PDA

View Full Version : uyghur mehelliliri ana tilimizni qoghdaydighan mustehkem sčpil



seher
16-09-17, 11:46
Uyghur mehelliliri Uyghur ana tili we Uyghur milli kimlikini qoghdaydighan mustehkem sépil

Aptori: Seher


Yéqinda atalmish shinjang Uyghur aptonom rayonluq ma’arip komitétining Sherqi Türkistanda Uyghur ana tilini omumyüzlük emeldin qaldurush heqqidiki höjjiti tarqitilghandin kéyin weten ichi we sirtidiki Uyghurlarning qattiq naraziliqini qozghidi. nurghunlighan Uyghur ziyaliyliri we qelem igiliri, Uyghur ana tili duch kéliwatqan xirislargha qandaq taqabil turimiz dégen téma üstide bash qaturushqa we qelem tewritishke bashlidi. menmu bir Uyghur bolush süpiti bilen ana tilim duch kéliwatqan bu xirislar shundaqla, bu xirisning arqa körünüshi heqqide qelem tewritishni muwapiq kördüm.

Méningche xitay hökümiti Uyghur ana tilini yoq qilish meqsitige ongushluq yétish üchün, ishni aldi bilen Uyghur ana tilining böshüki hésablan’ghan Uyghur mehellilirini xaniweyran qilishtin bashlidi.

Uyghur mehelliliri, Uyghur ana tili, Uyghur meshrepliri, Uyghur putboli, Uyghur xelq naxshiliri Uyghurlarning döliti. Gerche Uyghur xelqini dunyada intayin qudretlik dep qaralghan bir herbiy küch kontrol qilip tursimu, Uyghurlar bu döletliri bilen esirlerni esirlerge ulap, xitayning herqaysi dewrlerde yürgüzgen assimilyatsiye siyasitini mensitmey keldi. Uyghur mehelliliri ölmisun, Uyghur meshrepliri ölmisun millet ölmisun.

Her milletning özige xas nersiliri bolidu. Bu her ademning özige xas nersiliri bolghangha oxshaydu. Uyghur mehelliliri Uyghur xelqining özige xas qimmetlik nersisi. Uyghur mehelliliri uzaq tarixlardin buyan, mustemlikichilerning Uyghur medeniyiti, dini étiqadi we milliy kimlikini yoqitish üchün oynighan hiyle-mikirlirini bit chit qilip kelgen mustehkem qorghan. Uyghur mehelliliri Uyghur milliy rohiyitining jughlanmisi. Wetinimiz Sherqi Türkistandiki Uyghur mehelle medeniyitini saqlap qalalighan Ghulja, Qeshqer, Xoten, Qumul, Aqsu, Kuchar qatarliq jaylarda Uyghurlarning jenggiwar rohiyitimu saqlinip kelgen.

Islahat échiwétish we gherbni échish deydighan shéker yalitilghan sho’arlar bilen, wetinimizge shundaqla Ghulja shehirige bösüp kirgen xitay tajawuzchiliri, Uyghurlarning güzel mehellilirini dessep cheylidi. gül-giyah, baghuchimenlik bilen chiqishalmaydighan xitay aqqunliri, ni-ni qimmetlik qoghdilidighan rayonlirimizni, baghubostanliqlirimizni, sayahet rayonlirimizni exletxanigha aylandurup qoydi.

Ular birmu xitay ariliship baqmighan, sap Uyghur mehelliliridin endishe we qorqunch hés qilatti. Gah bu mehelliler, ular üchün xuddi shiddet bilen yopurulup kéliwatqan déngiz tashqini(tsunami) ni esletse, gah ghezep bilen hujum qilip kéliwatqan shir, yolwas we böriler topini eslitetti. Her küni charlash élip baridighan xitay eskerliri neziridiki Ghulja mehelliliri sirliq we qorqunchluq jay hésablinatti. Ular yiraq Jéjang, Jangsu qatarliq ichkiri xitay ölkiliridin Sherqi Türkistan’gha kélip ölüp kétishtin intayin qorqatti.

Derheqiqet ular atalmish shinjang’gha kelgendin buyan, sün’iy halette Uyghurlar bilen yaxshi munasiwet ornitip keldi. eskerler, xitaylar bilen Uyghurlarning meng’gü yaxshi munasiwet ornitalmaydighanliqini, eger xitay azadliq armiyesi we bingtuen bolmighan ehwal astida, bu wetende xitaylarning birer künmu aramida yashiyalmaydighanliqini yaxshi biletti.

Ghulja shehiridiki meshhur Teshlepki baziridin shimali yönilish boyiche mangghanda, Özbék mehellisi, Dölet bagh mehellisi, Top Térek mehellisi, Tajiway mehellisi, Törem mehellisi, Ghopurbay mehellisi, Qazanchi mehellisi, Könchi, Üch dukan, Töt dukan, Töpichi mehellisi, Tashköwrük mehellisi, Aghu mehellisi qatarliq sanja-sanjaq Uyghur mehelliliri sozulup yatidu. Sherqtin gherbke, shimaldin jenubqa sozulup öz’ara gireliship ketken bu mehelliler topi, gah mustehkem polat zenjirler topini esletse, gah mürini mürige tirep, milliy kimlikini qoghdap qélish üchün küresh qiliwatqan qarawullargha oxshaydu.

Bu mehelliler, riwayetlerdiki yériling téshimdek yérilip, qanchilighan zulum we qiyin qistaq azabida ingrighan Uyghur perzentlirige waqitliq bolsimu bash panah bolup keldi. Mehellidin ibaret bu polat qorghan xitay qoghlighan qanchilighan erkinlik jengchilirini oz qoynigha élip ulargha panahliq berdi.

Uyghur mehelliliri tip tinch we cheksiz ketken déngizdek körün’gini bilen, barliq inqilablarning ochiqi idi. Uyghur mehelliliri mehelle dégen nami bilenla xuddi xitaygha qarshi yoshurun yer asti teshkilatigha oxshaytti.

Uyghur mehelliliri, külke chaqchaq, saz neghmiliri bilen bighem we bixudtek körün’gini bilen, oyghaq we hoshyar idi.
Bizning sanjaq-sanjaq Uyghur mehellilirimiz xitay mustemlike qiliwalghan 60 yildin buyan, Uyghur medeniyiti, dini étiqadi we milliy kimlikini qoghdap qélishta muhim hesse qoshup kelmekte.

Mehellisi bolmighan milletning héchnémisi bolmaydu. Öz medeniyiti, dini étiqadi we örp adetlirini öz ichige alghan, öz nersiliridin tez yiraqliship kétidu. Uyghur mehelliliride ötküzülidighan toy tökün nezir chiragh, meshrep, külke chaqchaq we letipe sorunliri we putbol söyer roh, xitay siyasetwazliqi we sho’arwazliqidin xali xasliqlardur. Uyghurlarning Uyghur bolup hazirghiche saqlinip qélishidiki muhim amillardur. Ghulja xelqi her qaysi dewrlerde béshigha kelgen eng éghir külpet we zulumlarni mana mushundaq turmush puriqigha bay mehelliliri arqiliq yéngip kelgen.
Söyümlük Uyghur mehelliliride yiltiz tartip mustehkemlinip kelgen Ili xelq naxshiliri, Ili xelqining xitay élip kelgen shunche zulumlarni yéngip rohi mewjutluqini saqlap qélishidiki yene bir mustehkem
polat qorghandur.

Ili xelq naxshiliri, naxsha emes dastan. Ili xelq naxshiliri naxsha emes, xitaygha qarshi namayishlarda towlan’ghan sho’arlarning muzika bilen kirishtürülüshi. Ili xelq naxshiliri naxsha emes Uyghur xelqining achchiq kechmishlirining aghzaki saqlinip qélishi.
Ili wadisidiki Uyghur mehelliliri bilen, Ili xelq naxshiliri we Ili chaqchaqliri öz ara gireliship jipsiliship ketken ten bilen jan. Ghulja mehelliliri Ili xelq naxshiliri bilen Ili chaqchaqlirini yétishtürgen tawlighan aq bash ana.
Elwette xitayning Ghulja shehirini öz ichige alghan pütün Sherqi Türkistandiki endishisi, öz ara gireliship jipsiliship ketken Uyghur mehelliliri idi. xitaylar neziride sap Uyghur mehelliliri, bükkide, qarangghu we sirliq issiq belwagh ormanliqlirigha oxshaytti.
Xitaylar birmu xitay arilashmighan sap Uyghur mehelliliride, némiler boluwatqanliqini bilelmey endishe ichide idi. Xitaylar Uyghur mehellilirige ma’ashliq ayghaqchilar we qulaqlarni yerleshtürüpmu ünümlük netijige érishelmidi.
Bu chentularning mehelliliri xeterlik, ularning bu topini buzuwétish kérek, külini asman’gha soruwétish kérek deytti yürekliri échishqan halda.

Xitay tajawuzchiliri Ghuljidiki Uyghur mehellilirige bösüp kirish we buzush chéqish pilanini tunji bolup 90- yillarda Ghulja sheher Xenbing yézisida bashlidi. Ular Xenbing yézisida tereqqiyat rayoni qurimiz dégen bahane bilen, deslepte 40 a’ililik déhqanning qoligha 40 ming 50 ming yüendin pul bérip, ularning munbet térilghu yerlirini tartiwélip bu altun qozuqni ichkiridin kelgen aqqun xitaylarning tawar öy sétishi we Sherqi Türkistandin ibaret bu jughrapiyede makanlishishi üchün zémin hazirlap berdi. Bu aqqun xitaylar Xenbing yézisida yüzlerche we minglarche tawar öylerni sélip, 50 yaki 60 kwadrat métirliq tawar öylerni nechche yüz ming yüendin sétip, Sherqi Türkistan’gha kelgen qisqighine waqit ichide intayin tez béyip ketti. Bu zéminning heqdar igisi bolghan Xenbing yézisidiki déhqanlarning bu öylerni sétiwélishqa qurbi yetmeytti.
Eslide bu xitay tajawuzchilirining atalmish tereqqiyat rayoni qurimiz dégen sho’ar astida, Uyghur mehellilirini buzush, Uyghur déhqanlirini ebgarlashturush we namratlashturush xuddi susiz qaghjirighan chöl jeziridek tashlap qoyush hiylisi idi. Déhqan elwette yer bilen déhqan.

