PDA

View Full Version : Uyghur Tili Duch Kelgen Xiriske Qarita Biz Qandaq Qilishimiz Kérek?



Tarimoghli
16-09-17, 10:49
Uyghur Tili Duch Kelgen Xiriske Qarita Biz Qandaq Qilishimiz Kérek?

Tarimoghli
2017-yili 16-Sintebir


Oqurmenlerning xewiride bolghinidek, Uyghur ilining xitay hakimiyiti bu yil 9-aydin bashlap wetinimizdiki bashlan’ghuch we toluqsiz ottura mekteplerde Uyghur tilining oqutush tili bolush salahiyitini pütünley emeldin qaldurup, uning ornigha xitay tilini chiqirip, barliq derslerni xitay tilida ötüsh siyasitini yolgha qoydi [1]. Buninggha qarita chet'ellerdiki Uyghur teshkilatliri ijtima’iy taratqularda jama’et pikri toplash, metbu’atlarda naraziliq bildürüsh, bayanat élan qilish, hetta birleshken döletler teshkilati, gherb démokratik dölet hökümetliri qatarliqlargha doklat sunush we erz qilish qatarliq köp yollar arqiliq pütkül yer shari xaraktérlik Uyghur til-ma’aripini qoghdash pa’aliyiti élip baridighanliqini bildürdi [2]. D U Q bolsa Uyghur tilining cheklinishige qarshi xelq'araliq imza toplash pa’aliyitini bashlidi [3].

Xitay hökümiti yolgha qoyghan bu yéngi siyasetning Uyghurlarning milliy kimlikige salidighan tehditi intayin éghir bolup, méningche Uyghurlar üchün bu tarixta körülüp baqmighan bir weqe, désekmu artuq ketmeydu. Yeni, eger Uyghurlar öz aldigha ayrim tedbir qollanmaydiken, bu yil mektepke kirgen Uyghur baliliri kelgüside Uyghurche hékayilerni oquyalmaydu. Uyghurche shé’irlerni oquyalmaydu. Uyghurche romanlarni oquyalmaydu. Uyghur tilida heqiqiy ehwalni bayan qilip yézilghan tarixiy kitablarni oquyalmaydu. Ularning Uyghurche hékayilerni yazalishi téximu mumkin emes. Uyghurche shé’irlarni yazalishi téximu mumkin emes. Uyghurche romanlarni yazalishi téximu mumkin emes. Uyghurche tarixlarni yazalishi téximu mumkin emes. A’ile terbiyisi ching tutulghan a’ilide chong bolghan bir qisim teleylik balilarla kelgüside Uyghurlar otturisidiki adettiki alaqilarni ana tilda élip baralishi mumkin. Yeni ular chet elde chong bolghan bir qisim balilardek bolalishi mumkin. Bundaq bir muhim ishta, bundaq bir chong ishta, bundaq bir Uyghur kimlikining hayat-mamatigha bérip taqilidighan halqiliq ishta biz Uyghurlar chet eldiki bir qanche Uyghur teshkilatlarning qoligha qarap tursaq bolmaydu. Bolupmu Uyghur ziyaliyliri üchün undaq qilish bir intayin éghir mes’uliyetsizlik bolidu. Melum menidin élip éytqanda u hetta bir xil tarixiy gunah bolishimu mumkin.

Shunglashqa bu yerde men chet eldiki barliq Uyghur ziyaliylarni «Uyghur tili duch kelgen tehditke qarita biz qandaq qilishimiz kérek?» dégen mesile üstide oylinip béqishqa, hemde oylighanlirini chet eldiki wetendashlar bilen ortaqlishishqa chaqirimen. Méningche biz xelqimizge töwendiki bir qanche jehetlerdiki tewsiyelerni sunsaq bolidu:
--Ana tilimizni saqlap qélishta chet eldiki her bir a’ile qandaq qilishi kérek?
--Chet eldiki her bir Uyghur jama’iti qandaq qilishi kérek?
--Chet eldiki Uyghur teshkilatliri qandaq qilishi kérek?
--Wetendikiler qandaq qilishi kérek?

Men mushu ishqa nisbeten razimenlik, irade, bilim, we iqtidar jehette imkaniyiti bar barliq Uyghur ziyaliylirining özliri oylighanlirini yézip chiqip, mushu chaqiriqning astigha inkas sheklide yollap qoyushini, yaki ayrim téma qilip yollap qoyushini ümid qilimen. Hazir Uyghur ziyaliyliri xelqni yéteklimise bolmaydighan bir zaman yétip keldi. Shunglashqa men özini bir Uyghur ziyalisi hésablaydighan, hemde imkaniyiti yar béridighan barliq qérindashlarning bu chaqiriqni qollap bérishini, özliri oylap chiqqan tewsiyenamilerni mezmun qilghan yazmilirini xelqqe sunushini ümid qilimen. Rehmet!


Paydilan’ghan menbeler:

[1] Uyghur rayonidiki bashlan'ghuch, ottura mektepler 29‏-awghust künidin bashlap resmiy ders bashlidi.
http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/maarip/uyghur-tili-08302017134310.html

[2] Uyghur teshkilatliri dairilerning uyghur tilini maariptin siqip chiqarghanliqini eyiblidi
http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/maarip/uyghur-tili-08082017151637.html

[3] D U Q Uyghur tilining cheklinishige qarshi xelq'araliq imza toplash paaliyitini bashlidi
http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/maarip/uyghur-tili-09042017131247.html

[4] UHRP Alarmed by Ban of Uyghur Language in Hotan Schools
http://uyghuramerican.org/article/uhrp-alarmed-ban-uyghur-language-hotan-schools.html

[5] UHRP releases report on bilingual education in East Turkestan—Uyghur Voices on Education
http://uyghuramerican.org/article/uhrp-releases-report-bilingual-education-east-turkestan-uyghur-voices-education.html
http://docs.uyghuramerican.org/pdf/Uyghur-Voices-on-Education.pdf

Unregistered
04-12-17, 14:23
Heqni tohtimay haqaretleysenken mite-musa ! Bashqilar sanga jawap yazsa qizil ishtiningni beshinggha kiyip kokemilik qilidikensen...qarapbaqa sen chitlimighan tima qalmaptu...ya haya qilishni bilmiseng.manyak dise sini dese bolidu esli...