PDA

View Full Version : Uyghur Tilini Qutquzush Üchün Némelerni Qilalishimiz Mumkin?



Elbilgin
24-10-17, 22:45
Uyghur Tilini Qutquzush Üchün Némelerni Qilalishimiz Mumkin?

Shungqar Tékin

Uyghur til we yéziqi her millet öz til-yéziqini erkin qollinish imkaniyiti eng zor bolghan bügünki künde ochuq- ashkara cheklinish haligha kélip qaldi. Uyghur tili tarixta héchqachan bügünkidek xeterge duch kelgen emes déyishke bolidu. Xitay hökümitining Uyghur tilini yoqutush üchün qiliwatqanliri 100 yillar burun dunyadiki bashqa mustemlikichiler qilip bolghan we bügünki künde xata ikenliki étirap qilin’ghan bir medeniyet qirghinchiliqi. Eger biz Uyghur tiligha qiliniwatqan bu buzghunchiliqqa qarita yéterlik teyyarliq körüp , istratégiyelik ishpilanlar bilen qarshi turidighan bolsaq ziyanni köp azaytqili we shundaqla Xitayning Uyghur tilini yoqutush pilanini yoqqa chiqarghili bolidu. Weten sirtidiki Uyghurlarning Uyghur tilini saqlap qélish we Xitayning tilimizgha qiliwatqan buzghunchiliqlirining aldini élish üchün qilidighan barliq ishlirini kéyinki waqitlarda wetinimizde Uyghur tilining qayta güllinishidiki küchlük asas bolup qalidu.

Uyghur tili millitimizning rohi

Uyghur tilida oqughan qérindashlirimiz Daudet( Alphonse Daudet)’ning Eng Axirqi Ders dégen hékayisini bilidu. Bu hékaye Uyghur til-edebiyat derslikining toluq ottura qismida bar idi. Bu hékayini oqughan adem hékayide teswirlen’gen ashu qismetning bir künlerde xelqimizning béshighimu kélishidin ednishe qilmay qalmaytti. Hékayide Natsistlar Gérmaniyisi bésiwalghan Fransiyening Alsace Lorraine ölkisidiki kichikkiche bir mektepte bolghan weqelik bayan qilinidu. Franz kepsiz bir oqughuchi bolup, ana til dersini peqet yaxshi körmeytti. Ders uninggha shunche éghir we zérikishlik idi. Emma Fransozche ularning mektiwide resmi cheklen’gende oqutquchisi ötken eng axirqi bir sa´etlik ders uninggha shu qeder tesir qilghan. U Fransozchining u qeder güzel we yéqimliq til ikenlikini tunji qétim chongqur hés qilidu we burunraq bilmigenlikidin ökünidu. Köpligen Uyghur bilim igiliri bu künning hamini bizgimu kélidighanliqini biletti. Demisimu 2000.yillardin bashlan’ghan Xitayning bu istiragéyisi mana bügün ochuq- ashkare halda otturigha chiqti.

Amerika maaripchisi we pisxilogi Jonathan Kozol özining Nesil Qurutidighan Ma’arip (Education for Extinction) dégen esiride 19.esirdiki Amerika hökümitining qandaq qilip Indian ösmürlirini yataqliq mekteplerde oqutush bahanisi bilen yurtidin we medeniyet muhitidin ayrip En’gliz tili muhitida terbiyligenliki, shundaqla qandaq qilip Indianlarning neslini qurutqanliqini pakitlar bilen söküp bergen. Kozol’ning kitabida bayan qilin’ghan paji’eler bügünki künde Uyghurlarning hayatida tekrarlanmaqta.

Bir til qandaqtur noqul haldiki alaqilishish qorali bolupla qalmastin u bir milletning we bir ademning rohi bilen, ang- tepekkuri bilen, til bilen ipadilep berish tes bolghan hésiyatlar bilen baghlan’ghan bolidu. Eger til unutulsa ademning bir milletke xas bolghan rohi bilen shu ademning tepekkuri arisidiki rishte üzülüp kétidu we yiltiz kömülüp kétidu. Uyghur tilining ichide Uyghur millitining tarixi we rohi bar. Uyghur tili qandaqtur nurghun sözlükler we özgiche grammatikiliq qa’idilerning gewdisi bolmastin belki Uyghur meniwiyitining maddi dunyada ipadilinish shekli,Uyghur mediniyitini Uyghurlarning rohi dunyasidin maddi dunyagha toshuydighan bir qatnash wastisi. Uyghur tili yiraq qedimdiki ejdadlirimizning rohi we idiyisi, biz yashighan tupraqlar we béshimizdin kechürgen qismetlerdin hasil bolghan rohi haletler , wujudimizdiki küch -quwwet we eqil-parasetlening bir yighindisidin ibarettur.


Uyghur tili shu qeder güzel bir til

Men 2007. yilliri Amerika’da oquwatqan waqtimda etrapimida Uyghur yoq déyerlik bolghachqa Uyghurche sözlesh imkaniyiti yoq idi, peqet dilimda, kallamda toxtimay Uyghurche oy bolatti. Xiyalimda nurghun adem bilen Uyghurche sözlishettim. Bir küni komputer qira’etxanisida bir wetendash tonushum bilen uchriship qaldim we qizghin parangliship kettuq. Nérida olturghan bireylen bir chaghda salam qilip yénimizgha keldi we manga “ siler Fransozche sözlishiwatamsiler” dédi qiziqip. Bundaq ehwal kéyinmu boldi. Yiraqtin kelgen bir dostum bilen üsterbazardin chiqip mashinimizgha qarap kétiwatattuq, bir qara tenlik yigit kélip ehwallashti we “siler Holland(Dutch) tilida sözlishiwatisiler, shundaqmu ?” dep soridi. Fransozchining dunyada güzel til dégen dangqi bar, Holland tilinimu kishiler bek chirayliq til déyishidiken. Uyghur tili biz oylighandinmu güzel anglinidighan til bolup, özimizgila emes bashqilarghimu shundaq chirayliq anglinidiken. Mektep püttürüshtin awal désirtatsiye üchün birqisim Uyghur oqughuchilar bilen körüshme qilidighan chaghda, mektepning munasiwetlik organliri körüshme su’allirining En’glizche we Uyghurche nusxilirini tapshurushni telep qildi. Shu chaghda men Uyghurche su’allarni Uyghur Latin Yéziqi bilen teyyarlap tapshurghan idim. Ashu bahalashqa mes’ul organning dériktori Uyghurche xetlerni körüp Uyghur tilini bilmisimu Uyghur tilining ajayip bir güzel til ikenlikini hés qilghanliqini sözlep ketken idi.


Uyghur tilida ipadiligili bolmaydighan söz yoq

Hazir dunyadiki 7 milyard nopus peqet 6000’din artuq til bilen sözlishidu.Dunya nopusining 95%’i sözlishidighan tillarning sani 100 etrapida bolup, Uyghur tili mushu tizimlikte 50’ning ichige kiridu( eng azda 20 milyon Uyghur bar déyilse). Qalghan 5% adem sözlishidighan 5900’din artuq tilning üchtin ikkisi kéler esirgiche yoqulup kétidu dep qaralmaqta. Uyghur tili hazirqi dunyadiki eng mukemmel tillarning biri bolup 2000 yildin artuq yéziq tarixi dawamida tereqqi qilip ta bügün’giche saqlinip kelgen. Hazirqi zamandiki tillarning ichide bezi tillarda sözlishidighanlarning sani 100 milyondin ashsimu, bu tillarning ya fonitékiliq ya léksikiliq cheklimilikliri dunyawi tereqqiyatlarda ajizliqini namayen qilip kéliwatidu. Uyghur tili meyli qaysi jehetlerdin bolsun bundaq ajizliqlardin xali bolup, tilning qolayliqliqi we ipadilesh iqtidari jehetlerde herqandaq dunyawi tillar bilen riqabetlisheleydu. Bu bayanlar peqet hésiyatqa tayinip éytilghan söz bolmastin Uyghur tilini yaxshi bilidighan nurghun mutexesislerning ortaq qarishidur. Bashqa tillargha esli uslubi bilen terjime qilish mumkin emes dep qaralghan Xitay kilassik eserliridin Qizil Rawaqtiki Chüsh qatarliq eserlerning Uyghur tiligha yüksek nepislikte terjime qilinishi Uyghur tilining Xitay tilidin kem emes belki artuqliqini körsitip turuptu. Xitay tilida bashqa tillardin kirgen sözler az emes, peqet ahang we yeziq jehettin perq etmek tes. Xitay tiligha qobul qilin’ghan club ( 俱乐部), romantic ( 浪漫), Typhoon (台风)dégendek sözler Xitayche körünsimu emma Yawrupa tilliridin kirgen. Xitay bügunki kündimu Xitay tilini En’glizchining istilasidin qoghdash üchün pütün küchi bilen tirishmaqta. Eger Uyghur tili Xitay tili ige bolghan barche imkaniyetlerge ige bolghan bolsa Xitay tilidin köp üstün bir til bolushida shek yoq idi. Uyghur tili bir alaqilish qoralidin köp üstün bolghan, Uyghurlarning rohi we qéni bilen birikip ketken bir medeniyet we tepekkur shekli. Uyghur tilida ipadilep bergili bolmaydighan héch mezmun we söz yoq.