Eger insanlarning eng eqelliy we eng töwen derijidiki insani heqliridin söz échishqa toghra kelgende, bu rayonlarda tereqqiyat rayoni qurushning heqdar igiliri yenila Uyghur déhqanliri idi. Hökümet Uyghur déhqanlirini teshkillep, pay qoshush, yer chiqirish we hökümet banka yardimi bérish qatarliq usullar arqiliq bundaq tereqqiyat rayonlirini qurup, Uyghur déhqanlirini béyish yoligha bashlighili bolatti. Emma bu yerde nurghunlighan suyiqest we pilanlar yoshurun’ghan idi. Meqset Uyghur mehellilirini buzush, Uyghur déhqanlirini namratlashturush.

2000- yiligha kelgende xitay tajawuzchiliri, sheher qurulushini kéngeytish dégen nam astida, Ghulja shehirining gherb teripige jaylashqan üch derwaza, Nowiygurt qatarliq mehellilerdiki nurghunlighan Uyghurlarning qoru jaylirini erzan bahada mejburiy sétiwélip, sheher yollirini kéngeytish qurulushi élip bardi. Eslidiki Exmetjan qasimi namidiki tarixi kochilarning namlirini chörüp tashliwétip, Jangsu yoli, Sichüen yoli dégendek namlarni qoydi. Eslidiki bükkide aq tireklik, ériq suliri shildirlap éqip turidighan üchderwaza kochilirini buzup dessep yanjip, nurghunlighan tawar öylerni sélip, ichkiri ölkilerdin xitay aqqunlarni yötkep kélip, Uyghur mehellilirige arilashturuwetti. 2000-yillarda xitay tajawuzchiliri élip barghan, sheher qurulushini kéngeytish suyiqestide nurghunlighan güzel Uyghur mehelliliri weyran boldi.
«Bulutlardin Halqighan Tulpar» namliq kitabni yazghan kanadaliq yazghuchi Robert xitay tajawuzchilirining tereqqiyat rayoni qurush bahaniside, Qeshqer we Ghulja qatarliq qedimi sheherlerni chiqiwatqanliqidek taktikini, eyni chaghda Napalyunning Parizhni ishghal qilishta ishletken taktikisi bilen oxshash dep yazghan.

Robertning qarishiche, sheher qurulushini kéngeytish mustemlikichilerning sheherlerni muhasire qilishta tallighan ongay yoli bolup, eger öz mustemlike rayonlirida. Hökümetke qarshi isyanlar we partizanliq heriketliri sadir bolghanda, tajawuzchi armiye qisimliri we tankilirining sheherge bimalal kirishige qulayliq bolidiken. Napalyun eyni chaghda parizhni ishghal qilishta qollan’ghan bu sheher qurulushini kéngeytish taktikisini kéyin firansiye, aljiriye we tunisni bésiwalghandimu qollan’ghan. Mustemlikichiler her waqit mustemlike taktikilirini öz ara shérikliship kelgen.
Xitay tajawuzchiliri, tereqqiyat rayoni berpa qilish, gherbni échish we sheher qurulushini kéngeytish dégendek chirayliq yaghlima sözler bilen,
1-sanjaq-sanjaq Uyghur mehellilirini yoq qilidu.
2-tömür yol qurulushi élip bérish arqiliq Sherqi Türkistan’gha köchmen yötkeydu.

Söyümlük Uyghur mehelliliri, xitay aqqunlirining seddichindin halqip wetinimizge yamrap kétishini mudapi’e qilidighan polat qorghan.

Xitay tajawuzchiliri, Tibet, Uyghur we Mongghullargha qaratqan mustemlike siyasiti ichide, Ichki Mongghulni mustemlike qilish usulini pütün xitaygha ülge dep qaraydu. chünki xitay tajawuzchiliri, Ichki Mongghuldiki tebi’iy yaylaqlarni weyran qilish arqiliq, Ichki Mongghulda intayin xeterlik muhit bulghinishi keltürüp chiqirish bedilige, sansizlighan xitay aqqunlirini Ichki Mongghulgha yötkep chiqishta muweppeqiyet qazan’ghan. Hazir ichki mongghuldiki herqaysi sheherlerde aran 17% mongghul qalghan 83% nopus xitay ikenliki melum. Téxi Ichki Mongghulning Kökxot shehiride mongghul nopusi aran 10% ge chüshüp qalghan.

5-féwral Ghulja inqilabining qehriman shéhitliridin, Abduxélil abdumijit, Tursun seley, Abdusalam qarim, Ibrahim isma’il, Abduweli ababekri we biz igileshke muweppeq bolalmighan, nurghunlighan qehriman Uyghur shéhitlirini, mana mushu söyümlük Uyghur mehelliliri yétishtürgen. xitay tajawuzchiliri ularning arqisidin térrorchi dep qoghlap kelgende, xuddi yériling téshimdek yérilip ularni öz qoynigha alghan. 1998-yili 26-iyun uch’un toqunushida shéhit bolghan, Uyghur xelqining pexirlik oghlani qehriman shéhit Tursun Seleyni eyni chaghda Uyghur mehellilirining qandaq qoynigha alghanliqi Ghulja xelqige sir emes.

Muweppeqiyet insangha köp nersiler ögitilmesliki mumkin. Emma meghlubiyet köp nersiler ögitidu. gerche 5-féwral Ghulja inqilabini xitay tajawuzchiliri derijidin tashqiri herbiy küchi arqiliq meghlup qilghan bolsimu emma bu inqilab élip kelgen achchiq tejribe sawaqlar menggü ölmeydu.
Ghulja mehelliliri, 5-féwral Ghulja inqilabidin ibaret milliy, dini we rohi oyghinish herikitini berpa qilghan yiltiz. Men kim? Dégen So’al astida öz-özini izdesh, öz-özini silkish, rohini yétildürgen meshhur meshrep pa’aliyiti ene shu Ghulja mehelliliride tughulghan, tawlan’ghan we partlighan.

1997-yili yüz bergen 5-féwral Ghulja inqilabidin kéyin xitay hökümiti, Ghulja shehiride xitaylar rayoni we Uyghurlar rayoni deydighan 2 rayon berpa qilish ishini muweppeqiyetlik ishqa ashurdi. Uyghur xelqi Ghulja sheher qizil bayraq soda sariyining yuqirisini yeni xitaylar olturaqlashqan échiwétish rayonlirini Yawropa, qizil bayraq soda sariyining töwen teripi yeni Uyghurlar topliship olturaqlashqan rayonlarni bolsa asiya qit’esi dep teriplidi.

Xitay tereqqiyat rayoni sheherchisi berpa qilish nami bilen nurghunlighan Uyghur mehellilirini buzup chéqip xani weyran qilish bilen birlikte, Ghulja shehirige köchmen yötkesh ishini yandash élip bardi. bundin 20 yil awwal yeni 5-féwral Ghulja inqilabi yüz bergen mezgillerde, Ghulja shehirining omumi nopusi 300 ming bolghan bolsa hazir bir qatlinip 600 minggha yetken. Xitay da’iriliri Ghulja shehirining omumi nopusini bir milyon’gha yetküzüsh pilanini tüzmekte.

Xitay hökümiti, sheher tereqqiyat rayoni qurush, ichkiri ölkilerdin köplep köchmen yötkesh qatarliq usullar bilen, Uyghur milliy kimlikining mustehkem qorghini hésablan’ghan Uyghur mehellilirini buzup tashlash nishanigha yétish qedimini nahayiti tézletkinige qarimay, özlirining bu ishliridin yene memnuniyet hés qilmidi. We yéqinda Uyghurlar topliship olturaqlashqan kocha, bazar we restilerni tarqaqlashturush siyasitini yolgha qoyup, Uyghurlarning en’eniwi qol hünerwenchilik sen’itining makani bolghan, Ghulja sheher Gelentir, Ghulja sheher Teshlepki baziri, Ghulja sheher Xitay baziri qatarliq bazar restilerdiki, kona Uyghur soda tijaretchiliri we qol hünerwen ustilirinimu tarqaqlashturup xitaylar bilen arilash soda tijaret qilishqa qistighan.
Shuning bilen bir waqitta Ghulja sheher xitay baziri, Gelentir we Teshlepki qatarliq qedimi soda bazarlirini chéqip tashlap, zamaniwi soda saraylirini berpa qilish, sheher qurulushi tereqqiyatini ilgiri sürüsh qatarliq bahane sewebler bilen, Uyghur soda tijaretchilirini xitaylar bilen arilashturuwetken.

Kanadaliq yazghuchi Robertning «Bulutlardin Halqighan Tulpar» namliq kitabida, yéngi tereqqiyat rayoni berpa qilish bahaniside xitay hökümitining qedimi Qeshqer shehirini xaniweyran we qiliwatqanliqigha alahide yer bérilgen.

2005-yili Ghuljida yüz bergen 5-féwral Ghulja inqilabi, 2009-yili Ürümchide yüz bergen 5-iyul ürümchi weqesi we undin bashqa Qeshqer, Xoten qatarliq barliq sheherlerde yüz bergen xitay hökümitige bolghan naraziliq heriketliri we bu heriketlerning qanliq basturulushi netijiside, Uyghur xelqi bilen xitaylar otturisidiki chek chégra pütünley ayrilghan.
Buning bilen xitay hökümitide Uyghur mehelliliridin ensiresh héssiyati téximu hessilep ashqan.
Xitaylar Uyghur mehellilirining, Uyghur milliy kimlikining mustehkem qorghini ikenlikini, Uyghur mehellilirini bitchit qilip pachaqlap tashlimay turup, Uyghurlarni assimilyatsiye qilish nishanigha yetkili bolmaydighanliqini hés qilghan.

Ürümchi sheherlik hökümet 2017-yili 7-ayning 6-küni arilash olturaqlashqanlarni mukapatlash we étibar bérish siyasiti namliq höjjet tarqatqan. Bu siyaset boyiche bolghanda choqum Uyghurlar bilen xitaylar mejburiy rewishte arilash olturaqlishidighan bolup, bu siyaset yerlikte yürgüzülgen shara’it astida, qisqighine 10 we 15 yil ichide ürümchini merkez qilghan, barliq sherqi Türkistan sheherliride Uyghur mehellisi dégen bir nerse mewjut bolmasliqi mumkin.
Xitay da’iriliri, Uyghur mehellilirini xaniweyran qilish, Sherqi Türkistanda xas Uyghurlar berpa qilghan Uyghur mehellilirini közdin tézrek yoqitish üchün, ürümchi shehiride, hökümetning tarqaqlashturup olturaqlashturush siyasitige yéqindin maslashqan Uyghur largha 80 ming yüen mukapat puli bérish tüzümini yolgha qoyghan. Ürümchining Tengritagh we Saybagh rayonliridiki Uyghurlarni sheherning gherbi qismigha, yeni xitay ahaliliri köp bolghan yéngi sheher rayoni, yuqiri tereqqiyat rayoni, Tudungxaba rayoni we Midung rayonlirigha tarqaqlashturup olturaqlashturushqa bashlighan. meqset Uyghurlarning néme qiliwatqanliqini téximu yéqindin nazaret qilip turush.

