PDA

View Full Version : Balilargha Dinni Qanche Yashtin Bashlap Ögetse Eng Muwapiq?



Bilimxumar
29-08-17, 23:07
Balilargha Dinni Qanche Yashtin Bashlap Ögetse Eng Muwapiq?

Bilimxumar
2017-yili 29-Awghust


Yuqiridiki «Millitimiz chet eldiki Uyghurlardin némilerni kütidu?» dégen témida bir qisim nahayiti muhim so’allar otturigha qoyuluptu. Omumlashturup éytqanda, millitimiz chet eldiki Uyghurlardin özining diniy étiqadini saqlap, Uyghurni her waqit este ching tutup, özlirining barliqini atap, Uyghurlarning milliy kimlikini saqlap qélish yolida wetendikiler hazir qilalmaydighan ishlarni qilishni, bu yolda eng yuqiri derijide tirishishni kütidu. Bu bir nahayiti keng da’irilik mesile bolup, men uningdiki asasliq idiyilerni yéqinqi bir qisim yazmilirimda otturigha qoyup öttüm. Yeni, hazir Uyghurlarning aldidiki eng muhim wezipe özini saqlap qélish. Bu wezipini orunlashqa ünümlük töhpe qoshush üchün, chet eldiki Uyghurlar qandaq ishlarni qilishi kérek?

Méningche qilishqa tégishlik 1-muhim ish balilirini ilmiy usulda toghra terbiyilesh. Men mezkur maqalide ashu mesile üstide azraq toxtilimen. Qilidighan 2-ish öz étiqadini saqlap, milletni qattiq söyüp, «siyasetchi», «dinchi», «penchi» we «bashqichi» qatarliqlarning hemmisini tashlap, hemme wetendashlar «Uyghurlar» dégendin ibaret birla bayraqning astigha toplinish, yeni hemme Uyghurlar bir tal uyultashtek qattiq ittipaqlishish. Qilidighan 3-ish özlirining barliqini atap, hemme imkaniyetlerdin toluq paydilinip, eng zor derijide tirishchanliq körsitip, shu arqiliq özlirini eng yuqiri derijide küchlendürüsh. Bashqilarning bizge hésdashliq körsitishi xuddi bowaq balining aghzigha quruq émizek sélip qoyghan’gha oxshash bir ish bolup, uning asasen emeliy qimmiti yoq. Emeliyette Uyghurlar üchün hazir ashundaq quruq émizek salidighanlarmu kündin-kün’ge azlap kétiwatidu. Hazirqi dunyadiki oxshimighan milletler bashqilargha yardem qilishta aldi bilen özige qarshi tereptin kélidighan menpe’etke qaraydu. Qarshi tereptin menpe’et kelmeydiken, ulargha yardem qilmaydu. Bu heqiqetning netijisini eng köp körgen milletlerning biri Uyghurlardur. Hazir Uyghurlarning qolida bashqilargha menpe’et yetküzgüdek nerse yoq. Shunglashqa biz öz teqdirimizni yaxshilaymiz deydikenmiz, choqum aldi bilen özimizni eqliy jehettin küchlendürüp, andin öz küchimizge tayinip ish élip bérishimiz kérek. Eqliy jehettin özini küchlendürüsh dégenlik aliy mektepte oqup baqmighanlar baklawurluqta oqush, baklawur unwani barlar magistirliqta oqush, magistirliq unwani barlar doktorluqta oqush, melum bir kesipte aliy mektep püttürgenler choqum özining kespiy qabiliyet we kespiy bilimlirini toluq ishqa salalaydighan bir orundin xizmet tépish, özi yashawatqan elning jem’iyitide imkanqeder yuqiri orun’gha érishish, hemde imkaniyiti barlar sün’iy eqil, nano téxnologiyisi, uchur téxnikisi, DNA tehrirlesh, zor kölemlik sanlar ilmige oxshash eng yéngi we eng aldinqi qatardiki tebi’iy-pen, téxnologiye we inzhénérliq sahesige kirish qatarliqlarni öz ichige alidu. Men «Men millet üchün néme ish qilip béreleymen?» dégen mesile üstide oyliniwatqan her bir wetendashtin «özini küchlendürüsh» heqqide qaytidin bir qétim qattiq oylinip béqishni, hemde derhal emeliy ish-heriketke ötüshni ümid qilimen.

Uyghurlarda «Alim bolushtin adem bolmaq tes», deydighan bir maqal-temsil bar. Emeliyette bu bir hékmetlik söz bolup, u her bir insan üchün uning bilimige qarighanda uning kishilik xaraktéri we exlaqi téximu muhim ikenlikini körsitip béridu. Heqiqetenmu chet eldiki Uyghurlar qanchilik bilimlik we qanchilik qabiliyetlik bolup kétishidin qet’iynezer, eger ular milletni söymeydiken, milletning ghémini yep, milletning teqdirini yaxshilash üchün bir kishilik töhpe qoshush yolida qattiq tirishmaydiken, ularning Uyghur milliti üchün anche qimmiti yoq.

Hazir dunyada herbiy küch, iqtisadiy küch, yumshaq küch, we ulardin muwapiq paydilinish istratégiyisini tüzidighan zérek küch qatarliq her xil küchler mewjut bolup, Uyghurlar bir millet süpitide herbiy küch bilen iqtisadiy küchte hazir héch qandaq asasqa ige emes. Uyghurlar hazirche yumshaq küchtimu intayin ajiz. Shunglashqa biz hazirqidek qattiq bozek bolushqa, qattiq xarlinishqa, we insanlar chidighusiz derijidiki qattiq mesxire qilinishqa duch kéliwatimiz. Eslide Uyghurlar üchün, bolupmu chet eldiki Uyghurlar üchün yumshaq küch saheside özini tereqqiy qildurush, we yumshaq küch saheside özlirining rolini ünümlük jari qildurush pursetliri bar idi. Emma, bir qisim sewebler tüpeylidin biz hazirghiche u pursetlerdin yaxshi paydilinalmay kéliwatimiz. U sewebler ichide nadanliq, eqilsizliq we hazirqi zaman bilim sapasidiki töwenlik, yeni eqliy küch jehettiki ajizliqlarmu bar. Hazir hemmimizning körüp turuwatqinidek, eger biz yene dawamliq nadanliq we eqilsizliq qilsaq, özimizning milliy kimlikini saqlap qalalmaymiz.

Milletning eqliy küchini yükseldürüshning aldinqi sherti baligha toghra köyüsh, perzentlerni ilmiy usulda yaxshi terbiyilesh, we perzentlerni ilmiy usulda toghra terbiyilesh. Bir milletning eqliy jehette özini küchlendürüshi bir uzun muddetlik projékt bolup, uning eng halqiliq qedem-basquchi balilarni toghra terbiyilesh. Hazir chet elde yashawatqan Uyghurlargha nisbeten balilarni toghra terbiyilesh bir qanche oxshimighan sahelerni öz ichige alidighan bolup, töwende men ashu saheler üstide ayrim-ayrim toxtilimen.


1. Balilarni Eqilliq Qilip Béqip Chong Qilish

Ata-anilarning hemmisi balisining eqilliq tughulushini, we eqilliq adem bolup chong bolushini arzu qilidu. Emma, eqilliq balilar bashtinla eqilliq tughulamdu, yaki ularni tughulghandin kéyinki terbiye ashundaq qilamdu, dégen so’alning jawabini bilmeydighan ata-anilar az emes.