Ana til shuning üchün muhimki:

1.Til bir milletning ijtima’i qurulmisi üchün bek muhim bolghan bir parche, chünki bir milletning kishiliri ortaq til arqiliq alaqilishidu we özlirini shu bir millet süpitide ipade qilidu. Eger til yoqalsa kelgüsi ewlatlar özlirining mediniyitini toluq chüshünidighan intayin muhim bir parchini yoqatqan bolidu. Bu amil tilni mediniyet miraslirining ichide eng asan hujumgha uchraydighan terepke aylan’durghan. Shunga bir milletning tili öz mediniyiti saqlap qélishta küchlük asas bolupla qalmastin, bir medeniyetning yoqulushidiki eng ajiz halqigha aylan’ghan. Bir mediniyetni yoqutushni közligenler eng awal mushu ajiz nuqtigha hujum qilidu.

2. Til yoqalghanda shu tilda sözleshküchi milletning medinyet bilimliri we uni bilishtiki ang dawam qilalmaydu, chünki uni yetküzidighan oqutush, örp -adet, en’ene we bashqa miras qalidighan bilimler ana tilda kéyinkilerge yetküzülüshtin toxtaydu.

3. Bir til yoqulidiken insanlar arisidin bir tepekkür, ilim dunyasidin bir bilim menbesi yoqulidu. Tilshunasliqtiki, tarixtiki, antropoligiyediki , pisxilogiydiki bir özgichilik we bayliq yoqalghan bolidu. Uyghur tili bir qebilining yaki kichik qewmning tili emes belki insaniyet medeniyitige chongqur iz qaldurghan bir büyük milletning tili.

4. Tillar insaniyet jem’iyitining tereqqiyati we özgirishi dawamida mewjut bolup, yüksilip keldi. Bir milletning tili uning pütün tarixi bilen baghlan’ghan bolidu. Uyghur dégen bir sözning özila bizning tariximizni eng qedimki chaghlarghiche bashlap baridu.

5. Til éniqki bir millet üchün bolmisa bolmaydighan qoral. Millet til wastisi bilen özining siyasi, ijtima’i medeni, we iqtisadi hayatini ilgiri süridu.Bir milletning uyushishi tilning qurditi bilen emelge ashidu.

6. Bir til peqet bir top üchün idiye ipadileshtiki, özara chüshünüshtiki, qimmet qarashlirini almashturushtiki waste bolupla qalmastin belki ijtima’i kimlikini namayen qilishtiki asasi belgisi hésaplinidu.

7. Anining tili bala qelbige xuddi ana süti bilen singgendek , ademning bala chéghida yaxshi körgen we sözligen tili uning rohigha singidu. Bir til arqiliq singgen mihri-muhabbet we yéqinliq bir milletnining ademlirni baghlap turidighan rishte .Til arqiliq milletning ademliri bir birini tonuydu, özlirining bir qan’gha tewe ikenlikni bilidu. Biz Uyghurlar til arqiliq bir birimizge baghlinip turimiz. Bu qimmetlik omumi hésiyat biz yoqatsaq qet’i bolmaydighan nerse.

8. Til mediniyet tuqqanchiliqi hésiyatini tutup turushtiki muhim amil.
Eger chet’elde netije qazan’ghan birerlenning Uyghur ikenliniki bilginimizde , shu shexsning biz bilen bir tilda sözleydighan ademlikini bilginimizde bunigdin xoshalliq we pexir hés qilimiz. Eger Uyghur tili arqiliq yaxshi oqup chiqqan we bu tildiki bilimi arqiliq yaxshi xizmetke érishkenler bolghinida , Uyghur tilida sözleshküchi pütün ademning ijtima’i kimlikini ipadilishi üchünmu shunche yaxshi bolidu.

9. Bizning tilimiz bizning kim ikenlikimizning bir qismidur. Bizning tilimiz bizge biz bilen oxshash tilda sözlishidighanlargha bolghan küchlük tewelik tuyghusi berse, biz bilen oxshimaydighan tilda sözlishidighanlargha qarita küchlük perq tuyghusi béridu. Eger birsi tilimizgha hujum qilsa, tilimizni kemsitse biz pütün millet hujumgha uchrighandek we kemsitilgendek tuyghuda bolimiz. Bir tilni chetke qaqqanliq ashu tilda sözlishidighanlarni chekte qaqqanliq bolidu. Tilimizgha bolghan hörmetsizlik bizge qilin’ghan hörmetsizlik bolidu.

10 Til kimlikni ipadileshtiki eng muhim amil we milletning kimlikini saqlashtiki achquch. Bolupmu Uyghurlardek chetke qéqiliwatqan we kimliki tehditke uchrawatqan bir millet üchün til Uyghurlarni bashqa kimliklerdin bolupmu Xitay doliti kimlikidin ayriydighan eng zor oxshimasliqning biridur. Tilimiz bizni Xitaydin we Xitay döliti ichidiki bashqilardin perqledurup saqlap turidu. Til bir milletning medeniyitidiki eng gewdilik bir terep. Eger til yoqilidiken, shu milletning mediniyitining asasi qismi yoqilidu. Bir milletning mediniyitini saqlap qélish üchün shu millet sözlishidighan tilni saqlap qélish kérek.

Biz qilishqa zörür bolghan we qilalaydighan ishlar

1. Kitap we Neshriyatchiliq
Kitap chiqirish we tarqitish bir tilni saqlap qélishning eng ünümlük yolliridin biri. Hazir bu sahede allaqachan bir qisim ishlar bashlinip boldi. Kitap chiqirish ishini nahayiti yüksek bir sewiyege kötürelisek üning ünümi we kelgüsi ewlatlargha yetküzidighan paydisi bek zor bolidu. Tedbiryay Neshriyati’ning Uyghur jem’iyitide burun we kéyin bésilghan kitaplarni qayta bésishi we Erkin Sidiq qatarliq mutexesislerning kitaplirini qeghez we éléktronluq shekillerde bésip tarqitishi bu jehettiki bir ülge.
Unidn bashqa derslik tüzüsh ishini keng kölemlik we yuquri sewiyede janlandurush kérek. Wetende burun tüzülgen nurghun derslik kitaplarning hazirmu paydilinish qimmiti bek yuquri. Ashu kitaplarni retlesh we qayta neshir qilish ishi élip bérilishi kérek.
Weten sirtida yéngidin tüzülgen élipbe derslikliri peqet bir bashlinish.
2. Lughet tüzüsh
Chong tiptiki lughetlerni tüzüsh we qollanma kitaplarni tüzüsh ishi Uyghur tilida choqum qilishqa tégishlik zörür bir ish. Wetende neshir qilin’ghan we hazir bolghan imkaniyetler asasida Uyghur tilining zor hejimlik lughitini tüzüp chiqish bekmu zörür. Shu asasta Uyghurche -Englizche qosh yönülüshlük lughetlerni yuquri sewiyege kötürüsh mumkin. Bu bir uzun mezgillik pilan bolsimu uning asasi qismini pilan boyiche ishqa kirishtürüshke bolidu. Undin bashqa türlük qollanma kitaplar, mexsus lughetler, menidash sözler we qarmu qarshi sözler lughetlirini zor küch bilen hujudqa keltürüsh kérek. Balilar üchün reng we haywanatlar lughiti, tibbi pen lughetliri, pelsepe lughiti, komputer lughiti qatarliqlarning tüzülishi éniqki nurghun ilgirlesh peyda qilidu. Wetende ilgiri tüzülgen lughetler gerche bezi cheklimiliklerge ige bolsimu yenila yéngisini tüzüsh üchün zörür matériyal bolalaydu.
3. Terjime
Kitap we bashqa zörür matériyallarni terjime qilish Uyghur tilini saqlap qélishtiki muhim usullarning biri. Terjime kitap we yazmilarni terjime qilish, kino- filim we ün- sin matériyallirini terjime qilish, sélishturma lughet we atalghularni békitish, komputér ilmige munasiwetlik türlük atalghu we yumshaq détallarni Uyghurchilashturush qatarliqlarni öz ichige alidu. Eger ösmür balilar eng qiziqidighan we bügünki künde keng tarqalghan bezi kartunlar we oyunlar Uyghurchilashturulsa uning ünümi sübhisiz yuquri bolidu. Bu jehette ehmiyetlik ish qiliwatqan qérindashlirimiz bar. Ularni qollash we bu ishlarni kéngeytish kérek. Bügünki künde ilim dunyasidiki nurghun yéngiliqlar terjime wastisi bilen xelqimizge yétip baridu. Terjime arqiliq tilning ijadchanliq quwwitini östürüsh bekmu zörür, chünki nurghun yéngi atalghularni Uyghurchida qandaq élish bizdin köp ijadchanliq we tepekkür telep qilidu. Uyghur Kompyuter Ilmi Jem’iyiti we heweskarlarning töhpisi bilen kompyuter yumshaq détallirini Uyghurchilashturidighan bezi emgekler barliqqa keldi. Buni choqum zor küch bilen dawamlashturush kérek. Kompyuter programmaliri arqiliq Uyghur tilini saqlap qélish we tereqqi qildurushning istiqbali bek zor.

