PDA

View Full Version : Yene bir qétim so’al: Millitimiz chet’ellerdiki Uyghurlardin némilerni kütidu?



Seher
10-09-17, 15:41
Yene bir qétim so’al: Millitimiz chet’ellerdiki Uyghurlardin némilerni kütidu?


Seher

2017/09/10

Yéqinda millitimiz chet’eldiki Uyghurlardin némilerni kütidu dégen témida bezi köz qarashlirimni otturigha qoyghan idim.
millitimiz chet’ellerdiki Uyghurlardin némilerni kütidu dégen so’al men’i yene bir qétim qolumgha qelem élishqa mejburlidi.

Yéqinda dostlar whatsup arqiliq ewetken bir qisqa sin alghuni tapshurup aldim. Sin alghuda biz yashawatqan bu dunyadiki bir chimliqta yatqan güzel qizning merkizi nuqtidin sirliq alem boshluqigha qarap yiraqlishishi hetta yüz milyard nur yili qeder yiraqlishishi teswirlen’gen idi. Men bu hadisini öz-özümge tetbiqlidim. Men xelqim bilen bolghan ariliqim kündin kün’ge ene ashu sin alghu léntisidiki uzaqliq tek uzaqlap alem boshluqining eng chongqur qatlamlirigha kirip kétiwatqan téngirqighan bir janliq idim. Bu yiraqlishishlargha millitimiz chet’eldiki mendin némilerni kütidu dégen so’alni qoshqanda, hayatim xuddi chember shekillik qepes ichige solap qoyulghan chashqanning qanche küch bilen mangsimu yenila bir nuqtini chörgilewatqanliqini xatirilitetti. birdinla xiyalimgha bashlanghuch mekteptiki chaghlirimizda oqutquchimiz soraydighan «mangidu-mangidu qiridin ashalmaydu. u néme?» dégen so’al keldi. U kim bolatti men dédim öz özümge.

Közümni yumdum. Ündidar supisi dostlar chembirikidiki Dostlar, uruq tughqanlar, xizmetdashlar ……. qisqisi xelqimning nidaliri quliqim tüwide anglinishqa bashlidi. Terep-tereptin kelgen hazirche alaqe qilmay turayli…….. her jayda aman bol…. dégen sadalar barghanche astilap anglanmighudek derijide mendin uzaqlap ketti. Xuddi alem boshluqigha qarap qanche milyon nur yilliri qeder uzaqlighan musapidek.

Halim sheher sépilidin qoghlap chiqirilghan balining, sheherning ichini marishigha oxshaytti.

Her küni wetinim we xelqim bilen bolghan ariliqimning uzaqlap kétiwatqanliqini, u tereptin héch bir tiwish we sada kelmeywatqanliqini téximu chongqur hés qilmaqtimen Elwette, bundaq uzaqlishish xeyr din dérek bermeytti. Démek wetinim we xelqim, bir xeterning bosughisida.

birdinla bundin 14 yil muqeddem wetendiki chaghlirim ésimge keldi. U chaghlarda men radi’o hérismini idim. Qaysi markiliq radi’o chet’el radi’osini yaxshi tartidighandu dégen izdinish bilen, toxtimay magizin arilap, téxniklar bilen körüshüp, köpinche waqtim radi’o bilen hepiliship ötetti. Meqsitim chet’ellerde Uyghurlar heqqide yeni biz heqqide némilerni dewatqandu? Chet’ellerdiki Uyghur dawasi qandaq boluwatqandu dégenlerni bilish idi. U chaghlarda men chet’eldiki Uyghurlarni, démokratik idiyelerni qobul qilghan, yürikide weten millet héssiyatini her waqit kötürüp yüridighan Uyghurlar dep oylayttim. Eyni chaghlarda Uyghur dawasining ishliri hazirqidek shawqun-sürenlik emes idi. Shundaqtimu nagan-naganda Uyghurlargha a’it birer parche xewer anglap qalsam intayin hayajanlinattim. Erkin asiya radi’osining Uyghurche bölümi échiliptu dégen xewerni anglighanda, xuddi kichik balidek ich-ichimge patmay qalghanliqim hélimu ésimde. Shehirimizdiki dangliq bir radi’o ustisining yardimide shu chaghning puligha intayin qimmet bolghan yaxshi bir radi’o sétiwalghan we her küni etigende we kechte anglashni dawamlashturup kelgen idim. U chaghdiki halim xuddi qoru ichige solinip qalghan kichik balining, tamgha shota qoyup sirtqa qarawatqan halitige bek oxshaytti.
RFA ning arilap arilap bérilip qalidighan namayish xewerlirini anglighanda intayin hayajanlinattim. Kashki qanatlirim bolsa uchup bérip menmu shu namayishning ishtirakchisi bolsam dep oylayttim. Kéchiliri uyan örülüp buyan örülüp uxliyalmayttim namayish kallamgha kiriwalatti. Idaremde uyushturulghan siyasiy öginishler, ma’ash östürüshler we ilghar saylash dégendek nersilerge qilche perwa qilmayttim. U chaghlardiki yeni weten ichidiki héssiyatim boyiche bolghanda, weten milletke bir ish qilip bérishning birdin bir yoli chet’elge chiqip namayish qilish dep oylayttim.
Chet’el radi’osining köp tingshighanliqim üchün bolsa kérek, chet’el heqqide oylinish, chet’elge chiqip kétish xiyalimni esir qiliwalghan idi. Weten millet üchün xizmet qilidighan yaxshi jay chet’el dep oylayttim öz-özümge. Derheqiqet siyasiy sho’arlar, sün’iy debdebilik sözler we qatmu qat tosuqlar, ademning rohi dunyasi we méngilirini tez kardin chiqarghuchi siyasiy öginishler, maddiy, meniwi we siyasiy bésimlar sewebidin, weten ichide turup, weten millet mendin némilerni kütidu dégen bu so’al astida alliqachan ézilip qéliwatqan idim. Bezi chaghlarda özümdin némilerni kétidighanliqimnimu bilelmey qalattim. Tuyuqsiz kétish qarari aldim bu sheherdin.
Men eslide bundaq büyük qararlarni alalaydighan unchilik bir qeyser adem emes belki, mishchanka bir nerse idim.
Heyran qalimen öz –özümge bundaq beshi yoghan qararlarni élish niyitige tuyuqsiz kelgenlikimdin. Bu kétish qandaqtur u sheherdin bu sheherge kétish emes belki, u qutuptin bu qutupqa sekresh idi. Men’i bundaq zor, bundaq jesurane qararlarni élishqa ündigen zadi néme? Xarwart, Toronto uniwérsitétlirining alahide teklipnamisimu? We yaki chet’eldiki birer bay tutqinimning soda tijaret teklipimu? Yaq undaq emes. Men ashu kichikkine xilwet shehirimdin ayrilghan waqtimda, qolumda xitaydin alidighan azraqqine ma’ashimdin bashqa héchnersem yoq idi. Peqet xiyalimdiki bir yölenchüküm dunya adalitige panahlinish. Emma dunya adaliti manga qanchilik mu’amile qilidu? Bunimu bilmeyttim. Emma bu bir tewekkülchilik idi xalas. Mangghan yolum ya xeyrlik yol ya sherrilik yol bolup chiqatti. her nersini allagha tewekkül qilduq.

Mendek bir mishchankini bundaq qeyser, we bundaq jesurane, béshimdin yoghan qararlarni élishqa teshebbus qilghan nerse zadi néme?

Shehirimde yüz bergen 5-féwral ghulja inqilabi idi. Dunyada kem tépilidighan tughma bir chaqchaq xasliqigha ige, külke chaqchaq makani Ghulja bir kéchide qan puraydighan, her yerdin yigha zare, nale peryad anglinip turidighan, her yerde shumluq yéghip turidighan bir sheherge aylinip qaldi. éghir tiptiki qorallarni kötürüshken yejüji, mejüjler yoghan qopal we qattiq ayaghliri bilen, bu chaqchaqchilar shehirining külini kökke soriwetti.

Men kétish qararini alghanda, toghrisi u qutuptin, men üchün tolimu qarangghu bolghan natonush bu qutupqa sekresh qararini alghanda, özümni xelqim üchün bir chare dep oylighan idim. Men özümni kuhiqap ichidiki xelqimning tashqi dunyadiki bir awazi, namayishlarning bir ishtirakchisi, bir chuqan, bir nida, bir sada dep oylighan idim.

Men kétishtin ibaret bu zor qararni alghan waqtimdin étibaren, közümge héch nerse körünmes bolghan idi. Ne xizmet yuqiri ma’ash, ne öy, ne bayliq, ne ölüm, ne ejdadlirimni qebrisi dégendekler men’i tosup qélishqa yéterlik küch bolushtin ibaret salahiyitini yoqatqan idi.

Wetendin ayrilghandin kéyinki 2-békitim bolghan melum döletke kélip, shehirimde yüz bergen qirghinchiliqlar, tutqun qilishlar, nahayiti yoghan we éghir ayaghlarni kiyiwalghan qoralliq eskerlerning mehellilirimizni qandaq dessep cheyligenliki qatarliq ehwallarni sözligende, etrapimdikiler sözlirimni ün tünsiz tingshayti-de andin yén ün-tünsiz birdin ikkidin kétip qélishatti. Men birde yighlap birde külüp, birde qollirimni shiltip, birde boyunlirim qizarghudek köpüp dégüdek sözlep, xuddi kinolarda rol éliwatqan artislargha oxshap qalghan idim.