Bir balining eqilliq bolushini néme belgileydu? Medeniyetmu, génmu, yaki bashqa nersimu? Taki 1980-yillargha kelgüche ménge késellikler alimliri insanlarning méngisi bilen eqlini génlar wujudqa keltürgen bolup, ularni özgertkili bolmaydu, dep qarap kelgen idi. Emma, 1980-yillirigha kelgende Amérikining Kaliforniye Uniwérsitéti Bérkéléy shöbisining tetqiqatchisi doktor Meri’en Di’amond (Marian Diamond) ning yétekchilikidiki bir guruppa alimlar insanlarning eqilliq derijisige méngini qozghighuchi muhitlar nahayiti küchlük derijide tesir körsitidighanliqini bayqidi. Ular méngini qozghash arqiliq bir ademning eqilliq derijisini yuqiri kötürgili bolidighanliqini ispatlidi. Bu ménge ilmi sahesidiki bir inqilab bolup hésablinidu. Bu tetqiqat netijisining körsitishiche, bir ademning eqilliq derijisini ashu ademning génliri bilen tashqi muhittin kelgen qozghitish tesiri birlikte belgileydu. Génlar ménge we uning hüjeyrilirini teshkil qilidighan bolup, insanlarning eqlining asasiy qismini bolsa muhitning qozghitishi wujudqa keltüridu. Bundaq qozghitishning tesiri bala tughulghandin kéyinki deslepki 3 yil ichide eng küchlük bolidu.

Balini eqilliq qilip chong qilghili bolidu. Buning bir ispati Yehudiylardur. Yeni, hemmimizning xewiride bolghinidek, Yehudiylarning ichidin eqilliq kishiler köp chiqidu. Yehudiylarning nopus sani texminen 13 milyon. Bu san Uyghurlarning nopus sanigha yéqin kélidighan bolup, Yehudiylarning nopusi dunya nopusining aran 0.2 pirsentini teshkil qilidu. Emma, hazirghiche dunyadiki 850 din köprek kishilerge Nobél mukapati bérilgen bolup, Yehudiylar ashu kishilerning 20 pirsentidin köprekini teshkil qilidu.

Bir Yehudiydin bolghan tetqiqatchi Yehudiylarning eqilliq bolushidiki sewebni yuqiridiki yéngi bayqash bilen birleshtürüp tekshürüp, uning sewebi Yehudiylarning bezi diniy en’enisi we örp-adetliri bilen munasiwetlik ikenlikini otturigha qoydi. U mundaq deydu:

(Neqil) Juda’izm (Yehudiy dini) da «Shéma» dep atilidighan bir eng dangliq namaz bar bolup, uningda «Baliliringgha yaratquchining qanunlirini ijtihat bilen öget», dégen söz bar. Mushu bir qanche addiy sözler bilen yaratquchimiz bizge méngining eqliy küch-qudritini qandaq échishimiz kéreklikini ögetken. Emeliyette yaratquchimiz ashu sözlerni Yehudiylarning namizigha qoshup qoyush arqiliq, bizge nahayiti eqilliq kishiler qataridin orun bergen. Bizning burunqi ejdadlirimiz balilargha yaratquchining qanunlirini ögitishning eng yaxshi usuli ulargha Tewratni oqup bérish ikenlikini bayqighan. Shuning bilen barliq Yehudiy ata-anilar balilirigha kitab oqup béridighan oqutquchilirigha aylan’ghan. Emma «Shéma» namizida balilar qanche yashta kitab oqushni bashlishi kérekliki heqqide birer körsetme bérilmigen. Yeni, yaratquchimiz bu ishta sükütte turush yolini tallighan. Shuning bilen köpligen ata-anilar balilirigha kitab oqushni ögitish jeryanini baliliri emdila mangghan we emdila sözligen waqittin bashlapla élip barghan, yeni balilar bir-ikki yashqa kirgen waqittila bashlighan. Yehudiylarning ejdadliri baldur kitab oqushni bashlashning paydisi heqqidiki ilmiy asaslarni u chaghda anche chüshinip ketmigen. Emma emeliyette baldur kitab oqushni bashlash méngini tereqqiy qildurushning katalizatori bolidu («Katalizator» ning menisi: Özide menggülük ximiyilik özgirish yasimay turup, bir ximiyilik ré’aksiyining sür’itini tézlitidighan madda). Méngini qozghitish usulliri ichide kitab oqush ünümi eng yuqiri usul bolup hésablinidu. Kitab oqush balilarni tepekkur qilishqa mejburlaydighan bolup, tepekkur qilish bolsa méngini chéniqturushning eng yaxshi tenherikiti bolup hésablinidu. Yéngidin mangghan bala kitab oqushni ögense, ajayip séhriy ishlar yüz béridu. Bala tughulup, deslepki 3 yil ichide baligha kitab oqushni ögitish, andin ata-anilar baligha kitab oqughuzup, özliri anglap bérish kérek. Shuni tekitlep ötüsh kérekki, baligha kitab oqup bérish bilen balini ata-anisigha kitab oqup bergüzüshning asman-zémin perqi bar. Yehudiylarning kitab oqush, muzakire qilish we özlükidin öginish medeniyiti ularning eqil jehette ronaq tépishini zörür qozghitish muhiti bilen teminligen. Yehudiylarning bashqilardin eqilliq bolushining sewebi ene shu. (Neqil tügidi)

Méngini chéniqturush arqiliq eqilni tereqqiy qildurush xuddi beden qurush meshiqliri arqiliq bedenning oxshimighan qisimlirini özi arzu qilghan shekilge mas keltürüp tereqqiy qildurushqa oxshash. Eger yéterlik derijide beden chéniqtursingiz, sizning muskulliringiz barghanséri chong we barghanséri küchlük bolup tereqqiy qilidu. Bu bir yéngi uqum emes. Uni hemme adem bilidu. Mezkur maqalida bayan qilin’ghan yéngiliq shuki, alimlar kichik balilarning méngisini qozghitish yaki chéniqturush arqiliq, uning eqliy küchini xuddi adem muskullirigha oxshashla tereqqiy qildurghili, balilarning eqilliq derijisini yuqiri kötürgili bolidighanliqini ispatlidi.

Men yuqiridiki mezmunlarni asasiy jehettin özümning «Balilarni eqilliq qilip terbiyiligili bolamdu?» dégen yazmisidin aldim [1]. Men bu yerde barliq oqurmenlerge ashu maqalini bir qétim oqup chiqishni tewsiye qilimen. U maqale méning «www.meripet.com» dégen tor bétim we birinchi tor kitabimda bar (tor adrésliri mushu maqalining axirida bar).


