ئۇيغۇر پەرزەنتلىرى، خىتاي مۇستەملىكىچىلىرىنىڭ، ئۇيغۇرلارنى مەجبۇرى ئاسمىلاتسىيە قىلىش چوڭ سىياسى سۈيقەستىنىڭ بىۋاستە قۇربانلىرى، ئەڭ ئەغىر زىيانكەشلىككە ئۇچرۇغۇچىلىرىدۇر!

بۇ قەبىھ سۈيقەستنىڭ نوۋەتتىكى يەنە بىر بىۋاستە قۇربانلىرى - ئۇيغۇر ئوقۇتقۇچىلاردۇر! ئالدىنقى 10 نېچچە يىل داۋامىدا يۈرگۈزۈلگەن ئاتالمىش «قوش تىللىق مائارىپ» سىياسىتى يولغا قويۇلغان مەزگىلدە، نۇرغۇن تەجىربىلىك، قابىل ئۇيغۇر ئوقۇتقۇچىلار خىتايچە دەرس بەرەلمىگەنلىكى ئۈچۈن، لاياقەتسىز ئوقۇتقۇچى ھېساپلىنىپ، ئوقۇتۇش مۇنبىرىدىن مەجبۇرى قوغلانغان. ئۇلاردىن بەزىلىرى ئۆز كەسپىگە ھىچ ئالاقىسى بولمىغان كەسپلەرگە ئالمىشىشقا، بالدۇر پەنسىيەگە چىقىشقا، ھەتتا ئىشتىن ئايرىلىشقا مەجبۇرلانغان. ئۇلارنىڭ ئورنىغا خىتاي ئوقۇتقۇچىلار سەپلەڭەن. ئەمدىلىكەتە پۇتۇن دەرسلەر خىتايچە ئوتيۇلىدىغان بولغان شاراىتتا، قېپ قالغان ئاز بىرقىسىم ئۇيغۇر ئوقۇتقۇچىلارنىڭمۇ پەيدىن-پەي ئوقۇتۇش مۇنبىرىدىن ئايرىلىشى، ئۇلارنىڭ ئورنىغا ئىچكى ئۆلكىلىردىن خىتايلار كېلىپ ئورۇنلايدىغانلىغى ئېنىق.

يەنە 50 يىلدىن كېيىن، ۋەتەندە ئۇيغۇرچە سوزلىيەلەيدىغان ئۇيغۇردىن قانچىلگى قالار؟

ماارىپتا ئىشلىتىلمەيدىغان، مەكتەپلەردە قوللۇنۇلمىغان تىلنىڭ مەۋجۇتلىغى ئۇزۇنغا بارمايدۇ. خىتاينىڭ يېقىندا ئېلان قىلغان، ئاتالمىش شىنجىاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايۇننىڭ مائارىپ تەرەققىيات پىلانىدا كورسىتىلىشچە، خىتاي يېقىن كەلگۈسىدە شەرقىي تۇركىستاندا 15 يىللىق مەجبۇرى ماارىپنى ئومۇملاشتۇرىدىكەن. بۇنىڭ 3 يىلى يەسلى، 12 يىلى تولۇقسىز ۋە تولۇق ئوترا مەكتەپ بولۇپ، 2020-يىلغىچە يەسلىگە كىرىش نىسپىتىنى 98% كە، تولۇق ئوترىدا ئوقۇش نىسپىتىنى 90 % كە يەتكۈزمەكچىكەن. (3) بۇ دىگەنلىك، ھازىر ئوقۇش يەشىغا يەتكەن ۋە بۇندىن كەيىن تۇغۇلىدىغان ئۇيغۇر پەرزەنتلەرنىڭ 90% تىن كوپى 3-4 يەشىدىن باشلاپ 15 يىل مەجبۇرى خىتايچە ئوقۇيدۇ، تەربىلىنىدۇ دىگەن سۆز!