Chet elde, men arzu qilghan, toxtimay xiyalini sürgen, Namayishlarni axiri taptim. Yazdim. ……….. emma ichimdiki bir boshluq men’i her waqit azablap kéliwatatti. Weten we millitim aldidiki mes’uliyet aldida men bezide özümni, cheksiz ketken qurghaq yerlerni qanduralmaywatqan ériq süyidek ajiz, bezide chöl gülliridek yalghuz qiliwatqanliqimni hés qilattim. bu yalghuzluqlirimning elwette yénimda bir Uyghurning bolmighanliqidin emes belki bir küchning bolmighanliqidin idi.

Men özümni wetinim we xelqimning bir charisi süpitide qoynigha atqan chet’el de, xuddi noruz kélishi bilen asta-asta yérilip andin, bir biri bilen qistiliship éqip, axirida shimali muz okyanning sulirigha aylinip kétidighan ashu yoghan muz parchiliridek, yillarning ötüshi bilen érip kétiwatattim.

Millitim chet’eldiki mendin némilerni kütidu? Elwette millitimning bir derdi, hesriti, bir mesilisi bolmisa idi. Mendin birnersiler kütmigen bolatti. Kishiler küchlüklük bilen ajizliq otturisida sélishturma qilghanda, tuxumning tashqa özini urushini misal qilishidu. Emma tuxumning bir derdke muptila bolmisa tashqa özini urmaydighanliqini köp tekitlimeydu.
Perwane bilen sham-chiraq otturisidiki munasiwette kishiler perwanini sham-chiraqqa ashiq bolghanliqi üchün chiraghqa özini urup ölidu dep qaraydu. Belki perwane sham chiraghqa ashiq emes bolushi, belki öchi bolushi yaki derdi bar bolushi mumkin. Eyni yillarda méningmu tip tinch xatirjem muhitimni buzup, men üchün qarangghu bolghan gherb dunyasigha özümni étishim, tuxumning tashqa özini urushi we perwanining sham chiraghqa özini urushidek bir exmiqanilik körünetti bashqilargha.
weten kochilirida, Uyghur yigitlirining qollirigha pichaq qingraq kötürüwélip, xitayning chish tirniqighiche qorallan’ghan eskerlirige hujum qilishi, tuxumning derdi bolmisa tashqa özini urmaydighanliqining yene bir shekilde ipadilinishi idi. Emma küchke özini étish, qéchish we sürgünlerning astida insan teriplep tügetküsiz küchlük bir roh gheyret we jasaret, isyankarliq yoshurunghan bolidu.

Tagh choqqisidiki qarighayni, küchlük we dehshetlik boran chapqun, qish zimistan kélip uridu. emma qarighayni ghulitalmaydu. Chünki qarighay boran chapqun we qar shiwirghanlargha kön’gen, chéniqqan. shunga kishilerning yaghach matériyallargha éhtiyaji chüshkende aldi bilen, qarighayni tallaydu. Weten we millitimiz ene shundaq her xil boran chapqunlarda pishqan qarighaylargha éhtiyajliq.

Shundaq, her tallash bir chare, méningmu eyni yillarda sürgün yolini tallishim özüm we xelqim üchün amal chare izdesh üchün idi. U chaghlarda chare we charisizliqtin ibaret bu ikki ibare aldida köp soraqqa tartildim. Eng éghir charisizliq öz-özümdin xelqim üchün qolumdin kelgenni qilalidimmu? Dégen so’alni sorash idi.
Eng qaranliq chaghlarda, eng charisiz eng ümidsiz waqitta özüngni men chare dep otturigha atalisang, yürikide weten millet söygüsini élip yürgen herqandaq bir kishi charisiz emestur. Eger pütün yollar chemberchas taqalghan halette sen özüngni men chare dep kökrek kérip chiqalisang hemme tosuq we hemme quluplarni achalaysen.

Insan hayati érishkenliri bilen emes belki bergenliri bilen shundaqla, töligen bedelliri bilen qimmetlik. insan hayati mewjutluqi bilen emes rohliri bilen qimmetlik. Insan hayati qulluqqa süküt qilish bilen emes belki chuqanliri bilen qimmetlik. Insan hayati yene hörlükni bilish bilen emes, belki hörlük üchün küresh qilghanliqliri bilen qimmetlik. Insan hayati wetensizlik bilen emes belki weten bilen qimmetlik. Insan hayati eysh ishretliri bilen emes, ippetliri bilen qimmetlik. mendiki we ulardiki bu hayatliq qarishi, men’i gherb dunyasigha, ularni Afghanistan janggalliqlirida bashlap keldi. So’alimiz bir, yeni millitimiz we xelqimiz bizdin némilerni kütidu? Yaki némige éhtiyajliq dégendin ibaret.

Méning wetendin kétishim, eslide kétish emes sürgün idi. Sürgün mahiyette kétish emes, sürgün séning adem bolup yashishing üchün zörür bolghan her nersengning qoldin kétishi démektur. Sürgün chuqan salalmasliq, heqni sözliyelmeslik sürgün hayatning bosughisida turup menilik yashiyalmasliq, sürgün küchning qoldin kétishi démektur.
Uyghurlar bilen bashqilar teriplewatqan qudretlik xitay otturisidiki munasiwetmu ene shundaq ajizliq bilen küchlüklük otturisidiki küch munasiwitidin ibaret.

Kütüsh we uninggha tégishlik jawab bérish mesiliside, küchning intayin muhim rol oynaydighanliqini hés qilip olturuptimen yeni bu yerde tekitlewatqinim iqtisadi küchtin ibaret. Herqandaq bir küch sewr bilen zaman birleshkende emelge ashidu deydu balzak. dunyada, sewr bilen pursettin küchlük bir nerse yoq. Hemme nerse sewr bilen purset arqiliq wujudqa chiqidu deydu Tolistoy. chet’ellerdiki Uyghurlarning weten ichidiki Uyghurlargha néme qilip béreleydighanliqi, weten sirtidiki Uyghurlarning shexsi küchi, kolléktip küchi we omumi milletning küchige baghliq. Emma bezide buning tetüri ehwallarmu mewjut bolup qalidu. Mesilen déngiz sahilida yatqan yoghan qoram tash bilen adettiki mushtumdek tashning otturisida küch sélishturma jehette zor perq bar. Emma sen yoghan qoram tashni düshminingning béshigha atalmaysen. bu jehette kichik tash séning ishinggha yaraydu. Mesilen: Qehritan qish, qélin qar, zémin nöldin töwen 40 gradusluq bir soghuq bilen qarshi-qarshigha kelmekte. Insanlargha qara qIsh deydIghan bir küch hökümranliq qilmaqta. Emma insanlardin 152 milyon 600 ming km uzaqliqtiki quyash atliq yene bir küchning kök qehride kötürülüshi bilen teng, zéminda ne soghuq qalar ne qar muz qalar. démek dunyada héchbir zaman küchler menggülük bolup baqmidi peqet allaning küchidin bashqa. xitayning küchimu shundaq.

Küch heqqide söz bolghanda, tariximizdin bügün’ge qeder, qudretlik bir küchning insanlarni qandaq qilip heq adalet we toghruluq yoligha bashlap, ularning zalimlar üstidin ghelibe qilishigha yardemde bolghanliqi yadimizgha kélidu.

Qérindashliri teripidin quduq astigha tashliwétilgen yüsüp eleyhissalamning quduq astidin chiqirilip misirgha waliy qilinishi bizge bir qudretlik küchning mewjutluqini körsitidu.

Prewinning ordisida, prewin’ge qarshi musa eleyhissalamning yétildürülüshi, musa eleyhissalamning arqisidin eyni dewrning eng küchlük hökümdari dep qariliwatqan prewin qoshuni qoghlap kelgende, musa eleyhissalam üchün qizil déngizning yérilghanliqi we eyyup eleyhissalamning wujudini qapliwalghan yarining saqaytilishi qatarliqlarning hemmisi melum bir qudretlik küch teripidin hasil bolghan we tarixta yüz bergen weqeler.

Wetendiki xelqimiz chet’eldiki Uyghurlardin némilerni kütidu? Bu so’algha küch jawab béreleydu. Yeni özimiz toplighan küch we yaratquchi alla teripidin ewetilgen qudretlik küch. Xuddi yüsüp eleyhissalamni quduq astidin qutquzup misirgha waliy qilghan küch.

Diqqet bilen közitidighan bolsaq, ana tili, milliy kimliki, örüp adet medeniyiti, dini étiqadi, pasport hetta oy xiyallirighiche tartiwéliniwatqan Uyghur xelqining teqdiri eyni chaghda quduq astigha tashliwétilgen Yüsüp eleyhissalamning teqdirige neqeder oxshaydu –he.

Hemde tarixchi morgan éytmighanmidi, dunya medeniyet xezinisining achquchi tarim wadisigha kömülgen qachaniki bu tarix échilidiken, dunya medeniyitining siri échilidu dep.

Shundaq künler kélidu, küchlerning tengpungluqi özgiridighan. Tarim wadisining siri échilip Uyghurlar dunyagha waliy bolidighan.