2. Balilarning Dölet Tilidiki Sawatini Eng Zor Küch Bilen Yaxshi Chiqirish

Hazir chet elde yashawatqan Uyghurlarning perzentliri kichik waqtidin bashlapla mundaq 3 chong wezipige duch kéliwatidu:

--(1) Özi yashawatqan döletning tilini öginish
--(2) Ana tilini yaki Uyghur tilini öginish
--(3) Din öginish we Qur’an ayetlirini yadlash

Chet eldiki ata-anilar ichide balilargha bu 3 nersining qaysisini aldida, qaysisini keynide ögitish ishini toghra hel qilip kéliwatqan ata-anilar bar. Emma hazir chet eldiki ata-anilar ichide yuqiridiki 3 nersining birsige köngül bölüp, bashqisigha köngül bölmeslik, yaki balilirigha ularni ögitishte tertipni toghra orunlashturalmasliq ehwali xéli éghir. Men ana til, yerlik millet ma’aripi we «qosh tilliq ma’arip» üstide bir mezgil izdinip, bu sahediki ilmiy bayqashlarni Uyghurche maqale qilip yézip teyyarlap, torlarda élan qildim. Hemde bu heqte bir tor kitab (tor kitab 7-qisim) mu teyyarlap, uni wetendashlargha tor arqiliq tarqattim. Men bayqighan ilmiy nezeriyiler jewhirining yighinchaqlan’ghan mezmuni mundaq: Uyghur diyarida yashawatqan Uyghur balilirining ana tili Uyghur tili bolup, ilmiy usul boyiche ish körgende, ular 10 yashqa kirgiche bashqa til ögenmey, barliq derslerni ana tilda oqushi kérek.

Chet elde yashawatqan Uyghurlarning baliliri duch kelgen ehwal bir qeder murekkep bolup, ilmiy nuqta we emeliyetchan bolush nuqtisidin qarighanda, méningche chet eldiki Uyghur balilar mektepke kirishtin burun öyde Uyghur tilini asas qilip öginishi, mektepke kirgendin kéyin bolsa özi yashawatqan döletning tilini asas qilip öginishi kérek. Balisigha Uyghur tilini sistémiliq ögitishke bel baghlighan ata-anilar u ishni balisi 10 yashqa kirgendin kéyin andin bashlishi kérek. Ana tilni öy ichi we Uyghurlar toplashqan sorunlarda bir tereptin öginip, bir tereptin ishlitip turushi, ata-anilarning balisigha ana tilda sözlep turushi, hemde balisiningmu özliri bilen ana tilda alaqilishishini qolgha keltürüshi nahayiti muhim. Emma, bu ishni balining özi yashawatqan döletning tilini eng yuqiri süpet bilen öginishige tesir yetküzmigen halette élip bérish kérek. Balilar dölet tiligha puxta bolmaydiken, ularning ashu dölettiki mektep oqushida ela oqughuchi bolup mangalishi mumkin emes. Netijide ularning kelgüside eqliy jehette küchlük kishilerdin bolup chiqishi téximu mumkin emes. Bu nuqtini hemme ata-anilar choqum toluq chüshinip yétishi kérek.

Kichik waqtida kitab oqushni bir adetke aylandurghan balilar kelgüside nahayiti muweppeqiyetlik kishilerdin bolup chiqidu. Shunglashqa balingizda kichik waqtidin bashlapla kitab oqush aditini yétildürüshke intayin ehmiyet béring. Uyghurche kitab bolsimu, yaki siz yashawatqan döletning tilidiki kitab bolsimu boluwéridu.


3. Mektep Oqushida Balilarni Ela Oqughuchilar Qatarida Saqlash

Men aldinqi 10 yildin köprek waqit ichide muweppeqiyetshunasliq üstide bir qisim izdinishlerni élip bardim. Hemde «Netijilik Uyghurlar» dégen téma astida chet elge chiqip, oqush we xizmette alahide netije yaratqan Uyghurlardin 50 tin köprek kishilerni tonushturdum. Ashu kishilerning ehwaligha inchikilep qarap chiqidighan bolsaq, ularning hemmisi kichik waqtidin tartipla ata-anisining qattiq köngül bölüshige, etrapliq we ilmiy yéteklishige, chongqur we shertsiz köyüshige, we oqushni bashtin-axir ching tutushigha érishkenlikini bayqaymiz. Bashlan’ghuch 1-siniptin 3-sinipqiche bolghan ariliqta sinipta ela oqughuchi bolalmighan balilarning mektep oqushida kéyinche bösüp chiqalishi anche asan’gha toxtimaydu. Hemde bashlan’ghuch 1-siniptin 3-sinipqiche bolghan ariliqta ela oqughuchi qatarigha öteligen balilarda kéyinche chong chékinish yüz béridighan ehwallarmu bir qeder az. Ata-anilarning mektep yéshigha toshqan balilirigha nisbeten köngül bölmise bolmaydighan ishliri nahayiti köp bolidu. Emma, méningche shularning ichidiki eng muhimliridin mundaq ikki ish bar:

--(1) Balining kishilik xaraktéri, mijezi, exlaqi, we Uyghurluq héssiyati
--(2) Balining mekteptiki oqush netijisi

Balisining barliq mektep oqushlirini ela oqughuchi bolup tamamlap, hemde yuqiri unwanlarni alghuche oqup, kelgüside nahayiti ésil kishilik xaraktér we ésil exlaqqa ige, hemde nahayiti yuqiri derijilik eqliy küchke ige kishilerdin bolup yétiship chiqishi üchün, ata-anilar choqum balisining exlaqi bilen mektep oqushini kichikidin tartip ching tutushi kérek. Tereqqiy tapqan gherb elliridiki aq tenlikler ichide balilirining oqushini anche ching tutmay, balisigha «yaxshi oqughin», dégen telepni qoymay, «xushal yashighin» (have fun) dégenni bekrek tekitleydighan, emma balisining kishilik xaraktéri we exlaqigha nahayitimu köngül bölidighan ehwal bir qeder köp. Buning eksiche, Asiyaliqlar ichide kichik balilirigha «her künni köngüllük ötküzgin» dégenni asasen démey, «yaxshi oqumisang qet’iy bolmaydu», dégen telepni qoyidighan, lékin balisining kishilik xaraktéri we exlaqigha aq tenliklerdek köngül bölüp ketmeydighan ehwallar bir qeder köp. Shunga hazir mekteplerdiki ela oqughuchilarning ichide Asiyaliq oqughuchilarning sani nahayiti yuqiri nisbetni igilewatidu. Xizmet pursetliri jehettimu Asiyaliqlar bashqilardin köp paydiliq orunda turuwatidu. Buning bir tüp sewebi, gherbtiki aq tenlikler taghning choqqisigha chiqip bolup, hazir hayattin toluq huzurliniwatqan millet. Asiyaliqlar bolsa emdi taghning choqqisigha qarap yamiship chiqiwatqan millet. Bu xil ehwalni chüshinish bir murekkep ilim telep qilmaydighan bolup, azraqla oylinip baqsa bu xil ehwalni hemme Uyghur ata-anilar chüshineleydu. Uyghurlar bolsa hazir taghning astidin tagh choqqisigha qarap emdila méngiwatqan milletlerning biri. Shunglashqa men barliq ata-anilardin balisi kichik waqtidila uning kishilik xaraktéri bilen oqushini hemmidin ching tutushini ümid qilimen. Uyghurlarning eqliy küchini tereqqiy qildurushta bu qilmisa bolmaydighan muhim ishlarning biri. Bu jehette hazir Amérika, Yaponiye we Yawropa qatarliq bir qisim ellerdiki Uyghur ata-anilar nahayiti yaxshi netijilerni yaritiwatidu. Eger bu jehette statistika qilip baqidighan bolsaq, kishini tolimu xushal qilidighan bir qisim ehwallarni bayqaymiz. Emma, bashqa bir qisim ellerdiki ata-anilar ichide bu jehettiki ishlarni anche yaxshi qilalmaywatqanlar az emes.