Tarqaqlashturup olturaqlashturush belgilimisining rohigha asaslan’ghanda, bu belgilime boyiche öy sétiwalghan xitay yaki Uyghur bolsun choqum shu rayonda 10 yilghiche olturushi kérek. eger satmaqchi bolsa, choqum xitay-xitaygha, Uyghur-Uyghurgha sétishi kérek. Bu siyaset boyiche bolghanda bir olturaq bina 50% aka millet xitaydin, qalghan 50% ti bashqa milletlerdin terkib tapqan bolushi kérek. Bu belgilimide alahide közge chéliqidighini 3 ewlad siyasiy jinayet ötküzmigen bolush dégendin ibaret bolup buning nuqtiliq halda Uyghurlargha qaritiliwatqanliqi éniq. chünki xitaylarning wetinimizge aqqun bolup kélish tarixida 3 ewlad bolush musapisini bésip ötken xitaylar nahayiti az. Bu belgilimide yene, 3 ewlad siyasiy jinayet ötküzmigen dégen maddini alahide kirgüzüsh arqiliq xitay puqralirining bixeterliki we tinch amanliqini alahide qoghdash meqset qilin’ghan bolup buningdin Uyghur xelqining yenila 2-sinip mu’amilisige uchrawatqanliqini körüwalmaq tes emes. chünki türmiliri Uyghur siyasiy mehbusliri bilen tolup ketken xitay jem’iyitide, siyasiy jinayet ötküzüsh dégenning nuqtiliq halda Uyghurlargha qaritilidighanliqi hemmige tonush bir logika.

Xitay Sherqi Türkistanni mustemlike qilghan az kem 70 yil jeryanida, Uyghur xelqini assimilyatsiye qilish jehette muweppeqiyet qazinalmay keldi.
Gerche xitay hökümiti, Uyghurlarni tarqaqlashturup olturaqlashturush siyasitini, atalmish sheher tereqqiyat rayoni berpa qilish, zamaniwi kocha bazar berpa qilish qatarliq chirayliq namlar astida élip bériwatqan assimilyatsiye siyasitining dawami dep qarawatqan bolsimu emma bu siyasetni emeliylishishi , yerlikte xitay üchün bir müshkül mesile bolushi mumkin.
Mesilen xitay bu siyasetni ürümchide 80 ming yüen mukapat pulidin ibaret yemchük tashlash usuli bilen melum derijide emelge ashuralidi dégen teqdirdimu, qeshqer, xoten, aqsu, Ghulja qatarliq sheherlerde emelge ashurushi mumkin emes. chünki wetenning ichki weziyiti yeni siyasiy we ijtima’iy ehwalidin toluq xewerdar kishiler yaxshi biliduki, bu sheherlerde hélighu Uyghurlarning 3 ewlad siyasiy arqa körünüshi tekshürülidiken, hetta 10 ewlad tekshürülgen teqdirdimu xitaylar, Uyghurlar bilen bilen bir rayonda qoshna bolup olturushtin özlirige wehime hés qilishidu. éniqki bu tarqaqlashturup olturaqlashturush siyasiti Uyghur sheherliride yenila aqmaydu. Bu siyasetni buzghuchilar xitaylar bolidu.
Men yuqiridiki bu keskin jümlilerni, 5-féwral Ghulja inqilabi yüz bergen chaghdiki Ghulja weziyitini tehlil qilish arqiliq jezmleshtürmektimen.
1997-yili Ghulja 5- féwral inqilabi yüz bergende, Ghulja shehiride, Ili herbiy rayoni, Ili oblastliq zorawanliqning aldini élish qoralliq etriti, Ili alahide weqelerge qarshi turush qoralliq saqchi etriti, bingtuen herbiy qismi, 8667 qisim qatarliq 100 mingdin artuq éghir tiptiki qorallar bilen qorallan’ghan herbiy qisim, 300 ming nopusi bar kichikkine xilwet sheher Ghuljini qorshawgha alghan idi. Bu qoralliq qisimlarning asasliq wezipisi xitay puqralirini Uyghurlardin hezer eylesh, qoghdash we mudapi’e qilish idi. Shundaq bolushigha qarimay öy makanini tashlap ichkirige kétish üchün Ghulja sheherlik Dashijie qatnash békitige kélip yétiwalghan xitaylar ürümchige qatnaydighan uzun yolluq qatnash qistangchiliqi peyda qilghan idi.
Bu xil ehwal 1974-yaki 1975-yilliridimu hasil bolghanliqi sözlinidu. Yeni eyni yillarda, sowét ittipaqi bomba tashlaydiken dégen gep-soz chöchekler tarqalghan, xendek kolash ewj alghan yillarda, xitaylarning qorqup ichkirige qéchish hadisisi yüz bergen bolup, uzun yolluq qatnash béketliri, qanche künlep uzun öchiretlerde turup ketken xitaylar bilen aldirash bolghan iken.
Oghrining yüriki pok-pok bolidu her jayda, her makanda
xitay yene bir tereptin, ichkiri ölkilerdin xitaygha köchmen chaqiriwatidu, Uyghur qizlirini xitay yigitlirige öylinishke qistawatidu.
Bularning hemmisini pul bilen sétiwalmaqchi boluwatidu yeni insanlarning yashash adetlirini, ar nomusi we ghururini öz ichige alghan barliq shexsi héssiyatlirini yalt-yult qilidighan tawar durdunlar bilen yögimekchi boluwatidu. Emma bir nuqtigha sel qarawatidu rohi mesililerge siyasiy tedbirlerning kar qilmaydighanliqidin ibaret bir heqiqetke sel qarawatidu. Bu nuqta Uyghurlar üchünla emes belki xitay xelqi üchünmu shundaq. Qoshmaq tughqan siyasiy deydighan sün’iy tughqandarchiliq, mejburiy bir binada qoshna qilish siyasiti, shundaqla doqmush doqmushtiki tekshürüsh chariliri wahakazalar, bir insan bolush süpiti bilen haman bir kün xitaylarnimu bi’aram qilidighan bir bash aghriqigha aylinishi we ale shehiringni deydighan nuqtigha ekélishi mumkin.
Uyghur mehelliliri, Uyghur ana tili, Uyghur medeniyiti, Uyghur örüp adetliri, Uyghur meshrepliri we Uyghur xelq naxshilirini tughqan we altun böshükide elleylep yétishtürgen mustehkem qorghan.
Eger mehellilirimiz qoldin ketse hemme némimiz qoldin kétidu.

2000-yillardin kčyin ghulja shehrige sheher bashlighi bolup kelgen Jao bao xua isimlik bir xitay, ghulja shehridiki mehellilerni buzup chčqish ishini nahayiti rehimsizlerche člip barghan xitay mustemlike rehberlirining biri bolup, u ghulja shehridiki muhim rayunlarni ichkiri ölkilerdin xčridar chaqirip sčtishta dang chiqarghan. U ghulja shehrige yčqin bolushtek ewzelliklirige ige xenbing yčzisi bilen, sherqmehellisidiki uyghur ahalilirining öylirini mejburi erzan bahada sčtiwčlishni siyasetleshtürgen.
2010-yili erkin asiya radiosi uyghur bölümige öz shikayitini anglatqan ghulja sheher xenbing yčzisiliq merziyem isimlik bir ayal, qoru jayining Jao bao hua teripidin nahayiti erzan bahada mejburi tartiwčliniwatqanlighi heqqide shikayet qilghan. Uning čytip bčrishiche, uning qoru jayini tartiwčlish üchün xitay dairliri qoralliq kelgen. Ularning elpazi bek yaman bolup, sella chataq chiqsa čtip tashlaydighandek ehwalda bolghan.merziyem xanim yene ehwal bildürüp, mejburi tartiwčlishni ijra qilghuchilarning, yanfun ishlitishni qet’i chekligenligini, yanfun arqiliq resimge tartish we yaki tčlifunda sözlishish men’i qilinghanlighini sözlep bergen. Dimekki xitay dairliri özlirining , uyghur xelqining öy makanlirini mejburi tartiwčlip uyghurlarning milli kimliğini saxlaydighan birdin bir qorghini hčsaplan’ghan mehellilirini xaniweyran qiliwatqanlighidin ibaret bu jinayi qilmishini dunyaning bilip qčlishidin endishe qilghan. Merziyem xanim yene muxbirgha yighlap turup, özining qoru jayini erzan bahada hökümetke satmaydighanlighini bildürüp qarshiliq körsetkende, xitay qoralliq küchlirining uninggha intayin qopalliq qilghanlighini we uni tepkenligini bildurgen.

Wetinimizge bčrip, nurghunlighan sheherlerni közdin kechürüsh jeryanida,Bulutlardin halqighan tulpar namliq kitapni yazghan Robčrt uyghurlarning nowette nime qilishi kčrekligi heqqide toxtulup mundaq deydu:

“Ughurlar hitayning ichki qismida özliri duchar boluwatqan ehwallarni dunyagha téximu yaxshi tonutush we anglitish üchün,yalghuz hökümetler we siyasionlarghila anglitish bilen cheklinip qalmastin, belki adettyiki xelqlerge anglitish xizmitigimu alahide ahmiyet bérishi,yeni uyghur bolmighan bashqa étnik milletlerning teshkilatliri bilen bolghan dostluq we alaqini kücheytishi,köplep dost tutushqa ehmiyet bérishi kérek. meyli Amérka, Kanada we Yawrupada turuwatqan uyghurlar bolsun yerlik xelqler bilen bolghan dostluq we hemkarliqqa ehmiyet bérishi uyghur dawasini dunyagha tonutushta muhim ehmiyetke ige.

*undin bashqa uyghurlar xitayning ichki qismidiki exwallargha köngül bölüdighan xelqaradiki herxil teshkilatlar we gurpilar bilen bolghan alaqini kücheytishi intayin muhim. uyghurlar yene xelqaradiki ishchilarning hoquq menpeetini qoghdaydighan teshkilatlar bilen bolghan alaqini kücheytip,ulargha xitay hökümitining éshinchi emgek küchlirini ichkiri ölkilerge yötkesh banisida, éghir emgek we erzan bahada yash qiz yigitlerni ata-aniliridin ayrip til, örip adet qatarliqlar hichqandaq oxshimaydighan xitayning ichkiri ölkilirige yötkep ishlitiwatqanlighidek pakitlarni qerellik halda yollap turush kére.