Dunya küchlüklerning dunyasi.
Men oylaymen wetenni terk etip, gherb dunyasigha ketkenlerning köpinchisi, weten we xelqige birer menpe’et yetküzüshni könglige pükkenler.

Kétish hergiz kéchish emes. kétish so’allargha jawab izdeshtin ibaret. Uzaqlarda turup, mendin we men uningdin uchur-alaqisiz qéliwatqan wetinimge shundaq xitab qildim

Ketti dep renjipsen weten
Ketkinim kechkinim emes
Kedem ketti beden ketti
Roh we yürek sen bilen hemnepes


Yürimen özüm, washin’gton, toronto, parizh, istanbulda*
Hapash qilip séni weten yürek tomurlirimda
Héslirim rohlirim pichirlishar sen bilen.
Angla weten ketkinim kechkinim emes.

Ketti qedem, ketti ten, ketti beden uzaqqa….

Weten roh, weten yürek qaldi tupraqta.

Tosuqlar tosalmas ikki rohning pichirlishishini,

Shunga weten tileymen sanga, rohi eminlik uzaqta.

uzun tar bir yolda kétiwatimen kündüz kéche,

men özümdin uzaq, menzilim yultuzlar qeder uzaq.

eger jan weten ketti démey, kechti déseng,

ümidlirim tozuydu dunya bolur manga bir dozax.


Tügidi.


Unregistered
10-09-17, 15:50
ەنە بىر قېتىم سوئال: مىللىتىمىز چەتەللەردىكى ئۇيغۇرلاردىن نېمىلەرنى كۈتىدۇ؟


سەھەر


سەھەر

يېقىندا مىللىتىمىز چەتەلدىكى ئۇيغۇرلاردىن نېمىلەرنى كۈتىدۇ دېگەن تېمىدا بەزى كۆز قاراشلىرىمنى ئوتتۇرىغا قويغان ئىدىم.
مىللىتىمىز چەتەللەردىكى ئۇيغۇرلاردىن نېمىلەرنى كۈتىدۇ دېگەن سوئال مەنى يەنە بىر قېتىم قولۇمغا قەلەم ئېلىشقا مەجبۇرلىدى.

يېقىندا دوستلار ۋھاتسۇپ ئارقىلىق ئەۋەتكەن بىر قىسقا سىن ئالغۇنى تاپشۇرۇپ ئالدىم. سىن ئالغۇدا بىز ياشاۋاتقان بۇ دۇنيادىكى بىر چىملىقتا ياتقان گۈزەل قىزنىڭ مەركىزى نۇقتىدىن سىرلىق ئالەم بوشلۇقىغا قاراپ يىراقلىشىشى ھەتتا يۈز مىليارد نۇر يىلى قەدەر يىراقلىشىشى تەسۋىرلەنگەن ئىدى. مەن بۇ ھادىسىنى ئۆز-ئۆزۈمگە تەتبىقلىدىم. مەن خەلقىم بىلەن بولغان ئارىلىقىم كۈندىن كۈنگە ئەنە ئاشۇ سىن ئالغۇ لېنتىسىدىكى ئۇزاقلىق تەك ئۇزاقلاپ ئالەم بوشلۇقىنىڭ ئەڭ چوڭقۇر قاتلاملىرىغا كىرىپ كېتىۋاتقان تېڭىرقىغان بىر جانلىق ئىدىم. بۇ يىراقلىشىشلارغا مىللىتىمىز چەتەلدىكى مەندىن نېمىلەرنى كۈتىدۇ دېگەن سوئالنى قوشقاندا، ھاياتىم خۇددى چەمبەر شەكىللىك قەپەس ئىچىگە سولاپ قويۇلغان چاشقاننىڭ قانچە كۈچ بىلەن ماڭسىمۇ يەنىلا بىر نۇقتىنى چۆرگىلەۋاتقانلىقىنى خاتىرىلىتەتتى. بىردىنلا خىيالىمغا باشلانغۇچ مەكتەپتىكى چاغلىرىمىزدا ئوقۇتقۇچىمىز سورايدىغان «ماڭىدۇ-ماڭىدۇ قىرىدىن ئاشالمايدۇ. ئۇ نېمە؟» دېگەن سوئال كەلدى. ئۇ كىم بولاتتى مەن دېدىم ئۆز ئۆزۈمگە.

كۆزۈمنى يۇمدۇم. ئۈندىدار سۇپىسى دوستلار چەمبىرىكىدىكى دوستلار، ئۇرۇق تۇغقانلار، خىزمەتداشلار ……. قىسقىسى خەلقىمنىڭ نىدالىرى قۇلىقىم تۈۋىدە ئاڭلىنىشقا باشلىدى. تەرەپ-تەرەپتىن كەلگەن ھازىرچە ئالاقە قىلماي تۇرايلى…….. ھەر جايدا ئامان بول…. دېگەن سادالار بارغانچە ئاستىلاپ ئاڭلانمىغۇدەك دەرىجىدە مەندىن ئۇزاقلاپ كەتتى. خۇددى ئالەم بوشلۇقىغا قاراپ قانچە مىليون نۇر يىللىرى قەدەر ئۇزاقلىغان مۇساپىدەك.

ھالىم شەھەر سېپىلىدىن قوغلاپ چىقىرىلغان بالىنىڭ، شەھەرنىڭ ئىچىنى مارىشىغا ئوخشايتتى.

ھەر كۈنى ۋەتىنىم ۋە خەلقىم بىلەن بولغان ئارىلىقىمنىڭ ئۇزاقلاپ كېتىۋاتقانلىقىنى، ئۇ تەرەپتىن ھېچ بىر تىۋىش ۋە سادا كەلمەيۋاتقانلىقىنى تېخىمۇ چوڭقۇر ھېس قىلماقتىمەن ئەلۋەتتە، بۇنداق ئۇزاقلىشىش خەير دىن دېرەك بەرمەيتتى. دېمەك ۋەتىنىم ۋە خەلقىم، بىر خەتەرنىڭ بوسۇغىسىدا.

