PDA

View Full Version : Tilimizni Toghra Saqlap Qélish Heqqide



moderator9
27-09-17, 01:15
Tilimizni Toghra Saqlap Qélish Heqqide

Bilimxumar
2017-yili 27-Séntebir


Bu yil 9-ayning 1-künidin bashlap Uyghur tilining Uyghur diyaridiki barliq bashlan’ghuch we ottura mekteplerde oqutush tili süpitide ishlitilishi emeldin qalduruldi. Shuningdin kéyin chet eldiki bir qisim Uyghur ziyaliylar özliri we bashqilardin «Uyghur tili duch kelgen xirisqa qarita biz qandaq qilishimiz kérek?» dégen so’alni sorap, hazirqidek bir paydisiz shara’itta ana tilimizni saqlap qélishning ünümlük usul-tedbirliri üstide izdinishke bashlidi. Ana til bir milletning milliy mewjutluqini belgileydighan eng muhim amillarning biri bolup, men ana tilimizni qoghdap qélish mesilisi üstide izdiniwatqili we qelem tewritiwatqili xéli uzun boldi. Men bu heqte teyyarlighan eng axirqi maqalining témisi «Balilargha dinni qanche yashtin bashlap ögetse eng muwapiq?» [1] bolup, melum muhim sewebler tüpeylidin men bu maqalining témisida «ana til» dégen sözni ishletmidim. Emma uningda chet eldiki Uyghurlarning a’ile terbiyisi arqiliq balilirigha ana tilni ögitishning ehmiyiti we paydisi’gha a’it bir qisim köz-qarashlirimni otturigha qoydum. Shundaqla baligha ikki yaki uningdin köp tilni ögitishning paydisi, hemde balilargha ana til, bashqa til we din ögitishning eng muwapiq yéshi jehettiki bir qisim ilmiy bayqashlar we ilmiy qarashlarnimu bayan qilip öttüm. Chet elde yashawatqan balilargha ana tilni ögitish tilimizni qoghdap qélishtiki eng muhim charilerning biri. Shundaqla u tilimizni qoghdap qélishtiki zörür shertlerning biri. Emma u tilimizni qoghdap qélishning yéterlik shertlirining hemmisi emes. Uning yéterlik shertlirining ichide yene özimiz ana tilimizni toghra öginish, shu asasta ana tilimizni balilirimizgha toghra ögitish, hemde hemme Uyghurlar her qandaq jayda we her qandaq waqitta ana tilimizni toghra ishlitishtek bashqa muhim amillarmu bar.


573
1-resim: Awistraliye Adélaydé shehiridiki Uyghur Mektepning omaqliri.

Men mezkur maqalide chonglarning ana tilimizni toghra öginishi, hemde her waqit we her jayda ana tilimizni toghra ishlitishi heqqide toxtilimen. Bu ish ana tilimizni qoghdap qélish, hemde uni toghra saqlap qélishta kem bolsa bolmaydu. Balilargha ana tilni ögitishke a’it mezmunlarni aldinqi maqalide otturigha qoyup bolghan bolghachqa, u mesile heqqide mezkur maqalide qayta toxtalmaymen. Men «Balilargha dinni qanche yashtin bashlap ögetse eng muwapiq?» dégen maqalini téxi oqup baqmighan wetendashlargha uni choqum bir qétim oqup chiqishni tewsiye qilimen.


1. Kitab Oqush Arqiliq Öginish Eng Yaxshi Usul

Hazir ana tilimizni toghra ishlitish jehette Uyghurlar arisida saqliniwatqan mesililer intayin éghir bolup, méningche uning töwendikidek sewebliri bar:
--(1) Atalmish «qosh tilliq ma’arip» ning mejburlishi bilen ana tilni sistémiliq öginelmeslik
--(2) Xenzu mektepte oqughanliqi üchün ana tilni sistémiliq öginelmeslik
--(3) Ana tilni ögen’gili bek uzun bolup ketken bolghachqa, Uyghur tilining qa’idilirini untulup kétish
--(4) Özi Junggoda bolsimu, Uyghur tili ishletmeydighan orunda xizmet qilidighanliqi üchün ana tilni untulup kétish
--(5) Chet elde yashawatqili bek uzun bolup ketkenliki üchün ana tilni untulup kétish
--(6) Éghir derijidiki biperwaliq
--(7) Uyghurni we Uyghur tilini közge ilmasliq, we ularni qedirlimeslik

Men yuqiridiki 1 - 5- seweblerni toghra chüshinimen, emma 6-sewebke échinimen, we 7-sewebke bolsa nepretlinimen.

Men bu yerde 6-sewebke bir misal körsitey. Méning «erkinsidiq@gmail.com» dégen bir élxet sanduqum bar bolup, men uni özümdin meslihet soraydighan weten ichi we sirtidiki oqughuchilar üchün ishlitiwatqili 10 yil boldi. Gerche méning ismimning toghra yézilishi yuqiridiki élxet adrésida éniq bar bolsimu, manga xet yazghan oqughuchilarning kem dégende yérimi ismimni «Arkin», «Arken», «Erken», «Sidik», «Sedik», «Sidek» dégendek her xil buzulghan shekilde yézip keldi. Uningdin bashqa, manga 10 oqughuchidin kelgen xette Uyghur tilining 10 xil buzulghan wariyanti ishlitildi. Men ashundaq qilghanlarghimu bashqa oqughuchilargha oxshashla jawab qayturup keldim. Emma, her qétim ashundaq yézilghan xetlerni oqulghanda intayin rahetsizlendim. Hemde milletning ashundaq bir derijidiki éghir biperwaliqigha qattiq échindim. Méning perizimche, eger birer til-yéziqni bahalaydighan orun her xil ijtima’iy taratqulargha yézilghan Uyghurche yazmilarni tekshürüp chiqidighan bolsa, ular choqum «Uyghurlar bir sawati toluq chiqmighan millet iken», dégen yekünni chiqiridu. Eger siz Amérikidiki aq tenlikler bilen bolghan ijtima’iy munasiwette ularning ismini xuddi méning ismimni xata yazghandek xata yazidikensiz, siz ularning neziridiki öz hörmitingizni bir demdila pütünley yoq qiliwétisiz. In’glizche yazmilardimu hem shundaq. Siz In’glizche nerse yazghanda, mesilen, bir chet ellikke In’glizche élxet yazghanda, 50 pirsent sözlükte xataliq bar bolush u yaqta tursun, peqet bir pirsent sözlükte xataliq bar bolsimu siz bashqilargha bir nahayiti qalaq yaki töwen derijilik adem bolup körünisiz.

Uyghurche nerse yazghanda biperwaliq bilen Uyghur tilini xata ishlitish tilimizni hörmetlimeslik we qedirlimeslikning bir xil ipadisi. U yene milletni hörmetlimeslik bolup hésablinidu. Eger biz öz millitimizni özimiz hörmetlimisek, öz millitimizni özimiz qedirlimisek, bashqilardin Uyghurlarni hörmetlesh toghrisida némini küteleymiz? Yehudiylar, Yaponlar we Gérmanlar öz millitini bashqa millettin köp üstün qoyidu. Özlirini bashqa héch kimge teng qilmaydu. Shundaq bolghachqa ular bilen munasiwet élip baridighan bashqa millet kishiliri nahayiti éhtiyatchanliq bilen ish élip baridu. Öyde izzetlenmigen bala sirtta xarlinidu. Eger biz öz-özimizni hörmetlimisek we qedirlimisek bashqilar teripidin közge ilinmaymiz.

Yuqiridiki 7-seweb boyiche ish qilidighan kishilerning tutqan yolini ularning insanliq süpiti we Uyghurgha mas kelmeydighan xaraktéri belgiligen bolup, men ular heqqide buningdin artuq toxtilishimni xalimaymen.

Emma méning bu yerde aldinqi 5 seweb tüpeylidin Uyghur tilini toghra qollinalmaywatqan wetendashlargha yene bir qanche éghiz gep qilghum bar. Méning mölchirimche, her bir ademning ünümlük ögineleydighan waqti ottura hésab bilen 50 yildin ashidu. Eger siz ashu 50 yilning her bir yilida bir nersini qoshumche qilip öginip mangsingiz, ömringizde intayin köp nersilerni öginip tügiteleysiz. Bir qisim nersilerni choqum bir mektepte sistémiliq ögenmise öginiwélish teske toxtaydu. Mesilen, men hazir shughulliniwatqan optika téxnologiyisi kespi. Emma yene bir qisim nersilerni ishtin sirtqi waqitlirida özlükidin öginiwalghili bolidu. Til mektepte oqumay özlükidin öginiwalghili bolidighan nersilerning biri. Men bashlan’ghuch 1-siniptin tartip yéngi yéziqta oqughan. Emma, méning rehmetlik dadam bir oqutquchi bolup, men ashu bashlan’ghuch 1-sinipta oquwatqan waqtimdila dadamdin Uyghur tilining kona yéziqi bilen Slawyan yéziqini öginiwalghan. Bu yéziqlardimu aran 32 herp bar bolghachqa, u yéziqlarning her birsini öginiwélishqa bir nechche heptila waqit ketken. U chaghda balilar üchün neshr qilin’ghan Uyghurche kitablar bolmighachqa (men 1965-yili bashlan’ghuch 1-sinipqa kirgen), men chonglarning kona yéziq we Slawyan yéziqidiki kitablirini échip, ayrim-ayrim sözlerni oqup oynighan.