تەسەۋۋۇر قىلىپ بېقىڭ، ئەگەر ھەممە ئىشلار خىتاي پىلان قىلغاندەك بولسا، يەنە 20 يىلدىن كەيىن، ئۇيغۇر نۇپۇسىنىڭ خېلە زور قىسمىنى تەشكىل قىلىدىغان بۇ بىر ئەۋلاد ئۇيغۇرلار چوڭ ئادەم بولۇپ جەمىيەتكە قەدەم قويۇدۇ. ئۇلار خىتايچە سۆزلەيدىغان، ئۇيغۇرچە سۆزلىيەلمەيدىغان ياكى يەرىم-ياتا سۆزلەيدىغان، ئۇيغۇرچە ئوقۇشنى ۋە يېزىشنى بىلمەيدىغان، ئۇيغۇر مەدەنىيىتىگە قىززىقمايدىغان، تامام يەڭى بىر ئەۋلات ئۇيغۇر، تەخىمۇ توغرىسى يەڭى بىر ئەۋلاد خىتايلاشقان ئۇيغۇر بولۇپ يەتىشىپ چىقىدۇ! ئۇ چاغدا كورۇدىغان ئادەم يوق -دەپ ئۇيغۇرچە تەلۋىزور قاناللىرى يەپىلىدۇ، ئۇيغۇرچە ئوقۇيالايدىغانلار ئازلاپ كەتكەنلىگى ئۈچۈن، ئۇيغۇرچە گەزىت-جورنال، كىتاپلار بىر-بىرلەپ نەشىر قىلىنىشتىن توختايدۇ.

يەنە 50 يىلدىن كەيىنچۇ؟ ھازىر ھايات ياشاۋاتقان، ئۇيگۇرچە سۆزلەيدىغان ئۇيغۇرلارنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى ئۆلۇپ تۈگەيدۇ، ھايات ياشاۋاتقانلارنىڭ مۇتلەق كوپچىلىگى ئۇيغۇرچە سوزلىيەلمەيدىغان بولۇدۇ، 100 يىلدىن كەيىنچۇ؟ …

بىپەرۋالىقمۇ ياكى چارىسىزلىكمۇ؟

1952-يىلى 21 -فەۋرال كۈنى، ئەينى چاغدا پاكىستاننىڭ بىر قىسمى بولغان شەرقىي بەڭال (ھازىرقى بېڭال دۆلىتى) نىڭ مەركىزى داكادىكى ئالى مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرى، بېڭال تىلىنىڭ ئوردۇ تىلى بىلەن باراۋەر دۆلەت تىلى سۇپىتىدە ئەتىراپ قىلىنىشىنى تەلەپ قىلىپ تىنچلىق نامايىشى ئەلىپ بارىدۇ. ساقچىلار نامايىشچىلارغا ئوق چىقىرىپ نەق مەيداندا بىرقانچە نامايىشچى ئوقۇغۇچىنى ئەتىپ ئولتۈرىدۇ. بۇ ۋەقە ئەينى ۋاقىتتا خەلقارادا ئىنتايىن چوڭ تەسىر قوزغىغان بولۇپ، شۇندىن كېيىنكى زامانلاردا ئانا تىلنى قوغداش كۈرىشىنىڭ سىمۋولى سۈپىتىدە دۇنياغا تۇنۇلۇدۇ. 1999 -يىلى ب دت پەن، مائارىپ ۋە مەدەنىيەت ئۇيۇشمىسى (UNCO) ئەشۇ ۋەقەنى، ۋەقەدە ھاياتىنى قۇربان قىلغان ئوقۇغۇچىلارنى خاتىرلەش يۈستىدىن، 21-فەۋرالنى خەلقارا «ئانا تىل» كۇنى قىلىپ بەكىتتى. «ئانا تىل» كۈنىنىڭ يەنە بىر مەقسىدى، كوپ خىل تىللارنىڭ تەڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشى، باراۋەر تېرەققىي قىلىشنى تەشەببۇس قىلىش، شۇنىڭدەك، ئوخشىمىغان تىل ۋە مەدەنىيەتلەر ئارىسىكى ئۆزارا چۈشۈنۈش، ھۆرمەت ۋە ئالاقىنى ئىلگىرى سۇرۇش ئىدى. 2000-يىلدىن باشلاپ «ئانا تىل» كۇنى دۇنيا مىقياسىدا خاتىرلىنىپ كەلمەتكەتە.