بىردىنلا بۇندىن 14 يىل مۇقەددەم ۋەتەندىكى چاغلىرىم ئېسىمگە كەلدى. ئۇ چاغلاردا مەن رادىئو ھېرىسمىنى ئىدىم. قايسى ماركىلىق رادىئو چەتەل رادىئوسىنى ياخشى تارتىدىغاندۇ دېگەن ئىزدىنىش بىلەن، توختىماي ماگىزىن ئارىلاپ، تېخنىكلار بىلەن كۆرۈشۈپ، كۆپىنچە ۋاقتىم رادىئو بىلەن ھەپىلىشىپ ئۆتەتتى. مەقسىتىم چەتەللەردە ئۇيغۇرلار ھەققىدە يەنى بىز ھەققىدە نېمىلەرنى دەۋاتقاندۇ؟ چەتەللەردىكى ئۇيغۇر داۋاسى قانداق بولۇۋاتقاندۇ دېگەنلەرنى بىلىش ئىدى. ئۇ چاغلاردا مەن چەتەلدىكى ئۇيغۇرلارنى، دېموكراتىك ئىدىيەلەرنى قوبۇل قىلغان، يۈرىكىدە ۋەتەن مىللەت ھېسسىياتىنى ھەر ۋاقىت كۆتۈرۈپ يۈرىدىغان ئۇيغۇرلار دەپ ئويلايتتىم. ئەينى چاغلاردا ئۇيغۇر داۋاسىنىڭ ئىشلىرى ھازىرقىدەك شاۋقۇن-سۈرەنلىك ئەمەس ئىدى. شۇنداقتىمۇ ناگان-ناگاندا ئۇيغۇرلارغا ئائىت بىرەر پارچە خەۋەر ئاڭلاپ قالسام ئىنتايىن ھاياجانلىناتتىم. ئەركىن ئاسىيا رادىئوسىنىڭ ئۇيغۇرچە بۆلۈمى ئېچىلىپتۇ دېگەن خەۋەرنى ئاڭلىغاندا، خۇددى كىچىك بالىدەك ئىچ-ئىچىمگە پاتماي قالغانلىقىم ھېلىمۇ ئېسىمدە. شەھىرىمىزدىكى داڭلىق بىر رادىئو ئۇستىسىنىڭ ياردىمىدە شۇ چاغنىڭ پۇلىغا ئىنتايىن قىممەت بولغان ياخشى بىر رادىئو سېتىۋالغان ۋە ھەر كۈنى ئەتىگەندە ۋە كەچتە ئاڭلاشنى داۋاملاشتۇرۇپ كەلگەن ئىدىم. ئۇ چاغدىكى ھالىم خۇددى قورۇ ئىچىگە سولىنىپ قالغان كىچىك بالىنىڭ، تامغا شوتا قويۇپ سىرتقا قاراۋاتقان ھالىتىگە بەك ئوخشايتتى.
رفا نىڭ ئارىلاپ ئارىلاپ بېرىلىپ قالىدىغان نامايىش خەۋەرلىرىنى ئاڭلىغاندا ئىنتايىن ھاياجانلىناتتىم. كاشكى قاناتلىرىم بولسا ئۇچۇپ بېرىپ مەنمۇ شۇ نامايىشنىڭ ئىشتىراكچىسى بولسام دەپ ئويلايتتىم. كېچىلىرى ئۇيان ئۆرۈلۈپ بۇيان ئۆرۈلۈپ ئۇخلىيالمايتتىم نامايىش كاللامغا كىرىۋالاتتى. ئىدارەمدە ئۇيۇشتۇرۇلغان سىياسىي ئۆگىنىشلەر، مائاش ئۆستۈرۈشلەر ۋە ئىلغار سايلاش دېگەندەك نەرسىلەرگە قىلچە پەرۋا قىلمايتتىم. ئۇ چاغلاردىكى يەنى ۋەتەن ئىچىدىكى ھېسسىياتىم بويىچە بولغاندا، ۋەتەن مىللەتكە بىر ئىش قىلىپ بېرىشنىڭ بىردىن بىر يولى چەتەلگە چىقىپ نامايىش قىلىش دەپ ئويلايتتىم.
چەتەل رادىئوسىنىڭ كۆپ تىڭشىغانلىقىم ئۈچۈن بولسا كېرەك، چەتەل ھەققىدە ئويلىنىش، چەتەلگە چىقىپ كېتىش خىيالىمنى ئەسىر قىلىۋالغان ئىدى. ۋەتەن مىللەت ئۈچۈن خىزمەت قىلىدىغان ياخشى جاي چەتەل دەپ ئويلايتتىم ئۆز-ئۆزۈمگە. دەرھەقىقەت سىياسىي شوئارلار، سۈنىي دەبدەبىلىك سۆزلەر ۋە قاتمۇ قات توسۇقلار، ئادەمنىڭ روھى دۇنياسى ۋە مېڭىلىرىنى تەز كاردىن چىقارغۇچى سىياسىي ئۆگىنىشلەر، ماددىي، مەنىۋى ۋە سىياسىي بېسىملار سەۋەبىدىن، ۋەتەن ئىچىدە تۇرۇپ، ۋەتەن مىللەت مەندىن نېمىلەرنى كۈتىدۇ دېگەن بۇ سوئال ئاستىدا ئاللىقاچان ئېزىلىپ قېلىۋاتقان ئىدىم. بەزى چاغلاردا ئۆزۈمدىن نېمىلەرنى كېتىدىغانلىقىمنىمۇ بىلەلمەي قالاتتىم. تۇيۇقسىز كېتىش قارارى ئالدىم بۇ شەھەردىن.
مەن ئەسلىدە بۇنداق بۈيۈك قارارلارنى ئالالايدىغان ئۇنچىلىك بىر قەيسەر ئادەم ئەمەس بەلكى، مىشچانكا بىر نەرسە ئىدىم.
ھەيران قالىمەن ئۆز –ئۆزۈمگە بۇنداق بەشى يوغان قارارلارنى ئېلىش نىيىتىگە تۇيۇقسىز كەلگەنلىكىمدىن. بۇ كېتىش قانداقتۇر ئۇ شەھەردىن بۇ شەھەرگە كېتىش ئەمەس بەلكى، ئۇ قۇتۇپتىن بۇ قۇتۇپقا سەكرەش ئىدى. مەنى بۇنداق زور، بۇنداق جەسۇرانە قارارلارنى ئېلىشقا ئۈندىگەن زادى نېمە؟ خارۋارت، تورونتو ئۇنىۋېرسىتېتلىرىنىڭ ئالاھىدە تەكلىپنامىسىمۇ؟ ۋە ياكى چەتەلدىكى بىرەر باي تۇتقىنىمنىڭ سودا تىجارەت تەكلىپىمۇ؟ ياق ئۇنداق ئەمەس. مەن ئاشۇ كىچىككىنە خىلۋەت شەھىرىمدىن ئايرىلغان ۋاقتىمدا، قولۇمدا خىتايدىن ئالىدىغان ئازراققىنە مائاشىمدىن باشقا ھېچنەرسەم يوق ئىدى. پەقەت خىيالىمدىكى بىر يۆلەنچۈكۈم دۇنيا ئادالىتىگە پاناھلىنىش. ئەمما دۇنيا ئادالىتى ماڭا قانچىلىك مۇئامىلە قىلىدۇ؟ بۇنىمۇ بىلمەيتتىم. ئەمما بۇ بىر تەۋەككۈلچىلىك ئىدى خالاس. ماڭغان يولۇم يا خەيرلىك يول يا شەررىلىك يول بولۇپ چىقاتتى. ھەر نەرسىنى ئاللاغا تەۋەككۈل قىلدۇق.

مەندەك بىر مىشچانكىنى بۇنداق قەيسەر، ۋە بۇنداق جەسۇرانە، بېشىمدىن يوغان قارارلارنى ئېلىشقا تەشەببۇس قىلغان نەرسە زادى نېمە؟

شەھىرىمدە يۈز بەرگەن 5-فېۋرال غۇلجا ئىنقىلابى ئىدى. دۇنيادا كەم تېپىلىدىغان تۇغما بىر چاقچاق خاسلىقىغا ئىگە، كۈلكە چاقچاق ماكانى غۇلجا بىر كېچىدە قان پۇرايدىغان، ھەر يەردىن يىغا زارە، نالە پەرياد ئاڭلىنىپ تۇرىدىغان، ھەر يەردە شۇملۇق يېغىپ تۇرىدىغان بىر شەھەرگە ئايلىنىپ قالدى. ئېغىر تىپتىكى قوراللارنى كۆتۈرۈشكەن يەجۈجى، مەجۈجلەر يوغان قوپال ۋە قاتتىق ئاياغلىرى بىلەن، بۇ چاقچاقچىلار شەھىرىنىڭ كۈلىنى كۆككە سورىۋەتتى.

مەن كېتىش قارارىنى ئالغاندا، توغرىسى ئۇ قۇتۇپتىن، مەن ئۈچۈن تولىمۇ قاراڭغۇ بولغان ناتونۇش بۇ قۇتۇپقا سەكرەش قارارىنى ئالغاندا، ئۆزۈمنى خەلقىم ئۈچۈن بىر چارە دەپ ئويلىغان ئىدىم. مەن ئۆزۈمنى كۇھىقاپ ئىچىدىكى خەلقىمنىڭ تاشقى دۇنيادىكى بىر ئاۋازى، نامايىشلارنىڭ بىر ئىشتىراكچىسى، بىر چۇقان، بىر نىدا، بىر سادا دەپ ئويلىغان ئىدىم.

مەن كېتىشتىن ئىبارەت بۇ زور قارارنى ئالغان ۋاقتىمدىن ئېتىبارەن، كۆزۈمگە ھېچ نەرسە كۆرۈنمەس بولغان ئىدى. نە خىزمەت يۇقىرى مائاش، نە ئۆي، نە بايلىق، نە ئۆلۈم، نە ئەجدادلىرىمنى قەبرىسى دېگەندەكلەر مەنى توسۇپ قېلىشقا يېتەرلىك كۈچ بولۇشتىن ئىبارەت سالاھىيىتىنى يوقاتقان ئىدى.

ۋەتەندىن ئايرىلغاندىن كېيىنكى 2-بېكىتىم بولغان مەلۇم دۆلەتكە كېلىپ، شەھىرىمدە يۈز بەرگەن قىرغىنچىلىقلار، تۇتقۇن قىلىشلار، ناھايىتى يوغان ۋە ئېغىر ئاياغلارنى كىيىۋالغان قوراللىق ئەسكەرلەرنىڭ مەھەللىلىرىمىزنى قانداق دەسسەپ چەيلىگەنلىكى قاتارلىق ئەھۋاللارنى سۆزلىگەندە، ئەتراپىمدىكىلەر سۆزلىرىمنى ئۈن تۈنسىز تىڭشايتى-دە ئاندىن يېن ئۈن-تۈنسىز بىردىن ئىككىدىن كېتىپ قېلىشاتتى. مەن بىردە يىغلاپ بىردە كۈلۈپ، بىردە قوللىرىمنى شىلتىپ، بىردە بويۇنلىرىم قىزارغۇدەك كۆپۈپ دېگۈدەك سۆزلەپ، خۇددى كىنولاردا رول ئېلىۋاتقان ئارتىسلارغا ئوخشاپ قالغان ئىدىم.

چەت ئەلدە، مەن ئارزۇ قىلغان، توختىماي خىيالىنى سۈرگەن، نامايىشلارنى ئاخىرى تاپتىم. يازدىم. ……….. ئەمما ئىچىمدىكى بىر بوشلۇق مەنى ھەر ۋاقىت ئازابلاپ كېلىۋاتاتتى. ۋەتەن ۋە مىللىتىم ئالدىدىكى مەسۇلىيەت ئالدىدا مەن بەزىدە ئۆزۈمنى، چەكسىز كەتكەن قۇرغاق يەرلەرنى قاندۇرالمايۋاتقان ئېرىق سۈيىدەك ئاجىز، بەزىدە چۆل گۈللىرىدەك يالغۇز قىلىۋاتقانلىقىمنى ھېس قىلاتتىم. بۇ يالغۇزلۇقلىرىمنىڭ ئەلۋەتتە يېنىمدا بىر ئۇيغۇرنىڭ بولمىغانلىقىدىن ئەمەس بەلكى بىر كۈچنىڭ بولمىغانلىقىدىن ئىدى.

