PDA

View Full Version : Azapliq Yurek Awazidin Parce



Unregistered
27-09-06, 02:47
Millitimiz Uyghur, Wetinimiz Uyghuristan!

Qeyim Yasin

Bu “Azapliq Yurek Awazi” namiliq maqalidiki barliq mehset xehsi idiyige hizmet qilixtin sahlinip, putunley saghlam islam eqidisini kozde tutimiz.
Bizning millitimizning nami “Uyghur” bolghanlighi ucun, tarihta wetinimizning namimu millitimizning namini yoqatmay, belki uni gewdilendurup “Uyghuristan”, “Mulkil Uyghuriye”, “Uyghur Doliti”, “Uyghur Haqanlighi”, “Se’idiye Uyghur Doliti”, “Idiqut Uyghur Doliti”, “Qarahanilar Uyghur Doliti”, dep atilip tarihlirimizda millitimizning Uyghur digen xanliq namini ocmes mex’el qilip yandurup kelgen idi.
5-8 esirgice dilitimizning nami “Kokturuk Impiraturlighi” dep ataldi. Bu nam bu dewirde, barliq turk helqlirining ortaq milly nami bolup, bu “Turk Haqanlighi” turk milletler birlexken ortaq dolet bolghan idi.
745-840 yilghice qara balasaghunni merkez qilghan “Uyghur Haqanlighi” we 870-1225 yilghice hokum surgen Gensu “Uyghur Doliti” we baxqilar oz dolitini, oz millitining nami blen ataxni untup qalmighan!
850-1275 yilghice Ordubaliqni (Jimisar) payteht qilghan hem Qumul, Urumqi, Turpan, Qaraxeher, Kucar, Aqsularni oz icige “Ediqut Uyghur Doliti” bolghan idi. Cinggizghanning ikkinci oghli Caghatay 1227-1369 yilliri wetinimizni “Caghatay Hanlighi” digen nam bilen atighan bolup, Emir Tomur Caghataygha hatime bergendin keyin, wetinimizning namini “Uyghuristan” dep atighan.
1514-yiligha kelgende, “Se’idiye Uyghur Doliti” (Se’idihan) Yekenni merkez qilip, Ertix deryasi, Yettesu, Qexqer, Hoten, Turpan, Perghane, Kexmirgice bolgha jaylarni oz icige alghan idi. “Se’idiye Uyghur Doliti” 1675-yilghice hokum surup, Appar Hoja arqiliq “Jungghar Mongghul Halighi” gha otkuzup berildi.
1863-yili Perghaniliq Ozbek Yaqubbag, buzruktore, Qexqerni merkez qilip Hotan, Yeken, Kuca, Aqsu, Turpan, Urumqi, Altay, Coceklerni oz astigha aldi. U caghda, wetinimizning nami “Yette Xeher Hanlighi” dep atalghan idi. U 1877-yilghice hokum surdi.
909-yili Buharani ixhal qilghan Qarahanilar Uyghur xahliri idi. Oghuzhanmu “Men Uyghurning haqanimen.” digen.
Gerce dolitimiz tarih xara’itlirigha qarap her hil atalghan bolsimu, uning Uyghur doliti ikenligi hem Uyghur digen nam hemme waqit kapaletlik qilip turginini korup alalaymiz. Dimek biz xu nam bilen helqimizni dunyagha tonutup kelgen iduq!
Bizning ejdatlirimiz Oghuzhan, Muqan Qaghan, Qutluq Bilge Qaghan, Sutuq Bughrahanlar cicilip yurgen Turk qewmilirini birlexturup, dunyada mexhur doletlerni qurghan bolup, u keng ziminning merkizige jaylaxqan memlikitimiz qedimdin tartip helqige te’elluq bolghan muqeddes ana makanimiz bolghan idi.
Bu bipayan ziminlarda hokum surup kelgen buyuk “Oghuz Impiratoriyisi”, buyuk “Kok Turk Impiratoriyisi”, “Uyghur Orhon Qaghanlighi”, “Uyghur Ediqutliri”, “Yawropa Hun Impiratorlighi”, “Aq Hun Impiratorlighi”, “Uyghur Qarahanilar Doliti”, “Saljuqlar Sultanlighi”, “Harazim Xahliri Doliti” qatarliq qudretlik Uyghur doletlirini qurup, tarihta ocmes xanliq izlarni qaldurup ketken idi. Bularning hemmisi Uyghur doletliri bolghanlighigha ocuq delil dep qaraymiz.