4. Uyghur tili ögitish
Uyghur tilini ünümlük saqlap qélish üchün Uyghur tilini qandaq ögitish heqqide dawamliq izdinishke toghra kélidu. Weten ichidiki Uyghur tili ögitish Xitaylarni asas qilghan bolup, belgilik tejribilerge ige. Weten sirtidiki Uyghurche ögitish téxi nahayiti ajiz halette. Harvard we Indiana Uniwérstétlirini öz ichige alghan birqanche mekteptila Uyghurche ders tesis qilin’ghan. Ünümlük oqutush matériyalliri tüzüsh we Uyghur tili oqutushini asanlashturush nöwette qilidighan ishlarning biri. Bir millet öz tilini bashqilargha ögitish yoli bilen tilning tesirini kéngeytidu. Eger Uyghur tiligha qiziqidighan we Uyghurche öginidighanlarning sani köpeyse Uyghur tilining saqlinip qélishi üchün paydiliq bolidu. Uyghur tili üchün Rosetta Stone’gha oxshash oqutush programmilirini meydan’gha keltürüsh kérek.

5. Uyghurche torbéketlerni köpeytish
Wetendiki Uyghurche torbéketler Uyghurlarning medeni hayatida zor rol uynap kelgen we Uyghurlanring idiologiye tereqqiyatida muhim orun igeligen idi. 5.Iyul qirghinchiliqidin kéyin omumiyüzlük weyran qilin’ghan Uyghur torchiliqi qisqa mezgillik eslige kélishtin kéyin qayta weyran qilindi. Tor dunyasining Uyghurlar üchün pütünley qamal qilinishi Xitayning bu wastidin qanchilik qorqidighanliqini we torbéketlerning bizning pikir alaqe we teshkillinishimiz üchün qanchilik zörüz ikenlikini hés qilduridu.
6. Barliq wastiler bilen til dawasi qilish
Barliq qanuni yollar we kishilik hoquq organlirining wastisi bilen Uyghur tilining cheklinishini xelqara sehnide téximu köp teshwiq qilish we bu arqiliq Xitaygha bésim ishlitish kérek. 2000. yillarning béshida Ürümchidiki bezi ottura mektepler jiddi halda kütüpxanilirigha Uyghurche kitap toshquzush we toluqlash élip barghan. Sewebi Birleshken Milletler’din Uyghurlarning öz ana tilini qollinish hoququni tekshürgili bir gurup kelmekchi iken. Gerche bügünki Xitay bu jehettin teximu yolsiz bolsimu , yolluq erz shikayetler xelqara jem’iyette Xitaygha yenila bésim bolidu we heqqani dawalirimizni tonutushta chong roli bolidu.
7. Uyghur tili üchün bir organ berpa qilish
Hazirghiche Uyghur tilini qoghdash we tereqqi qildurush üchün xalis emgekler we bu jehette bezi teshkillinishler bolghan bolsimu yenila küchlük bir Uyghur tili orgini qurup Uyghur tilini qoghdash pilanliri we tekliplirini emelge ashuridighan herketni meydan’gha keltürüsh kérek. Uyghur tiligha pishshiq mutexesisler, ijadkarlar we til we terjimide yaxshi bolghan ademlirimizdin bir qoshun teshkillesh arqiliq Uyghur tilidiki bezi mesililerni muzakire qilishqa we til mulazimiti arqiliq iqtisadi ünüm yaritishqa bolidu.
8. Uyghur tilini a’ililerde omumlashturush
Uyghur a’ililerde “ bala talagha chiqsa shu yerdiki chet’el tilida sözlesh, öyge kirse Uyghurche sözlesh”ni saqlap qélish we dawamlashturush kérek. Eger ata ana öz tilini yaxshi bilse tebi’iki balilar uni dawamlashturidu. Chet’ellerde yashawétipmu öz ana tilini nechche ewlatqiche yoqatmaydighan milletlerning ülgisi bolghan Türklerde ene shu en’ene izchil dawam qilghan. Türk qérindashlirimizning öyde Türkche , talada chet’elche sözlishish yolini biz qollansaq elwette bolidu.
9. Uyghurlarning öz-ara ijtima’i alaqisini kücheytish
Wetendiki Uyghur hayatida toy- tökün, méhmandarchiliq Uyghur ijtima’i hayatining muhim bir qismi we millilikni saqlap qélishtiki bir tüzülmige aylan’ghan. Weten sirtidiki Uyghurlarmu bir qisim jaylarda shundaq shekilde ijtima’i hayatini dawam qiliwatidu. Mumkinqeder toy - tökün, yighilish, türlük medeniyet we köngül échish pa’aliyetlirini dawam qilish we balilarni qiziqturush kérek. Oyun we köngül échish yollirini bilen balilarni Uyghurche alaqide bolushqa yéteklesh ünümlük yoldur.

10.Qérindash tillar arisidiki alaqini kücheytish we til qoghdash heriketlirige qatnishish
Chet’ellerde yashawatqan Türkler we Özbekler bilen bezi pa’aliyetlerni bille ötküzidighan haletni kéngeytish we bu qérindashlirimiz bilen alaqide Uyghur tilini we Türk tilini( Uyghurchilashqan Türkchini) ishlitishni dawam qilishmu tilimizni saqlap qélishta we qérindashlirimizning tilimizni este saqlishida melum rol oynaydu. Türlük yollar arqiliq Orta Asiya’diki qérindashlirimiz bilen medeni we tuqqandarchiliq alaqini kücheytish muhimdur. Yene bir tereptin xeter astdiki tillar herikitige qatnishish we xeter astidiki tillarni qoghdash üchün awaz qoshushmu bashqilarning bizni qollishigha yol achidu.

Tilimizni qoghdap qélishta qilishqa tégishlik ishlarni tonup yétish bir mesile, lékin tonup yetken ishlarni pilanliq halda emelge ashurush bashqa bir mesile. Obulqasim Firdewsi özining Shahname’si arqiliq Iran’ni we Pars tilini qutquzup qalghanliqni jakarlighan idi. Bügünki künde Uyghur tilini özining pütkül hayati, tepekkuri, we istiqbali bilen baghlighan Uyghurlardin sanaqliq adem Uyghur tilini saqlap qélishta zor rol oynishi mumkin. Ispaniye’ning Santiago de Compostela Univérstétidiki tilshunas we analizchi Jose Mira’ning qarishiche ikki xil tilning bir xelq ichide teng mewjut bolush imkaniyiti bar. Mundaq ehwal astida shu xelqning tilining dawamliq mewjut bolushi az bir qisim ademlerge yeni milletning ichidiki tilning bashlamchilirigha baghliq bolup qalidu. Yeni pütkül bir milletning tilining mewjut bolush bolmasliqi millet ichidiki bir qanche shexsning herikitige baghliq bolup qalidu. Shunga Uyghurlar ichide “menla bolsam Uyghur tili ölmeydu” deydighan qarashtiki bilimlikler we tepekkür igiliri qanche köp bolsa Uyghur tilining saqlinip qélish éhtimali shunche chong bolidu.