مەن ئۆزۈمنى ۋەتىنىم ۋە خەلقىمنىڭ بىر چارىسى سۈپىتىدە قوينىغا ئاتقان چەتەل دە، خۇددى نورۇز كېلىشى بىلەن ئاستا-ئاستا يېرىلىپ ئاندىن، بىر بىرى بىلەن قىستىلىشىپ ئېقىپ، ئاخىرىدا شىمالى مۇز ئوكياننىڭ سۇلىرىغا ئايلىنىپ كېتىدىغان ئاشۇ يوغان مۇز پارچىلىرىدەك، يىللارنىڭ ئۆتۈشى بىلەن ئېرىپ كېتىۋاتاتتىم.

مىللىتىم چەتەلدىكى مەندىن نېمىلەرنى كۈتىدۇ؟ ئەلۋەتتە مىللىتىمنىڭ بىر دەردى، ھەسرىتى، بىر مەسىلىسى بولمىسا ئىدى. مەندىن بىرنەرسىلەر كۈتمىگەن بولاتتى. كىشىلەر كۈچلۈكلۈك بىلەن ئاجىزلىق ئوتتۇرىسىدا سېلىشتۇرما قىلغاندا، تۇخۇمنىڭ تاشقا ئۆزىنى ئۇرۇشىنى مىسال قىلىشىدۇ. ئەمما تۇخۇمنىڭ بىر دەردكە مۇپتىلا بولمىسا تاشقا ئۆزىنى ئۇرمايدىغانلىقىنى كۆپ تەكىتلىمەيدۇ.
پەرۋانە بىلەن شام-چىراق ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتتە كىشىلەر پەرۋانىنى شام-چىراققا ئاشىق بولغانلىقى ئۈچۈن چىراغقا ئۆزىنى ئۇرۇپ ئۆلىدۇ دەپ قارايدۇ. بەلكى پەرۋانە شام چىراغقا ئاشىق ئەمەس بولۇشى، بەلكى ئۆچى بولۇشى ياكى دەردى بار بولۇشى مۇمكىن. ئەينى يىللاردا مېنىڭمۇ تىپ تىنچ خاتىرجەم مۇھىتىمنى بۇزۇپ، مەن ئۈچۈن قاراڭغۇ بولغان غەرب دۇنياسىغا ئۆزۈمنى ئېتىشىم، تۇخۇمنىڭ تاشقا ئۆزىنى ئۇرۇشى ۋە پەرۋانىنىڭ شام چىراغقا ئۆزىنى ئۇرۇشىدەك بىر ئەخمىقانىلىك كۆرۈنەتتى باشقىلارغا.
ۋەتەن كوچىلىرىدا، ئۇيغۇر يىگىتلىرىنىڭ قوللىرىغا پىچاق قىڭراق كۆتۈرۈۋېلىپ، خىتاينىڭ چىش تىرنىقىغىچە قوراللانغان ئەسكەرلىرىگە ھۇجۇم قىلىشى، تۇخۇمنىڭ دەردى بولمىسا تاشقا ئۆزىنى ئۇرمايدىغانلىقىنىڭ يەنە بىر شەكىلدە ئىپادىلىنىشى ئىدى. ئەمما كۈچكە ئۆزىنى ئېتىش، قېچىش ۋە سۈرگۈنلەرنىڭ ئاستىدا ئىنسان تەرىپلەپ تۈگەتكۈسىز كۈچلۈك بىر روھ غەيرەت ۋە جاسارەت، ئىسيانكارلىق يوشۇرۇنغان بولىدۇ.

تاغ چوققىسىدىكى قارىغاينى، كۈچلۈك ۋە دەھشەتلىك بوران چاپقۇن، قىش زىمىستان كېلىپ ئۇرىدۇ. ئەمما قارىغاينى غۇلىتالمايدۇ. چۈنكى قارىغاي بوران چاپقۇن ۋە قار شىۋىرغانلارغا كۆنگەن، چېنىققان. شۇڭا كىشىلەرنىڭ ياغاچ ماتېرىياللارغا ئېھتىياجى چۈشكەندە ئالدى بىلەن، قارىغاينى تاللايدۇ. ۋەتەن ۋە مىللىتىمىز ئەنە شۇنداق ھەر خىل بوران چاپقۇنلاردا پىشقان قارىغايلارغا ئېھتىياجلىق.

شۇنداق، ھەر تاللاش بىر چارە، مېنىڭمۇ ئەينى يىللاردا سۈرگۈن يولىنى تاللىشىم ئۆزۈم ۋە خەلقىم ئۈچۈن ئامال چارە ئىزدەش ئۈچۈن ئىدى. ئۇ چاغلاردا چارە ۋە چارىسىزلىقتىن ئىبارەت بۇ ئىككى ئىبارە ئالدىدا كۆپ سوراققا تارتىلدىم. ئەڭ ئېغىر چارىسىزلىق ئۆز-ئۆزۈمدىن خەلقىم ئۈچۈن قولۇمدىن كەلگەننى قىلالىدىممۇ؟ دېگەن سوئالنى سوراش ئىدى.
ئەڭ قارانلىق چاغلاردا، ئەڭ چارىسىز ئەڭ ئۈمىدسىز ۋاقىتتا ئۆزۈڭنى مەن چارە دەپ ئوتتۇرىغا ئاتالىساڭ، يۈرىكىدە ۋەتەن مىللەت سۆيگۈسىنى ئېلىپ يۈرگەن ھەرقانداق بىر كىشى چارىسىز ئەمەستۇر. ئەگەر پۈتۈن يوللار چەمبەرچاس تاقالغان ھالەتتە سەن ئۆزۈڭنى مەن چارە دەپ كۆكرەك كېرىپ چىقالىساڭ ھەممە توسۇق ۋە ھەممە قۇلۇپلارنى ئاچالايسەن.

ئىنسان ھاياتى ئېرىشكەنلىرى بىلەن ئەمەس بەلكى بەرگەنلىرى بىلەن شۇنداقلا، تۆلىگەن بەدەللىرى بىلەن قىممەتلىك. ئىنسان ھاياتى مەۋجۇتلۇقى بىلەن ئەمەس روھلىرى بىلەن قىممەتلىك. ئىنسان ھاياتى قۇللۇققا سۈكۈت قىلىش بىلەن ئەمەس بەلكى چۇقانلىرى بىلەن قىممەتلىك. ئىنسان ھاياتى يەنە ھۆرلۈكنى بىلىش بىلەن ئەمەس، بەلكى ھۆرلۈك ئۈچۈن كۈرەش قىلغانلىقلىرى بىلەن قىممەتلىك. ئىنسان ھاياتى ۋەتەنسىزلىك بىلەن ئەمەس بەلكى ۋەتەن بىلەن قىممەتلىك. ئىنسان ھاياتى ئەيش ئىشرەتلىرى بىلەن ئەمەس، ئىپپەتلىرى بىلەن قىممەتلىك. مەندىكى ۋە ئۇلاردىكى بۇ ھاياتلىق قارىشى، مەنى غەرب دۇنياسىغا، ئۇلارنى ئافغانىستان جاڭگاللىقلىرىدا باشلاپ كەلدى. سوئالىمىز بىر، يەنى مىللىتىمىز ۋە خەلقىمىز بىزدىن نېمىلەرنى كۈتىدۇ؟ ياكى نېمىگە ئېھتىياجلىق دېگەندىن ئىبارەت.

مېنىڭ ۋەتەندىن كېتىشىم، ئەسلىدە كېتىش ئەمەس سۈرگۈن ئىدى. سۈرگۈن ماھىيەتتە كېتىش ئەمەس، سۈرگۈن سېنىڭ ئادەم بولۇپ ياشىشىڭ ئۈچۈن زۆرۈر بولغان ھەر نەرسەڭنىڭ قولدىن كېتىشى دېمەكتۇر. سۈرگۈن چۇقان سالالماسلىق، ھەقنى سۆزلىيەلمەسلىك سۈرگۈن ھاياتنىڭ بوسۇغىسىدا تۇرۇپ مەنىلىك ياشىيالماسلىق، سۈرگۈن كۈچنىڭ قولدىن كېتىشى دېمەكتۇر.
ئۇيغۇرلار بىلەن باشقىلار تەرىپلەۋاتقان قۇدرەتلىك خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتمۇ ئەنە شۇنداق ئاجىزلىق بىلەن كۈچلۈكلۈك ئوتتۇرىسىدىكى كۈچ مۇناسىۋىتىدىن ئىبارەت.