Tügidi.

SEHER
16-09-17, 11:52
ئۇيغۇر مەھەللىلىرى ئۇيغۇر ئانا تىلى ۋە ئۇيغۇر مىللىي كىملىكىنى قوغدايدىغان مۇستەھكەم سېپىل

ئاپتورى: سەھەر


يېقىندا ئاتالمىش شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق مائارىپ كومىتېتىنىڭ شەرقى تۈركىستاندا ئۇيغۇر ئانا تىلىنى ئومۇميۈزلۈك ئەمەلدىن قالدۇرۇش ھەققىدىكى ھۆججىتى تارقىتىلغاندىن كېيىن ۋەتەن ئىچى ۋە سىرتىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ قاتتىق نارازىلىقىنى قوزغىدى. نۇرغۇنلىغان ئۇيغۇر زىيالىيلىرى ۋە قەلەم ئىگىلىرى، ئۇيغۇر ئانا تىلى دۇچ كېلىۋاتقان خىرىسلارغا قانداق تاقابىل تۇرىمىز دېگەن تېما ئۈستىدە باش قاتۇرۇشقا ۋە قەلەم تەۋرىتىشكە باشلىدى. مەنمۇ بىر ئۇيغۇر بولۇش سۈپىتى بىلەن ئانا تىلىم دۇچ كېلىۋاتقان بۇ خىرىسلار شۇنداقلا، بۇ خىرىسنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى ھەققىدە قەلەم تەۋرىتىشنى مۇۋاپىق كۆردۈم.

مېنىڭچە خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇر ئانا تىلىنى يوق قىلىش مەقسىتىگە ئوڭۇشلۇق يېتىش ئۈچۈن، ئىشنى ئالدى بىلەن ئۇيغۇر ئانا تىلىنىڭ بۆشۈكى ھېسابلانغان ئۇيغۇر مەھەللىلىرىنى خانىۋەيران قىلىشتىن باشلىدى.

ئۇيغۇر مەھەللىلىرى، ئۇيغۇر ئانا تىلى، ئۇيغۇر مەشرەپلىرى، ئۇيغۇر پۇتبولى، ئۇيغۇر خەلق ناخشىلىرى ئۇيغۇرلارنىڭ دۆلىتى. گەرچە ئۇيغۇر خەلقىنى دۇنيادا ئىنتايىن قۇدرەتلىك دەپ قارالغان بىر ھەربىي كۈچ كونترول قىلىپ تۇرسىمۇ، ئۇيغۇرلار بۇ دۆلەتلىرى بىلەن ئەسىرلەرنى ئەسىرلەرگە ئۇلاپ، خىتاينىڭ ھەرقايسى دەۋرلەردە يۈرگۈزگەن ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتىنى مەنسىتمەي كەلدى. ئۇيغۇر مەھەللىلىرى ئۆلمىسۇن، ئۇيغۇر مەشرەپلىرى ئۆلمىسۇن مىللەت ئۆلمىسۇن.

ھەر مىللەتنىڭ ئۆزىگە خاس نەرسىلىرى بولىدۇ. بۇ ھەر ئادەمنىڭ ئۆزىگە خاس نەرسىلىرى بولغانغا ئوخشايدۇ. ئۇيغۇر مەھەللىلىرى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۆزىگە خاس قىممەتلىك نەرسىسى. ئۇيغۇر مەھەللىلىرى ئۇزاق تارىخلاردىن بۇيان، مۇستەملىكىچىلەرنىڭ ئۇيغۇر مەدەنىيىتى، دىنى ئېتىقادى ۋە مىللىي كىملىكىنى يوقىتىش ئۈچۈن ئوينىغان ھىيلە-مىكىرلىرىنى بىت چىت قىلىپ كەلگەن مۇستەھكەم قورغان. ئۇيغۇر مەھەللىلىرى ئۇيغۇر مىللىي روھىيىتىنىڭ جۇغلانمىسى. ۋەتىنىمىز شەرقى تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر مەھەللە مەدەنىيىتىنى ساقلاپ قالالىغان غۇلجا، قەشقەر، خوتەن، قۇمۇل، ئاقسۇ، كۇچار قاتارلىق جايلاردا ئۇيغۇرلارنىڭ جەڭگىۋار روھىيىتىمۇ ساقلىنىپ كەلگەن.

ئىسلاھات ئېچىۋېتىش ۋە غەربنى ئېچىش دەيدىغان شېكەر يالىتىلغان شوئارلار بىلەن، ۋەتىنىمىزگە شۇنداقلا غۇلجا شەھىرىگە بۆسۈپ كىرگەن خىتاي تاجاۋۇزچىلىرى، ئۇيغۇرلارنىڭ گۈزەل مەھەللىلىرىنى دەسسەپ چەيلىدى. گۈل-گىياھ، باغۇچىمەنلىك بىلەن چىقىشالمايدىغان خىتاي ئاققۇنلىرى، نى-نى قىممەتلىك قوغدىلىدىغان رايونلىرىمىزنى، باغۇبوستانلىقلىرىمىزنى، ساياھەت رايونلىرىمىزنى ئەخلەتخانىغا ئايلاندۇرۇپ قويدى.

ئۇلار بىرمۇ خىتاي ئارىلىشىپ باقمىغان، ساپ ئۇيغۇر مەھەللىلىرىدىن ئەندىشە ۋە قورقۇنچ ھېس قىلاتتى. گاھ بۇ مەھەللىلەر، ئۇلار ئۈچۈن خۇددى شىددەت بىلەن يوپۇرۇلۇپ كېلىۋاتقان دېڭىز تاشقىنى(تسۇنامى) نى ئەسلەتسە، گاھ غەزەپ بىلەن ھۇجۇم قىلىپ كېلىۋاتقان شىر، يولۋاس ۋە بۆرىلەر توپىنى ئەسلىتەتتى. ھەر كۈنى چارلاش ئېلىپ بارىدىغان خىتاي ئەسكەرلىرى نەزىرىدىكى غۇلجا مەھەللىلىرى سىرلىق ۋە قورقۇنچلۇق جاي ھېسابلىناتتى. ئۇلار يىراق جېجاڭ، جاڭسۇ قاتارلىق ئىچكىرى خىتاي ئۆلكىلىرىدىن شەرقى تۈركىستانغا كېلىپ ئۆلۈپ كېتىشتىن ئىنتايىن قورقاتتى.

دەرھەقىقەت ئۇلار ئاتالمىش شىنجاڭغا كەلگەندىن بۇيان، سۈنىي ھالەتتە ئۇيغۇرلار بىلەن ياخشى مۇناسىۋەت ئورنىتىپ كەلدى. ئەسكەرلەر، خىتايلار بىلەن ئۇيغۇرلارنىڭ مەڭگۈ ياخشى مۇناسىۋەت ئورنىتالمايدىغانلىقىنى، ئەگەر خىتاي ئازادلىق ئارمىيەسى ۋە بىڭتۇئەن بولمىغان ئەھۋال ئاستىدا، بۇ ۋەتەندە خىتايلارنىڭ بىرەر كۈنمۇ ئارامىدا ياشىيالمايدىغانلىقىنى ياخشى بىلەتتى.

غۇلجا شەھىرىدىكى مەشھۇر تەشلەپكى بازىرىدىن شىمالى يۆنىلىش بويىچە ماڭغاندا، ئۆزبېك مەھەللىسى، دۆلەت باغ مەھەللىسى، توپ تېرەك مەھەللىسى، تاجىۋاي مەھەللىسى، تۆرەم مەھەللىسى، غوپۇرباي مەھەللىسى، قازانچى مەھەللىسى، كۆنچى، ئۈچ دۇكان، تۆت دۇكان، تۆپىچى مەھەللىسى، تاشكۆۋرۈك مەھەللىسى، ئاغۇ مەھەللىسى قاتارلىق سانجا-سانجاق ئۇيغۇر مەھەللىلىرى سوزۇلۇپ ياتىدۇ. شەرقتىن غەربكە، شىمالدىن جەنۇبقا سوزۇلۇپ ئۆزارا گىرەلىشىپ كەتكەن بۇ مەھەللىلەر توپى، گاھ مۇستەھكەم پولات زەنجىرلەر توپىنى ئەسلەتسە، گاھ مۈرىنى مۈرىگە تىرەپ، مىللىي كىملىكىنى قوغداپ قېلىش ئۈچۈن كۈرەش قىلىۋاتقان قاراۋۇللارغا ئوخشايدۇ.

بۇ مەھەللىلەر، رىۋايەتلەردىكى يېرىلىڭ تېشىمدەك يېرىلىپ، قانچىلىغان زۇلۇم ۋە قىيىن قىستاق ئازابىدا ئىڭرىغان ئۇيغۇر پەرزەنتلىرىگە ۋاقىتلىق بولسىمۇ باش پاناھ بولۇپ كەلدى. مەھەللىدىن ئىبارەت بۇ پولات قورغان خىتاي قوغلىغان قانچىلىغان ئەركىنلىك جەڭچىلىرىنى ئوز قوينىغا ئېلىپ ئۇلارغا پاناھلىق بەردى.

ئۇيغۇر مەھەللىلىرى تىپ تىنچ ۋە چەكسىز كەتكەن دېڭىزدەك كۆرۈنگىنى بىلەن، بارلىق ئىنقىلابلارنىڭ ئوچىقى ئىدى. ئۇيغۇر مەھەللىلىرى مەھەللە دېگەن نامى بىلەنلا خۇددى خىتايغا قارشى يوشۇرۇن يەر ئاستى تەشكىلاتىغا ئوخشايتتى.

ئۇيغۇر مەھەللىلىرى، كۈلكە چاقچاق، ساز نەغمىلىرى بىلەن بىغەم ۋە بىخۇدتەك كۆرۈنگىنى بىلەن، ئويغاق ۋە ھوشيار ئىدى.
بىزنىڭ سانجاق-سانجاق ئۇيغۇر مەھەللىلىرىمىز خىتاي مۇستەملىكە قىلىۋالغان 60 يىلدىن بۇيان، ئۇيغۇر مەدەنىيىتى، دىنى ئېتىقادى ۋە مىللىي كىملىكىنى قوغداپ قېلىشتا مۇھىم ھەسسە قوشۇپ كەلمەكتە.