Elbilgin
24-10-17, 22:46
ئۇيغۇر تىلىنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن نېمىلەرنى قىلالىشىمىز مۇمكىن؟

شۇڭقار تېكىن





ئۇيغۇر تىل ۋە يېزىقى ھەر مىللەت ئۆز تىل-يېزىقىنى ئەركىن قوللىنىش ئىمكانىيىتى ئەڭ زور بولغان بۈگۈنكى كۈندە ئوچۇق- ئاشكارا چەكلىنىش ھالىغا كېلىپ قالدىٜ. ئۇيغۇر تىلى تارىختا ھېچقاچان بۈگۈنكىدەك خەتەرگە دۇچ كەلگەن ئەمەس دېيىشكە بولىدۇٜ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر تىلىنى يوقۇتۇش ئۈچۈن قىلىۋاتقانلىرى 100 يىللار بۇرۇن دۇنيادىكى باشقا مۇستەملىكىچىلەر قىلىپ بولغان ۋە بۈگۈنكى كۈندە خاتا ئىكەنلىكى ئېتىراپ قىلىنغان بىر مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى. ئەگەر بىز ئۇيغۇر تىلىغا قىلىنىۋاتقان بۇ بۇزغۇنچىلىققا قارىتا يېتەرلىك تەييارلىق كۆرۈپ ، ئىستراتېگىيەلىك ئىشپىلانلار بىلەن قارشى تۇرىدىغان بولساق زىياننى كۆپ ئازايتقىلى ۋە شۇنداقلا خىتاينىڭ ئۇيغۇر تىلىنى يوقۇتۇش پىلانىنى يوققا چىقارغىلى بولىدۇ. ۋەتەن سىرتىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئۇيغۇر تىلىنى ساقلاپ قېلىش ۋە خىتاينىڭ تىلىمىزغا قىلىۋاتقان بۇزغۇنچىلىقلىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن قىلىدىغان بارلىق ئىشلىرى كېيىنكى ۋاقىتلاردا ۋەتىنىمىزدە ئۇيغۇر تىلىنىڭ قايتا گۈللىنىشىدىكى كۈچلۈك ئاساس بولۇپ قالىدۇ.

ئۇيغۇر تىلى مىللىتىمىزنىڭ روھى

ئۇيغۇر تىلىدا ئوقۇغان قېرىنداشلىرىمىز دائودېت (Alphonse Daudet ) نىڭ ئەڭ ئاخىرقى دەرس دېگەن ھېكايىسىنى بىلىدۇ. بۇ ھېكايە ئۇيغۇر تىل-ئەدەبىيات دەرسلىكىنىڭ تولۇق ئوتتۇرا قىسمىدا بار ئىدى. بۇ ھېكايىنى ئوقۇغان ئادەم ھېكايىدە تەسۋىرلەنگەن ئاشۇ قىسمەتنىڭ بىر كۈنلەردە خەلقىمىزنىڭ بېشىغىمۇ كېلىشىدىن ئەندىشە قىلماي قالمايتتى. ھېكايىدە ناتسىستلار گېرمانىيىسى بېسىۋالغان فرانسىيەنىڭ ئالزاس لوررېن (Alsace Lorraine) ئۆلكىسىدىكى كىچىككىچە بىر مەكتەپتە بولغان ۋەقەلىك بايان قىلىنىدۇ. فرانز كەپسىز بىر ئوقۇغۇچى بولۇپ، ئانا تىل دەرسىنى پەقەت ياخشى كۆرمەيتتى. دەرس ئۇنىڭغا شۇنچە ئېغىر ۋە زېرىكىشلىك ئىدى. ئەمما فرانسوزچە ئۇلارنىڭ مەكتىۋىدە رەسمى چەكلەنگەندە ئوقۇتقۇچىسى ئۆتكەن ئەڭ ئاخىرقى بىر سائ*ەتلىك دەرس ئۇنىڭغا شۇ قەدەر تەسىر قىلغان. ئۇ فرانسوزچىنىڭ ئۇ قەدەر گۈزەل ۋە يېقىملىق تىل ئىكەنلىكىنى تۇنجى قېتىم چوڭقۇر ھېس قىلىدۇ ۋە بۇرۇنراق بىلمىگەنلىكىدىن ئۆكۈنىدۇ. كۆپلىگەن ئۇيغۇر بىلىم ئىگىلىرى بۇ كۈننىڭ ھامىنى بىزگىمۇ كېلىدىغانلىقىنى بىلەتتى. ئاقىۋەت 2000ٜ . يىللاردىن باشلانغان خىتاينىڭ بۇ ئىستىراگېيىسى مانا بۈگۈن ئوچۇق- ئاشكارە ھالدا ئوتتۇرىغا چىقتى.

ئامېرىكا مائ*ارىپچىسى ۋە پىسخىلوگى داۋىد ۋاللاس ئادامس (David Wallace Adams) )ئۆزىنىڭ نەسىل قۇرۇتىدىغان مائارىپ (Education for Extinction) دېگەن ئەسىرىدە 19ٜ. ئەسىردىكى ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ قانداق قىلىپ ئىندىئ*ان ئۆسمۈرلىرىنى ياتاقلىق مەكتەپلەردە ئوقۇتۇش باھانىسى بىلەن يۇرتىدىن ۋە مەدەنىيەت مۇھىتىدىن ئايرىپ ئەنگلىز تىلى مۇھىتىدا تەربىيلىگەنلىكى، شۇنداقلا قانداق قىلىپ ئىندىئانلارنىڭ نەسلىنى قۇرۇتقانلىقىنى پاكىتلار بىلەن سۆكۈپ بەرگەن. ئادامسنىڭ كىتابىدا بايان قىلىنغان پاجىئ*ەلەر بۈگۈنكى كۈندە ئۇيغۇرلارنىڭ ھاياتىدا تەكرارلانماقتا.

بىر تىل قانداقتۇر نوقۇل ھالدىكى ئالاقىلىشىش قورالى بولۇپلا قالماستىن ئۇ بىر مىللەتنىڭ ۋە بىر ئادەمنىڭ روھى بىلەن، ئاڭ- تەپەككۇرى بىلەن، تىل بىلەن ئىپادىلەپ بېرىش تەس بولغان ھېسىياتلار بىلەن باغلانغان بولىدۇ. ئەگەر تىل ئۇنۇتۇلسا ئادەمنىڭ بىر مىللەتكە خاس بولغان روھى بىلەن شۇ ئادەمنىڭ تەپەككۇرى ئارىسىدىكى رىشتە ئۈزۈلۈپ كېتىدۇ ۋە يىلتىز كۆمۈلۈپ كېتىدۇ. ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ تارىخى ۋە روھى بار. ئۇيغۇر تىلى قانداقتۇر نۇرغۇن سۆزلۈكلەر ۋە ئۆزگىچە گرامماتىكىلىق قائ*ىدىلەرنىڭ گەۋدىسى بولماستىن بەلكى ئۇيغۇر مەنىۋىيىتىنىڭ ماددى دۇنيادا ئىپادىلىنىش شەكلى، ئۇيغۇر مەدىنىيىتىنى ئۇيغۇرلارنىڭ روھى دۇنياسىدىن ماددى دۇنياغا توشۇيدىغان بىر قاتناش ۋاستىسى. ئۇيغۇر تىلى يىراق قەدىمدىكى ئەجدادلىرىمىزنىڭ روھى ۋە ئىدىيىسى، بىز ياشىغان تۇپراقلار ۋە بېشىمىزدىن كەچۈرگەن قىسمەتلەردىن ھاسىل بولغان روھى ھالەتلەر ، ۋۇجۇدىمىزدىكى كۈچ -قۇۋۋەت ۋە ئەقىل-پاراسەتلەنىڭ بىر يىغىندىسىدىن ئىبارەتتۇر.


ئۇيغۇر تىلى شۇ قەدەر گۈزەل بىر تىل

مەن 2007. يىللىرى ئامېرىكادا ئوقۇۋاتقان ۋاقتىمدا ئەتراپىمىدا ئۇيغۇر يوق دېيەرلىك بولغاچقا ئۇيغۇرچە سۆزلەش ئىمكانىيىتى يوق ئىدى. پەقەت دىلىمدا، كاللامدا توختىماي ئۇيغۇرچە ئوي بولاتتى. خىيالىمدا نۇرغۇن ئادەم بىلەن ئۇيغۇرچە سۆزلىشەتتىم. بىر كۈنى كومپيۇتېر قىرائ*ەتخانىسىدا بىر ۋەتەنداش تونۇشۇم بىلەن ئۇچرىشىپ قالدىم ۋە قىزغىن پاراڭلىشىپ كەتتۇق. نېرىدا ئولتۇرغان بىرەيلەن بىر چاغدا سالام قىلىپ يېنىمىزغا كەلدى ۋە ماڭا “ سىلەر فرانسوزچە سۆزلىشىۋاتامسىلەر” دېدى قىزىقىپ. بۇنداق ئەھۋال كېيىنمۇ بولدى. يىراقتىن كەلگەن بىر دوستۇم بىلەن ئۈستەربازاردىن چىقىپ ماشىنىمىزغا قاراپ كېتىۋاتاتتۇق، بىر قارا تەنلىك يىگىت كېلىپ ئەھۋاللاشتى ۋە “سىلەر ھوللاند( Dutch) تىلىدا سۆزلىشىۋاتىسىلەر، شۇنداقمۇ ؟” دەپ سورىدى. فرانسوزچىنىڭ دۇنيادا گۈزەل تىل دېگەن داڭقى بار، ھوللاند تىلىنىمۇ كىشىلەر بەك چىرايلىق تىل دېيىشىدىكەن. ئۇيغۇر تىلى بىز ئويلىغاندىنمۇ گۈزەل ئاڭلىنىدىغان تىل بولۇپ، ئۆزىمىزگىلا ئەمەس باشقىلارغىمۇ شۇنداق چىرايلىق ئاڭلىنىدىكەن. مەكتەپ پۈتتۈرۈشتىن ئاۋال دېسىرتاتسىيە ئۈچۈن بىرقىسىم ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلار بىلەن كۆرۈشمە قىلىدىغان چاغدا، مەكتەپنىڭ مۇناسىۋەتلىك ئورگانلىرى كۆرۈشمە سۇئاللىرىنىڭ ئەنگلىزچە ۋە ئۇيغۇرچە نۇسخىلىرىنى تاپشۇرۇشنى تەلەپ قىلدى. شۇ چاغدا مەن ئۇيغۇرچە سۇئ*اللارنى ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى بىلەن تەييارلاپ تاپشۇرغان ئىدىمٜ. ئاشۇ باھالاشقا مەسئ*ۇل ئورگاننىڭ دېرىكتورى ئۇيغۇرچە خەتلەرنى كۆرۈپ ئۇيغۇر تىلىنى بىلمىسىمۇ ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئاجايىپ بىر گۈزەل تىل ئىكەنلىكىنى ھېس قىلغانلىقىنى سۆزلەپ كەتكەن ئىدى.