1877-yili Manju Hitayning ikkinji qetimliq ixhaliyitidin keyin, 1884-yili 11-ayning 18-kuni Manju Hitay armiyisining qimandani Zozungtang wetinimizning namini ozgertip “Xinjiang” digen nam mejburi tengildi.1933-yili 11-ayning 12-kuni Sabit Damollam rehberligi arqiliq Qexqerde kop milletlerdin terkip tapqan her hil millet qoxunlirini birlexturup, xu tarihi xara’itqa muwapiqlaxturup, xu milletlerge kapaletlik qilidighan “Xerqi Turkistan Islam Jumhuryiti” ni qurghan bolsimu, u uzun waqit hokum surelmidi. 3 ay yaxigha bu doletni, 1934-yili qixta tajawuzci, yawuz Sitalin qoralliq turde tanka, ayrupilanlar bilen yoqqa ciqirip, Xingxisei ni tehtke olturghuzdi. Mana bu paji’elik tarihmu, untulmas bolghan ders, sawaqlarning biridin ibarettur.
9-12 esirlerde ottura asiyada qurulghan “Qaraghanilar Uyghur Doliti” hem turki tilliq doletler yenila birlaxken ortaq dolet bolghanlighi ucun “Turkistan” dep ortaq milletler hoquq menpetini kozde tutup atalghan idi. Bu dolet uzun hokum surmey 1048-yili ikkige bolunup ketip, gheriptikisi “Gherbi Turkistan”, xeriqtikisi “Xerqi Turkistan” dep atilatti. “Xerqi Turkistan” bolsa wetinimizning jenubi qismini oz icige alghan bolup, ximali teripi “Ediqut Uyghur Doliti” ning teweligige qaraytti. 1936-yiligha kelgende jahangir Sitalin “Gherbi Turkistan” ni heterlik dep sanap, bexke bolup taxlidi. Xuning bilen “Xerqi Turkistan” digen nam ozining namini atap mewjut bolup turuxqa asasini yoqutup qoyghan idi.
1944-1946 yilliri qurulghan “Xerqi Turkistan Jumhuryiti” hem jahangir Sitalinning suyiqesti bilen baxlinip, netijisimu Sitalinning gherezlik niyitini emelge axurux bilen ataqlaxqanlighi, tarihimizda pajiyelik daghlarni qaldurup qoydi. Biz yene aldanduq!
Hazir bolsa “Gherbi Turkistan” bex musteqilliq dolet bolup dunyagha tonuldi. 1944-1946 yilliridiki “Xerqi Turkistan” rehberliri, herbi qomandanlar, milli armiye putunler turk tilliq hem wetendax milletlerdin terkip tapqanlighi ucun, u nam elbette “Xerqi Turkistan” dep ataxqa mejburiyet hesaplanghan idi. U nam del xu mezgildiki xarayit telipige layiq hem maslaxqan adil nam bolghan idi. Baxqice atax esla mumkin emes idi. Bizning hazirqi zaman weziyet, xarayit, istiqbal teliwi mutleq u zaman xarayit telibige qet’i ohximaydu.
Korup turiwatimiz, bu ikki qetimliq qisqa muddet icide pajiyelik aqiwetler bilen yoqqa ciqirilghan tarihimizdin baxqa, uzun muddet hokum surup dunyagha tonulghan tarihlirimizghimu diqqet etibar qiliximiz ehmiyetlik bolsa kirek. “Xerqi Turkistan” digen nam jughrapiyelik atalghu bolup, kop milletning ortaq dolity bolghanlighi ucun hec qacan, hec yerde bir elge yaki bir milletning namigha kapaletlik qilalmighanlighini roxen korup turuptimiz. Biz hazir “Xerqi Turkistan” ni eslige kelturux mehsiti bilen kurex qiliwatimiz. Undaq bolghandikin xu milletler bilen bir-birmizge hemkarlixip, texkilatlirimiznimu xular bilen birlixip qurup herket qiliximiz kirek idi. Epsuski bu adil mehsetni emelge axurux ucun, kopligen tosalghuluq, qarxiliqlargha ducar boliwatimiz.