ئۇيغۇر تىلىنىڭ ۋەتىنىدىكى مەكتەپلەردە چەكلەڭەنلىكى ھەققىدىكى خەۋەر دۇنياغا مەلۇم بولغىلى ئۈچ ئاي، رەسمى ئىجرا قىلىنىشقا باشلىغىل ئاي بوپ قالدى. بۇ مۇناسىۋەت بىلەن ۋەتەن ئىچىدە خۇددى بۇندىن 65 يىل بۇرۇن داكادا يۈز بەرگەندىكىدەك بىرەر نامايىش، نارازلىق ھەركىتى يۈز بەرگىنى يوق. ئەلۋەتتە شەرقىي تۈركىستاننى خىتاي دولەت تەرورى قاپلىغان بۈگۈنكىدەك كۈندە بۇنداق بىر ئىشنى ۋەتەندىكىلەردىن كۈتۈش تازا ئادىللىق بولماسلىغى مۈمكىن. ئەمما تامامەن سۈكۈت قىلىش ۋە جىم-جىتلا قۇبۇل قىلىشمۇ ئادەمنىڭ كاللىسىدىن ئۆتمەيدۇ. ھازىر ۋەتەندە ئۇيغۇر بولۇشتىن باشقا ھىچ بىر گۇناھى بولمىغان 10 مىڭلارچە ئۇيغۇر بىگۇناھ قامىلۋاتقان ئەھۋالدا، «يەتىپ ئۆلگۈچە ئەتىپ ئۆل» دىگەندەك، ئازدۇر كۆپتۇر بىر نارازلىق، بىر قارشىلىق ئىنكاسىنى بىلدۈرۈش زۆرۈر ئىدى. ناۋادا شۇنداق بىر ئىش بولغان ۋە بۇ ئىش دۇنياغا ئاشكارا بولغان بولسا، بۇنىڭ نۆۋەتتە ئۇيغۇر تىلى ۋە ئۇيغۇرلار دۇچ كەلىۋاتقان ئېغىر ۋە خەتەرلىك ۋەزىيەتنى دۇنياغا ئاڭلىتىش ۋە خىتاينىڭ قارا نىيىتىنى پاش قىلىشتا مىسلىسىز رولى بولغان بولاتتى! ئۇندىن باشقا بۇنداق بىر نارازلىق ۋەتەندىكى ئۇيغۇرلاردىن چىقسا، بۇنىڭ تەسىرى، بىز چەتەلدىكى ئۇيغۇرلار ئۇيغۇر تىلىنىڭ چەكلىنىشىنى دۇنياغا ئاڭلىتىش ئۈچۈن قىلىۋاتقان ۋە قىلماقچى بولغان ھەرقانداق ئىشتىن 100 ھەسسە ئارتۇق بولاتتى!

تولىمۇ ئەپسۇس، 2017-يىلى 1-سەنتەبىر- يەنى خىتاي مۇستەملىكىچىلىرى، ئۇيغۇر ئانا تىلىمىزنى ئۆز ئانا ۋەتىنىمىزدە چەكلىگەن، ئۇيغۇر تىللىق مائارىپىمىز ئۈزۈل-كېسىل بەربات قىلىنغان مۇشۇسنداق بىر ئەچىنىشلىق قارا كۈن - ئادەتتىكى بىر كۈندەك، ھىچ ئىش بولمىغاندەك، جىم-جىتلا ئوتۈپ كەتتى!

ئەسلى بۇ كۈن، ئۇيغۇر تارىخىغا قان-ياش بىلەن يەزىلىدىغان بىر كۈن بولۇشى كەرەكتى! بۇ كۈن، بۈگۈن ھايات ياشاۋاتقان، ئۆزىنى ئۇيغۇرمەن دىگەن ھەر بىر ئۇيغۇرنىڭ ئۇيغۇرلۇق يۈرىكىگە، ئۇنىڭ ئۇيغۇرلۇق ۋىجدانىغا بىر قارا ھەنجەر ئۇرۇلغان كۈن ئىدى! ۋە بۇ زەربىدىن ھەر بىر ئۇيغۇر سىلكىنىپ قايتا ئويغىنىدىغان، دۇنياغا ئۇيغۇر بولۇپ قايتا كۆز ئاچىدىغان بىر كۈن بولۇشى كەرەكتى!!