Balilarning kishilik xaraktér we exlaq terbiyisi ularning Uyghurluq terbiyisinimu öz ichige élishi shert. Undaq bolmaydiken, balilarda Uyghurluq héssiyati we Uyghurlargha bolghan muhebbiti yéterlik derijide yétilmey, ularning eqliy küch jehette qanchilik derijide tereqqiy qilip kétishidin qet’iynezer, kelgüside ulardin Uyghurlargha anche payda kelmeydu.

Men özümning «Bala Terbiyisi we Kimlik» dégen yazmisida [2] balilarda milliy kimlik chüshenchisini qandaq yétildürgili bolidighanliqi heqqide mexsus toxtaldim. Men barliq ata-anilargha ashu yazmini bir qétim oqup béqishni tewsiye qilimen.


4. Balilargha Uyghur Tilini Ögitish

Hazirghiche bayqalghan ilmiy nezeriyiler boyiche ish körgende, chet elde yashawatqan balilar Uyghur tilini sistémiliq öginishni 10 yashqa kirgendin kéyin andin bashlishi kérek. Lékin, méningche balisi bilen öy ichide Uyghur tilida sözlishishni balining yéngi tili chiqqan waqittin bashlapla élip barsa, hemde bala 1 – 3 yash waqtida uninggha kitab oqughuzup, uning méngisini tereqqiy qildurushnimu Uyghurche kitab bilen élip barsa boluwéridu.

Men hazirghiche öy ichide kichik baligha ikki xil til (yeni Uyghur tili bilen özi turuwatqan döletning tili) ni teng ishletkende, balining xéli chong bolghuche birer tilda tili toluq chiqmaydighan, we 3 – 4 yashqa kirgiche anche gep qilghili unimaydighan bolup qalidighan ehwalni xéli köp kördüm. Yeni, ikki xil tilni teng qollinidighan öyde chong bolghan balilarda yuqiridikidek ehwallar yüz béridiken. Emma özümning közitishiche undaq balilarmu 4 – 5 yashlargha kirgende biraqla ikki xil tilda teng sözleydighan bolup kétidiken.

Köchmen milletler ichidiki bir qisim ata-anilar «Balamni qosh tilliq qilip béqip chong qilsam, uning tildiki tereqqiyatining kéchikishini we mektep oqushida meghlup bolushini keltürüp chiqiridu», dep ensireydu. Emma, bundaq ensireshning héch bir ilmiy asasi yoq [3]. Uning eksiche, hazirghiche bu sahede élip bérilghan ilmiy tetqiqat netijilirining hemmisi qosh tilliq bolushning emeliy turmush we iqtisad jehettiki paydisidin bashqa, yene balilarning eqliy iqtidarlirini tereqqiy qildurush jehette yene töwendikidek köpligen paydisi barliqini ispatlidi:

--Qosh tilliq bolush balilarning til we oqush jehettiki tereqqiyatida ijabiy rol oynaydu. Eger balilar bashlan'ghuch mektep mezgilide öz iqtidarlirini 2-3 tilda tereqqiy qildursa, ular til we uni qandaq qilip ünümlük ishlitish toghrisida téximu chongqur chüshenchige ige bolalaydu. Eger ikki tilda sawatini chiqarsa, ular tilni bir terep qilishta téximu köp praktika qilish pursitige érishidu. Shuning bilen ular ashu ikki tilda ré’alliqni qandaq ipade qilidighanliqini sélishturup chüshineleydu. Aldinqi 35 yil mabeynide élip bérilghan 150 tin köp tetqiqat témisi Gérmaniyelik peylasop Goethe dégen mundaq bir gepni nahayiti toluq ispatlap berdi: peqet birla tilni bilidighan kishi u tilni heqiqiy türde bilmeydu. Hazirghiche bolghan tetqiqat netijiliri ispatlighan yene bir nerse shuki, qosh tilliq balilar uchurlarni oxshash bolmighan ikki xil tilda bir terep qilidighanliqi üchün, ularning tepekkur qilish iqtidari téximu janliq bolup yétiship chiqidu. Mushundaq bolushning bir ipadisi, qosh tilliq oqughuchilar imtihanlarda bir tilliq oqughuchilargha qarighanda köp yaxshi bolidu.

--Balilarning ana til sewiyisi ularning kéyin öginidighan ikkinchi tildiki sewiyisining qandaq bolidighanliqini belgileydu. Ana tili bilen mektep tili oxshimaydighan balilargha nisbeten éytqanda, mektepke kirishtin burun ana tilda küchlük asas yaratqan balilarning mektep tilini puxta igilesh iqtidarimu küchlük bolidu. Ata-anilar kichik balisi üchün yéterlik waqit serp qilip, balisi mektep yéshigha toshushtin burun ularda ana til söz ibariliri we chüshenchilirini obdan yétildürse, balilar mektepke kirgendin kéyin mektep tilini asanraq öginip, bashqa oqushtimu muweppeqiyetlik bolalaydu. Balilar öyde ana til arqiliq igiligen bilim bilen iqtidar mektepke kirgendin kéyin mektep tilidiki bilim bilen iqtidargha özgiridu. Balilarning uqum we tepekkur iqtidarini tereqqiy qildurush nuqtisidin élip éytqanda, ana til bilen mektep tili öz-ara béqinidighan bolidu. Uqum bilen tepekkur iqtidarining bir tildin yene bir tilgha köchüshi qosh-yönilishlik bolidu. Yeni, mektepte birer qosh tilliq programmisi arqiliq ana til tereqqiy qildurulsa, balilar mektep tili toghrisida igiligen uqum bilen til-sawat iqtidari ana tilgha yötkilidu. Qisqisi, eger ma’arip muhiti her ikki tilning teng tereqqiy qilishigha yol qoysa, bu ikki til oqushta bir-birige yardem qilidu.

Yuqiridiki mezmun méning «Bashlan'ghuchta ana tilni aldida Ögitish zörürlükining ilmiy asasliri» dégen maqalemdin élin’ghan bolup, men barliq ata-anilargha ashu maqalini bir qétim oqup chiqishni tewsiye qilimen. U méning «Ilmiy asastiki qosh tilliq ma’arip qandaq bolidu?» namliq 7-tor kitabimdimu bar [4].

Öy ichide pütünley Uyghur tilida sözlishidighan a’ilide chong bolghan balilarmu 3 – 4 yashtin bashlap özi yashawatqan döletning tilini köp ishlitidighan bolup kétidu. Undaq bolushning sewebi balilar téléwizor körgen we yeslide turghan waqitlirining hemmiside dölet tili bilen uchrishidighanliqi, hemde balining ata-ana bilen sözlishidighan waqti téléwizor körüsh we yeslide turush waqtidin jiq az bolidighanliqi bolup, u bir normal ehwal. Shunglashqa ata-anilar balilirining tilini yalghuz Uyghurchidila chiqiralmighanliqigha unchiwala ah urup ketmisimu bolidu.


5. Balilargha Dinimizni Qanche Yashtin Bashlap Ögetse Eng Muwapiq?

Yéqinda bir wetendishimiz özining Féyisbuk (Facebook) témigha mundaq bir parche uchurni yazdi:

(Neqil) Essalamu eleykum qérindashlar! Manga bir meslihet bersenglar, yaki mushu yerning eng chong rehberliri bolsimu bolidu. Mawu resimdiki Safaköy Qur’an kursigha men 2016-yil 11-ayning 21-küni qizimni ekirip berdim. Shu waqitning özide birinchi ayliq oqush puli üchün türk sinipigha 250 lirani sinip mes'uligha, yeni türk mu’ellimige berduq. 2016-yili 12-ayning 1-küni qizimning sinip mes'uli manga yene bir ayliq 250 lira oqush pulini aldin tapshurushni dédi. men qaytilap sorisam, «bu yeslining qa’idisi», dep turuwaldi.