كۈتۈش ۋە ئۇنىڭغا تېگىشلىك جاۋاب بېرىش مەسىلىسىدە، كۈچنىڭ ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدىغانلىقىنى ھېس قىلىپ ئولتۇرۇپتىمەن يەنى بۇ يەردە تەكىتلەۋاتقىنىم ئىقتىسادى كۈچتىن ئىبارەت. ھەرقانداق بىر كۈچ سەۋر بىلەن زامان بىرلەشكەندە ئەمەلگە ئاشىدۇ دەيدۇ بالزاك. دۇنيادا، سەۋر بىلەن پۇرسەتتىن كۈچلۈك بىر نەرسە يوق. ھەممە نەرسە سەۋر بىلەن پۇرسەت ئارقىلىق ۋۇجۇدقا چىقىدۇ دەيدۇ تولىستوي. چەتەللەردىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەتەن ئىچىدىكى ئۇيغۇرلارغا نېمە قىلىپ بېرەلەيدىغانلىقى، ۋەتەن سىرتىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ شەخسى كۈچى، كوللېكتىپ كۈچى ۋە ئومۇمى مىللەتنىڭ كۈچىگە باغلىق. ئەمما بەزىدە بۇنىڭ تەتۈرى ئەھۋاللارمۇ مەۋجۇت بولۇپ قالىدۇ. مەسىلەن دېڭىز ساھىلىدا ياتقان يوغان قورام تاش بىلەن ئادەتتىكى مۇشتۇمدەك تاشنىڭ ئوتتۇرىسىدا كۈچ سېلىشتۇرما جەھەتتە زور پەرق بار. ئەمما سەن يوغان قورام تاشنى دۈشمىنىڭنىڭ بېشىغا ئاتالمايسەن. بۇ جەھەتتە كىچىك تاش سېنىڭ ئىشىڭغا يارايدۇ. مەسىلەن: قەھرىتان قىش، قېلىن قار، زېمىن نۆلدىن تۆۋەن 40 گرادۇسلۇق بىر سوغۇق بىلەن قارشى-قارشىغا كەلمەكتە. ئىنسانلارغا قارا قىش دەيدىغان بىر كۈچ ھۆكۈمرانلىق قىلماقتا. ئەمما ئىنسانلاردىن 152 مىليون 600 مىڭ كم ئۇزاقلىقتىكى قۇياش ئاتلىق يەنە بىر كۈچنىڭ كۆك قەھرىدە كۆتۈرۈلۈشى بىلەن تەڭ، زېمىندا نە سوغۇق قالار نە قار مۇز قالار. دېمەك دۇنيادا ھېچبىر زامان كۈچلەر مەڭگۈلۈك بولۇپ باقمىدى پەقەت ئاللانىڭ كۈچىدىن باشقا. خىتاينىڭ كۈچىمۇ شۇنداق.

كۈچ ھەققىدە سۆز بولغاندا، تارىخىمىزدىن بۈگۈنگە قەدەر، قۇدرەتلىك بىر كۈچنىڭ ئىنسانلارنى قانداق قىلىپ ھەق ئادالەت ۋە توغرۇلۇق يولىغا باشلاپ، ئۇلارنىڭ زالىملار ئۈستىدىن غەلىبە قىلىشىغا ياردەمدە بولغانلىقى يادىمىزغا كېلىدۇ.

قېرىنداشلىرى تەرىپىدىن قۇدۇق ئاستىغا تاشلىۋېتىلگەن يۈسۈپ ئەلەيھىسسالامنىڭ قۇدۇق ئاستىدىن چىقىرىلىپ مىسىرغا ۋالىي قىلىنىشى بىزگە بىر قۇدرەتلىك كۈچنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى كۆرسىتىدۇ.

پرەۋىننىڭ ئوردىسىدا، پرەۋىنگە قارشى مۇسا ئەلەيھىسسالامنىڭ يېتىلدۈرۈلۈشى، مۇسا ئەلەيھىسسالامنىڭ ئارقىسىدىن ئەينى دەۋرنىڭ ئەڭ كۈچلۈك ھۆكۈمدارى دەپ قارىلىۋاتقان پرەۋىن قوشۇنى قوغلاپ كەلگەندە، مۇسا ئەلەيھىسسالام ئۈچۈن قىزىل دېڭىزنىڭ يېرىلغانلىقى ۋە ئەييۇپ ئەلەيھىسسالامنىڭ ۋۇجۇدىنى قاپلىۋالغان يارىنىڭ ساقايتىلىشى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى مەلۇم بىر قۇدرەتلىك كۈچ تەرىپىدىن ھاسىل بولغان ۋە تارىختا يۈز بەرگەن ۋەقەلەر.

ۋەتەندىكى خەلقىمىز چەتەلدىكى ئۇيغۇرلاردىن نېمىلەرنى كۈتىدۇ؟ بۇ سوئالغا كۈچ جاۋاب بېرەلەيدۇ. يەنى ئۆزىمىز توپلىغان كۈچ ۋە ياراتقۇچى ئاللا تەرىپىدىن ئەۋەتىلگەن قۇدرەتلىك كۈچ. خۇددى يۈسۈپ ئەلەيھىسسالامنى قۇدۇق ئاستىدىن قۇتقۇزۇپ مىسىرغا ۋالىي قىلغان كۈچ.

دىققەت بىلەن كۆزىتىدىغان بولساق، ئانا تىلى، مىللىي كىملىكى، ئۆرۈپ ئادەت مەدەنىيىتى، دىنى ئېتىقادى، پاسپورت ھەتتا ئوي خىياللىرىغىچە تارتىۋېلىنىۋاتقان ئۇيغۇر خەلقىنىڭ تەقدىرى ئەينى چاغدا قۇدۇق ئاستىغا تاشلىۋېتىلگەن يۈسۈپ ئەلەيھىسسالامنىڭ تەقدىرىگە نەقەدەر ئوخشايدۇ –ھە.

ھەمدە تارىخچى مورگان ئېيتمىغانمىدى، دۇنيا مەدەنىيەت خەزىنىسىنىڭ ئاچقۇچى تارىم ۋادىسىغا كۆمۈلگەن قاچانىكى بۇ تارىخ ئېچىلىدىكەن، دۇنيا مەدەنىيىتىنىڭ سىرى ئېچىلىدۇ دەپ.

شۇنداق كۈنلەر كېلىدۇ، كۈچلەرنىڭ تەڭپۇڭلۇقى ئۆزگىرىدىغان. تارىم ۋادىسىنىڭ سىرى ئېچىلىپ ئۇيغۇرلار دۇنياغا ۋالىي بولىدىغان.

دۇنيا كۈچلۈكلەرنىڭ دۇنياسى.
مەن ئويلايمەن ۋەتەننى تەرك ئەتىپ، غەرب دۇنياسىغا كەتكەنلەرنىڭ كۆپىنچىسى، ۋەتەن ۋە خەلقىگە بىرەر مەنپەئەت يەتكۈزۈشنى كۆڭلىگە پۈككەنلەر.

كېتىش ھەرگىز كېچىش ئەمەس. كېتىش سوئاللارغا جاۋاب ئىزدەشتىن ئىبارەت. ئۇزاقلاردا تۇرۇپ، مەندىن ۋە مەن ئۇنىڭدىن ئۇچۇر-ئالاقىسىز قېلىۋاتقان ۋەتىنىمگە شۇنداق خىتاب قىلدىم

كەتتى دەپ رەنجىپسەن ۋەتەن
كەتكىنىم كەچكىنىم ئەمەس
كەدەم كەتتى بەدەن كەتتى
روھ ۋە يۈرەك سەن بىلەن ھەمنەپەس


يۈرىمەن ئۆزۈم، ۋاشىنگتون، تورونتو، پارىژ، ئىستانبۇلدا*
ھاپاش قىلىپ سېنى ۋەتەن يۈرەك تومۇرلىرىمدا
ھېسلىرىم روھلىرىم پىچىرلىشار سەن بىلەن.
ئاڭلا ۋەتەن كەتكىنىم كەچكىنىم ئەمەس.

كەتتى قەدەم، كەتتى تەن، كەتتى بەدەن ئۇزاققا….

ۋەتەن روھ، ۋەتەن يۈرەك قالدى تۇپراقتا.

توسۇقلار توسالماس ئىككى روھنىڭ پىچىرلىشىشىنى،

شۇڭا ۋەتەن تىلەيمەن ساڭا، روھى ئەمىنلىك ئۇزاقتا.

ئۇزۇن تار بىر يولدا كېتىۋاتىمەن كۈندۈز كېچە،

مەن ئۆزۈمدىن ئۇزاق، مەنزىلىم يۇلتۇزلار قەدەر ئۇزاق.

ئەگەر جان ۋەتەن كەتتى دېمەي، كەچتى دېسەڭ،

ئۈمىدلىرىم توزۇيدۇ دۇنيا بولۇر ماڭا بىر دوزاخ.


تۈگىدى.

Unregistered
10-09-17, 21:55
Yene bir qétim so’al: Millitimiz chet’ellerdiki Uyghurlardin némilerni kütidu?


Seher

2017/09/10

Yéqinda millitimiz chet’eldiki Uyghurlardin némilerni kütidu dégen témida bezi köz qarashlirimni otturigha qoyghan idim.
millitimiz chet’ellerdiki Uyghurlardin némilerni kütidu dégen so’al men’i yene bir qétim qolumgha qelem élishqa mejburlidi.

Yéqinda dostlar whatsup arqiliq ewetken bir qisqa sin alghuni tapshurup aldim. Sin alghuda biz yashawatqan bu dunyadiki bir chimliqta yatqan güzel qizning merkizi nuqtidin sirliq alem boshluqigha qarap yiraqlishishi hetta yüz milyard nur yili qeder yiraqlishishi teswirlen’gen idi. Men bu hadisini öz-özümge tetbiqlidim. Men xelqim bilen bolghan ariliqim kündin kün’ge ene ashu sin alghu léntisidiki uzaqliq tek uzaqlap alem boshluqining eng chongqur qatlamlirigha kirip kétiwatqan téngirqighan bir janliq idim. Bu yiraqlishishlargha millitimiz chet’eldiki mendin némilerni kütidu dégen so’alni qoshqanda, hayatim xuddi chember shekillik qepes ichige solap qoyulghan chashqanning qanche küch bilen mangsimu yenila bir nuqtini chörgilewatqanliqini xatirilitetti. birdinla xiyalimgha bashlanghuch mekteptiki chaghlirimizda oqutquchimiz soraydighan «mangidu-mangidu qiridin ashalmaydu. u néme?» dégen so’al keldi. U kim bolatti men dédim öz özümge.