Yézigha qayta terbiyige chüshken waqtimda Uyghurche-xenzuche lughet bolmighachqa, bizge heqsiz tarqitilidighan «Maw Zédung eserliridin tallanmilar» dégen kitabning Uyghurchisi bilen xenzuchisini yénimda saqlap, ularni bir-birige sélishturup yürüp özlükümdin xenzu tilini ögen’gen.

Men In’gliz tili bilen Yapon tilinimu deslipide pütünley özüm ögen’gen. Kéyin In’gliz tilida bir mewsum, we Yapon tilida yérim yil mexsus til kursida oqudum. Ashundaq asasimgha tayinip Yaponda we Amérikidiki ilmiy pa’aliyetlirimni élip bardim. Hazirmu Amérikida shundaq qiliwatimen.

Men 1971 – 1976-yilliri ottura mektepte Uyghur tilini sistémiliq ögen’gen. Mende hazir bar bolghan Uyghur tili asasi ene shu chaghdin kelgen bolup, men 1976-yilidin kéyin Uyghur tili heqqide birer ders élip baqmidim. Ottura mekteptiki waqtimda bizge Uyghurche shé’irlarning qa’idisi ders qilip ötülgen. Emma men hékaye, powést, zawén (nesr), xewer we doklat yézishqimu qiziqqan bolup, ularni oxshash xildiki matériyallarni oqush arqiliq öginishke tirishqan. Yeni, eger sizde ashundaq istek bar bolidiken, siz her bir nerse oqughanda mundaq ikki nersige diqqet qilisiz. Biri oqughan mezmun. Ikkinchisi oqughan nersining shekliy-qurulmisi, weqelerning bayan qilinish uslubi, ishlitilgen sözliri, we til-edebiyat qa’idisi qatarliqlar. Hékaye oqush arqiliq hékaye yazalaydighan bolghili bolidu. Xewer oqush arqiliq xewer yazalaydighan bolghili bolidu. Maqale oqush arqiliq maqale yazalaydighan bolghili bolidu. Uyghurche kitablarni köp oqush arqiliq Uyghur tilining grammatika qa’idilirini we sözlerning tüzülüshlirini toghra öginiwalghili bolidu. Bundaq ishlargha mektepke kirip oqush ketmeydu. Belki uninggha istek, irade we tirishchanliq kétidu. Bir nerse oqughanda hem mezmun’gha diqqet qilish, hem til qa’idisige diqqet qilishqa toghra kélidu. Shunglashqa men Uyghur tilini toghra ishletmeslikning yuqiridiki 1- 5-sewebliridin kélip chiqqan ajizliqni pütünley toluqliwalghili bolidu, dep oylaymen. Uyghurni söyidighan kishi Uyghur tilinimu söyüshi kérek. Uyghur tilini toghra ishlitishnimu öginiwélishi kérek. Eger siz Uyghurche bir nersilerni yazidighan biri bolsingiz, yaki Uyghurche xet, maqale yaki bashqa bir xil edebiy eser yézishni öginiwélishni isteydighan biri bolsingiz, choqum 6 ay, bir yil yaki 2 yil waqit chiqirip, kitab oqush arqiliq Uyghur tilining qa’idilirini özingizge yetküdek derijide öginip qoyung. Biz shundaq qilish arqiliq ana tilimizni qoghdap qalalaymiz. Shundaq qilish arqiliq ana tilimizni toghra saqlap qalalaymiz. Bashqilar aldida bir mukemmel xas tilgha ige medeniyetlik millet bolup körüneleymiz.

Men yéqinda «Uyghurche barmaq wezinlik shé’ir yézish qa’idisi heqqidiki chüshenchem» dégen bir témida bir yazma teyyarlap, uningda ashundaq shé’irlarning qa’idisi heqqidiki öz chüshenchilirimni bayan qilip öttüm [2]. Shé’iriyet ishlirigha qiziqidighan wetendashlar yaki Uyghurche shé’ir heweskarliri uni bir bir qétim oqup baqsanglar bolidu.

Ilawe: Men hazir bir dangliq zatning léksiyilirini anglawatqan bolup, men yéqinda anglighan bir léksiyide u mundaq dédi: Tarixta yasalghan eng körkem binalar diniy binalardur. Ular dindar kishiler üchün yasalghan bolup, ular xudaning iradisini namayan qilidu, dep qarilidu. Körkemlikte 2-orunda turidighan binalar emeldarlar üchün sélin’ghan binalar bolup, ularni padishahlar ishletken. Kéyinche insanlarning jem’iyetlishishige egiship, soda binaliri wujutqa kelgen. Binalargha tarixtiki waqitlar, weqeler we nersiler xatirlen’gen bolidu. Binalar bir döletning 3-tili bolup hésablinidu. Yeni, döletning 1-tili kishiler sözlishish üchün ishlitidighan til. Ikkinchi tili bolsa bir dölet xelqi ishlitidighan yéziq. Üchinchi tili bolsa binalar bolup, 4-tili bolsa sizning yémeklikliringiz bolidu.



2. Chet Eldikiler Üchün Uyghurche Kitab-matériyal Menbeliridin Qandaqliri Bar?

Hazir chet eldiki Uyghurlarning weten bilen bolghan alaqisi pütünley üzüp qoyulghan bolghachqa, hazirche wetendin Uyghurche kitab ekeldürüsh asasen mumkin emes. Emma Türkiyediki Uyghurche kitabxanilardin xéli köp kitablarni sétiwalghili bolidu. Uningdin bashqa, hazir bir qanche Uyghurche tor betliride Uyghurche zhurnal we kitablarning élkitab (PDF) nusxiliri bar. Shundaqla bir qisim ot yürek wetendashlar chet eldikiler üchün awazliq kitab ambarlirinimu qurup chiqti. Uyghurche matériyal körüsh arqiliq ana tilini toghrilimaqchi yaki pishshiqlimaqchi bolghan wetendashlar ashundaq menbelerdin paydilansanglar bolidu. Töwendikisi Uyghurche tor betlirining bu qétim méning ésimge kelgenliri bolup, u bir mukemmel tizimlik emes. Chüshüp qalghan tor betlirini oqurmenlerning mezkur yazmining astigha inkas yézip manga we bashqa oqurmenlerge bildürüp qoyushini ötünüp soraymen. Men mushu pursettin paydilinip, özlirining waqti, puli we zéhnini serp qilip, millet üchün töwendiki tor betlirini yasap chiqqan qérindashlarning hemmisige chin könglümdin rehmet éytimen.

[1] Altun oq tor kitab ambiri
http://www.altunoq.com/

[2] Élkitab ambiri
https://www.elkitab.org/

[3] Ana yurt zhurnili
http://anayurtjurnili.net/

[4] Uyghur akadémiyisi tor béti
http://www.akademiye.org/ug/

[5] Tedbiryar Yutyub awazliq eserliri
https://www.youtube.com/playlist?list=PLmzPlt07BuCy6AEk3wR3LjAEt2B0nYqHK

[6] Eziz Eysa Elkün tor sehipisi
http://www.azizisa.org/

[7] London Uyghur ansambili awazliq eserliri
http://www.uyghurensemble.co.uk/en-html/u-awazliq-eserler.html

[8] Féyisbuk: Awazliq eserler
https://www.facebook.com/awazliq.eserler/


3. Uyghur Latin Yéziqi (ULY) ni Toghra Ishlitish Heqqide

Men yuqirida tilgha élip ötkinimdek, hazir Uyghurlar ishlitiliwatqan Uyghur Latin Yéziqi (ULY) yaki «Yéngi yéziq» ning türliri intayin köp. Uning weten, Amérika, Yawropa, Türkiye we ottura Asiya qatarliq döletlerge qarap oxshimighan shekli bolupla qalmastin, her bir dölettimu yene bir qanche kichik tiptiki oxshimighan türliri mewjut bolup turmaqta. Eger hazir Uyghur emes, emma Uyghurchini bilidighan bir adem pütün Uyghur tor béketliri we intérnét munberliri üstide tekshürüsh qilidighan bolsa, Uyghurni «sawati yaxshi chiqmighan, tayini yoq, intayin chéchilangghu bir millet iken» dégen xulasige kélishi mumkin. Bu bir intayin échinishliq ehwal bolup, u her bir Uyghurning diqqitini qozghishi kérek. Yurtimizdiki bir qisim til mutexessisliri we ot yürek yashlar 2000-yillarning béshidiki 4-5 yil waqit ichide ilmiy munazire, muzakire yürgüzüsh we izdinish arqiliq, ULY yéziqini birlikke keltürüsh meqsitide ULY ni barliqqa keltürdi.

574
2-resim: ULY bilen UEY ning sélishturma jedwili.