Shuning bilen men bir ay 10 künlük oqush puli üchün 500 lira tapshurghan boldum. qolimizgha héchqandaq talon yaki pul alghanliq höjjiti chiqirip bermidi. 2017-yili 5-ayghiche izchil her ayda 250 lira oqush puli tapshurdum. Qizim yeslidiki oqushi pütkendin kéyin men qizimning sinip mes'ulini izdep, ashu artuq alghan pulning gépini qilsam, u nahayiti soghuq pozitsiye bilen «men xatiremge qarap baqay», dep, bir heptigiche héchqandaq jawab bermidi. biz shu yeslining mudirini izdep ehwalni inkas qilsaq, «bu silerning heqqinglar, chingraq turup soranglar», dédi. shuning bilen yene sinip mes'ulini izdep, yene soriduq. sinip mes'uli bizge «siler baldur désenglar bolmamdu? méning xatiremde yoq», dep turuwaldi, we yesli mudiri bilen hésabatni tekshürüp baqidighanliqini dédi. Etisi bizge yesli mudiri bilen körüshüshimizni éytti. Biz yene shu yesli mudirining qéshigha kirsek, bizge «u pulni men almidim, bizning qa’idimizde ay örülidighan’gha bir kün qalghan waqitta kirsimu bir ayliq oqush pulini alimiz. Siz bergen pulning héch qandaq xatirisi yoq», dep turuwaldi. Bu mudirning ikki kün ilgiri dégen gépi bilen kéyin dégen gépi birdek emesti. Xosh emdi men qandaq qilishim kérek ? Yaki boldi qilip, ichimni achchiq qilip, bu heqsizlikke chidap turaymu? Héch kim pulni undaq asan tapmaydu. bolupmu mawu Istanbulda . Qérindashlirimizning meslihet bérishini soraymen. (Neqil tügidi)

Hazir chet elde yashawatqan Uyghurlar arisida mexsus kichik balilargha Qur’an ögitidighan kurs yaki medrise achqanlar, hemde kichik balilirini ashundaq kurs yaki medriside oqutuwatqanlar bar. Yuqiridiki xette bayan qilin’ghini ene shundaq ehwallarning bir misali. Anglishimche bezi medrisiler kichik balilargha héch qandaq penniy bilimlerni ögetmey, peqet Qur’annila ögitidiken. Uningdin bashqa, hazir dunyaning her qaysi jaylirida 4 – 10 yashlardiki balilirigha mektep tilidin bashqa Uyghur ana tili we Qur’andiki ayetlerni tengla ögitiwatqan ata-anilar az emes. Hazir yüz bériwatqan mushu xildiki bir qisim ishlar milletning éhtiyaji we ilmiyliqqa mas kelmeydu. Shundaqla u dinimizdiki teleplergimu mas kelmeydu. Mushu yekün’ge asas keltürüsh üchün, töwende men Amérikida yashaydighan, Amérikida «Bayyinah Instituti» dégen Islam dini institutini qurup, hazir uninggha mektep mudiri bolup ishlewatqan, dunyagha dangliq Qur’an tili (yeni klassik Ereb tili) mutexessisi we Qur’an mutexessisi Noman Elixan (Nouman Ali Khan) ning bir nutuqining mezmunini bayan qilip ötimen. Noman ependi bu nutuqni 2015-yili Qatar, Kuweyt, Dubey we Behreyn qatarliq dölet we rayonlarni ziyaret qilghanda sözligen bolup, uning témisi «Balamgha qanche yashta Qur’an ögetsem bolidu?» iken [5].


1-resim: Noman Elixan 2015-yili «Balamgha qanche yashta Qur’an ögetsem bolidu?» dégen témida nutuq sözlewatqan bir körünüsh.

Töwendikisi Noman ependining dégenliri:

Mendin bir ana mundaq so’alni soridi: «Méning balam hazir ikki yérim yashqa kirdi. Men uninggha qanche yashtin bashlap Ereb tili, din we Qur’anni ögetsem bolidu?» Men bu ulugh anining ashundaq so’alidin nahayiti söyündüm. Emma siz özingiz 3 yashqa kirgende ayighingizni tetür kiyiwalghanliqingizni éhtimal hazir untulup qaldingiz. Balilar Fitret ichide bolidu. Ular nahayitimu güzel kélidu. Shunga ularni bala bolghili qoyung. Bezi balilar öginishke amraq kélidu, hemde yéngi nersilerni nahayiti tézla öginiwalalaydu. Undaq balilarning köprek nerse öginishige yol qoyung, hemde uninggha shara’it yaritip béring. Bezi balilar bolsa oynashqa amraq kélidu. Undaqlarni köprek oynighili qoyung. Ata-anilar balisigha bolghan mu’amiliside maslishishchan bolushni öginiwélishi kérek. Hemme balilargha oxshash ölchem qoymasliqi kérek. Bir balini yene bir bala bilen sélishturmasliqi kérek. Bolupmu balilargha Qur’an öginishte öz-ara besleshmesliki kérek.

Méning 6 balam bar bolup, Qur’an yadlashta ular bir-birige zadila oxshimaydu. Méning bir balam yéngi nersini 5 minuttila yadliwalidu. U bir nerse yadlashta kishini heyran qalduridighan derijide chaqqan. Méning yene bir balam üchün oxshash bir nersini yadlash üchün birer ay waqit kétidu. Men hergizmu uninggha «Senmu achanggha oxshash téz yadlisang bolmamdu?» démeymen.

Balilarni Qur’an yadlashqa mejburlaydikenmiz, ular din’gha öch bolup qalidu. Balingizgha Qur’an yadlitishni özingiz üchün bir bésim qiliwalmang. Allah balingizning bir hapiz bolushini istimeydu. Shundaqla Allah balingizning bir alim bolushinimu istimeydu. Allah peqet balingizning bir yaxshi Musulman bolushinila isteydu. Allah balingizdin dinni söyidighan bolup chong bolushni isteydu. Shunglashqa siz ata-ana bolush süpitingiz bilen özingizni sel tutuwéling.