Közümni yumdum. Ündidar supisi dostlar chembirikidiki Dostlar, uruq tughqanlar, xizmetdashlar ……. qisqisi xelqimning nidaliri quliqim tüwide anglinishqa bashlidi. Terep-tereptin kelgen hazirche alaqe qilmay turayli…….. her jayda aman bol…. dégen sadalar barghanche astilap anglanmighudek derijide mendin uzaqlap ketti. Xuddi alem boshluqigha qarap qanche milyon nur yilliri qeder uzaqlighan musapidek.

Halim sheher sépilidin qoghlap chiqirilghan balining, sheherning ichini marishigha oxshaytti.

Her küni wetinim we xelqim bilen bolghan ariliqimning uzaqlap kétiwatqanliqini, u tereptin héch bir tiwish we sada kelmeywatqanliqini téximu chongqur hés qilmaqtimen Elwette, bundaq uzaqlishish xeyr din dérek bermeytti. Démek wetinim we xelqim, bir xeterning bosughisida.

birdinla bundin 14 yil muqeddem wetendiki chaghlirim ésimge keldi. U chaghlarda men radi’o hérismini idim. Qaysi markiliq radi’o chet’el radi’osini yaxshi tartidighandu dégen izdinish bilen, toxtimay magizin arilap, téxniklar bilen körüshüp, köpinche waqtim radi’o bilen hepiliship ötetti. Meqsitim chet’ellerde Uyghurlar heqqide yeni biz heqqide némilerni dewatqandu? Chet’ellerdiki Uyghur dawasi qandaq boluwatqandu dégenlerni bilish idi. U chaghlarda men chet’eldiki Uyghurlarni, démokratik idiyelerni qobul qilghan, yürikide weten millet héssiyatini her waqit kötürüp yüridighan Uyghurlar dep oylayttim. Eyni chaghlarda Uyghur dawasining ishliri hazirqidek shawqun-sürenlik emes idi. Shundaqtimu nagan-naganda Uyghurlargha a’it birer parche xewer anglap qalsam intayin hayajanlinattim. Erkin asiya radi’osining Uyghurche bölümi échiliptu dégen xewerni anglighanda, xuddi kichik balidek ich-ichimge patmay qalghanliqim hélimu ésimde. Shehirimizdiki dangliq bir radi’o ustisining yardimide shu chaghning puligha intayin qimmet bolghan yaxshi bir radi’o sétiwalghan we her küni etigende we kechte anglashni dawamlashturup kelgen idim. U chaghdiki halim xuddi qoru ichige solinip qalghan kichik balining, tamgha shota qoyup sirtqa qarawatqan halitige bek oxshaytti.
RFA ning arilap arilap bérilip qalidighan namayish xewerlirini anglighanda intayin hayajanlinattim. Kashki qanatlirim bolsa uchup bérip menmu shu namayishning ishtirakchisi bolsam dep oylayttim. Kéchiliri uyan örülüp buyan örülüp uxliyalmayttim namayish kallamgha kiriwalatti. Idaremde uyushturulghan siyasiy öginishler, ma’ash östürüshler we ilghar saylash dégendek nersilerge qilche perwa qilmayttim. U chaghlardiki yeni weten ichidiki héssiyatim boyiche bolghanda, weten milletke bir ish qilip bérishning birdin bir yoli chet’elge chiqip namayish qilish dep oylayttim.
Chet’el radi’osining köp tingshighanliqim üchün bolsa kérek, chet’el heqqide oylinish, chet’elge chiqip kétish xiyalimni esir qiliwalghan idi. Weten millet üchün xizmet qilidighan yaxshi jay chet’el dep oylayttim öz-özümge. Derheqiqet siyasiy sho’arlar, sün’iy debdebilik sözler we qatmu qat tosuqlar, ademning rohi dunyasi we méngilirini tez kardin chiqarghuchi siyasiy öginishler, maddiy, meniwi we siyasiy bésimlar sewebidin, weten ichide turup, weten millet mendin némilerni kütidu dégen bu so’al astida alliqachan ézilip qéliwatqan idim. Bezi chaghlarda özümdin némilerni kétidighanliqimnimu bilelmey qalattim. Tuyuqsiz kétish qarari aldim bu sheherdin.
Men eslide bundaq büyük qararlarni alalaydighan unchilik bir qeyser adem emes belki, mishchanka bir nerse idim.
Heyran qalimen öz –özümge bundaq beshi yoghan qararlarni élish niyitige tuyuqsiz kelgenlikimdin. Bu kétish qandaqtur u sheherdin bu sheherge kétish emes belki, u qutuptin bu qutupqa sekresh idi. Men’i bundaq zor, bundaq jesurane qararlarni élishqa ündigen zadi néme? Xarwart, Toronto uniwérsitétlirining alahide teklipnamisimu? We yaki chet’eldiki birer bay tutqinimning soda tijaret teklipimu? Yaq undaq emes. Men ashu kichikkine xilwet shehirimdin ayrilghan waqtimda, qolumda xitaydin alidighan azraqqine ma’ashimdin bashqa héchnersem yoq idi. Peqet xiyalimdiki bir yölenchüküm dunya adalitige panahlinish. Emma dunya adaliti manga qanchilik mu’amile qilidu? Bunimu bilmeyttim. Emma bu bir tewekkülchilik idi xalas. Mangghan yolum ya xeyrlik yol ya sherrilik yol bolup chiqatti. her nersini allagha tewekkül qilduq.

Mendek bir mishchankini bundaq qeyser, we bundaq jesurane, béshimdin yoghan qararlarni élishqa teshebbus qilghan nerse zadi néme?

Shehirimde yüz bergen 5-féwral ghulja inqilabi idi. Dunyada kem tépilidighan tughma bir chaqchaq xasliqigha ige, külke chaqchaq makani Ghulja bir kéchide qan puraydighan, her yerdin yigha zare, nale peryad anglinip turidighan, her yerde shumluq yéghip turidighan bir sheherge aylinip qaldi. éghir tiptiki qorallarni kötürüshken yejüji, mejüjler yoghan qopal we qattiq ayaghliri bilen, bu chaqchaqchilar shehirining külini kökke soriwetti.

Men kétish qararini alghanda, toghrisi u qutuptin, men üchün tolimu qarangghu bolghan natonush bu qutupqa sekresh qararini alghanda, özümni xelqim üchün bir chare dep oylighan idim. Men özümni kuhiqap ichidiki xelqimning tashqi dunyadiki bir awazi, namayishlarning bir ishtirakchisi, bir chuqan, bir nida, bir sada dep oylighan idim.

Men kétishtin ibaret bu zor qararni alghan waqtimdin étibaren, közümge héch nerse körünmes bolghan idi. Ne xizmet yuqiri ma’ash, ne öy, ne bayliq, ne ölüm, ne ejdadlirimni qebrisi dégendekler men’i tosup qélishqa yéterlik küch bolushtin ibaret salahiyitini yoqatqan idi.

Wetendin ayrilghandin kéyinki 2-békitim bolghan melum döletke kélip, shehirimde yüz bergen qirghinchiliqlar, tutqun qilishlar, nahayiti yoghan we éghir ayaghlarni kiyiwalghan qoralliq eskerlerning mehellilirimizni qandaq dessep cheyligenliki qatarliq ehwallarni sözligende, etrapimdikiler sözlirimni ün tünsiz tingshayti-de andin yén ün-tünsiz birdin ikkidin kétip qélishatti. Men birde yighlap birde külüp, birde qollirimni shiltip, birde boyunlirim qizarghudek köpüp dégüdek sözlep, xuddi kinolarda rol éliwatqan artislargha oxshap qalghan idim.

Chet elde, men arzu qilghan, toxtimay xiyalini sürgen, Namayishlarni axiri taptim. Yazdim. ……….. emma ichimdiki bir boshluq men’i her waqit azablap kéliwatatti. Weten we millitim aldidiki mes’uliyet aldida men bezide özümni, cheksiz ketken qurghaq yerlerni qanduralmaywatqan ériq süyidek ajiz, bezide chöl gülliridek yalghuz qiliwatqanliqimni hés qilattim. bu yalghuzluqlirimning elwette yénimda bir Uyghurning bolmighanliqidin emes belki bir küchning bolmighanliqidin idi.

Men özümni wetinim we xelqimning bir charisi süpitide qoynigha atqan chet’el de, xuddi noruz kélishi bilen asta-asta yérilip andin, bir biri bilen qistiliship éqip, axirida shimali muz okyanning sulirigha aylinip kétidighan ashu yoghan muz parchiliridek, yillarning ötüshi bilen érip kétiwatattim.