Men bu ULY toghrisida kem dégende mundaq 2 alahidilik barliqini hés qildim: 1) Uni In'gliz tilida sözlisheleydighan hemme milletler shu pétiche oquyalaydu (mesilen, «Qimen’gül» bilen «Cimen’gül» ni In'gliz tilidikiler toghra oquyalmaydu, emma «Chimen’gül» ni oquyalaydu), hemde téz yézishqa toghra kelgende, chet eldiki ölchemlik kompyutérning hemmiside chékitsiz herpler bilen téz sür'ette yazghili bolidu. 2) Bir qisim ot yürek Uyghur yashliri xalis ishlesh arqiliq, bir xildiki yumshaq détalni ishlep chiqqan bolup, shuni ishlitish arqiliq bir ULY we UEY diki höjjetlerni öz ara aylandurghili bolidu. Mesilen, hazir chet eldiki Uyghurche tor betlirining ichide töwendiki ikki tor bétide ashundaq yumshaq détal bar bolup, uni özingizning kompyutérigha heqsiz chüshürüp qachiliyalaysiz:
http://www.yulghun.com/
http://www.kenjisoft.com/uyghuredit/program/uyghuredit*****

Yuqiridiki ikki tor bétide Uyghurchini öz ichige alghan her xil tillar otturisidiki lughetmu bar bolup, uni bu yerdin tapalaysiz:
http://dict.yulghun.com/
http://www.kenjisoft.com/judict/

Men chet elde oqughan, Uyghur tilshunasliqida bilimi bar, emma yurtimizdiki ULY toghrisida qarar élish jeryanigha qatnishalmighan Uyghur ziyaliylirining hazirche ULY qararigha boysunushini, öz aldigha ayrim ULY tüzüp chiqip ishletmeslikini tewsiye qilimen. Undaq qilmaydikenmiz, biz Uyghur ishlirini ilgiri sürgüchi emes, uni buzghuchi bolup qalimiz. Biz bash qaturmisaq bolmaydighan, köngül bölmisek bolmaydighan, izdenmisek bolmaydighan nurghun muhim we jiddiy ishlar bar. Uyghur bilim igilirining öz bilimini ishliteleydighan we ishlitishke tégishlik ishlar we sorunlar intayin köp. Emma, méningche yéngi bir ULY ni otturigha chiqirish uning biri bolmasliqi kérek. Bir qétim qarar qilinip bolghan ishni chet eldikiler öz aldigha ayrim qayta muzakire we qarar qilishning zörüriyiti yoq. Bir ish toghrisida axiri üzülmeydighan munazire we muzakire qilish biz Uyghurlar üchün intayin paydisiz. Shunga men hemme ademning Uyghurning tüp menpe'itini közde tutup, yéngi yéziqta tüzülgen tor béketliride we chet eldiki Uyghurlar otturisidiki öz-ara alaqide bir tutash ULY ni ishlitishni teshebbus qilimen. Millet üchün yaxshi ish qilip bérishni isteydighan her bir adem üchün, hemde kelgüside chongraq ishlarni qilishni nishanlighan her bir yash üchün ULY dek 32 herplik yéziqni öginiwélish héchqanche ish emes. U bir kishining qolgha keltürgen chong netijisi bolupmu hésablanmaydu. Belki, hazirqi zamanda Uyghur tili, UEY we ULY ni puxta bilish hemde ularni toghra ishlitish, özini milletperwer hésablaydighan her bir Uyghurning qilishqa tégishlik mejburiyitidur.


4. Axirqi Söz

Men Yehudiylar heqqide bir qisim izdinishlerni élip bardim. Shu jeryanda diqqet qilghan bir nuqtam shu boldiki, gerche ularning nopusining sani Uyghurlarningkige yéqin, yeni 13 milyon bolsimu, Isra’iliyede yashaydighan Yehudiylarning sani aran 5.5 milyon iken. Yene 6.5 milyon nopus Amérikida, qalghan bir milyoni bolsa bashqa ellerge tarqalghan halda yashaydiken. Hemde Isra’iliyening sirtida yashawatqan Yehudiylarning Isra’iliyege siyasiy, iqtisadiy, herbiy we ijtima’iy sahelerdiki yardimi intayin zor iken. Men Amérikida körgen yene bir ehwal, Amérikida dunyadiki köpligen milletlerning öz aldigha ayrim-ayrim jama’etliri bar iken. Mesilen, Amérika Kaliforniye shtati Los Anzhélis nahiyisi Gléndéyil Xil (Glendale Hill) shehiridin ibaret birla jayda 450 ming Erméniyelikler yashaydiken. Amérikidiki köpligen chong sheherlerde Xenzular mehellisi yaki Xenzular sheherliri bar bolup, Amérikida hazir 4 – 6 milyon Xenzular yashaydu. Hazir Amérikida yashawatqan Uyghurlarning sani méning mölchirimche 5000 - 7000 bolushi mumkin. Men buningdin 10 nechche yilning aldida bir qisim nopusning chet ellerde yashishining ehmiyiti chüshinip yétip, yazghan maqalilirimde imkaniyiti yar béridighan Uyghurlarning chet ellerge chiqip kétishini teshebbus qildim. «Birer milyon Uyghurning chet elde yashishining millet üchün zor istratégiyilik ehmiyiti bar», dep, her xil sorunlardimu sözlep yürdüm.

Eger men bir top charwining igisi bolsam, u charwilar üstidiki hökümranliq hoququmni toluq saqlap méngish üchün yaki ularni bir qotan’gha solap qoyimen, yaki bolmisa ularni baghlap qoyimen. Uyghurlar böre mijez millet bolup, erkin yashashqa adetlen’gen, hemde her waqit erkin yashashni isteydu. Ular yéqinqi 60 – 70 yildek waqit ichide erkinlikke nahayitimu intizar bolup keldi. Shunglashqa 2016-yilining béshida Uyghur diyarida Uyghurlargha pasport bérishni asanlashturush siyasiti yolgha qoyulghanda, men yéqinlirimgha «Bu yéqinqi bir esirning mabeynide Uyghurlarning béshigha kelgen eng chong amet boldi», dep yürgen, hemde ulargha imkaniyiti bar tughqanlirining hemmisini chet elge chiqiriwélish teklipini bergen idim. Epsuski, Uyghurlarning bu «altun dewri» aran bir qanche ayla mewjut bolup turalidi. Men héliqidek pasportni asan bérish siyasiti tetürige yandurulghanda «charwilarning igisi bundaq qilishning yaxshi usul emeslikini sézip qaptu», dep oylidim.

Men on nechche yilning mabeynide yézip kéliwatqan maqalilirimde Uyghurlarning nöwettiki eng muhim wezipisi özlirining milliy kimlikini saqlap qélish ikenlikini tekitlep keldim. Özimizning milliy mewjutluqini saqlap qélishta biz hazir weten ichidiki xelqimizdin héch qandaq bir ishni kütelmeymiz. Ular hazir öz tallishidin pütünley ayrilip qalghan bolup, peqet bashqilar buyrughan ishlarnila qilalaydu. Shundaq bolghachqa yuqiridiki wezipe pütünley chet ellerdiki Uyghurlarning zimmisige chüshti. Bu yolda chet ellerdiki her bir a’ile, her bir jama’et, her bir dölet, we pütün dunyadiki Uyghurlar hazir néme ishlarni qilalaydu? Mana bu nöwette hemme wetendashlar oylimisa we izdenmise bolmaydighan bir mesile. Méning «Balilargha dinni qanche yashtin bashlap ögetse eng muwapiq?» dégen yazmamda ashu so’algha jawab bolidighan bir qisim mezmunlar bar bolup, men hemme wetendashlarni uni bir qétim oqup chiqishni tewsiye qilimen [1]. Biz chet eldiki Uyghurlar burun déngizda ayrim-ayrim kémilerning üstide yashap yürüwatqan kishiler iduq. Hazir bolsa biz bir chong kémining üstidiki ayrim-ayrim öylerde yashawatqan kishilerge aylanduq. Eger bu chong kéme chöküp kétidiken, biz hemmimiz uning bilen teng chöküp tügeymiz. Méningche mushundaq bir milliy mes’uliyetni téxiche chüshenmigen, hemde mushundaq bir tarixiy mes’uliyetni ada qilish üchün téxiche yolgha chiqmighan Uyghurlarni millet epu qilmaydu. Allahmu kechürmesliki mumkin. Shunglashqa men chet eldiki hemme wetendashlardin yaratquchimiz ata qilghan eqil we qabiliyetlerni toluq ishqa sélip, ana tilimizni qoghdap qélish, ana tilimizni toghra saqlap qélish, hemde shu asasta milliy mewjutluqimizni saqlap qélish ishigha bir kishilik töhpe qoshushini ümid qilimen.