ئۇيغۇر تىلىدا ئىپادىلىگىلى بولمايدىغان سۆز يوق

ھازىر دۇنيادىكى 7 مىليارد نوپۇس پەقەت 6000 دىن ئارتۇق تىل بىلەن سۆزلىشىدۇ. دۇنيا نوپۇسىنىڭ 95%ى سۆزلىشىدىغان تىللارنىڭ سانى 100 ئەتراپىدا بولۇپ، ئۇيغۇر تىلى مۇشۇ تىزىملىكتە 50 نىڭ ئىچىگە كىرىدۇ( ئەڭ ئازدا 20 مىليون ئۇيغۇر بار دېيىلسە)ٜ قالغان 5% ئادەم سۆزلىشىدىغان 5900 دىن ئارتۇق تىلنىڭ ئۈچتىن ئىككىسى كېلەر ئەسىرگىچە يوقۇلۇپ كېتىدۇ دەپ قارالماقتا. ئۇيغۇر تىلى ھازىرقى دۇنيادىكى ئەڭ مۇكەممەل تىللارنىڭ بىرى بولۇپ 2000 يىلدىن ئارتۇق يېزىق تارىخى داۋامىدا تەرەققى قىلىپ تا بۈگۈنگىچە ساقلىنىپ كەلگەن. ھازىرقى زاماندىكى تىللارنىڭ ئىچىدە بەزى تىللاردا سۆزلىشىدىغانلارنىڭ سانى 100 مىليوندىن ئاشسىمۇ، بۇ تىللارنىڭ يا فونىتېكىلىق يا لېكسىكىلىق چەكلىمىلىكلىرى دۇنياۋى تەرەققىياتلاردا ئاجىزلىقىنى نامايەن قىلىپ كېلىۋاتىدۇ. ئۇيغۇر تىلى مەيلى قايسى جەھەتلەردىن بولسۇن بۇنداق ئاجىزلىقلاردىن خالى بولۇپ، تىلنىڭ قولايلىقلىقى ۋە ئىپادىلەش ئىقتىدارى جەھەتلەردە ھەرقانداق دۇنياۋى تىللار بىلەن رىقابەتلىشەلەيدۇ. بۇ بايانلار پەقەت ھېسىياتقا تايىنىپ ئېيتىلغان سۆز بولماستىن ئۇيغۇر تىلىنى ياخشى بىلىدىغان نۇرغۇن مۇتەخەسىسلەرنىڭ ئورتاق قارىشىدۇر. باشقا تىللارغا ئەسلى ئۇسلۇبى بىلەن تەرجىمە قىلىش مۇمكىن ئەمەس دەپ قارالغان خىتاي كىلاسسىك ئەسەرلىرىدىن قىزىل راۋاقتىكى چۈش قاتارلىق ئەسەرلەرنىڭ ئۇيغۇر تىلىغا يۈكسەك نەپىسلىكتە تەرجىمە قىلىنىشى ئۇيغۇر تىلىنىڭ خىتاي تىلىدىن كەم ئەمەس بەلكى ئارتۇقلىقىنى كۆرسىتىپ تۇرۇپتۇ. خىتاي تىلىدىمۇ باشقا تىللاردىن كىرگەن سۆزلەر ئاز ئەمەس، پەقەت ئاھاڭ ۋە يېزىق جەھەتتىن پەرق ئەتمەك تەس. خىتاي تىلىغا قوبۇل قىلىنغان كۇلۇب ( 俱乐部)، رومانتىك ( 浪漫)، تەيفېڭ (台风)دېگەندەك سۆزلەر خىتايچە كۆرۈنسىمۇ ئەمما ياۋرۇپا تىللىرىدىن كىرگەن. خىتاي بۈگۇنكى كۈندىمۇ خىتاي تىلىنى ئەنگلىزچىنىڭ ئىستىلاسىدىن قوغداش ئۈچۈن پۈتۈن كۈچى بىلەن تىرىشماقتا. ئەگەر ئۇيغۇر تىلى خىتاي تىلى ئىگە بولغان بارچە ئىمكانىيەتلەرگە ئىگە بولغان بولسا خىتاي تىلىدىن كۆپ ئۈستۈن بىر تىل بولۇشىدا شەك يوق ئىدى. ئۇيغۇر تىلى بىر ئالاقىلىش قورالىدىن كۆپ ئۈستۈن بولغان، ئۇيغۇرلارنىڭ روھى ۋە قېنى بىلەن بىرىكىپ كەتكەن بىر مەدەنىيەت ۋە تەپەككۇر شەكلى. ئۇيغۇر تىلىدا ئىپادىلەپ بەرگىلى بولمايدىغان ھېچ مەزمۇن ۋە سۆز يوق.

ئانا تىل شۇنىڭ ئۈچۈن مۇھىمكى:

1. تىل بىر مىللەتنىڭ ئىجتىمائ*ى قۇرۇلمىسى ئۈچۈن بەك مۇھىم بولغان بىر پارچە، چۈنكى بىر مىللەتنىڭ كىشىلىرى ئورتاق تىل ئارقىلىق ئالاقىلىشىدۇ ۋە ئۆزلىرىنى شۇ بىر مىللەت سۈپىتىدە ئىپادە قىلىدۇ. ئەگەر تىل يوقالسا كەلگۈسى ئەۋلاتلار ئۆزلىرىنىڭ مەدىنىيىتىنى تولۇق چۈشۈنىدىغان ئىنتايىن مۇھىم بىر پارچىنى يوقاتقان بولىدۇ. بۇ ئامىل تىلنى مەدىنىيەت مىراسلىرىنىڭ ئىچىدە ئەڭ ئاسان ھۇجۇمغا ئۇچرايدىغان تەرەپكە ئايلاندۇرغان. شۇڭا بىر مىللەتنىڭ تىلى ئۆز مەدىنىيىتى ساقلاپ قېلىشتا كۈچلۈك ئاساس بولۇپلا قالماستىن، بىر مەدەنىيەتنىڭ يوقۇلۇشىدىكى ئەڭ ئاجىز ھالقىغا ئايلانغان. بىر مەدىنىيەتنى يوقۇتۇشنى كۆزلىگەنلەر ئەڭ ئاۋال مۇشۇ ئاجىز نۇقتىغا ھۇجۇم قىلىدۇ.

2. تىل يوقالغاندا شۇ تىلدا سۆزلەشكۈچى مىللەتنىڭ مەدىنيەت بىلىملىرى ۋە ئۇنى بىلىشتىكى ئاڭ داۋام قىلالمايدۇ، چۈنكى ئۇنى يەتكۈزىدىغان ئوقۇتۇش، ئۆرپ -ئادەت، ئەنئ*ەنە ۋە باشقا مىراس قالىدىغان بىلىملەر ئانا تىلدا كېيىنكىلەرگە يەتكۈزۈلۈشتىن توختايدۇ.