مەھەللىسى بولمىغان مىللەتنىڭ ھېچنېمىسى بولمايدۇ. ئۆز مەدەنىيىتى، دىنى ئېتىقادى ۋە ئۆرپ ئادەتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان، ئۆز نەرسىلىرىدىن تەز يىراقلىشىپ كېتىدۇ. ئۇيغۇر مەھەللىلىرىدە ئۆتكۈزۈلىدىغان توي تۆكۈن نەزىر چىراغ، مەشرەپ، كۈلكە چاقچاق ۋە لەتىپە سورۇنلىرى ۋە پۇتبول سۆيەر روھ، خىتاي سىياسەتۋازلىقى ۋە شوئارۋازلىقىدىن خالى خاسلىقلاردۇر. ئۇيغۇرلارنىڭ ئۇيغۇر بولۇپ ھازىرغىچە ساقلىنىپ قېلىشىدىكى مۇھىم ئامىللاردۇر. غۇلجا خەلقى ھەر قايسى دەۋرلەردە بېشىغا كەلگەن ئەڭ ئېغىر كۈلپەت ۋە زۇلۇملارنى مانا مۇشۇنداق تۇرمۇش پۇرىقىغا باي مەھەللىلىرى ئارقىلىق يېڭىپ كەلگەن.
سۆيۈملۈك ئۇيغۇر مەھەللىلىرىدە يىلتىز تارتىپ مۇستەھكەملىنىپ كەلگەن ئىلى خەلق ناخشىلىرى، ئىلى خەلقىنىڭ خىتاي ئېلىپ كەلگەن شۇنچە زۇلۇملارنى يېڭىپ روھى مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ قېلىشىدىكى يەنە بىر مۇستەھكەم
پولات قورغاندۇر.

ئىلى خەلق ناخشىلىرى، ناخشا ئەمەس داستان. ئىلى خەلق ناخشىلىرى ناخشا ئەمەس، خىتايغا قارشى نامايىشلاردا توۋلانغان شوئارلارنىڭ مۇزىكا بىلەن كىرىشتۈرۈلۈشى. ئىلى خەلق ناخشىلىرى ناخشا ئەمەس ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئاچچىق كەچمىشلىرىنىڭ ئاغزاكى ساقلىنىپ قېلىشى.
ئىلى ۋادىسىدىكى ئۇيغۇر مەھەللىلىرى بىلەن، ئىلى خەلق ناخشىلىرى ۋە ئىلى چاقچاقلىرى ئۆز ئارا گىرەلىشىپ جىپسىلىشىپ كەتكەن تەن بىلەن جان. غۇلجا مەھەللىلىرى ئىلى خەلق ناخشىلىرى بىلەن ئىلى چاقچاقلىرىنى يېتىشتۈرگەن تاۋلىغان ئاق باش ئانا.
ئەلۋەتتە خىتاينىڭ غۇلجا شەھىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان پۈتۈن شەرقى تۈركىستاندىكى ئەندىشىسى، ئۆز ئارا گىرەلىشىپ جىپسىلىشىپ كەتكەن ئۇيغۇر مەھەللىلىرى ئىدى. خىتايلار نەزىرىدە ساپ ئۇيغۇر مەھەللىلىرى، بۈككىدە، قاراڭغۇ ۋە سىرلىق ئىسسىق بەلۋاغ ئورمانلىقلىرىغا ئوخشايتتى.
خىتايلار بىرمۇ خىتاي ئارىلاشمىغان ساپ ئۇيغۇر مەھەللىلىرىدە، نېمىلەر بولۇۋاتقانلىقىنى بىلەلمەي ئەندىشە ئىچىدە ئىدى. خىتايلار ئۇيغۇر مەھەللىلىرىگە مائاشلىق ئايغاقچىلار ۋە قۇلاقلارنى يەرلەشتۈرۈپمۇ ئۈنۈملۈك نەتىجىگە ئېرىشەلمىدى.
بۇ چەنتۇلارنىڭ مەھەللىلىرى خەتەرلىك، ئۇلارنىڭ بۇ توپىنى بۇزۇۋېتىش كېرەك، كۈلىنى ئاسمانغا سورۇۋېتىش كېرەك دەيتتى يۈرەكلىرى ئېچىشقان ھالدا.

خىتاي تاجاۋۇزچىلىرى غۇلجىدىكى ئۇيغۇر مەھەللىلىرىگە بۆسۈپ كىرىش ۋە بۇزۇش چېقىش پىلانىنى تۇنجى بولۇپ 90- يىللاردا غۇلجا شەھەر خەنبىڭ يېزىسىدا باشلىدى. ئۇلار خەنبىڭ يېزىسىدا تەرەققىيات رايونى قۇرىمىز دېگەن باھانە بىلەن، دەسلەپتە 40 ئائىلىلىك دېھقاننىڭ قولىغا 40 مىڭ 50 مىڭ يۈئەندىن پۇل بېرىپ، ئۇلارنىڭ مۇنبەت تېرىلغۇ يەرلىرىنى تارتىۋېلىپ بۇ ئالتۇن قوزۇقنى ئىچكىرىدىن كەلگەن ئاققۇن خىتايلارنىڭ تاۋار ئۆي سېتىشى ۋە شەرقى تۈركىستاندىن ئىبارەت بۇ جۇغراپىيەدە ماكانلىشىشى ئۈچۈن زېمىن ھازىرلاپ بەردى. بۇ ئاققۇن خىتايلار خەنبىڭ يېزىسىدا يۈزلەرچە ۋە مىڭلارچە تاۋار ئۆيلەرنى سېلىپ، 50 ياكى 60 كۋادرات مېتىرلىق تاۋار ئۆيلەرنى نەچچە يۈز مىڭ يۈئەندىن سېتىپ، شەرقى تۈركىستانغا كەلگەن قىسقىغىنە ۋاقىت ئىچىدە ئىنتايىن تەز بېيىپ كەتتى. بۇ زېمىننىڭ ھەقدار ئىگىسى بولغان خەنبىڭ يېزىسىدىكى دېھقانلارنىڭ بۇ ئۆيلەرنى سېتىۋېلىشقا قۇربى يەتمەيتتى.
ئەسلىدە بۇ خىتاي تاجاۋۇزچىلىرىنىڭ ئاتالمىش تەرەققىيات رايونى قۇرىمىز دېگەن شوئار ئاستىدا، ئۇيغۇر مەھەللىلىرىنى بۇزۇش، ئۇيغۇر دېھقانلىرىنى ئەبگارلاشتۇرۇش ۋە نامراتلاشتۇرۇش خۇددى سۇسىز قاغجىرىغان چۆل جەزىرىدەك تاشلاپ قويۇش ھىيلىسى ئىدى. دېھقان ئەلۋەتتە يەر بىلەن دېھقان.

ئەگەر ئىنسانلارنىڭ ئەڭ ئەقەللىي ۋە ئەڭ تۆۋەن دەرىجىدىكى ئىنسانى ھەقلىرىدىن سۆز ئېچىشقا توغرا كەلگەندە، بۇ رايونلاردا تەرەققىيات رايونى قۇرۇشنىڭ ھەقدار ئىگىلىرى يەنىلا ئۇيغۇر دېھقانلىرى ئىدى. ھۆكۈمەت ئۇيغۇر دېھقانلىرىنى تەشكىللەپ، پاي قوشۇش، يەر چىقىرىش ۋە ھۆكۈمەت بانكا ياردىمى بېرىش قاتارلىق ئۇسۇللار ئارقىلىق بۇنداق تەرەققىيات رايونلىرىنى قۇرۇپ، ئۇيغۇر دېھقانلىرىنى بېيىش يولىغا باشلىغىلى بولاتتى. ئەمما بۇ يەردە نۇرغۇنلىغان سۇيىقەست ۋە پىلانلار يوشۇرۇنغان ئىدى. مەقسەت ئۇيغۇر مەھەللىلىرىنى بۇزۇش، ئۇيغۇر دېھقانلىرىنى نامراتلاشتۇرۇش.

2000- يىلىغا كەلگەندە خىتاي تاجاۋۇزچىلىرى، شەھەر قۇرۇلۇشىنى كېڭەيتىش دېگەن نام ئاستىدا، غۇلجا شەھىرىنىڭ غەرب تەرىپىگە جايلاشقان ئۈچ دەرۋازا، نوۋىيگۇرت قاتارلىق مەھەللىلەردىكى نۇرغۇنلىغان ئۇيغۇرلارنىڭ قورۇ جايلىرىنى ئەرزان باھادا مەجبۇرىي سېتىۋېلىپ، شەھەر يوللىرىنى كېڭەيتىش قۇرۇلۇشى ئېلىپ باردى. ئەسلىدىكى ئەخمەتجان قاسىمى نامىدىكى تارىخى كوچىلارنىڭ ناملىرىنى چۆرۈپ تاشلىۋېتىپ، جاڭسۇ يولى، سىچۈئەن يولى دېگەندەك ناملارنى قويدى. ئەسلىدىكى بۈككىدە ئاق تىرەكلىك، ئېرىق سۇلىرى شىلدىرلاپ ئېقىپ تۇرىدىغان ئۈچدەرۋازا كوچىلىرىنى بۇزۇپ دەسسەپ يانجىپ، نۇرغۇنلىغان تاۋار ئۆيلەرنى سېلىپ، ئىچكىرى ئۆلكىلەردىن خىتاي ئاققۇنلارنى يۆتكەپ كېلىپ، ئۇيغۇر مەھەللىلىرىگە ئارىلاشتۇرۇۋەتتى. 2000-يىللاردا خىتاي تاجاۋۇزچىلىرى ئېلىپ بارغان، شەھەر قۇرۇلۇشىنى كېڭەيتىش سۇيىقەستىدە نۇرغۇنلىغان گۈزەل ئۇيغۇر مەھەللىلىرى ۋەيران بولدى.
«بۇلۇتلاردىن ھالقىغان تۇلپار» ناملىق كىتابنى يازغان كانادالىق يازغۇچى روبەرت خىتاي تاجاۋۇزچىلىرىنىڭ تەرەققىيات رايونى قۇرۇش باھانىسىدە، قەشقەر ۋە غۇلجا قاتارلىق قەدىمى شەھەرلەرنى چىقىۋاتقانلىقىدەك تاكتىكىنى، ئەينى چاغدا ناپاليۇننىڭ پارىژنى ئىشغال قىلىشتا ئىشلەتكەن تاكتىكىسى بىلەن ئوخشاش دەپ يازغان.