ئەپسۇسكى، چەتەلدە ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ ئىنكاسىمۇ بار بىلەن يوقنىڭ ئارلىغىدا بولدى. ھازىرغىچە بۇ ھەقتە تورلاردا بىرقانچە پارچە يازما ئەلان قىلىش، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى بدت نىڭ مۇناسىۋەتلىك ئورغانلىرىغا ۋەزىيەتنى ئاڭلىتىش ۋە بۇ ھەقتە ئىمزا توپلاش ئىشلىرى قىلىندى.

8-ئۆكتەبىر كۈنى مەركىزى ئىستانبۇلدىكى ئۇيغۇر ئاكادېمىيەسى بىلەن ئامېرىكانىڭ فىلادىلفىيە شتاتىدىكى درېكسېل ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ بىرلىكەتە ئۇيۇشتۇرۇشى بىلەن «مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلار ۋە ئۇلارنىڭ مائارىپى» ناملىق ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنى ئۆتكۈزۈلدى. يىغىندا ئۇيغۇر ئانا تىلىنىڭ ۋەتەندە چەكلىنىش مەسىلسىسى ۋە ئۇيغۇر تىلىنى قانداق ساقلاپ قېلىش مەسىلىسىگە مۇناسىۋەتلىك مۇھىم تېما مۇھاكىمە قىلىندى. بەلكىم بۇ، ئۇيغۇر تىلىنىڭ چەكلەڭەنلىكىگە قارتا، يەقىنقى ئىككى ئايدىن بەرى چەتلەدە قىلىنغان مۇشۇ ساھەدىكى ئەڭ مۇھىم ۋە ئەڭ ئەھمىيەتلىك بىر پالىيەت بولسا كەرەك.

تىلىمىزنى قۇتقۇزۇپ قېلىش ئۈچۇن نىمە قىلىشىمىز كېرەك ۋە نىمە قىلالايمىز؟

نۆۋەتتە ۋەتەن ئىچىدىكى ئۇيغۇرلار بولسۇن ياكى چەتەلدىكى ئۇيغۇرلار بولسۇن، بىرەر ئىش قىلىش ئارقىلىق خىتاينى، ئۇيغۇر تىلىنى چەكلەش قارارىنى بىكار قىلىشقا مەجبۇر قىلالايدىغان بىر ئىمكانىيەتكە ئىگە ئەمەس. بدت ۋە باشقا خەلقارا ئورغانلار، ئامرەكا ياكى ياۋروپا ئىتپاقى دولەتلىرىنىڭمۇ بۇ مەسىلىدە خىتاينى ئوچۇق تەنقىت قىلىش ۋە خىتايغا «بۇ قىلمىشىڭنى توختات» دىيشىدىن ئۈمۈت كۈتكىلى بولمايدۇ.

ئەمما، بۇنىڭلىق بىلەن بەل قويىۋەتمەسلىگىمىز، ئۈمۈتسىزلەنمەسلىگىمىز، تىلىمىزدىن ۋاز كەچمەسلىگىمىز كەرەك! چۈنكى، ئۇيغۇر تىلى بىزنىڭ تىلىمىز، ئۆزىمىزنىڭ مۇققەددەس ئانا تىلى! مەيلى ۋەتەن ئىچىدىكى ياكى چەتەلدىكى ئۇيغۇرلار بولسۇن، ھەممىمىزنىڭ ئانا تىلىمىزنى ساقلاپ قەلىش ئۈچۈن بىر ئىش قىلىش مەسئۇليىتىمىز ۋە مەجبۇريىتىمىز بار.

(1) بۇنىڭ ئۈچۇن، ھەر بىر ئۇيغۇر ئالدى بىلەن ئۆزىنى بىر قەتىملىق روھى تەيارلىق باسقۇچىدىن ئۆتكۈزىشى كەرەك. بۇ دىگەنلىك، ھەر بىر ئۇيغۇر مىللى كىملىگىمىز، يەنى ئۇيغۇرلىغىمىز ئۈستىدە قايتا بىر ئويلىنىشى، ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئۇيغۇر مىللى كىملىگىنىڭ جەنى، ئۇيغۇرلارنىڭ مىللەت سۈپىتىدە مەۋجۇت بولۇپ تۇرىشىنىڭ ئالدىنقى شەرتى ئىكەنلىگىنى بىلىشى، ئۆزىدە مىللى بۇرچ، مەسۇليەت تۇيغۇسى يەتۇلدۇرۇشى كەرەك!،