3 . بىر تىل يوقۇلىدىكەن ئىنسانلار ئارىسىدىن بىر تەپەككۈر، ئىلىم دۇنياسىدىن بىر بىلىم مەنبەسى يوقۇلىدۇ. تىلشۇناسلىقتىكى، تارىختىكى، ئانتروپولىگىيەدىكى ، پىسخىلوگىيدىكى بىر ئۆزگىچىلىك ۋە بايلىق يوقالغان بولىدۇ. ئۇيغۇر تىلى بىر قەبىلىنىڭ ياكى كىچىك قەۋمنىڭ تىلى ئەمەس بەلكى ئىنسانىيەت مەدەنىيىتىگە چوڭقۇر ئىز قالدۇرغان بىر بۈيۈك مىللەتنىڭ تىلى.

4. تىللار ئىنسانىيەت جەمئ*ىيىتىنىڭ تەرەققىياتى ۋە ئۆزگىرىشى داۋامىدا مەۋجۇت بولۇپ، يۈكسىلىپ كەلدى. بىر مىللەتنىڭ تىلى ئۇنىڭ پۈتۈن تارىخى بىلەن باغلانغان بولىدۇ. ئۇيغۇر دېگەن بىر سۆزنىڭ ئۆزىلا بىزنىڭ تارىخىمىزنى ئەڭ قەدىمكى چاغلارغىچە باشلاپ بارىدۇ.

5 .تىل ئېنىقكى بىر مىللەت ئۈچۈن بولمىسا بولمايدىغان قورال. مىللەت تىل ۋاستىسى بىلەن ئۆزىنىڭ سىياسى، ئىجتىمائى ،مەدەنى، ۋە ئىقتىسادى ھاياتىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. بىر مىللەتنىڭ ئۇيۇشىشى تىلنىڭ قۇدرىتى بىلەن ئەمەلگە ئاشىدۇ.

6. بىر تىل پەقەت بىر توپ ئۈچۈن ئىدىيە ئىپادىلەشتىكى، ئۆزارا چۈشۈنۈشتىكى، قىممەت قاراشلىرىنى ئالماشتۇرۇشتىكى ۋاستە بولۇپلا قالماستىن بەلكى ئىجتىمائى كىملىكىنى نامايەن قىلىشتىكى ئاساسى بەلگىسى ھېساپلىنىدۇٜ.

7.ئانىنىڭ تىلى بالا قەلبىگە خۇددى ئانا سۈتى بىلەن سىڭگەندەك ، ئادەمنىڭ بالا چېغىدا ياخشى كۆرگەن ۋە سۆزلىگەن تىلى ئۇنىڭ روھىغا سىڭىدۇ. بىر تىل ئارقىلىق سىڭگەن مىھرى-مۇھاببەت ۋە يېقىنلىق بىر مىللەتنىنىڭ ئادەملىرنى باغلاپ تۇرىدىغان رىشتە. تىل ئارقىلىق مىللەتنىڭ ئادەملىرى بىر بىرىنى تونۇيدۇ، ئۆزلىرىنىڭ بىر قانغا تەۋە ئىكەنلىكنى بىلىدۇ. بىز ئۇيغۇرلار تىل ئارقىلىق بىر بىرىمىزگە باغلىنىپ تۇرىمىز. بۇ قىممەتلىك ئومۇمى ھېسىيات بىز يوقاتساق قەتئ*ى بولمايدىغان نەرسە.

8. تىل مەدىنىيەت تۇققانچىلىقى ھېسىياتىنى تۇتۇپ تۇرۇشتىكى مۇھىم ئامىل
ئەگەر چەتئەلدە نەتىجە قازانغان بىرەيلەننىڭ ئۇيغۇر ئىكەنلىكىنى ۋە شۇ شەخسنىڭ بىز بىلەن بىر تىلدا سۆزلەيدىغان ئادەملىكىنى بىلگىنىمىزدە بۇنىگدىن خوشاللىق ۋە پەخىر ھېس قىلىمىز. ئەگەر ئۇيغۇر تىلى ئارقىلىق ياخشى ئوقۇپ چىققان ۋە بۇ تىلدىكى بىلىمى ئارقىلىق ياخشى خىزمەتكە ئېرىشكەنلەر بولغىنىدا ، ئۇيغۇر تىلىدا سۆزلەشكۈچى پۈتۈن ئادەمنىڭ ئىجتىمائ*ى كىملىكىنى ئىپادىلىشى ئۈچۈنمۇ شۇنچە ياخشى بولىدۇ.

9. بىزنىڭ تىلىمىز بىزنىڭ كىم ئىكەنلىكىمىزنىڭ بىر قىسمىدۇر. بىزنىڭ تىلىمىز بىزگە بىز بىلەن ئوخشاش تىلدا سۆزلىشىدىغانلارغا بولغان كۈچلۈك تەۋەلىك تۇيغۇسى بەرسە، بىز بىلەن ئوخشىمايدىغان تىلدا سۆزلىشىدىغانلارغا قارىتا كۈچلۈك پەرق تۇيغۇسى بېرىدۇ. ئەگەر بىرسى تىلىمىزغا ھۇجۇم قىلسا، تىلىمىزنى كەمسىتسە بىز پۈتۈن مىللەت ھۇجۇمغا ئۇچرىغاندەك ۋە كەمسىتىلگەندەك تۇيغۇدا بولىمىز. بىر تىلنى چەتكە قاققانلىق ئاشۇ تىلدا سۆزلىشىدىغانلارنى چەكتە قاققانلىق بولىدۇ. تىلىمىزغا بولغان ھۆرمەتسىزلىك بىزگە قىلىنغان ھۆرمەتسىزلىك بولىدۇ.
10. تىل كىملىكنى ئىپادىلەشتىكى ئەڭ مۇھىم ئامىل ۋە مىللەتنىڭ كىملىكىنى ساقلاشتىكى ئاچقۇچ. بولۇپمۇ ئۇيغۇرلاردەك چەتكە قېقىلىۋاتقان ۋە كىملىكى تەھدىتكە ئۇچراۋاتقان بىر مىللەت ئۈچۈن تىل ئۇيغۇرلارنى باشقا كىملىكلەردىن بولۇپمۇ خىتاي دولىتى كىملىكىدىن ئايرىيدىغان ئەڭ زور ئوخشىماسلىقنىڭ بىرىدۇر. تىلىمىز بىزنى خىتايدىن ۋە خىتاي دۆلىتى ئىچىدىكى باشقىلاردىن پەرقلەندۈرۈپ ساقلاپ تۇرىدۇ. تىل بىر مىللەتنىڭ مەدەنىيىتىدىكى ئەڭ گەۋدىلىك بىر تەرەپ. ئەگەر تىل يوقىلىدىكەن، شۇ مىللەتنىڭ مەدىنىيىتىنىڭ ئاساسى قىسمى يوقىلىدۇ. بىر مىللەتنىڭ مەدىنىيىتىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن شۇ مىللەت سۆزلىشىدىغان تىلنى ساقلاپ قېلىش كېرەك.