روبەرتنىڭ قارىشىچە، شەھەر قۇرۇلۇشىنى كېڭەيتىش مۇستەملىكىچىلەرنىڭ شەھەرلەرنى مۇھاسىرە قىلىشتا تاللىغان ئوڭاي يولى بولۇپ، ئەگەر ئۆز مۇستەملىكە رايونلىرىدا. ھۆكۈمەتكە قارشى ئىسيانلار ۋە پارتىزانلىق ھەرىكەتلىرى سادىر بولغاندا، تاجاۋۇزچى ئارمىيە قىسىملىرى ۋە تانكىلىرىنىڭ شەھەرگە بىمالال كىرىشىگە قۇلايلىق بولىدىكەن. ناپاليۇن ئەينى چاغدا پارىژنى ئىشغال قىلىشتا قوللانغان بۇ شەھەر قۇرۇلۇشىنى كېڭەيتىش تاكتىكىسىنى كېيىن فىرانسىيە، ئالجىرىيە ۋە تۇنىسنى بېسىۋالغاندىمۇ قوللانغان. مۇستەملىكىچىلەر ھەر ۋاقىت مۇستەملىكە تاكتىكىلىرىنى ئۆز ئارا شېرىكلىشىپ كەلگەن.
خىتاي تاجاۋۇزچىلىرى، تەرەققىيات رايونى بەرپا قىلىش، غەربنى ئېچىش ۋە شەھەر قۇرۇلۇشىنى كېڭەيتىش دېگەندەك چىرايلىق ياغلىما سۆزلەر بىلەن،
1-سانجاق-سانجاق ئۇيغۇر مەھەللىلىرىنى يوق قىلىدۇ.
2-تۆمۈر يول قۇرۇلۇشى ئېلىپ بېرىش ئارقىلىق شەرقى تۈركىستانغا كۆچمەن يۆتكەيدۇ.

سۆيۈملۈك ئۇيغۇر مەھەللىلىرى، خىتاي ئاققۇنلىرىنىڭ سەددىچىندىن ھالقىپ ۋەتىنىمىزگە يامراپ كېتىشىنى مۇداپىئە قىلىدىغان پولات قورغان.

خىتاي تاجاۋۇزچىلىرى، تىبەت، ئۇيغۇر ۋە موڭغۇللارغا قاراتقان مۇستەملىكە سىياسىتى ئىچىدە، ئىچكى موڭغۇلنى مۇستەملىكە قىلىش ئۇسۇلىنى پۈتۈن خىتايغا ئۈلگە دەپ قارايدۇ. چۈنكى خىتاي تاجاۋۇزچىلىرى، ئىچكى موڭغۇلدىكى تەبىئىي يايلاقلارنى ۋەيران قىلىش ئارقىلىق، ئىچكى موڭغۇلدا ئىنتايىن خەتەرلىك مۇھىت بۇلغىنىشى كەلتۈرۈپ چىقىرىش بەدىلىگە، سانسىزلىغان خىتاي ئاققۇنلىرىنى ئىچكى موڭغۇلغا يۆتكەپ چىقىشتا مۇۋەپپەقىيەت قازانغان. ھازىر ئىچكى موڭغۇلدىكى ھەرقايسى شەھەرلەردە ئاران 17% موڭغۇل قالغان 83% نوپۇس خىتاي ئىكەنلىكى مەلۇم. تېخى ئىچكى موڭغۇلنىڭ كۆكخوت شەھىرىدە موڭغۇل نوپۇسى ئاران 10% گە چۈشۈپ قالغان.

5-فېۋرال غۇلجا ئىنقىلابىنىڭ قەھرىمان شېھىتلىرىدىن، ئابدۇخېلىل ئابدۇمىجىت، تۇرسۇن سەلەي، ئابدۇسالام قارىم، ئىبراھىم ئىسمائىل، ئابدۇۋەلى ئابابەكرى ۋە بىز ئىگىلەشكە مۇۋەپپەق بولالمىغان، نۇرغۇنلىغان قەھرىمان ئۇيغۇر شېھىتلىرىنى، مانا مۇشۇ سۆيۈملۈك ئۇيغۇر مەھەللىلىرى يېتىشتۈرگەن. خىتاي تاجاۋۇزچىلىرى ئۇلارنىڭ ئارقىسىدىن تېررورچى دەپ قوغلاپ كەلگەندە، خۇددى يېرىلىڭ تېشىمدەك يېرىلىپ ئۇلارنى ئۆز قوينىغا ئالغان. 1998-يىلى 26-ئىيۇن ئۇچۇن توقۇنۇشىدا شېھىت بولغان، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ پەخىرلىك ئوغلانى قەھرىمان شېھىت تۇرسۇن سەلەينى ئەينى چاغدا ئۇيغۇر مەھەللىلىرىنىڭ قانداق قوينىغا ئالغانلىقى غۇلجا خەلقىگە سىر ئەمەس.

مۇۋەپپەقىيەت ئىنسانغا كۆپ نەرسىلەر ئۆگىتىلمەسلىكى مۇمكىن. ئەمما مەغلۇبىيەت كۆپ نەرسىلەر ئۆگىتىدۇ. گەرچە 5-فېۋرال غۇلجا ئىنقىلابىنى خىتاي تاجاۋۇزچىلىرى دەرىجىدىن تاشقىرى ھەربىي كۈچى ئارقىلىق مەغلۇپ قىلغان بولسىمۇ ئەمما بۇ ئىنقىلاب ئېلىپ كەلگەن ئاچچىق تەجرىبە ساۋاقلار مەڭگۈ ئۆلمەيدۇ.
غۇلجا مەھەللىلىرى، 5-فېۋرال غۇلجا ئىنقىلابىدىن ئىبارەت مىللىي، دىنى ۋە روھى ئويغىنىش ھەرىكىتىنى بەرپا قىلغان يىلتىز. مەن كىم؟ دېگەن سوئال ئاستىدا ئۆز-ئۆزىنى ئىزدەش، ئۆز-ئۆزىنى سىلكىش، روھىنى يېتىلدۈرگەن مەشھۇر مەشرەپ پائالىيىتى ئەنە شۇ غۇلجا مەھەللىلىرىدە تۇغۇلغان، تاۋلانغان ۋە پارتلىغان.

1997-يىلى يۈز بەرگەن 5-فېۋرال غۇلجا ئىنقىلابىدىن كېيىن خىتاي ھۆكۈمىتى، غۇلجا شەھىرىدە خىتايلار رايونى ۋە ئۇيغۇرلار رايونى دەيدىغان 2 رايون بەرپا قىلىش ئىشىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ئىشقا ئاشۇردى. ئۇيغۇر خەلقى غۇلجا شەھەر قىزىل بايراق سودا سارىيىنىڭ يۇقىرىسىنى يەنى خىتايلار ئولتۇراقلاشقان ئېچىۋېتىش رايونلىرىنى ياۋروپا، قىزىل بايراق سودا سارىيىنىڭ تۆۋەن تەرىپى يەنى ئۇيغۇرلار توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان رايونلارنى بولسا ئاسىيا قىتەسى دەپ تەرىپلىدى.

خىتاي تەرەققىيات رايونى شەھەرچىسى بەرپا قىلىش نامى بىلەن نۇرغۇنلىغان ئۇيغۇر مەھەللىلىرىنى بۇزۇپ چېقىپ خانى ۋەيران قىلىش بىلەن بىرلىكتە، غۇلجا شەھىرىگە كۆچمەن يۆتكەش ئىشىنى يانداش ئېلىپ باردى. بۇندىن 20 يىل ئاۋۋال يەنى 5-فېۋرال غۇلجا ئىنقىلابى يۈز بەرگەن مەزگىللەردە، غۇلجا شەھىرىنىڭ ئومۇمى نوپۇسى 300 مىڭ بولغان بولسا ھازىر بىر قاتلىنىپ 600 مىڭغا يەتكەن. خىتاي دائىرىلىرى غۇلجا شەھىرىنىڭ ئومۇمى نوپۇسىنى بىر مىليونغا يەتكۈزۈش پىلانىنى تۈزمەكتە.

خىتاي ھۆكۈمىتى، شەھەر تەرەققىيات رايونى قۇرۇش، ئىچكىرى ئۆلكىلەردىن كۆپلەپ كۆچمەن يۆتكەش قاتارلىق ئۇسۇللار بىلەن، ئۇيغۇر مىللىي كىملىكىنىڭ مۇستەھكەم قورغىنى ھېسابلانغان ئۇيغۇر مەھەللىلىرىنى بۇزۇپ تاشلاش نىشانىغا يېتىش قەدىمىنى ناھايىتى تېزلەتكىنىگە قارىماي، ئۆزلىرىنىڭ بۇ ئىشلىرىدىن يەنە مەمنۇنىيەت ھېس قىلمىدى. ۋە يېقىندا ئۇيغۇرلار توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان كوچا، بازار ۋە رەستىلەرنى تارقاقلاشتۇرۇش سىياسىتىنى يولغا قويۇپ، ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنەنىۋى قول ھۈنەرۋەنچىلىك سەنىتىنىڭ ماكانى بولغان، غۇلجا شەھەر گەلەنتىر، غۇلجا شەھەر تەشلەپكى بازىرى، غۇلجا شەھەر خىتاي بازىرى قاتارلىق بازار رەستىلەردىكى، كونا ئۇيغۇر سودا تىجارەتچىلىرى ۋە قول ھۈنەرۋەن ئۇستىلىرىنىمۇ تارقاقلاشتۇرۇپ خىتايلار بىلەن ئارىلاش سودا تىجارەت قىلىشقا قىستىغان.
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا غۇلجا شەھەر خىتاي بازىرى، گەلەنتىر ۋە تەشلەپكى قاتارلىق قەدىمى سودا بازارلىرىنى چېقىپ تاشلاپ، زامانىۋى سودا سارايلىرىنى بەرپا قىلىش، شەھەر قۇرۇلۇشى تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈش قاتارلىق باھانە سەۋەبلەر بىلەن، ئۇيغۇر سودا تىجارەتچىلىرىنى خىتايلار بىلەن ئارىلاشتۇرۇۋەتكەن.

كانادالىق يازغۇچى روبەرتنىڭ «بۇلۇتلاردىن ھالقىغان تۇلپار» ناملىق كىتابىدا، يېڭى تەرەققىيات رايونى بەرپا قىلىش باھانىسىدە خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ قەدىمى قەشقەر شەھىرىنى خانىۋەيران ۋە قىلىۋاتقانلىقىغا ئالاھىدە يەر بېرىلگەن.