Millitim chet’eldiki mendin némilerni kütidu? Elwette millitimning bir derdi, hesriti, bir mesilisi bolmisa idi. Mendin birnersiler kütmigen bolatti. Kishiler küchlüklük bilen ajizliq otturisida sélishturma qilghanda, tuxumning tashqa özini urushini misal qilishidu. Emma tuxumning bir derdke muptila bolmisa tashqa özini urmaydighanliqini köp tekitlimeydu.
Perwane bilen sham-chiraq otturisidiki munasiwette kishiler perwanini sham-chiraqqa ashiq bolghanliqi üchün chiraghqa özini urup ölidu dep qaraydu. Belki perwane sham chiraghqa ashiq emes bolushi, belki öchi bolushi yaki derdi bar bolushi mumkin. Eyni yillarda méningmu tip tinch xatirjem muhitimni buzup, men üchün qarangghu bolghan gherb dunyasigha özümni étishim, tuxumning tashqa özini urushi we perwanining sham chiraghqa özini urushidek bir exmiqanilik körünetti bashqilargha.
weten kochilirida, Uyghur yigitlirining qollirigha pichaq qingraq kötürüwélip, xitayning chish tirniqighiche qorallan’ghan eskerlirige hujum qilishi, tuxumning derdi bolmisa tashqa özini urmaydighanliqining yene bir shekilde ipadilinishi idi. Emma küchke özini étish, qéchish we sürgünlerning astida insan teriplep tügetküsiz küchlük bir roh gheyret we jasaret, isyankarliq yoshurunghan bolidu.

Tagh choqqisidiki qarighayni, küchlük we dehshetlik boran chapqun, qish zimistan kélip uridu. emma qarighayni ghulitalmaydu. Chünki qarighay boran chapqun we qar shiwirghanlargha kön’gen, chéniqqan. shunga kishilerning yaghach matériyallargha éhtiyaji chüshkende aldi bilen, qarighayni tallaydu. Weten we millitimiz ene shundaq her xil boran chapqunlarda pishqan qarighaylargha éhtiyajliq.

Shundaq, her tallash bir chare, méningmu eyni yillarda sürgün yolini tallishim özüm we xelqim üchün amal chare izdesh üchün idi. U chaghlarda chare we charisizliqtin ibaret bu ikki ibare aldida köp soraqqa tartildim. Eng éghir charisizliq öz-özümdin xelqim üchün qolumdin kelgenni qilalidimmu? Dégen so’alni sorash idi.
Eng qaranliq chaghlarda, eng charisiz eng ümidsiz waqitta özüngni men chare dep otturigha atalisang, yürikide weten millet söygüsini élip yürgen herqandaq bir kishi charisiz emestur. Eger pütün yollar chemberchas taqalghan halette sen özüngni men chare dep kökrek kérip chiqalisang hemme tosuq we hemme quluplarni achalaysen.

Insan hayati érishkenliri bilen emes belki bergenliri bilen shundaqla, töligen bedelliri bilen qimmetlik. insan hayati mewjutluqi bilen emes rohliri bilen qimmetlik. Insan hayati qulluqqa süküt qilish bilen emes belki chuqanliri bilen qimmetlik. Insan hayati yene hörlükni bilish bilen emes, belki hörlük üchün küresh qilghanliqliri bilen qimmetlik. Insan hayati wetensizlik bilen emes belki weten bilen qimmetlik. Insan hayati eysh ishretliri bilen emes, ippetliri bilen qimmetlik. mendiki we ulardiki bu hayatliq qarishi, men’i gherb dunyasigha, ularni Afghanistan janggalliqlirida bashlap keldi. So’alimiz bir, yeni millitimiz we xelqimiz bizdin némilerni kütidu? Yaki némige éhtiyajliq dégendin ibaret.

Méning wetendin kétishim, eslide kétish emes sürgün idi. Sürgün mahiyette kétish emes, sürgün séning adem bolup yashishing üchün zörür bolghan her nersengning qoldin kétishi démektur. Sürgün chuqan salalmasliq, heqni sözliyelmeslik sürgün hayatning bosughisida turup menilik yashiyalmasliq, sürgün küchning qoldin kétishi démektur.
Uyghurlar bilen bashqilar teriplewatqan qudretlik xitay otturisidiki munasiwetmu ene shundaq ajizliq bilen küchlüklük otturisidiki küch munasiwitidin ibaret.

Kütüsh we uninggha tégishlik jawab bérish mesiliside, küchning intayin muhim rol oynaydighanliqini hés qilip olturuptimen yeni bu yerde tekitlewatqinim iqtisadi küchtin ibaret. Herqandaq bir küch sewr bilen zaman birleshkende emelge ashidu deydu balzak. dunyada, sewr bilen pursettin küchlük bir nerse yoq. Hemme nerse sewr bilen purset arqiliq wujudqa chiqidu deydu Tolistoy. chet’ellerdiki Uyghurlarning weten ichidiki Uyghurlargha néme qilip béreleydighanliqi, weten sirtidiki Uyghurlarning shexsi küchi, kolléktip küchi we omumi milletning küchige baghliq. Emma bezide buning tetüri ehwallarmu mewjut bolup qalidu. Mesilen déngiz sahilida yatqan yoghan qoram tash bilen adettiki mushtumdek tashning otturisida küch sélishturma jehette zor perq bar. Emma sen yoghan qoram tashni düshminingning béshigha atalmaysen. bu jehette kichik tash séning ishinggha yaraydu. Mesilen: Qehritan qish, qélin qar, zémin nöldin töwen 40 gradusluq bir soghuq bilen qarshi-qarshigha kelmekte. Insanlargha qara qIsh deydIghan bir küch hökümranliq qilmaqta. Emma insanlardin 152 milyon 600 ming km uzaqliqtiki quyash atliq yene bir küchning kök qehride kötürülüshi bilen teng, zéminda ne soghuq qalar ne qar muz qalar. démek dunyada héchbir zaman küchler menggülük bolup baqmidi peqet allaning küchidin bashqa. xitayning küchimu shundaq.

Küch heqqide söz bolghanda, tariximizdin bügün’ge qeder, qudretlik bir küchning insanlarni qandaq qilip heq adalet we toghruluq yoligha bashlap, ularning zalimlar üstidin ghelibe qilishigha yardemde bolghanliqi yadimizgha kélidu.

Qérindashliri teripidin quduq astigha tashliwétilgen yüsüp eleyhissalamning quduq astidin chiqirilip misirgha waliy qilinishi bizge bir qudretlik küchning mewjutluqini körsitidu.

Prewinning ordisida, prewin’ge qarshi musa eleyhissalamning yétildürülüshi, musa eleyhissalamning arqisidin eyni dewrning eng küchlük hökümdari dep qariliwatqan prewin qoshuni qoghlap kelgende, musa eleyhissalam üchün qizil déngizning yérilghanliqi we eyyup eleyhissalamning wujudini qapliwalghan yarining saqaytilishi qatarliqlarning hemmisi melum bir qudretlik küch teripidin hasil bolghan we tarixta yüz bergen weqeler.

Wetendiki xelqimiz chet’eldiki Uyghurlardin némilerni kütidu? Bu so’algha küch jawab béreleydu. Yeni özimiz toplighan küch we yaratquchi alla teripidin ewetilgen qudretlik küch. Xuddi yüsüp eleyhissalamni quduq astidin qutquzup misirgha waliy qilghan küch.

Diqqet bilen közitidighan bolsaq, ana tili, milliy kimliki, örüp adet medeniyiti, dini étiqadi, pasport hetta oy xiyallirighiche tartiwéliniwatqan Uyghur xelqining teqdiri eyni chaghda quduq astigha tashliwétilgen Yüsüp eleyhissalamning teqdirige neqeder oxshaydu –he.

Hemde tarixchi morgan éytmighanmidi, dunya medeniyet xezinisining achquchi tarim wadisigha kömülgen qachaniki bu tarix échilidiken, dunya medeniyitining siri échilidu dep.

Shundaq künler kélidu, küchlerning tengpungluqi özgiridighan. Tarim wadisining siri échilip Uyghurlar dunyagha waliy bolidighan.

Dunya küchlüklerning dunyasi.
Men oylaymen wetenni terk etip, gherb dunyasigha ketkenlerning köpinchisi, weten we xelqige birer menpe’et yetküzüshni könglige pükkenler.

Kétish hergiz kéchish emes. kétish so’allargha jawab izdeshtin ibaret. Uzaqlarda turup, mendin we men uningdin uchur-alaqisiz qéliwatqan wetinimge shundaq xitab qildim

Ketti dep renjipsen weten
Ketkinim kechkinim emes
Kedem ketti beden ketti
Roh we yürek sen bilen hemnepes


Yürimen özüm, washin’gton, toronto, parizh, istanbulda*
Hapash qilip séni weten yürek tomurlirimda
Héslirim rohlirim pichirlishar sen bilen.
Angla weten ketkinim kechkinim emes.

Ketti qedem, ketti ten, ketti beden uzaqqa….

Weten roh, weten yürek qaldi tupraqta.

Tosuqlar tosalmas ikki rohning pichirlishishini,

Shunga weten tileymen sanga, rohi eminlik uzaqta.

uzun tar bir yolda kétiwatimen kündüz kéche,

men özümdin uzaq, menzilim yultuzlar qeder uzaq.

eger jan weten ketti démey, kechti déseng,

ümidlirim tozuydu dunya bolur manga bir dozax.


Tügidi.





yaxshi yizilghan nadir asarikan qolingizgha dart barmisun bu yazmini Vatan sirtidiki barliq Uyghurlar tapsili oqup chiqishigha arziydu raxmat sizga.