بىز قىلىشقا زۆرۈر بولغان ۋە قىلالايدىغان ئىشلار

1. كىتاپ ۋە نەشرىياتچىلىق
كىتاپ چىقىرىش ۋە تارقىتىش بىر تىلنى ساقلاپ قېلىشنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك يوللىرىدىن بىرى. ھازىر بۇ ساھەدە ئاللاقاچان بىر قىسىم ئىشلار باشلىنىپ بولدى. كىتاپ چىقىرىش ئىشىنى ناھايىتى يۈكسەك بىر سەۋىيەگە كۆتۈرەلىسەك ئۈنىڭ ئۈنۈمى ۋە كەلگۈسى ئەۋلاتلارغا يەتكۈزىدىغان پايدىسى بەك زور بولىدۇ. تەدبىرياي نەشرىياتىنىڭ ئۇيغۇر جەمئ*ىيىتىدە بۇرۇن ۋە كېيىن بېسىلغان كىتاپلارنى قايتا بېسىشى ۋە ئەركىن سىدىق قاتارلىق مۇتەخەسىسلەرنىڭ كىتاپلىرىنى قەغەز ۋە ئېلېكترونلۇق شەكىللەردە بېسىپ تارقىتىشى بۇ جەھەتتىكى بىر ئۈلگە.
ئۇندىن باشقا دەرسلىك تۈزۈش ئىشىنى كەڭ كۆلەملىك ۋە يۇقۇرى سەۋىيەدە جانلاندۇرۇش كېرەك. ۋەتەندە بۇرۇن تۈزۈلگەن نۇرغۇن دەرسلىك كىتاپلارنىڭ ھازىرمۇ پايدىلىنىش قىممىتى بەك يۇقۇرى. ئاشۇ كىتاپلارنى رەتلەش ۋە قايتا نەشىر قىلىش ئىشى ئېلىپ بېرىلىشى كېرەك. ۋەتەن سىرتىدا يېڭىدىن تۈزۈلگەن ئېلىپبە دەرسلىكلىرى پەقەت بىر باشلىنىش.
2. لۇغەت تۈزۈش
چوڭ تىپتىكى لۇغەتلەرنى تۈزۈش ۋە قوللانما كىتاپلارنى تۈزۈش ئىشى ئۇيغۇر تىلىدا چوقۇم قىلىشقا تېگىشلىك زۆرۈر بىر ئىشٜ ۋەتەندە نەشىر قىلىنغان ۋە ھازىر بولغان ئىمكانىيەتلەر ئاساسىدا ئۇيغۇر تىلىنىڭ زور ھەجىملىك لۇغىتىنى تۈزۈپ چىقىش بەكمۇ زۆرۈر. شۇ ئاساستا ئۇيغۇرچە -ئ*ەنگلىزچە قوش يۆنۈلۈشلۈك لۇغەتلەرنى يۇقۇرى سەۋىيەگە كۆتۈرۈش مۇمكىن. بۇ بىر ئۇزۇن مەزگىللىك پىلان بولسىمۇ ئۇنىڭ ئاساسى قىسمىنى پىلان بويىچە ئىشقا كىرىشتۈرۈشكە بولىدۇ. ئۇندىن باشقا تۈرلۈك قوللانما كىتاپلار، مەخسۇس لۇغەتلەر، مەنىداش سۆزلەر ۋە قارمۇ قارشى سۆزلەر لۇغەتلىرىنى زور كۈچ بىلەن ھۇجۇدقا كەلتۈرۈش كېرەك. بالىلار ئۈچۈن رەڭ ۋە ھايۋاناتلار لۇغىتى، تىببى پەن لۇغەتلىرى، پەلسەپە لۇغىتى، كومپۇتېر لۇغىتى قاتارلىقلارنىڭ تۈزۈلىشى ئېنىقكى نۇرغۇن ئىلگىرلەش پەيدا قىلىدۇ. ۋەتەندە ئىلگىرى تۈزۈلگەن لۇغەتلەر گەرچە بەزى چەكلىمىلىكلەرگە ئىگە بولسىمۇ يەنىلا يېڭىسىنى تۈزۈش ئۈچۈن زۆرۈر ماتېرىيال بولالايدۇ.
3. تەرجىمە
كىتاپ ۋە باشقا زۆرۈر ماتېرىياللارنى تەرجىمە قىلىش ئۇيغۇر تىلىنى ساقلاپ قېلىشتىكى مۇھىم ئۇسۇللارنىڭ بىرى. تەرجىمە كىتاپ ۋە يازمىلارنى تەرجىمە قىلىش، كىنو- فىلىم ۋە ئۈن- سىن ماتېرىياللىرىنى تەرجىمە قىلىش، سېلىشتۇرما لۇغەت ۋە ئاتالغۇلارنى بېكىتىش، كومپۇتېر ئىلمىگە مۇناسىۋەتلىك تۈرلۈك ئاتالغۇ ۋە يۇمشاق دېتاللارنى ئۇيغۇرچىلاشتۇرۇش قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئەگەر ئۆسمۈر بالىلار ئەڭ قىزىقىدىغان ۋە بۈگۈنكى كۈندە كەڭ تارقالغان بەزى كارتۇنلار ۋە ئويۇنلار ئۇيغۇرچىلاشتۇرۇلسا ئۇنىڭ ئۈنۈمى شۈبھىسىز يۇقۇرى بولىدۇ. بۇ جەھەتتە ئەھمىيەتلىك ئىش قىلىۋاتقان قېرىنداشلىرىمىز بار. ئۇلارنى قوللاش ۋە بۇ ئىشلارنى كېڭەيتىش كېرەك. بۈگۈنكى كۈندە ئىلىم دۇنياسىدىكى نۇرغۇن يېڭىلىقلار تەرجىمە ۋاستىسى بىلەن خەلقىمىزگە يېتىپ بارىدۇ. تەرجىمە ئارقىلىق تىلنىڭ ئىجادچانلىق قۇۋۋىتىنى ئۆستۈرۈش بەكمۇ زۆرۈر، چۈنكى نۇرغۇن يېڭى ئاتالغۇلارنى ئۇيغۇرچىدا قانداق ئېلىش بىزدىن كۆپ ئىجادچانلىق ۋە تەپەككۈر تەلەپ قىلىدۇ. ئۇيغۇر كومپيۇتېر ئىلمى جەمئ*ىيىتى ۋە ھەۋەسكارلارنىڭ تۆھپىسى بىلەن كومپيۇتېر يۇمشاق دېتاللىرىنى ئۇيغۇرچىلاشتۇرىدىغان بەزى ئەمگەكلەر بارلىققا كەلدى. بۇنى چوقۇم زور كۈچ بىلەن داۋاملاشتۇرۇش كېرەك. كومپيۇتېر پروگراممىلىرى ئارقىلىق ئۇيغۇر تىلىنى ساقلاپ قېلىش ۋە تەرەققى قىلدۇرۇشنىڭ ئىستىقبالى بەك زور.

4. ئۇيغۇر تىلى ئۆگىتىش
ئۇيغۇر تىلىنى ئۈنۈملۈك ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن ئۇيغۇر تىلىنى قانداق ئۆگىتىش ھەققىدە داۋاملىق ئىزدىنىشكە توغرا كېلىدۇ. ۋەتەن ئىچىدىكى ئۇيغۇر تىلى ئۆگىتىش خىتايلارنى ئاساس قىلغان بولۇپ، بەلگىلىك تەجرىبىلەرگە ئىگە. ۋەتەن سىرتىدىكى ئۇيغۇرچە ئۆگىتىش تېخى ناھايىتى ئاجىز ھالەتتە. خارۋارد ۋە ئىندىئ*انا ئۇنىۋېرستېتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىرقانچە مەكتەپتىلا ئۇيغۇرچە دەرس تەسىس قىلىنغان. ئۈنۈملۈك ئوقۇتۇش ماتېرىياللىرى تۈزۈش ۋە ئۇيغۇر تىلى ئوقۇتۇشىنى ئاسانلاشتۇرۇش نۆۋەتتە قىلىدىغان ئىشلارنىڭ بىرى. بىر مىللەت ئۆز تىلىنى باشقىلارغا ئۆگىتىش يولى بىلەن تىلنىڭ تەسىرىنى كېڭەيتىدۇ. ئەگەر ئۇيغۇر تىلىغا قىزىقىدىغان ۋە ئۇيغۇرچە ئۆگىنىدىغانلارنىڭ سانى كۆپەيسە ئۇيغۇر تىلىنىڭ ساقلىنىپ قېلىشى ئۈچۈن پايدىلىق بولىدۇ. ئۇيغۇر تىلى ئۈچۈن روزېتتا ستون(Rosetta Stone )غا ئوخشاش ئوقۇتۇش پروگراممىلىرىنى مەيدانغا كەلتۈرۈش كېرەك.