2005-يىلى غۇلجىدا يۈز بەرگەن 5-فېۋرال غۇلجا ئىنقىلابى، 2009-يىلى ئۈرۈمچىدە يۈز بەرگەن 5-ئىيۇل ئۈرۈمچى ۋەقەسى ۋە ئۇندىن باشقا قەشقەر، خوتەن قاتارلىق بارلىق شەھەرلەردە يۈز بەرگەن خىتاي ھۆكۈمىتىگە بولغان نارازىلىق ھەرىكەتلىرى ۋە بۇ ھەرىكەتلەرنىڭ قانلىق باستۇرۇلۇشى نەتىجىسىدە، ئۇيغۇر خەلقى بىلەن خىتايلار ئوتتۇرىسىدىكى چەك چېگرا پۈتۈنلەي ئايرىلغان.
بۇنىڭ بىلەن خىتاي ھۆكۈمىتىدە ئۇيغۇر مەھەللىلىرىدىن ئەنسىرەش ھېسسىياتى تېخىمۇ ھەسسىلەپ ئاشقان.
خىتايلار ئۇيغۇر مەھەللىلىرىنىڭ، ئۇيغۇر مىللىي كىملىكىنىڭ مۇستەھكەم قورغىنى ئىكەنلىكىنى، ئۇيغۇر مەھەللىلىرىنى بىتچىت قىلىپ پاچاقلاپ تاشلىماي تۇرۇپ، ئۇيغۇرلارنى ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش نىشانىغا يەتكىلى بولمايدىغانلىقىنى ھېس قىلغان.

ئۈرۈمچى شەھەرلىك ھۆكۈمەت 2017-يىلى 7-ئاينىڭ 6-كۈنى ئارىلاش ئولتۇراقلاشقانلارنى مۇكاپاتلاش ۋە ئېتىبار بېرىش سىياسىتى ناملىق ھۆججەت تارقاتقان. بۇ سىياسەت بويىچە بولغاندا چوقۇم ئۇيغۇرلار بىلەن خىتايلار مەجبۇرىي رەۋىشتە ئارىلاش ئولتۇراقلىشىدىغان بولۇپ، بۇ سىياسەت يەرلىكتە يۈرگۈزۈلگەن شارائىت ئاستىدا، قىسقىغىنە 10 ۋە 15 يىل ئىچىدە ئۈرۈمچىنى مەركەز قىلغان، بارلىق شەرقى تۈركىستان شەھەرلىرىدە ئۇيغۇر مەھەللىسى دېگەن بىر نەرسە مەۋجۇت بولماسلىقى مۇمكىن.
خىتاي دائىرىلىرى، ئۇيغۇر مەھەللىلىرىنى خانىۋەيران قىلىش، شەرقى تۈركىستاندا خاس ئۇيغۇرلار بەرپا قىلغان ئۇيغۇر مەھەللىلىرىنى كۆزدىن تېزرەك يوقىتىش ئۈچۈن، ئۈرۈمچى شەھىرىدە، ھۆكۈمەتنىڭ تارقاقلاشتۇرۇپ ئولتۇراقلاشتۇرۇش سىياسىتىگە يېقىندىن ماسلاشقان ئۇيغۇر لارغا 80 مىڭ يۈئەن مۇكاپات پۇلى بېرىش تۈزۈمىنى يولغا قويغان. ئۈرۈمچىنىڭ تەڭرىتاغ ۋە سايباغ رايونلىرىدىكى ئۇيغۇرلارنى شەھەرنىڭ غەربى قىسمىغا، يەنى خىتاي ئاھالىلىرى كۆپ بولغان يېڭى شەھەر رايونى، يۇقىرى تەرەققىيات رايونى، تۇدۇڭخابا رايونى ۋە مىدۇڭ رايونلىرىغا تارقاقلاشتۇرۇپ ئولتۇراقلاشتۇرۇشقا باشلىغان. مەقسەت ئۇيغۇرلارنىڭ نېمە قىلىۋاتقانلىقىنى تېخىمۇ يېقىندىن نازارەت قىلىپ تۇرۇش.

تارقاقلاشتۇرۇپ ئولتۇراقلاشتۇرۇش بەلگىلىمىسىنىڭ روھىغا ئاساسلانغاندا، بۇ بەلگىلىمە بويىچە ئۆي سېتىۋالغان خىتاي ياكى ئۇيغۇر بولسۇن چوقۇم شۇ رايوندا 10 يىلغىچە ئولتۇرۇشى كېرەك. ئەگەر ساتماقچى بولسا، چوقۇم خىتاي-خىتايغا، ئۇيغۇر-ئۇيغۇرغا سېتىشى كېرەك. بۇ سىياسەت بويىچە بولغاندا بىر ئولتۇراق بىنا 50% ئاكا مىللەت خىتايدىن، قالغان 50% تى باشقا مىللەتلەردىن تەركىب تاپقان بولۇشى كېرەك. بۇ بەلگىلىمىدە ئالاھىدە كۆزگە چېلىقىدىغىنى 3 ئەۋلاد سىياسىي جىنايەت ئۆتكۈزمىگەن بولۇش دېگەندىن ئىبارەت بولۇپ بۇنىڭ نۇقتىلىق ھالدا ئۇيغۇرلارغا قارىتىلىۋاتقانلىقى ئېنىق. چۈنكى خىتايلارنىڭ ۋەتىنىمىزگە ئاققۇن بولۇپ كېلىش تارىخىدا 3 ئەۋلاد بولۇش مۇساپىسىنى بېسىپ ئۆتكەن خىتايلار ناھايىتى ئاز. بۇ بەلگىلىمىدە يەنە، 3 ئەۋلاد سىياسىي جىنايەت ئۆتكۈزمىگەن دېگەن ماددىنى ئالاھىدە كىرگۈزۈش ئارقىلىق خىتاي پۇقرالىرىنىڭ بىخەتەرلىكى ۋە تىنچ ئامانلىقىنى ئالاھىدە قوغداش مەقسەت قىلىنغان بولۇپ بۇنىڭدىن ئۇيغۇر خەلقىنىڭ يەنىلا 2-سىنىپ مۇئامىلىسىگە ئۇچراۋاتقانلىقىنى كۆرۈۋالماق تەس ئەمەس. چۈنكى تۈرمىلىرى ئۇيغۇر سىياسىي مەھبۇسلىرى بىلەن تولۇپ كەتكەن خىتاي جەمىيىتىدە، سىياسىي جىنايەت ئۆتكۈزۈش دېگەننىڭ نۇقتىلىق ھالدا ئۇيغۇرلارغا قارىتىلىدىغانلىقى ھەممىگە تونۇش بىر لوگىكا.

خىتاي شەرقى تۈركىستاننى مۇستەملىكە قىلغان ئاز كەم 70 يىل جەريانىدا، ئۇيغۇر خەلقىنى ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش جەھەتتە مۇۋەپپەقىيەت قازىنالماي كەلدى.
گەرچە خىتاي ھۆكۈمىتى، ئۇيغۇرلارنى تارقاقلاشتۇرۇپ ئولتۇراقلاشتۇرۇش سىياسىتىنى، ئاتالمىش شەھەر تەرەققىيات رايونى بەرپا قىلىش، زامانىۋى كوچا بازار بەرپا قىلىش قاتارلىق چىرايلىق ناملار ئاستىدا ئېلىپ بېرىۋاتقان ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتىنىڭ داۋامى دەپ قاراۋاتقان بولسىمۇ ئەمما بۇ سىياسەتنى ئەمەلىيلىشىشى خىتاي ئۈچۈن بىر مۈشكۈل مەسىلە بولۇشى مۇمكىن.
مەسىلەن خىتاي بۇ سىياسەتنى ئۈرۈمچىدە 80 مىڭ يۈئەن مۇكاپات پۇلىدىن ئىبارەت يەمچۈك تاشلاش ئۇسۇلى بىلەن مەلۇم دەرىجىدە ئەمەلگە ئاشۇرالىدى دېگەن تەقدىردىمۇ، قەشقەر، خوتەن، ئاقسۇ، غۇلجا قاتارلىق شەھەرلەردە ئەمەلگە ئاشۇرۇشى مۇمكىن ئەمەس. چۈنكى ۋەتەننىڭ ئىچكى ۋەزىيىتى يەنى سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي ئەھۋالىدىن تولۇق خەۋەردار كىشىلەر ياخشى بىلىدۇكى، بۇ شەھەرلەردە ھېلىغۇ ئۇيغۇرلارنىڭ 3 ئەۋلاد سىياسىي ئارقا كۆرۈنۈشى تەكشۈرۈلىدىكەن، ھەتتا 10 ئەۋلاد تەكشۈرۈلگەن تەقدىردىمۇ خىتايلار، ئۇيغۇرلار بىلەن بىلەن بىر رايوندا قوشنا بولۇپ ئولتۇرۇشتىن ئۆزلىرىگە ۋەھىمە ھېس قىلىشىدۇ. ئېنىقكى بۇ تارقاقلاشتۇرۇپ ئولتۇراقلاشتۇرۇش سىياسىتى ئۇيغۇر شەھەرلىرىدە يەنىلا ئاقمايدۇ. بۇ سىياسەتنى بۇزغۇچىلار خىتايلار بولىدۇ.
مەن يۇقىرىدىكى بۇ كەسكىن جۈملىلەرنى، 5-فېۋرال غۇلجا ئىنقىلابى يۈز بەرگەن چاغدىكى غۇلجا ۋەزىيىتىنى تەھلىل قىلىش ئارقىلىق جەزملەشتۈرمەكتىمەن.
1997-يىلى غۇلجا 5- فېۋرال ئىنقىلابى يۈز بەرگەندە، غۇلجا شەھىرىدە، ئىلى ھەربىي رايونى، ئىلى ئوبلاستلىق زوراۋانلىقنىڭ ئالدىنى ئېلىش قوراللىق ئەترىتى، ئىلى ئالاھىدە ۋەقەلەرگە قارشى تۇرۇش قوراللىق ساقچى ئەترىتى، بىڭتۇئەن ھەربىي قىسمى، 8667 قىسىم قاتارلىق 100 مىڭدىن ئارتۇق ئېغىر تىپتىكى قوراللار بىلەن قوراللانغان ھەربىي قىسىم، 300 مىڭ نوپۇسى بار كىچىككىنە خىلۋەت شەھەر غۇلجىنى قورشاۋغا ئالغان ئىدى. بۇ قوراللىق قىسىملارنىڭ ئاساسلىق ۋەزىپىسى خىتاي پۇقرالىرىنى ئۇيغۇرلاردىن ھەزەر ئەيلەش، قوغداش ۋە مۇداپىئە قىلىش ئىدى. شۇنداق بولۇشىغا قارىماي ئۆي ماكانىنى تاشلاپ ئىچكىرىگە كېتىش ئۈچۈن غۇلجا شەھەرلىك داشىجىئە قاتناش بېكىتىگە كېلىپ يېتىۋالغان خىتايلار ئۈرۈمچىگە قاتنايدىغان ئۇزۇن يوللۇق قاتناش قىستاڭچىلىقى پەيدا قىلغان ئىدى.
بۇ خىل ئەھۋال 1974-ياكى 1975-يىللىرىدىمۇ ھاسىل بولغانلىقى سۆزلىنىدۇ. يەنى ئەينى يىللاردا، سوۋېت ئىتتىپاقى بومبا تاشلايدىكەن دېگەن گەپ-سوز چۆچەكلەر تارقالغان، خەندەك كولاش ئەۋج ئالغان يىللاردا، خىتايلارنىڭ قورقۇپ ئىچكىرىگە قېچىش ھادىسىسى يۈز بەرگەن بولۇپ، ئۇزۇن يوللۇق قاتناش بېكەتلىرى، قانچە كۈنلەپ ئۇزۇن ئۆچىرەتلەردە تۇرۇپ كەتكەن خىتايلار بىلەن ئالدىراش بولغان ئىكەن.
ئوغرىنىڭ يۈرىكى پوك-پوك بولىدۇ ھەر جايدا، ھەر ماكاندا
خىتاي يەنە بىر تەرەپتىن، ئىچكىرى ئۆلكىلەردىن خىتايغا كۆچمەن چاقىرىۋاتىدۇ، ئۇيغۇر قىزلىرىنى خىتاي يىگىتلىرىگە ئۆيلىنىشكە قىستاۋاتىدۇ.
بۇلارنىڭ ھەممىسىنى پۇل بىلەن سېتىۋالماقچى بولۇۋاتىدۇ يەنى ئىنسانلارنىڭ ياشاش ئادەتلىرىنى، ئار نومۇسى ۋە غۇرۇرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بارلىق شەخسى ھېسسىياتلىرىنى يالت-يۇلت قىلىدىغان تاۋار دۇردۇنلار بىلەن يۆگىمەكچى بولۇۋاتىدۇ. ئەمما بىر نۇقتىغا سەل قاراۋاتىدۇ روھى مەسىلىلەرگە سىياسىي تەدبىرلەرنىڭ كار قىلمايدىغانلىقىدىن ئىبارەت بىر ھەقىقەتكە سەل قاراۋاتىدۇ. بۇ نۇقتا ئۇيغۇرلار ئۈچۈنلا ئەمەس بەلكى خىتاي خەلقى ئۈچۈنمۇ شۇنداق. قوشماق تۇغقان سىياسىي دەيدىغان سۈنىي تۇغقاندارچىلىق، مەجبۇرىي بىر بىنادا قوشنا قىلىش سىياسىتى، شۇنداقلا دوقمۇش دوقمۇشتىكى تەكشۈرۈش چارىلىرى ۋاھاكازالار، بىر ئىنسان بولۇش سۈپىتى بىلەن ھامان بىر كۈن خىتايلارنىمۇ بىئارام قىلىدىغان بىر باش ئاغرىقىغا ئايلىنىشى ۋە ئالە شەھىرىڭنى دەيدىغان نۇقتىغا ئەكېلىشى مۇمكىن.
ئۇيغۇر مەھەللىلىرى، ئۇيغۇر ئانا تىلى، ئۇيغۇر مەدەنىيىتى، ئۇيغۇر ئۆرۈپ ئادەتلىرى، ئۇيغۇر مەشرەپلىرى ۋە ئۇيغۇر خەلق ناخشىلىرىنى تۇغقان ۋە ئالتۇن بۆشۈكىدە ئەللەيلەپ يېتىشتۈرگەن مۇستەھكەم قورغان.
ئەگەر مەھەللىلىرىمىز قولدىن كەتسە ھەممە نېمىمىز قولدىن كېتىدۇ.