Bu Yazmida Tilgha Élin’ghan Maqaliler:

[1] Bilimxumar: Balilargha dinni qanche yashtin bashlap ögetse eng muwapiq?
http://www.wetinim.com/forum.php?mod=viewthread&tid=142&extra=page%3D1
http://www.meripet.com/2017/20170829_raise_kids_right.pdf

[2] Bilimxumar: Uyghurche barmaq wezinlik shé’ir yézish qa’idisi heqqidiki chüshenchem
http://www.wetinim.com/forum.php?mod=viewthread&tid=112
http://www.meripet.com/2017/20170918_uyghurche_sheir.pdf


Bu maqale barliq Uyghurlargha mensup bolup, uni menbesini eskertken halda bashqa her qandaq ijtima’iy taratqulargha chiqirip qoysingiz boluwéridu.

moderator9
27-09-17, 01:21
تىلىمىزنى توغرا ساقلاپ قېلىش ھەققىدە


بىلىمخۇمار
2017-يىلى 27-سېنتەبىر



بۇ يىل 9-ئاينىڭ 1-كۈنىدىن باشلاپ ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئۇيغۇر دىيارىدىكى بارلىق باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپلەردە ئوقۇتۇش تىلى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشى ئەمەلدىن قالدۇرۇلدى. شۇنىڭدىن كېيىن چەت ئەلدىكى بىر قىسىم ئۇيغۇر زىيالىيلار ئۆزلىرى ۋە باشقىلاردىن «ئۇيغۇر تىلى دۇچ كەلگەن خىرىسقا قارىتا بىز قانداق قىلىشىمىز كېرەك؟» دېگەن سوئالنى سوراپ، ھازىرقىدەك بىر پايدىسىز شارائىتتا ئانا تىلىمىزنى ساقلاپ قېلىشنىڭ ئۈنۈملۈك ئۇسۇل-تەدبىرلىرى ئۈستىدە ئىزدىنىشكە باشلىدى. ئانا تىل بىر مىللەتنىڭ مىللىي مەۋجۇتلۇقىنى بەلگىلەيدىغان ئەڭ مۇھىم ئامىللارنىڭ بىرى بولۇپ، مەن ئانا تىلىمىزنى قوغداپ قېلىش مەسىلىسى ئۈستىدە ئىزدىنىۋاتقىلى ۋە قەلەم تەۋرىتىۋاتقىلى خېلى ئۇزۇن بولدى. مەن بۇ ھەقتە تەييارلىغان ئەڭ ئاخىرقى ماقالىنىڭ تېمىسى «بالىلارغا دىننى قانچە ياشتىن باشلاپ ئۆگەتسە ئەڭ مۇۋاپىق؟» [1] بولۇپ، مەلۇم مۇھىم سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن مەن بۇ ماقالىنىڭ تېمىسىدا «ئانا تىل» دېگەن سۆزنى ئىشلەتمىدىم. ئەمما ئۇنىڭدا چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئائىلە تەربىيىسى ئارقىلىق بالىلىرىغا ئانا تىلنى ئۆگىتىشنىڭ ئەھمىيىتى ۋە پايدىسىغا ئائىت بىر قىسىم كۆز-قاراشلىرىمنى ئوتتۇرىغا قويدۇم. شۇنداقلا بالىغا ئىككى ياكى ئۇنىڭدىن كۆپ تىلنى ئۆگىتىشنىڭ پايدىسى، ھەمدە بالىلارغا ئانا تىل، باشقا تىل ۋە دىن ئۆگىتىشنىڭ ئەڭ مۇۋاپىق يېشى جەھەتتىكى بىر قىسىم ئىلمىي بايقاشلار ۋە ئىلمىي قاراشلارنىمۇ بايان قىلىپ ئۆتتۈم. چەت ئەلدە ياشاۋاتقان بالىلارغا ئانا تىلنى ئۆگىتىش تىلىمىزنى قوغداپ قېلىشتىكى ئەڭ مۇھىم چارىلەرنىڭ بىرى. شۇنداقلا ئۇ تىلىمىزنى قوغداپ قېلىشتىكى زۆرۈر شەرتلەرنىڭ بىرى. ئەمما ئۇ تىلىمىزنى قوغداپ قېلىشنىڭ يېتەرلىك شەرتلىرىنىڭ ھەممىسى ئەمەس. ئۇنىڭ يېتەرلىك شەرتلىرىنىڭ ئىچىدە يەنە ئۆزىمىز ئانا تىلىمىزنى توغرا ئۆگىنىش، شۇ ئاساستا ئانا تىلىمىزنى بالىلىرىمىزغا توغرا ئۆگىتىش، ھەمدە ھەممە ئۇيغۇرلار ھەر قانداق جايدا ۋە ھەر قانداق ۋاقىتتا ئانا تىلىمىزنى توغرا ئىشلىتىشتەك باشقا مۇھىم ئامىللارمۇ بار.

مەن مەزكۇر ماقالىدە چوڭلارنىڭ ئانا تىلىمىزنى توغرا ئۆگىنىشى، ھەمدە ھەر ۋاقىت ۋە ھەر جايدا ئانا تىلىمىزنى توغرا ئىشلىتىشى ھەققىدە توختىلىمەن. بۇ ئىش ئانا تىلىمىزنى قوغداپ قېلىش، ھەمدە ئۇنى توغرا ساقلاپ قېلىشتا كەم بولسا بولمايدۇ. بالىلارغا ئانا تىلنى ئۆگىتىشكە ئائىت مەزمۇنلارنى ئالدىنقى ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇپ بولغان بولغاچقا، ئۇ مەسىلە ھەققىدە مەزكۇر ماقالىدە قايتا توختالمايمەن. مەن «بالىلارغا دىننى قانچە ياشتىن باشلاپ ئۆگەتسە ئەڭ مۇۋاپىق؟» دېگەن ماقالىنى تېخى ئوقۇپ باقمىغان ۋەتەنداشلارغا ئۇنى چوقۇم بىر قېتىم ئوقۇپ چىقىشنى تەۋسىيە قىلىمەن.

575
1. كىتاب ئوقۇش ئارقىلىق ئۆگىنىش ئەڭ ياخشى ئۇسۇل

ھازىر ئانا تىلىمىزنى توغرا ئىشلىتىش جەھەتتە ئۇيغۇرلار ئارىسىدا ساقلىنىۋاتقان مەسىلىلەر ئىنتايىن ئېغىر بولۇپ، مېنىڭچە ئۇنىڭ تۆۋەندىكىدەك سەۋەبلىرى بار:
--(1) ئاتالمىش «قوش تىللىق مائارىپ» نىڭ مەجبۇرلىشى بىلەن ئانا تىلنى سىستېمىلىق ئۆگىنەلمەسلىك
--(2) خەنزۇ مەكتەپتە ئوقۇغانلىقى ئۈچۈن ئانا تىلنى سىستېمىلىق ئۆگىنەلمەسلىك
--(3) ئانا تىلنى ئۆگەنگىلى بەك ئۇزۇن بولۇپ كەتكەن بولغاچقا، ئۇيغۇر تىلىنىڭ قائىدىلىرىنى ئۇنتۇلۇپ كېتىش
--(4) ئۆزى جۇڭگودا بولسىمۇ، ئۇيغۇر تىلى ئىشلەتمەيدىغان ئورۇندا خىزمەت قىلىدىغانلىقى ئۈچۈن ئانا تىلنى ئۇنتۇلۇپ كېتىش
--(5) چەت ئەلدە ياشاۋاتقىلى بەك ئۇزۇن بولۇپ كەتكەنلىكى ئۈچۈن ئانا تىلنى ئۇنتۇلۇپ كېتىش
--(6) ئېغىر دەرىجىدىكى بىپەرۋالىق
--(7) ئۇيغۇرنى ۋە ئۇيغۇر تىلىنى كۆزگە ئىلماسلىق، ۋە ئۇلارنى قەدىرلىمەسلىك

مەن يۇقىرىدىكى 1 - 5- سەۋەبلەرنى توغرا چۈشىنىمەن، ئەمما 6-سەۋەبكە ئېچىنىمەن، ۋە 7-سەۋەبكە بولسا نەپرەتلىنىمەن.


1-رەسىم: ئاۋىسترالىيە ئادېلايدې شەھىرىدىكى ئۇيغۇر مەكتەپنىڭ ئوماقلىرى.