5. ئۇيغۇرچە توربېكەتلەرنى كۆپەيتىش
ۋەتەندىكى ئۇيغۇرچە توربېكەتلەر ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنى ھاياتىدا زور رول ئۇيناپ كەلگەن ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ ئىدىئ*ولوگىيە تەرەققىياتىدا مۇھىم ئورۇن ئىگەلىگەن ئىدى. 5.ئىيۇل قىرغىنچىلىقىدىن كېيىن ئومۇمىيۈزلۈك ۋەيران قىلىنغان ئۇيغۇر تورچىلىقى قىسقا مەزگىللىك ئەسلىگە كېلىشتىن كېيىن قايتا ۋەيران قىلىندى. تور دۇنياسىنىڭ ئۇيغۇرلار ئۈچۈن پۈتۈنلەي قامال قىلىنىشى خىتاينىڭ بۇ ۋاستىدىن قانچىلىك قورقىدىغانلىقىنى ۋە توربېكەتلەرنىڭ بىزنىڭ پىكىر ئالاقە ۋە تەشكىللىنىشىمىز ئۈچۈن قانچىلىك زۆرۈز ئىكەنلىكىنى ھېس قىلدۇرىدۇ.
6. بارلىق ۋاستىلەر بىلەن تىل داۋاسى قىلىش
بارلىق قانۇنى يوللار ۋە كىشىلىك ھوقۇق ئورگانلىرىنىڭ ۋاستىسى بىلەن ئۇيغۇر تىلىنىڭ چەكلىنىشىنى خەلقارا سەھنىدە تېخىمۇ كۆپ تەشۋىق قىلىش ۋە بۇ ئارقىلىق خىتايغا بېسىم ئىشلىتىش كېرەك. 2000 . يىللارنىڭ بېشىدا ئۈرۈمچىدىكى بەزى ئوتتۇرا مەكتەپلەر جىددى ھالدا كۈتۈپخانىلىرىغا ئۇيغۇرچە كىتاپ توشقۇزۇش ۋە تولۇقلاش ئېلىپ بارغان. سەۋەبى بىرلەشكەن مىللەتلەردىن ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز ئانا تىلىنى قوللىنىش ھوقۇقۇنى تەكشۈرگىلى بىر گۇرۇپ كەلمەكچى بولغان ئىكەن. گەرچە بۈگۈنكى خىتاي بۇ جەھەتتىن تېخىمۇ يولسىز بولسىمۇ ، يوللۇق ئەرز شىكايەتلەر خەلقارا جەمئ*ىيەتتە خىتايغا يەنىلا بېسىم بولىدۇ ۋە ھەققانى داۋالىرىمىزنى تونۇتۇشتا چوڭ رولى بولىدۇ.
7. ئۇيغۇر تىلى ئۈچۈن بىر ئورگان بەرپا قىلىش
ھازىرغىچە ئۇيغۇر تىلىنى قوغداش ۋە تەرەققى قىلدۇرۇش ئۈچۈن خالىس ئەمگەكلەر ۋە بۇ جەھەتتە بەزى تەشكىللىنىشلەر بولغان بولسىمۇ يەنىلا كۈچلۈك بىر ئۇيغۇر تىلى ئورگىنى قۇرۇپ ئۇيغۇر تىلىنى قوغداش پىلانلىرى ۋە تەكلىپلىرىنى ئەمەلگە ئاشۇرىدىغان ھەركەتنى مەيدانغا كەلتۈرۈش كېرەك. ئۇيغۇر تىلىغا پىششىق مۇتەخەسىسلەر، ئىجادكارلار ۋە تىل ۋە تەرجىمىدە ياخشى بولغان ئادەملىرىمىزدىن بىر قوشۇن تەشكىللەش ئارقىلىق ئۇيغۇر تىلىدىكى بەزى مەسىلىلەرنى مۇزاكىرە قىلىشقا ۋە تىل مۇلازىمىتى ئارقىلىق ئىقتىسادى ئۈنۈم يارىتىشقا بولىدۇ.
8. ئۇيغۇر تىلىنى ئائىلىلەردە ئومۇملاشتۇرۇش
ئۇيغۇر ئائىلىلەردە “ بالا تالاغا چىقسا شۇ يەردىكى چەتئ*ەل تىلىدا سۆزلەش، ئۆيگە كىرسە ئۇيغۇرچە سۆزلەش”نى ساقلاپ قېلىش ۋە داۋاملاشتۇرۇش كېرەك. ئەگەر ئاتا-ئانا ئۆز تىلىنى ياخشى بىلسە تەبىئىكى بالىلار ئۇنى داۋاملاشتۇرىدۇ. چەتئ*ەللەردە ياشاۋېتىپمۇ ئۆز ئانا تىلىنى نەچچە ئەۋلاتقىچە يوقاتمايدىغان مىللەتلەرنىڭ ئۈلگىسى بولغان تۈركلەردە ئەنە شۇ ئەنئ*ەنە ئىزچىل داۋام قىلغان. تۈرك قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ئۆيدە تۈركچە ، تالادا چەتئ*ەلچە سۆزلىشىش يولىنى بىز قوللانساق ئەلۋەتتە بولىدۇ.
9. ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز-ئارا ئىجتىمائ*ى ئالاقىسىنى كۈچەيتىش
ۋەتەندىكى ئۇيغۇر ھاياتىدا توي- تۆكۈن، مېھماندارچىلىق ئۇيغۇر ئىجتىمائىى ھاياتىنىڭ مۇھىم بىر قىسمى ۋە مىللىلىكنى ساقلاپ قېلىشتىكى بىر تۈزۈلمىگە ئايلانغان. ۋەتەن سىرتىدىكى ئۇيغۇرلارمۇ بىر قىسىم جايلاردا شۇنداق شەكىلدە ئىجتىمائ*ى ھاياتىنى داۋام قىلىۋاتىدۇ. مۇمكىنقەدەر توي - تۆكۈن، يىغىلىش، تۈرلۈك مەدەنىيەت ۋە كۆڭۈل ئېچىش پائالىيەتلىرىنى داۋام قىلىش ۋە بالىلىلارنى قىزىقتۇرۇش كېرەك. ئويۇن ۋە كۆڭۈل ئېچىش يوللىرىنى بىلەن بالىلارنى ئۇيغۇرچە ئالاقىدە بولۇشقا يېتەكلەش ئۈنۈملۈك يولدۇر.

10.قېرىنداش تىللار ئارىسىدىكى ئالاقىنى كۈچەيتىش ۋە تىل قوغداش ھەرىكەتلىرىگە قاتنىشىش
چەتئ*ەللەردە ياشاۋاتقان تۈركلەر ۋە ئۆزبەكلەر بىلەن بەزى پائ*الىيەتلەرنى بىللە ئۆتكۈزىدىغان ھالەتنى كېڭەيتىش ۋە بۇ قېرىنداشلىرىمىز بىلەن ئالاقىدە ئۇيغۇر تىلىنى ۋە تۈرك تىلىنى( ئۇيغۇرچىلاشقان تۈركچىنى) ئىشلىتىشنى داۋام قىلىشمۇ تىلىمىزنى ساقلاپ قېلىشتا ۋە قېرىنداشلىرىمىزنىڭ تىلىمىزنى ئەستە ساقلىشىدا مەلۇم رول ئوينايدۇ. تۈرلۈك يوللار ئارقىلىق ئورتا ئاسىيادىكى قېرىنداشلىرىمىز بىلەن مەدەنى ۋە تۇققاندارچىلىق ئالاقىنى كۈچەيتىش مۇھىمدۇر. يەنە بىر تەرەپتىن خەتەر ئاستدىكى تىللار ھەرىكىتىگە قاتنىشىش ۋە خەتەر ئاستىدىكى تىللارنى قوغداش ئۈچۈن ئاۋاز قوشۇشمۇ باشقىلارنىڭ بىزنى قوللىشىغا يول ئاچىدۇ.

تىلىمىزنى قوغداپ قېلىشتا قىلىشقا تېگىشلىك ئىشلارنى تونۇپ يېتىش بىر مەسىلە، لېكىن تونۇپ يەتكەن ئىشلارنى پىلانلىق ھالدا ئەمەلگە ئاشۇرۇش باشقا بىر مەسىلە. ئوبۇلقاسىم فىردەۋسى ئۆزىنىڭ شاھنامەسى ئارقىلىق ئىراننى ۋە پارس تىلىنى قۇتقۇزۇپ قالغانلىقنى جاكارلىغان ئىدى. بۈگۈنكى كۈندە ئۇيغۇر تىلىنى ئۆزىنىڭ پۈتكۈل ھاياتى، تەپەككۇرى، ۋە ئىستىقبالى بىلەن باغلىغان ئۇيغۇرلاردىن ساناقلىق ئادەم ئۇيغۇر تىلىنى ساقلاپ قېلىشتا زور رول ئوينىشى مۇمكىن. ئىسپانىيەنىڭ سانتياگو دې كومپوستەلا ئۇنىۋېرستېتىدىكى تىلشۇناس ۋە ئانالىزچى خوزېي مىرا ( Jose Mira )نىڭ قارىشىچە، ئىككى خىل تىلنىڭ بىر خەلق ئىچىدە تەڭ مەۋجۇت بولۇش ئىمكانىيىتى بار. مۇنداق ئەھۋال ئاستىدا شۇ خەلقنىڭ تىلىنىڭ داۋاملىق مەۋجۇت بولۇشى ئاز بىر قىسىم ئادەملەرگە يەنى مىللەتنىڭ ئىچىدىكى تىلنىڭ باشلامچىلىرىغا باغلىق بولۇپ قالىدۇ. يەنى پۈتكۈل بىر مىللەتنىڭ تىلىنىڭ مەۋجۇت بولۇش بولماسلىقى مىللەت ئىچىدىكى بىر قانچە شەخسنىڭ ھەرىكىتىگە باغلىق بولۇپ قالىدۇ. شۇڭا ئۇيغۇرلار ئىچىدە “مەنلا بولسام ئۇيغۇر تىلى ئۆلمەيدۇ” دەيدىغان قاراشتىكى بىلىملىكلەر ۋە تەپەككۈر ئىگىلىرى قانچە كۆپ بولسا ئۇيغۇر تىلىنىڭ ساقلىنىپ قېلىش ئېھتىمالى شۇنچە چوڭ بولىدۇ.

Chintumur Batur
25-10-17, 16:55
Heqiqeten yaxshi yezilghan, esil maqala boptu, qolungizgha dert kelmisun!

Dimisimu Uyghur tili uyghurlughimizning jeni, uni qoghdash we saqlap qelish her bir Uyghurning bash tartip bolmaydighan milli burchidur!