Biz ular muhtaj bolmighan ikkinji doletni oz ziminimda ortaq qilip qurup Bergen bolsaq intayin yahxi bolatti. Biraq ular buningghimu hec qoxulmidi hem qollaxnimu halimidi. Beximizgha eghir kunler kelgende, biz ularni dindax, qerindax, wetendax hem wapadar “Xerqi Turkistan Wekilliri” dep sanap, ularning himayisige ozimizni attuq. Epsuski hic sada ciqmidi. Mundaq beximizgha kun cixkende, ozining kim ikenligini korsitip qoydi. Ozining wetendax qerindixigha qerindaxliq mihrini izhar qilixning ornigha, hitayning jadisining astigha oz qoli bilen besip tutup berdi. Buning bilen bizning adil hem sadda bolghan niyet-ixencimizni ahlap ciqalmidi. Ixengen teghimizda kiyik yatmidi. Balayi-qaza qerindaxdin keldi. Tarihlarni untup qelip, olgenning ustige tepti. Ta hazirghice biguna, panasiz qalghan qerindixini tutqun qilip, turmilerge taxlap hitayning hormet-sazawirige ige bolmaqta! Xuning bilen uning aldida yahxicaq sanilip kelmekte. Bizning gunayimiz ortaq milletlik “Xerqi Turkistan” ni oz eslige kelturux ucun, ular bilen birlixip kurex qilix bolghan idi. Bolmisa biz ularning dolet qanuni hem tuzum intizamlirigha hilapliq qilmiduq, qarxi turmiduq. Ejeba ortaq duxminimiz hitaygha qarxi turghinimiz ucunla bizni jazalidi, yeklidi, cetke qaqti. Meyli xundaq bolsimu, biz ozimizning adil hem sadda bolghan hislitimiz bilen ulardin umudimizni uzmey, ular ucun yene bir dolet bolghan ortaq “Xerqi Turkistan” ni birlixip qurup berimiz dep cingqilip derdini yiterlik tartiwatimiz. Qizziq bir ix. Nime ucun? Oylap baqaylicu. Bu wetendax qerindaxlirimiz bizning qirilip, azap cekiwatqinimizni korup turup, birer qetim bolsimu ozining helq-aradiki hoquqidin paydilinip, ahu-zarimizni helq-ara sehnisige yetkuzup qoymidi. Mana bularning hemmisi “Xerqi Turkistan” liq qerindaxlardin keliwatqan wapa. Zadi nime ucun? Biz ularni (Turkiye) ni her dayim bax-panayimiz, qerindiximiz dep sanap keliwatimizghu?! Xundaq bolsimu biz ulardin renjip ketmeymiz. Toghra cuxunuxke intilip baqimiz. Hemmimizge melumki, Qazaghistanda necce-onlighan Uyghur mektepliri, tiyatir we baxqa en-eniwi pa’aliyetlirimizge yol qoyulghan. Bu emili pakit quruq cirayliq soz emes. Nime ucundur Turkiyede birmu Uyghur mektibining yoqlighi ademni qattiq oylandurup, heyran qalduridu. Yaki bunimu hitayning besim tesiri diyixke bolamdu? Bu yerde Turkler Uyghurlarni yat kormeydu, bir tuqqan koridu digen cirayliq sozler emelyetke uyghun bolmay qaldi emesmu? Biz bu yerde qerindaxliq rixtimizni yoqatmay, yenila keng qosaqliq qilimiz. Xu seweptin qerindaxlirimiz pana izdep, yat hem yiraq kapir doletlerge qangqip sersan bolup ciqip ketixke mejbur boldi. Ular kapir bolmisimu dolet qanuni boyice insan hoquqini qoghdap panaliq berip rehimdilliq qildi. Bular atilixta kapir atalsimu mihribanliq, adilliqqa kelgende musulmanlargha has hisletlerge ige iken. Biz atilixta musulman, emiliy herkitimiz bolsa kapirlargha has ikenligi emilyetke aylinip qaldi.
(dawami bar)