مەن بۇ يەردە 6-سەۋەبكە بىر مىسال كۆرسىتەي. مېنىڭ «erkinsidiq@gmail.com» دېگەن بىر ئېلخەت ساندۇقۇم بار بولۇپ، مەن ئۇنى ئۆزۈمدىن مەسلىھەت سورايدىغان ۋەتەن ئىچى ۋە سىرتىدىكى ئوقۇغۇچىلار ئۈچۈن ئىشلىتىۋاتقىلى 10 يىل بولدى. گەرچە مېنىڭ ئىسمىمنىڭ توغرا يېزىلىشى يۇقىرىدىكى ئېلخەت ئادرېسىدا ئېنىق بار بولسىمۇ، ماڭا خەت يازغان ئوقۇغۇچىلارنىڭ كەم دېگەندە يېرىمى ئىسمىمنى «Arkin»، «Arken»، «Erken»، «Sidik»، «Sedik»، «Sidek» دېگەندەك ھەر خىل بۇزۇلغان شەكىلدە يېزىپ كەلدى. ئۇنىڭدىن باشقا، ماڭا 10 ئوقۇغۇچىدىن كەلگەن خەتتە ئۇيغۇر تىلىنىڭ 10 خىل بۇزۇلغان ۋارىيانتى ئىشلىتىلدى. مەن ئاشۇنداق قىلغانلارغىمۇ باشقا ئوقۇغۇچىلارغا ئوخشاشلا جاۋاب قايتۇرۇپ كەلدىم. ئەمما، ھەر قېتىم ئاشۇنداق يېزىلغان خەتلەرنى ئوقۇلغاندا ئىنتايىن راھەتسىزلەندىم. ھەمدە مىللەتنىڭ ئاشۇنداق بىر دەرىجىدىكى ئېغىر بىپەرۋالىقىغا قاتتىق ئېچىندىم. مېنىڭ پەرىزىمچە، ئەگەر بىرەر تىل-يېزىقنى باھالايدىغان ئورۇن ھەر خىل ئىجتىمائىي تاراتقۇلارغا يېزىلغان ئۇيغۇرچە يازمىلارنى تەكشۈرۈپ چىقىدىغان بولسا، ئۇلار چوقۇم «ئۇيغۇرلار بىر ساۋاتى تولۇق چىقمىغان مىللەت ئىكەن»، دېگەن يەكۈننى چىقىرىدۇ. ئەگەر سىز ئامېرىكىدىكى ئاق تەنلىكلەر بىلەن بولغان ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتتە ئۇلارنىڭ ئىسمىنى خۇددى مېنىڭ ئىسمىمنى خاتا يازغاندەك خاتا يازىدىكەنسىز، سىز ئۇلارنىڭ نەزىرىدىكى ئۆز ھۆرمىتىڭىزنى بىر دەمدىلا پۈتۈنلەي يوق قىلىۋېتىسىز. ئىنگلىزچە يازمىلاردىمۇ ھەم شۇنداق. سىز ئىنگلىزچە نەرسە يازغاندا، مەسىلەن، بىر چەت ئەللىككە ئىنگلىزچە ئېلخەت يازغاندا، 50 پىرسەنت سۆزلۈكتە خاتالىق بار بولۇش ئۇ ياقتا تۇرسۇن، پەقەت بىر پىرسەنت سۆزلۈكتە خاتالىق بار بولسىمۇ سىز باشقىلارغا بىر ناھايىتى قالاق ياكى تۆۋەن دەرىجىلىك ئادەم بولۇپ كۆرۈنىسىز.

ئۇيغۇرچە نەرسە يازغاندا بىپەرۋالىق بىلەن ئۇيغۇر تىلىنى خاتا ئىشلىتىش تىلىمىزنى ھۆرمەتلىمەسلىك ۋە قەدىرلىمەسلىكنىڭ بىر خىل ئىپادىسى. ئۇ يەنە مىللەتنى ھۆرمەتلىمەسلىك بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ئەگەر بىز ئۆز مىللىتىمىزنى ئۆزىمىز ھۆرمەتلىمىسەك، ئۆز مىللىتىمىزنى ئۆزىمىز قەدىرلىمىسەك، باشقىلاردىن ئۇيغۇرلارنى ھۆرمەتلەش توغرىسىدا نېمىنى كۈتەلەيمىز؟ يەھۇدىيلار، ياپونلار ۋە گېرمانلار ئۆز مىللىتىنى باشقا مىللەتتىن كۆپ ئۈستۈن قويىدۇ. ئۆزلىرىنى باشقا ھېچ كىمگە تەڭ قىلمايدۇ. شۇنداق بولغاچقا ئۇلار بىلەن مۇناسىۋەت ئېلىپ بارىدىغان باشقا مىللەت كىشىلىرى ناھايىتى ئېھتىياتچانلىق بىلەن ئىش ئېلىپ بارىدۇ. ئۆيدە ئىززەتلەنمىگەن بالا سىرتتا خارلىنىدۇ. ئەگەر بىز ئۆز-ئۆزىمىزنى ھۆرمەتلىمىسەك ۋە قەدىرلىمىسەك باشقىلار تەرىپىدىن كۆزگە ئىلىنمايمىز.

يۇقىرىدىكى 7-سەۋەب بويىچە ئىش قىلىدىغان كىشىلەرنىڭ تۇتقان يولىنى ئۇلارنىڭ ئىنسانلىق سۈپىتى ۋە ئۇيغۇرغا ماس كەلمەيدىغان خاراكتېرى بەلگىلىگەن بولۇپ، مەن ئۇلار ھەققىدە بۇنىڭدىن ئارتۇق توختىلىشىمنى خالىمايمەن.

ئەمما مېنىڭ بۇ يەردە ئالدىنقى 5 سەۋەب تۈپەيلىدىن ئۇيغۇر تىلىنى توغرا قوللىنالمايۋاتقان ۋەتەنداشلارغا يەنە بىر قانچە ئېغىز گەپ قىلغۇم بار. مېنىڭ مۆلچىرىمچە، ھەر بىر ئادەمنىڭ ئۈنۈملۈك ئۆگىنەلەيدىغان ۋاقتى ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 50 يىلدىن ئاشىدۇ. ئەگەر سىز ئاشۇ 50 يىلنىڭ ھەر بىر يىلىدا بىر نەرسىنى قوشۇمچە قىلىپ ئۆگىنىپ ماڭسىڭىز، ئۆمرىڭىزدە ئىنتايىن كۆپ نەرسىلەرنى ئۆگىنىپ تۈگىتەلەيسىز. بىر قىسىم نەرسىلەرنى چوقۇم بىر مەكتەپتە سىستېمىلىق ئۆگەنمىسە ئۆگىنىۋېلىش تەسكە توختايدۇ. مەسىلەن، مەن ھازىر شۇغۇللىنىۋاتقان ئوپتىكا تېخنولوگىيىسى كەسپى. ئەمما يەنە بىر قىسىم نەرسىلەرنى ئىشتىن سىرتقى ۋاقىتلىرىدا ئۆزلۈكىدىن ئۆگىنىۋالغىلى بولىدۇ. تىل مەكتەپتە ئوقۇماي ئۆزلۈكىدىن ئۆگىنىۋالغىلى بولىدىغان نەرسىلەرنىڭ بىرى. مەن باشلانغۇچ 1-سىنىپتىن تارتىپ يېڭى يېزىقتا ئوقۇغان. ئەمما، مېنىڭ رەھمەتلىك دادام بىر ئوقۇتقۇچى بولۇپ، مەن ئاشۇ باشلانغۇچ 1-سىنىپتا ئوقۇۋاتقان ۋاقتىمدىلا دادامدىن ئۇيغۇر تىلىنىڭ كونا يېزىقى بىلەن سلاۋيان يېزىقىنى ئۆگىنىۋالغان. بۇ يېزىقلاردىمۇ ئاران 32 ھەرپ بار بولغاچقا، ئۇ يېزىقلارنىڭ ھەر بىرسىنى ئۆگىنىۋېلىشقا بىر نەچچە ھەپتىلا ۋاقىت كەتكەن. ئۇ چاغدا بالىلار ئۈچۈن نەشر قىلىنغان ئۇيغۇرچە كىتابلار بولمىغاچقا (مەن 1965-يىلى باشلانغۇچ 1-سىنىپقا كىرگەن)، مەن چوڭلارنىڭ كونا يېزىق ۋە سلاۋيان يېزىقىدىكى كىتابلىرىنى ئېچىپ، ئايرىم-ئايرىم سۆزلەرنى ئوقۇپ ئوينىغان.

يېزىغا قايتا تەربىيىگە چۈشكەن ۋاقتىمدا ئۇيغۇرچە-خەنزۇچە لۇغەت بولمىغاچقا، بىزگە ھەقسىز تارقىتىلىدىغان «ماۋ زېدۇڭ ئەسەرلىرىدىن تاللانمىلار» دېگەن كىتابنىڭ ئۇيغۇرچىسى بىلەن خەنزۇچىسىنى يېنىمدا ساقلاپ، ئۇلارنى بىر-بىرىگە سېلىشتۇرۇپ يۈرۈپ ئۆزلۈكۈمدىن خەنزۇ تىلىنى ئۆگەنگەن.

مەن ئىنگلىز تىلى بىلەن ياپون تىلىنىمۇ دەسلىپىدە پۈتۈنلەي ئۆزۈم ئۆگەنگەن. كېيىن ئىنگلىز تىلىدا بىر مەۋسۇم، ۋە ياپون تىلىدا يېرىم يىل مەخسۇس تىل كۇرسىدا ئوقۇدۇم. ئاشۇنداق ئاساسىمغا تايىنىپ ياپوندا ۋە ئامېرىكىدىكى ئىلمىي پائالىيەتلىرىمنى ئېلىپ باردىم. ھازىرمۇ ئامېرىكىدا شۇنداق قىلىۋاتىمەن.