2000-يىللاردىن كčيىن غۇلجا شەھرىگە شەھەر باشلىغى بولۇپ كەلگەن جائو بائو خۇئا ئىسىملىك بىر خىتاي، غۇلجا شەھرىدىكى مەھەللىلەرنى بۇزۇپ چčقىش ئىشىنى ناھايىتى رەھىمسىزلەرچە čلىپ بارغان خىتاي مۇستەملىكە رەھبەرلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ غۇلجا شەھرىدىكى مۇھىم رايۇنلارنى ئىچكىرى ئۆلكىلەردىن خčرىدار چاقىرىپ سčتىشتا داڭ چىقارغان. ئۇ غۇلجا شەھرىگە يčقىن بولۇشتەك ئەۋزەللىكلىرىگە ئىگە خەنبىڭ يčزىسى بىلەن، شەرقمەھەللىسىدىكى ئۇيغۇر ئاھالىلىرىنىڭ ئۆيلىرىنى مەجبۇرى ئەرزان باھادا سčتىۋčلىشنى سىياسەتلەشتۈرگەن.
2010-يىلى ئەركىن ئاسىيا رادىئوسى ئۇيغۇر بۆلۈمىگە ئۆز شىكايىتىنى ئاڭلاتقان غۇلجا شەھەر خەنبىڭ يčزىسىلىق مەرزىيەم ئىسىملىك بىر ئايال، قورۇ جايىنىڭ جائو بائو ھۇئا تەرىپىدىن ناھايىتى ئەرزان باھادا مەجبۇرى تارتىۋčلىنىۋاتقانلىغى ھەققىدە شىكايەت قىلغان. ئۇنىڭ čيتىپ بčرىشىچە، ئۇنىڭ قورۇ جايىنى تارتىۋčلىش ئۈچۈن خىتاي دائىرلىرى قوراللىق كەلگەن. ئۇلارنىڭ ئەلپازى بەك يامان بولۇپ، سەللا چاتاق چىقسا čتىپ تاشلايدىغاندەك ئەھۋالدا بولغان.مەرزىيەم خانىم يەنە ئەھۋال بىلدۈرۈپ، مەجبۇرى تارتىۋčلىشنى ئىجرا قىلغۇچىلارنىڭ، يانفۇن ئىشلىتىشنى قەتئى چەكلىگەنلىگىنى، يانفۇن ئارقىلىق رەسىمگە تارتىش ۋە ياكى تčلىفۇندا سۆزلىشىش مەنئى قىلىنغانلىغىنى سۆزلەپ بەرگەن. دىمەككى خىتاي دائىرلىرى ئۆزلىرىنىڭ ، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۆي ماكانلىرىنى مەجبۇرى تارتىۋčلىپ ئۇيغۇرلارنىڭ مىللى كىملىğئىنى ساخلايدىغان بىردىن بىر قورغىنى ھčساپلانغان مەھەللىلىرىنى خانىۋەيران قىلىۋاتقانلىغىدىن ئىبارەت بۇ جىنايى قىلمىشىنى دۇنيانىڭ بىلىپ قčلىشىدىن ئەندىشە قىلغان. مەرزىيەم خانىم يەنە مۇخبىرغا يىغلاپ تۇرۇپ، ئۆزىنىڭ قورۇ جايىنى ئەرزان باھادا ھۆكۈمەتكە ساتمايدىغانلىغىنى بىلدۈرۈپ قارشىلىق كۆرسەتكەندە، خىتاي قوراللىق كۈچلىرىنىڭ ئۇنىڭغا ئىنتايىن قوپاللىق قىلغانلىغىنى ۋە ئۇنى تەپكەنلىگىنى بىلدۇرگەن.

ۋەتىنىمىزگە بčرىپ، نۇرغۇنلىغان شەھەرلەرنى كۆزدىن كەچۈرۈش جەريانىدا،بۇلۇتلاردىن ھالقىغان تۇلپار ناملىق كىتاپنى يازغان روبčرت ئۇيغۇرلارنىڭ نوۋەتتە نىمە قىلىشى كčرەكلىگى ھەققىدە توختۇلۇپ مۇنداق دەيدۇ:

"ئۇغۇرلار ھىتاينىڭ ئىچكى قىسمىدا ئۆزلىرى دۇچار بولۇۋاتقان ئەھۋاللارنى دۇنياغا تېخىمۇ ياخشى تونۇتۇش ۋە ئاڭلىتىش ئۈچۈن،يالغۇز ھۆكۈمەتلەر ۋە سىياسىئونلارغىلا ئاڭلىتىش بىلەن چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى ئادەتتيىكى خەلقلەرگە ئاڭلىتىش خىزمىتىگىمۇ ئالاھىدە ئاھمىيەت بېرىشى،يەنى ئۇيغۇر بولمىغان باشقا ئېتنىك مىللەتلەرنىڭ تەشكىلاتلىرى بىلەن بولغان دوستلۇق ۋە ئالاقىنى كۈچەيتىشى،كۆپلەپ دوست تۇتۇشقا ئەھمىيەت بېرىشى كېرەك. مەيلى ئامېركا، كانادا ۋە ياۋرۇپادا تۇرۇۋاتقان ئۇيغۇرلار بولسۇن يەرلىك خەلقلەر بىلەن بولغان دوستلۇق ۋە ھەمكارلىققا ئەھمىيەت بېرىشى ئۇيغۇر داۋاسىنى دۇنياغا تونۇتۇشتا مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.

ئۇندىن باشقا ئۇيغۇرلار خىتاينىڭ ئىچكى قىسمىدىكى ئەخۋاللارغا كۆڭۈل بۆلۈدىغان خەلقارادىكى ھەرخىل تەشكىلاتلار ۋە گۇرپىلار بىلەن بولغان ئالاقىنى كۈچەيتىشى ئىنتايىن مۇھىم. ئۇيغۇرلار يەنە خەلقارادىكى ئىشچىلارنىڭ ھوقۇق مەنپەئەتىنى قوغدايدىغان تەشكىلاتلار بىلەن بولغان ئالاقىنى كۈچەيتىپ،ئۇلارغا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئېشىنچى ئەمگەك كۈچلىرىنى ئىچكىرى ئۆلكىلەرگە يۆتكەش بانىسىدا، ئېغىر ئەمگەك ۋە ئەرزان باھادا ياش قىز يىگىتلەرنى ئاتا-ئانىلىرىدىن ئايرىپ تىل، ئۆرىپ ئادەت قاتارلىقلار ھىچقانداق ئوخشىمايدىغان خىتاينىڭ ئىچكىرى ئۆلكىلىرىگە يۆتكەپ ئىشلىتىۋاتقانلىغىدەك پاكىتلارنى قەرەللىك ھالدا يوللاپ تۇرۇش كېرەك".