مەسىلەن، ۋەتەن ئىچىدىكىلەرنى ئەيتساق، خىتاي تىلىمىزنى مائارىپ-مەكتەپلىرىمىزدە چەكلىگىنى بىلەن، ئۆيدە، كوچا-كوي، يىغىلىشلار..دا چەكلىگىنى يوق. شۇنداق بىر كۈن، يەنى خىتايلار ئانا تىلىمىزدا سۆزلەشنى ئاىلىلەردىمۇ چەكلەيدىغان- كۈن كەلىشتىن بۇرۇن، ھەر بىر ئۇيغۇر ئالىلىسى ئانا تىلىمىزنى قوغدايدىغان، ساقلاپ قالىدىغان بىر مۇستەھكەم قورغانلىق رولىنى ئوينىشى كەرەك! بۇنىڭ ئۈچۈن، ھەر بىر ئۇيغۇر ئاتا-ئانا، ئۆيدە بالىرىغا ئانا تىلدا سۆزلەشنى، ئوقۇش ۋە يېزىشنى ئۈگۈتىشنى باش تارتىپ بولماس مەسۇليىتىم ۋە مەجبۇريىتىم دەپ بىلىشى لازىم!

(2) بۇنداق بىر مەسۇليەت ۋە مەجبۇرىيەت ۋەتەن سىرتىدا ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلار ئۈچۈنمۇ ئوخشاشلا مۇھىم. بۇنىڭدىن سىرت، ۋەتەن سىرتىدا ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلار، ئۆزلىرى باشلامچى بولۇپ ئاىلىدە، پەرزەنتلىرى بىلەن، ئۇيغۇرلار يىغىلغان باشقا سورۇنلاردا باشقا ئۇيغۇرلار بىلەن چۇقۇم ئۇيغۇر تىلىدا سوزلەشنى، بىر مىللى مەسۇليەت دەپ قارىشى، ئوزلىرى تۇرىۋاتقان دولەتلەردىكى، مەلۇم ساندا ئۇيغۇرلار ياشايدىغان جايلاردا چۇقۇم بىر ئۇيغۇر ئانا تىل مەكتىۋى/سىنپى ئېچىپ، پەرزەنتلىرىنى شەنبە -يەكشەنبە ۋە دەم ئەلىش كۈنلىرىدە شۇ ئانا تىل مەكتىۋىگە ئاپىرىشى كەرەك. بۇ ئىشنى ھەربىر دۆلەتتىكى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى ئۆزىنىڭ ئەڭ مۇھىم خىزمەتلىرىنىڭ بىرى دەپ تۇنۇشى ۋە مەسۇل بولۇشى لازىم. ئۇيغۇر تەشكىلاتى بولمىغان دۆلەت ياكى جايلاردا ئۇقۇمۇشلۇق ئۇيغۇر زىيالىلىرى، جاماەت ئەرباپلىرى، چوڭلىرىمىز باش بولسا بولۇدۇ.

(3) دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ۋە باشقا مەركىزى تەشكىلاتلىرىمىز، بدت ۋە باشقا ھەرقايسى خەلقارا تەشكىلاتلار، ئورگانلارغا ئۇيغۇر تىلى ۋە ئۇيغۇرلار دۇچ كەلىۋاتقان خەتەرلىك ۋەزىيەتنى ئاڭلىتىشى، بۇ ھەقتە دوكىلاتالرنى يوللىشى، ئۇلارنى خىتاينىڭ ئانا تىلىمىزنى چەكلەش قىلمىشىنى ئەيىپلەشكە چاقىرىشى، بۇ ئورگانلاردا ئۇيغۇر تىلىنى قوغداش ھەققىدە بەزى قارارنامىلەرنىڭ ئەلىنىشىنى قولغا كەلتۇرىشى كەرەك.