Yene bezi ata-anilar méning qéshimgha kélip mundaq dédi: «Balimiz hazir 5 – 6 yashqa kirdi. Biz uninggha qiyamet küni qandaq bolidighanliqining widé’osini qoyup berduq. » Siz némishqa undaq qilisiz? Besh yashliq baligha undaq nersini körsetsingiz uni rohiy jehettin zeximlendürüp qoyisiz. Undaq nersini körsem menmu qorqup kétimen. Balilar fitret ichide bolup, uning menisi ular hazir sadir qilghan her qandaq xataliqlargha ularning özliri mes’ul emes. Shunglashqa, Allahtin qorqush tuyghusi bolmighan kichik balingizning qelbige siz némishqa Allahtin qorqushni sélip qoymaqchi bolisiz? Allahtin qorqush peqet özining ish-herikitige özi mes’ul bolidighan chong ademler üchünla yaritilghan.Balilar kichik waqtida biz ulargha peqet Allahning söygüsi, Allahning méhir-shepqiti, Allahning köngül bölüshi we Allahning mukapatinila körsitishimiz kérek. Qiyamet künige oxshash qorqunchluq nersiler balilarni rohiy jehettin zeximlendürüp qoyidu. Shunga balilargha undaq nersilerni hergizmu körsetmeslikimiz kérek. Eger ballirimiz dinimiz bilen ashundaq qorqunchluq ishlar arqiliq tonushidiken, ular dinimizdin qorqidighan bolup qalidu. Balilar tughulushidila Allahning méhir-shepqiti bilen kelgen. Allah muhebbetni balilarning ichige sélip qoyghan. Sizning wezipingiz ashu muhebbetni téximu rawajlandurush. Mes’uliyet kéyinrek kélidu. Bala chong bolghanda biz uninggha mes’uliyetni ögitishni bashlaymiz. Baligha qiyamet künining ishlirini we bashqa mes’uliyetlerning gépini shu chaghda deymiz.

Meyli Qur’an ögitish bolsun, yaki bashqa nersilerni ögitish bolsun, bu ishni choqum balining muwapiq yéshida élip bérish kérek. Biz qilidighan ish balining yéshigha mas kélidighan bolushi, we biz qilghan ishni bala yaxshi köridighan bolushi kérek. Hazirqi dewrde balilarning qanchilik nerse ögen’genliki ata-anilarning muweppeqiyitini ölcheydighan nerse bolalmaydu. Emeliyette balilargha kichik waqtida ögetken bilimlerning héch bir qimmiti bolmaydu. Balilar kichik waqtida eng qimmiti bar nerse ularning öz Rebbisini qanchilik söyidighanliqi, öz peyghembirini qanchilik söyidighanliqi, qanchilik yaxshi xaraktérge ige bolalighanliqi, qanchilik rastchil we semimiy ikenliki, öz xataliqini étirap qilishqa qanchilik qadir ikenliki, we siz bilen qanchilik ünümlük alaqe qilalaydighanliqi qatarliqlardur. Balilar üchün bilim muhim emes, belki yaxshi kishilik xaraktér muhim. Kichik balilardiki bilim téyiz bilimler bolup, u peqet bashqilargha körsitish yaki damxorluq qilish üchünla hazirlan’ghan nerse. Her qandaq waqitta kishilik xaraktér 1-orunda, bilim bolsa 2-orunda turidu. Balining kichik waqti uningda ésil xaraktérlerni yétildürüshning eng muwapiq waqti bolup, balida yaxshi mijez-xaraktér yétildürüsh jeryanida uni azraq bilimge ige qilip mangsaq bolidu.

Kichik waqtidila pütün Qur’anni yadlap bolghan, emma yaxshi xaraktérge ige emes balilar nahayiti köp. Bu ashu balilarning mesilisi emes. Ularning ata-aniliri peqet Qur’an yadlashnila tekitlep, ularda yaxshi xaraktér yétildürüshke sel qarighan. Undaq balilar yalghanchiliq qilidu, peskeshlik qilidu, we Qur’anni yadlimighan dostlirini mazaq qilidu. Ular Qur’anni yadlighinidin sirt bashqa Musulmanlar qilishqa tégishlik ishlarning héch qaysisini qilmaydu. Ularning Qur’an yadlighini bizning jem’iyetlirimiz üchün bir longqidin bashqa nerse emes. Bu ishta biz Allah tekitlimigen nersini tekitlep, Allah tekitligen ishlargha sel qaraymiz. Yene kélip «Biz Allahning dini üchün xizmet qiliwatimiz», deymiz. Biz choqum bir xil tengpungluqni qolgha keltürüshimiz kérek. Bilimning özige chushluq orni bar, kishilik xaraktérningmu hem shundaq. Biz choqum bu ikkisi otturisidiki tengpungluqni wujudqa keltürüshimiz kérek.

Noman ependining nutuqi mushu yerde axirlashti.

Ilawe: Méning chüshinishimche Noman ependi yuqirida «bilim» ni tilgha alghanda asasen diniy bilimlerni közde tutqan. Hazirqi zaman gherb elliride balilar mektep yéshigha toshup bolghuche reng, ösümlüklerning isimliri, haywanatlarning isimliri, adettiki sanlar we ularni hésablash usulliri, hemde balilar kitablirini oqush qatarliq bilimlerni toluq igilep bolidighan bolup, bu bilimler ularning kéyinki oqush we kishilik tereqqiyat jeryanigha nahayiti zor paydilarni élip kélidu. Shunglashqa ata-anilar hergiz balilirining bu jehette bilim élishigha sel qarimasliqi kérek.


2-resim: Ikki put we ikki qolidin ayrilghan, emma Qur’anni toluq yadlap bolghan «Tariq» isimlik Musulman.
Tor adrési: https://www.facebook.com/ShaykhAslam/videos/798377643702215/


3-resim: Türkiyede ötküzülgen pa’aliyettin bir körünüsh
Tor adrési: https://www.facebook.com/mskose2/videos/10155249598134854/


4-resim: Türkiyede ötküzülgen pa’aliyettin yene bir körünüsh
Tor adrési: https://www.facebook.com/100010729366210/videos/493647824336192/


6. Balilargha Qur’an Ögitish Ana Til Ögitishtin Muhimmu?

Men yéqinda bir Uyghurning Féyisbukqa yazghan töwendiki uchurini uchritip qaldim:

Neqil: «Qur’an kurslirining waqtini israp qilishqa urunmay, özünglar bashqa yerde til kursi échinglar! Allah yolidiki muqeddes xizmetke shéker yalatqan buzghunchiliqni qilishni bashlimay! Bashqa qilidighan ishlar bolsa qiliwéringlar! Uyghurning tilidin Imani ewzel. Qiyamette némishqa tilingni ögenmiding démeydu Allah, némishqa diningni ögenmiding dep soraydu.» (Neqil tügidi)

Méning «Tüzitishke tégishlik bir qanche ishlar» dégen yazmamda mundaq bir mezmun bar [6]:

(Neqil) Bashqilarni Bahalashqa Amraq Kélish. Bu aqilane ish emes, belki zeherlik ishtur. Bezi kishilerning bashqilarni bahalishi Allahning bahalishinimu bésip chüshidu. Ular kishilerge «Sen dozaxta köyisen», yaki «Mawu haram», deydu. Gerche özliride héch qandaq salahiyet bolmisimu, uni haram, buni haram, deydu. Men silerge bir hékaye sözlep bérey: Bir küni men sheyx Abdulnasir bilen kechlik ghiza yewatqan idim. Biz bilen bir üstelde ghizaliniwatqanlarning ichide 20 yashlar etrapidiki yene bir qanche yashlarmu bar idi. Ularning birsining qisqa saqili bar bolup, uning yénidiki yigitning bolsa uzun saqili bar iken. Shuning bilen uzun saqalliq ukimiz qisqa saqalliqqa qarap: «Dostum, sizning yüzingiz haram. Siz saqalni uzunraq qoymisingiz bolmaydu», dep, u yigitni ongaysizlandurdi. Islamdiki fiqh yaki Islam qanunliri mesilisige kelgende, men hergizmu éghiz achmaymen. Chünki men bir feqih (Islam dini adwokati) emes, yaki men bir ziyaliymu emes. Emma sheyx Abdulnasir bir feqih bolup, u deslipide yuqiridiki söhbetni anglap olturdi. Bir azdin kéyin tamaq yéyishni dawamlashturalmay, héliqi uzun saqalliq yigittin so’al sorashqa bashlidi:

--Ukam, ashundaq gep qaysi hedis kitabida bar iken?
--U qanchinchi bab iken?
--Uning rebbi kim iken?
--U hedisni kim riwayet qiliptiken?
--Uni kimge riwayet qiliptiken?
--Uni sahabiler qandaq chüshiniptiken?
--Uni 1-ewlad Musulmanliri qandaq chüshiniptiken?
--Uni Imam Buxarining özi qandaq chüshiniptiken?
--Oxshimighan Islam mez’hepliri u hedisni néme dep izahlaptiken?