مەن 1971 – 1976-يىللىرى ئوتتۇرا مەكتەپتە ئۇيغۇر تىلىنى سىستېمىلىق ئۆگەنگەن. مەندە ھازىر بار بولغان ئۇيغۇر تىلى ئاساسى ئەنە شۇ چاغدىن كەلگەن بولۇپ، مەن 1976-يىلىدىن كېيىن ئۇيغۇر تىلى ھەققىدە بىرەر دەرس ئېلىپ باقمىدىم. ئوتتۇرا مەكتەپتىكى ۋاقتىمدا بىزگە ئۇيغۇرچە شېئىرلارنىڭ قائىدىسى دەرس قىلىپ ئۆتۈلگەن. ئەمما مەن ھېكايە، پوۋېست، زاۋېن (نەسر)، خەۋەر ۋە دوكلات يېزىشقىمۇ قىزىققان بولۇپ، ئۇلارنى ئوخشاش خىلدىكى ماتېرىياللارنى ئوقۇش ئارقىلىق ئۆگىنىشكە تىرىشقان. يەنى، ئەگەر سىزدە ئاشۇنداق ئىستەك بار بولىدىكەن، سىز ھەر بىر نەرسە ئوقۇغاندا مۇنداق ئىككى نەرسىگە دىققەت قىلىسىز. بىرى ئوقۇغان مەزمۇن. ئىككىنچىسى ئوقۇغان نەرسىنىڭ شەكلىي-قۇرۇلمىسى، ۋەقەلەرنىڭ بايان قىلىنىش ئۇسلۇبى، ئىشلىتىلگەن سۆزلىرى، ۋە تىل-ئەدەبىيات قائىدىسى قاتارلىقلار. ھېكايە ئوقۇش ئارقىلىق ھېكايە يازالايدىغان بولغىلى بولىدۇ. خەۋەر ئوقۇش ئارقىلىق خەۋەر يازالايدىغان بولغىلى بولىدۇ. ماقالە ئوقۇش ئارقىلىق ماقالە يازالايدىغان بولغىلى بولىدۇ. ئۇيغۇرچە كىتابلارنى كۆپ ئوقۇش ئارقىلىق ئۇيغۇر تىلىنىڭ گرامماتىكا قائىدىلىرىنى ۋە سۆزلەرنىڭ تۈزۈلۈشلىرىنى توغرا ئۆگىنىۋالغىلى بولىدۇ. بۇنداق ئىشلارغا مەكتەپكە كىرىپ ئوقۇش كەتمەيدۇ. بەلكى ئۇنىڭغا ئىستەك، ئىرادە ۋە تىرىشچانلىق كېتىدۇ. بىر نەرسە ئوقۇغاندا ھەم مەزمۇنغا دىققەت قىلىش، ھەم تىل قائىدىسىگە دىققەت قىلىشقا توغرا كېلىدۇ. شۇڭلاشقا مەن ئۇيغۇر تىلىنى توغرا ئىشلەتمەسلىكنىڭ يۇقىرىدىكى 1- 5-سەۋەبلىرىدىن كېلىپ چىققان ئاجىزلىقنى پۈتۈنلەي تولۇقلىۋالغىلى بولىدۇ، دەپ ئويلايمەن. ئۇيغۇرنى سۆيىدىغان كىشى ئۇيغۇر تىلىنىمۇ سۆيۈشى كېرەك. ئۇيغۇر تىلىنى توغرا ئىشلىتىشنىمۇ ئۆگىنىۋېلىشى كېرەك. ئەگەر سىز ئۇيغۇرچە بىر نەرسىلەرنى يازىدىغان بىرى بولسىڭىز، ياكى ئۇيغۇرچە خەت، ماقالە ياكى باشقا بىر خىل ئەدەبىي ئەسەر يېزىشنى ئۆگىنىۋېلىشنى ئىستەيدىغان بىرى بولسىڭىز، چوقۇم 6 ئاي، بىر يىل ياكى 2 يىل ۋاقىت چىقىرىپ، كىتاب ئوقۇش ئارقىلىق ئۇيغۇر تىلىنىڭ قائىدىلىرىنى ئۆزىڭىزگە يەتكۈدەك دەرىجىدە ئۆگىنىپ قويۇڭ. بىز شۇنداق قىلىش ئارقىلىق ئانا تىلىمىزنى قوغداپ قالالايمىز. شۇنداق قىلىش ئارقىلىق ئانا تىلىمىزنى توغرا ساقلاپ قالالايمىز. باشقىلار ئالدىدا بىر مۇكەممەل خاس تىلغا ئىگە مەدەنىيەتلىك مىللەت بولۇپ كۆرۈنەلەيمىز.

مەن يېقىندا «ئۇيغۇرچە بارماق ۋەزىنلىك شېئىر يېزىش قائىدىسى ھەققىدىكى چۈشەنچەم» دېگەن بىر تېمىدا بىر يازما تەييارلاپ، ئۇنىڭدا ئاشۇنداق شېئىرلارنىڭ قائىدىسى ھەققىدىكى ئۆز چۈشەنچىلىرىمنى بايان قىلىپ ئۆتتۈم [2]. شېئىرىيەت ئىشلىرىغا قىزىقىدىغان ۋەتەنداشلار ياكى ئۇيغۇرچە شېئىر ھەۋەسكارلىرى ئۇنى بىر بىر قېتىم ئوقۇپ باقساڭلار بولىدۇ.

ئىلاۋە: مەن ھازىر بىر داڭلىق زاتنىڭ لېكسىيىلىرىنى ئاڭلاۋاتقان بولۇپ، مەن يېقىندا ئاڭلىغان بىر لېكسىيىدە ئۇ مۇنداق دېدى: تارىختا ياسالغان ئەڭ كۆركەم بىنالار دىنىي بىنالاردۇر. ئۇلار دىندار كىشىلەر ئۈچۈن ياسالغان بولۇپ، ئۇلار خۇدانىڭ ئىرادىسىنى نامايان قىلىدۇ، دەپ قارىلىدۇ. كۆركەملىكتە 2-ئورۇندا تۇرىدىغان بىنالار ئەمەلدارلار ئۈچۈن سېلىنغان بىنالار بولۇپ، ئۇلارنى پادىشاھلار ئىشلەتكەن. كېيىنچە ئىنسانلارنىڭ جەمئىيەتلىشىشىگە ئەگىشىپ، سودا بىنالىرى ۋۇجۇتقا كەلگەن. بىنالارغا تارىختىكى ۋاقىتلار، ۋەقەلەر ۋە نەرسىلەر خاتىرلەنگەن بولىدۇ. بىنالار بىر دۆلەتنىڭ 3-تىلى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. يەنى، دۆلەتنىڭ 1-تىلى كىشىلەر سۆزلىشىش ئۈچۈن ئىشلىتىدىغان تىل. ئىككىنچى تىلى بولسا بىر دۆلەت خەلقى ئىشلىتىدىغان يېزىق. ئۈچىنچى تىلى بولسا بىنالار بولۇپ، 4-تىلى بولسا سىزنىڭ يېمەكلىكلىرىڭىز بولىدۇ.


2. چەت ئەلدىكىلەر ئۈچۈن ئۇيغۇرچە كىتاب-ماتېرىيال مەنبەلىرىدىن قانداقلىرى بار؟

ھازىر چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەتەن بىلەن بولغان ئالاقىسى پۈتۈنلەي ئۈزۈپ قويۇلغان بولغاچقا، ھازىرچە ۋەتەندىن ئۇيغۇرچە كىتاب ئەكەلدۈرۈش ئاساسەن مۇمكىن ئەمەس. ئەمما تۈركىيەدىكى ئۇيغۇرچە كىتابخانىلاردىن خېلى كۆپ كىتابلارنى سېتىۋالغىلى بولىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، ھازىر بىر قانچە ئۇيغۇرچە تور بەتلىرىدە ئۇيغۇرچە ژۇرنال ۋە كىتابلارنىڭ ئېلكىتاب (PDF) نۇسخىلىرى بار. شۇنداقلا بىر قىسىم ئوت يۈرەك ۋەتەنداشلار چەت ئەلدىكىلەر ئۈچۈن ئاۋازلىق كىتاب ئامبارلىرىنىمۇ قۇرۇپ چىقتى. ئۇيغۇرچە ماتېرىيال كۆرۈش ئارقىلىق ئانا تىلىنى توغرىلىماقچى ياكى پىششىقلىماقچى بولغان ۋەتەنداشلار ئاشۇنداق مەنبەلەردىن پايدىلانساڭلار بولىدۇ. تۆۋەندىكىسى ئۇيغۇرچە تور بەتلىرىنىڭ بۇ قېتىم مېنىڭ ئېسىمگە كەلگەنلىرى بولۇپ، ئۇ بىر مۇكەممەل تىزىملىك ئەمەس. چۈشۈپ قالغان تور بەتلىرىنى ئوقۇرمەنلەرنىڭ مەزكۇر يازمىنىڭ ئاستىغا ئىنكاس يېزىپ ماڭا ۋە باشقا ئوقۇرمەنلەرگە بىلدۈرۈپ قويۇشىنى ئۆتۈنۈپ سورايمەن. مەن مۇشۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ، ئۆزلىرىنىڭ ۋاقتى، پۇلى ۋە زېھنىنى سەرپ قىلىپ، مىللەت ئۈچۈن تۆۋەندىكى تور بەتلىرىنى ياساپ چىققان قېرىنداشلارنىڭ ھەممىسىگە چىن كۆڭلۈمدىن رەھمەت ئېيتىمەن.