(4) ھەر قايسى دۆلەتلەردىكى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى، ئۆزلىرى تۇرۇشلۇق دولەتلردىكى خىتاي ئەلچىخانا، كونسۇلخانىلىرىنىڭ ئالدىدا نارازلىق نامايىشلىرىنى ئەلىپ بەرىشى، شۇ دۆلەتلەردىكى ھۆكۈمەت، پارلامەنت ۋە مۇناسىۋەتلىك تەشكىلات-ئورگانلارغا ئەھۋالنى ئاڭلىتىشى، دوكىلاتالرنى يوللىشى، ئۇيغۇر تىلىنى قوغداپ قەلىش ھەققىدىكى مۇھاكىمە يىغىنلىرىنى ئۇيۇشتۇرۇشى، بۇ ئارقىلىق ھوكۇمەت ۋە تەشكىلاتلار ۋە ئۇيغۇرلارغا ھىسداشلىق قىلىدىغان كىشلەرنى خىتاينىڭ ئانا تىلىمىزنى چەكلەش قىلمىشىنى ئەيىپلەشكە چاقىرىشى، ئۇيغۇر تىلىنى قوغداش ھەققىدە بەزى قارارنامىلەرنىڭ ئەلىنىشىنى قولغا كەلتۇرىش ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسۈتۈشى كەرەك.

(5) چەتئەللەردە ياشاۋاتقان بارچە ۋەتەنپەرۋەر، مىللەتپەرۋەر زىيالىلىرىمىز، ئۇيغۇر مىللى كىملىگى ھەققىدە، ئانا تىلىمىزنى سۆيۈش، ئۇنى قوغداش ۋە ساقلاپ قېلىش ھەققىدە ماقالە، نۇتۇقلارنى تەيارلاپ، ئۇنى ئىجتىمايى تاراتقۇلاردا، تورلاردا، جاماەت يىغىلغان چوڭ-كىچىك سورۇنلاردا كەڭ تارقىتىشى، سۆزلەپ چۈشەندۈرۈشى، بۇ ئارقىلىق چەتئەلدى ئۇيغۇرلار ئارىسىدا، ئۇيغۇر تىلىنى قوغداش ۋە قۇتقۇزۇشنى مەركەز قىلغان بىر قەتىملىق مىللى ئويغۇنۇش ھەركىتىنى مەيدانغا كەلتۈرشى لازىم. مۈمكىن بولسا، بۇ خىل تەشۋىقاتنى ۋەتەن ئىچىگىمۇ يەتكۈزۈشنىڭ ئىمكانلىرى ئۈستىدە ئىزدىنىپ بېقىش كېرەك.

خۇلاسسە قىلىپ ئېيتقاندا، ئۇيغۇر مىللىتى بۈگۈن، ئۆز تارىخىدىكى ئەڭ قورقۇنۇچلۇق، ئەڭ ئەغىر بىر ھەتەرگە، يەنى مىللەت سۈپىتىدە يوق بولۇپ كەتىش خەۋپىگە دۇچ كەلدى! بۇنداق بىر ھەتەر بىزگە، ھىچقاچان بۈگۈنكىدەك يېقىن ۋە بۇ قەدەر كۈچلۈك بوپ باققان ئەمەس.

ئانا تىلىمىزنى ساقلاپ قەلىش، مىللىتىمىزنىڭ بۇ ھەتەردىن قۇتۇلۇپ قېلىش ياكى قالالماسلىقنىڭ ئاچقۇچى. شۇنداق ئىكەن، قەتئى ۋاز كەچمەسلىك، جىددى ھەركەتكە ئۆتۈش ۋە قولىمىزدىن كەلىشىچە بىر ئىش قىلىش ياكى ئۇنىڭ ئەكسچە ۋاز كەچىش، پەرۋاسىزلىق ۋە ھىچ ئىش قىلماي تۇرىۋېلىش - ھەر بىر ئۇيغۇرنىڭ ئۇيغۇرلۇق ۋىجدانىنى سىنايدىغان بىر ئىمتىھاندۇر، ھالاس!

ئىزاھلار: (1) «ئۇيغۇرلارنى باشتۇرۇش ۋە يوقۇتۇشقا ئاىت ئىچكى ھۆججەتلەر»

(2) http://www.meripet.com/Sohbet1/Erkinc6_QoshTil2.htm
http://www.meripet.com/Sohbet1/Erkinb2.htm)
(3) http://www.rfa.org/uyghur/qisqa_xewer/uyghurda-15yilliq-maarip-
10072017233949.html

2017-يىل، 25-ئوكتەبىر

Unregistered
18-11-17, 08:03
Yaxshi yezipsiz, qolingiz det körmisun!
Dimisimu Ana til milletning jeni. Uni qoghdash, qutquzup qelish her birimizning mejburyiti we mesulyiti!