Shuning bilen héliqi uzun saqalliq ukimiz sheyx Abdulnasirgha «Siz méni ongaysizlanduruwatisiz, undaq qilmighan bolsingiz», dédi. Sheyx Abdulnasir uninggha: «Shundaq, men sizni ongaysizlanduruwatimen, chünki siz uni ongaysizlanduruwatisiz», dédi.

Sizde héch qandaq salahiyet bolmisimu, siz bir ishni tutuwélip, uni yaki halalgha, yaki bolmisa haramgha chiqirisiz. Némining halal, némining haram ikenlikini Allah belgileydu, siz belgilimeysiz. Kimning dozaxta köyidighanliqini, kimning toghra yolgha bashlan’ghanliqini, we kimning yoldin azghanliqini siz qarar qilmaysiz. Xuddi yuqiridiki ayette déyilginidek, uni peqet Allahla bilidu. Kimning dozaxqa kirip, kimning jennetke kirishini peqet Allahla qarar qilidu. (Neqil tügidi)

Méning chüshinishimche, Islamda din’gha köyüsh milletke köyüshni chetke qaqmaydu. Musulman bolush millettin waz kéchishni telep qilmaydu. Musulman bolush millettin waz kéchishni shert qilmaydu. Men mushu mesile heqqide «Din we millet» dégen témida bir parche maqale teyyarlighan bolup [7], men chet eldiki barliq wetendashlargha ashu maqalini bir qétim oqup béqishni tewsiye qilimen.

Bezi kishiler «Men diniy ibadetni yaxshi qilsamla choqum jennetke kirimen», dep oylaydu. Méningche bundaq qarash pütünley xata. Méning chüshinishimche Qur’an we hedislerning héch qaysisida jennetke kirishning yuqiriqidek bir addiy sherti otturigha qoyulghan emes. Men dinimiz heqqide izdinish arqiliq shuni chongqur hés qildimki, Allahni eng razi qilduridighan nerse siz ölüp ketküche Allah sizge ata qilghan barliq yoshurun küchlerni toluq ishqa sélish. Allah sizge bergen barliq bilim we iqtidarlarni Allahning dini üchün, millitingiz üchün we insaniyet üchün toluq xizmet qildurush. Eger Allah sizdin peqet özige ibadet qilishnila istigen bolsa, u sizge peqet shuninggha chushluq qabiliyetnila ata qilghan bolatti. Emma Allah undaq qilmay, sizge nahayiti köp yoshurun qabiliyetlerni ata qildi. Men torda mundaq bir parche resimni kördüm: Ikki közi qarighu bir Musulman boway öyidin meschitke baridighan topilang yolning qirghiqigha bir dane uzun tanini baghlitip, her küni ashu tanini silap méngip meschitke bérip kélidiken. Démek, Allahgha her küni ibadet qilishqa ademning ikki közimu lazim bolmaydiken. Allahning insanlargha ikki közni ata qilishida, uning choqum bashqa meqsiti bar. Allahning oxshimighan insanlargha bir-biriningkige oxshimaydighan shunche köp iqtidarlarni ata qilishining choqum bir sewebi bar. Sizning wezipingiz Allahning özingizdin némini isteydighanliqini toluq we toghra chüshinip, Allahni razi qilish yolida özingizning barliqini atap qattiq tirishish. Öz ömringiz jeryanida özingizdiki barliq yoshurun küchlerni toluq ishqa sélish üchün pütün küchingiz bilen tirishish.

Chet elde Islam dinida baklawurluq, magistirliq we doktorluq unwani alghuche oqughan Uyghur diniy ziyaliylirimiz xéli bar. Men silerdin yuqiriqidek xata bayanlarni körgende ularni tosup, ulargha reddiye bérip, dinimizdiki toghra telimat we toghra teleplerning néme ikenlikini otturigha qoyup, shu arqiliq chet eldiki wetendashlarni toghra yéteklishinglarni ümid qilimen. Hazir dinimiz krizis ichide emes. Musulmanlar xiris ichide emes. Emma hazir Uyghur milliti özining milliy kimlikini saqlap qalalmasliq xewpi ichide qaldi. Uyghurlar Musulman bolup yashiyalishi üchün aldi bilen özining millitini saqlap qélishi kérek. Bu nishanni emelge ashurush barliq diniy ziyaliylar, penniy ziyaliylar we chet eldiki bashqa barliq Uyghurlarning ortaq tirishchanliq körsitishini telep qilidu.


7. Axirqi Söz

Men mezkur maqalige deslipide «Balilarni toghra terbiyilesh milletning eqliy küchini östürüshning aldinqi sherti» dep téma qoyghan. Kéyin hazirqigha özgertiwettim. Sewebi, men kéyinche oylap baqsam hazir chet eldiki toghra yétekleshke eng éhtiyajliq ata-anilar baliliri kichik waqtidila ulargha din ögitishni bashlighan, yaki balilirigha din ögitishni bashqa ishlardin muhim köridighan ata-anilar iken. Shunglashqa ashu ata-anilarni hemmidin bek jelp qilish meqsitide hazirqi témini ishlettim. Hazir yene bir guruppa ata-anilar bar bolup, ular balilirini mektep oqushida nahayiti ching tutup, balilirini mektepte ela oqughuchi qilip chong qiliwatidu. Emma ularda balilirigha «Biz Uyghur» dégenni tekitlep turushi yéterlik bolmaywatidu. Men yuqiridimu tilgha alghinimdek, balingiz kelgüside qanchilik iqtidarliq bolup ketsun, eger u özini «Men bir Uyghur» dep hésablimisa, hemde öz imkaniyiti da’irisi ichide Uyghurlar üchün xalisane xizmet qilishni xalimisa, u halda balingiz Uyghurlar üchün anche paydisi yoq, Uyghurlar üchün anche qimmiti yoq, we Uyghurlar bilen héch qandaq munasiwiti yoq bir kishige aylinip qalidu. Shunglashqa men chet eldiki ata-anilarning yuqiriqidek ikki xil ehwaldin saqlinishini ümid qilimen. Milletning bizdin kütidighan ümidimu ene shu. Milletning chet eldikilerdin kütidighini hazir wetendikiler qilalmaydighan we qilalmaywatqan ishlarni qilish. Hemde shu arqiliq Uyghurning teqdirini yaxshilashqa belgilik töhpe qoshush. Biz peqet yüksek derijide ittipaqliship, özimizning eqliy küchini eng yuqiri derijide tereqqiy qildurup, her waqit milletning ghémini yep ish élip barghandila, andin millet bizdin kütken ümidning höddisidin chiqalaymiz.