[1] ئالتۇن ئوق تور كىتاب ئامبىرى
http://www.altunoq.com/

[2] ئېلكىتاب ئامبىرى
https://www.elkitab.org/

[3] ئانا يۇرت ژۇرنىلى
http://anayurtjurnili.net/

[4] ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتى
http://www.akademiye.org/ug/

[5] تەدبىريار يۇتيۇب ئاۋازلىق ئەسەرلىرى
https://www.youtube.com/playlist?list=PLmzPlt07BuCy6AEk3wR3LjAEt2B0nYqHK

[6] ئەزىز ئەيسا ئەلكۈن تور سەھىپىسى
http://www.azizisa.org/

[7] لوندون ئۇيغۇر ئانسامبىلى ئاۋازلىق ئەسەرلىرى
http://www.uyghurensemble.co.uk/en-html/u-awazliq-eserler.html

[8] فېيىسبۇك: ئاۋازلىق ئەسەرلەر
https://www.facebook.com/awazliq.eserler/


3. ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى (ULY) نى توغرا ئىشلىتىش ھەققىدە

مەن يۇقىرىدا تىلغا ئېلىپ ئۆتكىنىمدەك، ھازىر ئۇيغۇرلار ئىشلىتىلىۋاتقان ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى (ULY) ياكى «يېڭى يېزىق» نىڭ تۈرلىرى ئىنتايىن كۆپ. ئۇنىڭ ۋەتەن، ئامېرىكا، ياۋروپا، تۈركىيە ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا قاتارلىق دۆلەتلەرگە قاراپ ئوخشىمىغان شەكلى بولۇپلا قالماستىن، ھەر بىر دۆلەتتىمۇ يەنە بىر قانچە كىچىك تىپتىكى ئوخشىمىغان تۈرلىرى مەۋجۇت بولۇپ تۇرماقتا. ئەگەر ھازىر ئۇيغۇر ئەمەس، ئەمما ئۇيغۇرچىنى بىلىدىغان بىر ئادەم پۈتۈن ئۇيغۇر تور بېكەتلىرى ۋە ئىنتېرنېت مۇنبەرلىرى ئۈستىدە تەكشۈرۈش قىلىدىغان بولسا، ئۇيغۇرنى «ساۋاتى ياخشى چىقمىغان، تايىنى يوق، ئىنتايىن چېچىلاڭغۇ بىر مىللەت ئىكەن» دېگەن خۇلاسىگە كېلىشى مۇمكىن. بۇ بىر ئىنتايىن ئېچىنىشلىق ئەھۋال بولۇپ، ئۇ ھەر بىر ئۇيغۇرنىڭ دىققىتىنى قوزغىشى كېرەك. يۇرتىمىزدىكى بىر قىسىم تىل مۇتەخەسسىسلىرى ۋە ئوت يۈرەك ياشلار 2000-يىللارنىڭ بېشىدىكى 4-5 يىل ۋاقىت ئىچىدە ئىلمىي مۇنازىرە، مۇزاكىرە يۈرگۈزۈش ۋە ئىزدىنىش ئارقىلىق، ULY يېزىقىنى بىرلىككە كەلتۈرۈش مەقسىتىدە ULY نى بارلىققا كەلتۈردى.

مەن بۇ ULY توغرىسىدا كەم دېگەندە مۇنداق 2 ئالاھىدىلىك بارلىقىنى ھېس قىلدىم: 1) ئۇنى ئىنگلىز تىلىدا سۆزلىشەلەيدىغان ھەممە مىللەتلەر شۇ پېتىچە ئوقۇيالايدۇ (مەسىلەن، «Qimen’gül» بىلەن «Cimen’gül» نى ئىنگلىز تىلىدىكىلەر توغرا ئوقۇيالمايدۇ، ئەمما «Chimen’gül» نى ئوقۇيالايدۇ)، ھەمدە تېز يېزىشقا توغرا كەلگەندە، چەت ئەلدىكى ئۆلچەملىك كومپيۇتېرنىڭ ھەممىسىدە چېكىتسىز ھەرپلەر بىلەن تېز سۈرئەتتە يازغىلى بولىدۇ. 2) بىر قىسىم ئوت يۈرەك ئۇيغۇر ياشلىرى خالىس ئىشلەش ئارقىلىق، بىر خىلدىكى يۇمشاق دېتالنى ئىشلەپ چىققان بولۇپ، شۇنى ئىشلىتىش ئارقىلىق بىر ULY ۋە UEY دىكى ھۆججەتلەرنى ئۆز ئارا ئايلاندۇرغىلى بولىدۇ. مەسىلەن، ھازىر چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرچە تور بەتلىرىنىڭ ئىچىدە تۆۋەندىكى ئىككى تور بېتىدە ئاشۇنداق يۇمشاق دېتال بار بولۇپ، ئۇنى ئۆزىڭىزنىڭ كومپيۇتېرىغا ھەقسىز چۈشۈرۈپ قاچىلىيالايسىز:
http://www.yulghun.com/
http://www.kenjisoft.com/uyghuredit/program/uyghuredit*****

يۇقىرىدىكى ئىككى تور بېتىدە ئۇيغۇرچىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھەر خىل تىللار ئوتتۇرىسىدىكى لۇغەتمۇ بار بولۇپ، ئۇنى بۇ يەردىن تاپالايسىز:
http://dict.yulghun.com/
http://www.kenjisoft.com/judict/

مەن چەت ئەلدە ئوقۇغان، ئۇيغۇر تىلشۇناسلىقىدا بىلىمى بار، ئەمما يۇرتىمىزدىكى ULY توغرىسىدا قارار ئېلىش جەريانىغا قاتنىشالمىغان ئۇيغۇر زىيالىيلىرىنىڭ ھازىرچە ULY قارارىغا بويسۇنۇشىنى، ئۆز ئالدىغا ئايرىم ULY تۈزۈپ چىقىپ ئىشلەتمەسلىكىنى تەۋسىيە قىلىمەن. ئۇنداق قىلمايدىكەنمىز، بىز ئۇيغۇر ئىشلىرىنى ئىلگىرى سۈرگۈچى ئەمەس، ئۇنى بۇزغۇچى بولۇپ قالىمىز. بىز باش قاتۇرمىساق بولمايدىغان، كۆڭۈل بۆلمىسەك بولمايدىغان، ئىزدەنمىسەك بولمايدىغان نۇرغۇن مۇھىم ۋە جىددىي ئىشلار بار. ئۇيغۇر بىلىم ئىگىلىرىنىڭ ئۆز بىلىمىنى ئىشلىتەلەيدىغان ۋە ئىشلىتىشكە تېگىشلىك ئىشلار ۋە سورۇنلار ئىنتايىن كۆپ. ئەمما، مېنىڭچە يېڭى بىر ULY نى ئوتتۇرىغا چىقىرىش ئۇنىڭ بىرى بولماسلىقى كېرەك. بىر قېتىم قارار قىلىنىپ بولغان ئىشنى چەت ئەلدىكىلەر ئۆز ئالدىغا ئايرىم قايتا مۇزاكىرە ۋە قارار قىلىشنىڭ زۆرۈرىيىتى يوق. بىر ئىش توغرىسىدا ئاخىرى ئۈزۈلمەيدىغان مۇنازىرە ۋە مۇزاكىرە قىلىش بىز ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ئىنتايىن پايدىسىز. شۇڭا مەن ھەممە ئادەمنىڭ ئۇيغۇرنىڭ تۈپ مەنپەئىتىنى كۆزدە تۇتۇپ، يېڭى يېزىقتا تۈزۈلگەن تور بېكەتلىرىدە ۋە چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلار ئوتتۇرىسىدىكى ئۆز-ئارا ئالاقىدە بىر تۇتاش ULY نى ئىشلىتىشنى تەشەببۇس قىلىمەن. مىللەت ئۈچۈن ياخشى ئىش قىلىپ بېرىشنى ئىستەيدىغان ھەر بىر ئادەم ئۈچۈن، ھەمدە كەلگۈسىدە چوڭراق ئىشلارنى قىلىشنى نىشانلىغان ھەر بىر ياش ئۈچۈن ULY دەك 32 ھەرپلىك يېزىقنى ئۆگىنىۋېلىش ھېچقانچە ئىش ئەمەس. ئۇ بىر كىشىنىڭ قولغا كەلتۈرگەن چوڭ نەتىجىسى بولۇپمۇ ھېسابلانمايدۇ. بەلكى، ھازىرقى زاماندا ئۇيغۇر تىلى، UEY ۋە ULY نى پۇختا بىلىش ھەمدە ئۇلارنى توغرا ئىشلىتىش، ئۆزىنى مىللەتپەرۋەر ھېسابلايدىغان ھەر بىر ئۇيغۇرنىڭ قىلىشقا تېگىشلىك مەجبۇرىيىتىدۇر.

576
2-رەسىم: ULY بىلەن UEY نىڭ سېلىشتۇرما جەدۋىلى.

4. ئاخىرقى سۆز

مەن يەھۇدىيلار ھەققىدە بىر قىسىم ئىزدىنىشلەرنى ئېلىپ باردىم. شۇ جەرياندا دىققەت قىلغان بىر نۇقتام شۇ بولدىكى، گەرچە ئۇلارنىڭ نوپۇسىنىڭ سانى ئۇيغۇرلارنىڭكىگە يېقىن، يەنى 13 مىليون بولسىمۇ، ئىسرائىلىيەدە ياشايدىغان يەھۇدىيلارنىڭ سانى ئاران 5.5 مىليون ئىكەن. يەنە 6.5 مىليون نوپۇس ئامېرىكىدا، قالغان بىر مىليونى بولسا باشقا ئەللەرگە تارقالغان ھالدا ياشايدىكەن. ھەمدە ئىسرائىلىيەنىڭ سىرتىدا ياشاۋاتقان يەھۇدىيلارنىڭ ئىسرائىلىيەگە سىياسىي، ئىقتىسادىي، ھەربىي ۋە ئىجتىمائىي ساھەلەردىكى ياردىمى ئىنتايىن زور ئىكەن. مەن ئامېرىكىدا كۆرگەن يەنە بىر ئەھۋال، ئامېرىكىدا دۇنيادىكى كۆپلىگەن مىللەتلەرنىڭ ئۆز ئالدىغا ئايرىم-ئايرىم جامائەتلىرى بار ئىكەن. مەسىلەن، ئامېرىكا كالىفورنىيە شتاتى لوس ئانژېلىس ناھىيىسى گلېندېيىل خىل (Glendale Hill) شەھىرىدىن ئىبارەت بىرلا جايدا 450 مىڭ ئەرمېنىيەلىكلەر ياشايدىكەن. ئامېرىكىدىكى كۆپلىگەن چوڭ شەھەرلەردە خەنزۇلار مەھەللىسى ياكى خەنزۇلار شەھەرلىرى بار بولۇپ، ئامېرىكىدا ھازىر 4 – 6 مىليون خەنزۇلار ياشايدۇ. ھازىر ئامېرىكىدا ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ سانى مېنىڭ مۆلچىرىمچە 5000 - 7000 بولۇشى مۇمكىن. مەن بۇنىڭدىن 10 نەچچە يىلنىڭ ئالدىدا بىر قىسىم نوپۇسنىڭ چەت ئەللەردە ياشىشىنىڭ ئەھمىيىتى چۈشىنىپ يېتىپ، يازغان ماقالىلىرىمدە ئىمكانىيىتى يار بېرىدىغان ئۇيغۇرلارنىڭ چەت ئەللەرگە چىقىپ كېتىشىنى تەشەببۇس قىلدىم. «بىرەر مىليون ئۇيغۇرنىڭ چەت ئەلدە ياشىشىنىڭ مىللەت ئۈچۈن زور ئىستراتېگىيىلىك ئەھمىيىتى بار»، دەپ، ھەر خىل سورۇنلاردىمۇ سۆزلەپ يۈردۈم.

ئەگەر مەن بىر توپ چارۋىنىڭ ئىگىسى بولسام، ئۇ چارۋىلار ئۈستىدىكى ھۆكۈمرانلىق ھوقۇقۇمنى تولۇق ساقلاپ مېڭىش ئۈچۈن ياكى ئۇلارنى بىر قوتانغا سولاپ قويىمەن، ياكى بولمىسا ئۇلارنى باغلاپ قويىمەن. ئۇيغۇرلار بۆرە مىجەز مىللەت بولۇپ، ئەركىن ياشاشقا ئادەتلەنگەن، ھەمدە ھەر ۋاقىت ئەركىن ياشاشنى ئىستەيدۇ. ئۇلار يېقىنقى 60 – 70 يىلدەك ۋاقىت ئىچىدە ئەركىنلىككە ناھايىتىمۇ ئىنتىزار بولۇپ كەلدى. شۇڭلاشقا 2016-يىلىنىڭ بېشىدا ئۇيغۇر دىيارىدا ئۇيغۇرلارغا پاسپورت بېرىشنى ئاسانلاشتۇرۇش سىياسىتى يولغا قويۇلغاندا، مەن يېقىنلىرىمغا «بۇ يېقىنقى بىر ئەسىرنىڭ مابەينىدە ئۇيغۇرلارنىڭ بېشىغا كەلگەن ئەڭ چوڭ ئامەت بولدى»، دەپ يۈرگەن، ھەمدە ئۇلارغا ئىمكانىيىتى بار تۇغقانلىرىنىڭ ھەممىسىنى چەت ئەلگە چىقىرىۋېلىش تەكلىپىنى بەرگەن ئىدىم. ئەپسۇسكى، ئۇيغۇرلارنىڭ بۇ «ئالتۇن دەۋرى» ئاران بىر قانچە ئايلا مەۋجۇت بولۇپ تۇرالىدى. مەن ھېلىقىدەك پاسپورتنى ئاسان بېرىش سىياسىتى تەتۈرىگە ياندۇرۇلغاندا «چارۋىلارنىڭ ئىگىسى بۇنداق قىلىشنىڭ ياخشى ئۇسۇل ئەمەسلىكىنى سېزىپ قاپتۇ»، دەپ ئويلىدىم.

مەن ئون نەچچە يىلنىڭ مابەينىدە يېزىپ كېلىۋاتقان ماقالىلىرىمدە ئۇيغۇرلارنىڭ نۆۋەتتىكى ئەڭ مۇھىم ۋەزىپىسى ئۆزلىرىنىڭ مىللىي كىملىكىنى ساقلاپ قېلىش ئىكەنلىكىنى تەكىتلەپ كەلدىم. ئۆزىمىزنىڭ مىللىي مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ قېلىشتا بىز ھازىر ۋەتەن ئىچىدىكى خەلقىمىزدىن ھېچ قانداق بىر ئىشنى كۈتەلمەيمىز. ئۇلار ھازىر ئۆز تاللىشىدىن پۈتۈنلەي ئايرىلىپ قالغان بولۇپ، پەقەت باشقىلار بۇيرۇغان ئىشلارنىلا قىلالايدۇ. شۇنداق بولغاچقا يۇقىرىدىكى ۋەزىپە پۈتۈنلەي چەت ئەللەردىكى ئۇيغۇرلارنىڭ زىممىسىگە چۈشتى. بۇ يولدا چەت ئەللەردىكى ھەر بىر ئائىلە، ھەر بىر جامائەت، ھەر بىر دۆلەت، ۋە پۈتۈن دۇنيادىكى ئۇيغۇرلار ھازىر نېمە ئىشلارنى قىلالايدۇ؟ مانا بۇ نۆۋەتتە ھەممە ۋەتەنداشلار ئويلىمىسا ۋە ئىزدەنمىسە بولمايدىغان بىر مەسىلە. مېنىڭ «بالىلارغا دىننى قانچە ياشتىن باشلاپ ئۆگەتسە ئەڭ مۇۋاپىق؟» دېگەن يازمامدا ئاشۇ سوئالغا جاۋاب بولىدىغان بىر قىسىم مەزمۇنلار بار بولۇپ، مەن ھەممە ۋەتەنداشلارنى ئۇنى بىر قېتىم ئوقۇپ چىقىشنى تەۋسىيە قىلىمەن [1]. بىز چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلار بۇرۇن دېڭىزدا ئايرىم-ئايرىم كېمىلەرنىڭ ئۈستىدە ياشاپ يۈرۈۋاتقان كىشىلەر ئىدۇق. ھازىر بولسا بىز بىر چوڭ كېمىنىڭ ئۈستىدىكى ئايرىم-ئايرىم ئۆيلەردە ياشاۋاتقان كىشىلەرگە ئايلاندۇق. ئەگەر بۇ چوڭ كېمە چۆكۈپ كېتىدىكەن، بىز ھەممىمىز ئۇنىڭ بىلەن تەڭ چۆكۈپ تۈگەيمىز. مېنىڭچە مۇشۇنداق بىر مىللىي مەسئۇلىيەتنى تېخىچە چۈشەنمىگەن، ھەمدە مۇشۇنداق بىر تارىخىي مەسئۇلىيەتنى ئادا قىلىش ئۈچۈن تېخىچە يولغا چىقمىغان ئۇيغۇرلارنى مىللەت ئەپۇ قىلمايدۇ. ئاللاھمۇ كەچۈرمەسلىكى مۇمكىن. شۇڭلاشقا مەن چەت ئەلدىكى ھەممە ۋەتەنداشلاردىن ياراتقۇچىمىز ئاتا قىلغان ئەقىل ۋە قابىلىيەتلەرنى تولۇق ئىشقا سېلىپ، ئانا تىلىمىزنى قوغداپ قېلىش، ئانا تىلىمىزنى توغرا ساقلاپ قېلىش، ھەمدە شۇ ئاساستا مىللىي مەۋجۇتلۇقىمىزنى ساقلاپ قېلىش ئىشىغا بىر كىشىلىك تۆھپە قوشۇشىنى ئۈمىد قىلىمەن.


بۇ يازمىدا تىلغا ئېلىنغان ماقالىلەر:

[1] بىلىمخۇمار: بالىلارغا دىننى قانچە ياشتىن باشلاپ ئۆگەتسە ئەڭ مۇۋاپىق؟
http://www.wetinim.com/forum.php?mod=viewthread&tid=142&extra=page%3D1
http://www.meripet.com/2017/20170829_raise_kids_right.pdf

[2] بىلىمخۇمار: ئۇيغۇرچە بارماق ۋەزىنلىك شېئىر يېزىش قائىدىسى ھەققىدىكى چۈشەنچەم
http://www.wetinim.com/forum.php?mod=viewthread&tid=112
http://www.meripet.com/2017/20170918_uyghurche_sheir.pdf

بۇ ماقالە بارلىق ئۇيغۇرلارغا مەنسۇپ بولۇپ، ئۇنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا باشقا ھەر قانداق ئىجتىمائىي تاراتقۇلارغا چىقىرىپ قويسىڭىز بولۇۋېرىدۇ.