Paydilinish menbeliri:

[1] Bilimxumar: Balilarni eqilliq qilip terbiyiligili bolamdu?
http://www.meripet.com/2016/20160819_raising_smart_child.htm
http://www.meripet.com/Kitab/Erkin_Sidiqning_Tor_1-Kitabi.pdf

[2] Bilimxumar: Bala Terbiyisi we Kimlik http://www.meripet.com/2016/20160923_child_ethnic_identity.htm

[3] Bilingual Language Learning in Children
http://ilabs.uw.edu/Bilingual_Language_Learning_in_Children.pdf

[4] Bilimxumar: Bashlan'ghuchta Ana Tilni Aldida Ögitish Zörürligining Ilmiy Asasliri
http://www.meripet.com/Sohbet1/Erkinc5_QoshTil.htm
http://www.meripet.com/Kitab/Erkin_Sidiqning_Tor_7-Kitabi.pdf

[5] At what Age do I teach My Child Quran? - Nouman Ali Khan
https://www.youtube.com/watch?v=pFVV3UetQos

[6] Bilimxumar: Tüzitishke Tégishlik Bir Qanche Ishlar
http://www.meripet.com/2016/20160219_muslim_problem.htm
http://www.meripet.com/Kitab/Erkin_Sidiqning_Tor_6-Kitabi.pdf

[7] Bilimxumar: Din we Millet
http://www.meripet.com/2016/20160422_din_millet.htm
http://www.meripet.com/Kitab/Erkin_Sidiqning_7-Kitabi.pdf

بىلىمخۇمار
29-08-17, 23:10
بالىلارغا دىننى قانچە ياشتىن باشلاپ ئۆگەتسە ئەڭ مۇۋاپىق؟

بىلىمخۇمار
2017-يىلى 29-ئاۋغۇست




يۇقىرىدىكى «مىللىتىمىز چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلاردىن نېمىلەرنى كۈتىدۇ؟» دېگەن تېمىدا بىر قىسىم ناھايىتى مۇھىم سوئاللار ئوتتۇرىغا قويۇلۇپتۇ. ئومۇملاشتۇرۇپ ئېيتقاندا، مىللىتىمىز چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلاردىن ئۆزىنىڭ دىنىي ئېتىقادىنى ساقلاپ، ئۇيغۇرنى ھەر ۋاقىت ئەستە چىڭ تۇتۇپ، ئۆزلىرىنىڭ بارلىقىنى ئاتاپ، ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي كىملىكىنى ساقلاپ قېلىش يولىدا ۋەتەندىكىلەر ھازىر قىلالمايدىغان ئىشلارنى قىلىشنى، بۇ يولدا ئەڭ يۇقىرى دەرىجىدە تىرىشىشنى كۈتىدۇ. بۇ بىر ناھايىتى كەڭ دائىرىلىك مەسىلە بولۇپ، مەن ئۇنىڭدىكى ئاساسلىق ئىدىيىلەرنى يېقىنقى بىر قىسىم يازمىلىرىمدا ئوتتۇرىغا قويۇپ ئۆتتۈم. يەنى، ھازىر ئۇيغۇرلارنىڭ ئالدىدىكى ئەڭ مۇھىم ۋەزىپە ئۆزىنى ساقلاپ قېلىش. بۇ ۋەزىپىنى ئورۇنلاشقا ئۈنۈملۈك تۆھپە قوشۇش ئۈچۈن، چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلار قانداق ئىشلارنى قىلىشى كېرەك؟

مېنىڭچە قىلىشقا تېگىشلىك 1-مۇھىم ئىش بالىلىرىنى ئىلمىي ئۇسۇلدا توغرا تەربىيىلەش. مەن مەزكۇر ماقالىدە ئاشۇ مەسىلە ئۈستىدە ئازراق توختىلىمەن. قىلىدىغان 2-ئىش ئۆز ئېتىقادىنى ساقلاپ، مىللەتنى قاتتىق سۆيۈپ، «سىياسەتچى»، «دىنچى»، «پەنچى» ۋە «باشقىچى» قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسىنى تاشلاپ، ھەممە ۋەتەنداشلار «ئۇيغۇرلار» دېگەندىن ئىبارەت بىرلا بايراقنىڭ ئاستىغا توپلىنىش، يەنى ھەممە ئۇيغۇرلار بىر تال ئۇيۇلتاشتەك قاتتىق ئىتتىپاقلىشىش. قىلىدىغان 3-ئىش ئۆزلىرىنىڭ بارلىقىنى ئاتاپ، ھەممە ئىمكانىيەتلەردىن تولۇق پايدىلىنىپ، ئەڭ زور دەرىجىدە تىرىشچانلىق كۆرسىتىپ، شۇ ئارقىلىق ئۆزلىرىنى ئەڭ يۇقىرى دەرىجىدە كۈچلەندۈرۈش. باشقىلارنىڭ بىزگە ھېسداشلىق كۆرسىتىشى خۇددى بوۋاق بالىنىڭ ئاغزىغا قۇرۇق ئېمىزەك سېلىپ قويغانغا ئوخشاش بىر ئىش بولۇپ، ئۇنىڭ ئاساسەن ئەمەلىي قىممىتى يوق. ئەمەلىيەتتە ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ھازىر ئاشۇنداق قۇرۇق ئېمىزەك سالىدىغانلارمۇ كۈندىن-كۈنگە ئازلاپ كېتىۋاتىدۇ. ھازىرقى دۇنيادىكى ئوخشىمىغان مىللەتلەر باشقىلارغا ياردەم قىلىشتا ئالدى بىلەن ئۆزىگە قارشى تەرەپتىن كېلىدىغان مەنپەئەتكە قارايدۇ. قارشى تەرەپتىن مەنپەئەت كەلمەيدىكەن، ئۇلارغا ياردەم قىلمايدۇ. بۇ ھەقىقەتنىڭ نەتىجىسىنى ئەڭ كۆپ كۆرگەن مىللەتلەرنىڭ بىرى ئۇيغۇرلاردۇر. ھازىر ئۇيغۇرلارنىڭ قولىدا باشقىلارغا مەنپەئەت يەتكۈزگۈدەك نەرسە يوق. شۇڭلاشقا بىز ئۆز تەقدىرىمىزنى ياخشىلايمىز دەيدىكەنمىز، چوقۇم ئالدى بىلەن ئۆزىمىزنى ئەقلىي جەھەتتىن كۈچلەندۈرۈپ، ئاندىن ئۆز كۈچىمىزگە تايىنىپ ئىش ئېلىپ بېرىشىمىز كېرەك. ئەقلىي جەھەتتىن ئۆزىنى كۈچلەندۈرۈش دېگەنلىك ئالىي مەكتەپتە ئوقۇپ باقمىغانلار باكلاۋۇرلۇقتا ئوقۇش، باكلاۋۇر ئۇنۋانى بارلار ماگىستىرلىقتا ئوقۇش، ماگىستىرلىق ئۇنۋانى بارلار دوكتورلۇقتا ئوقۇش، مەلۇم بىر كەسىپتە ئالىي مەكتەپ پۈتتۈرگەنلەر چوقۇم ئۆزىنىڭ كەسپىي قابىلىيەت ۋە كەسپىي بىلىملىرىنى تولۇق ئىشقا سالالايدىغان بىر ئورۇندىن خىزمەت تېپىش، ئۆزى ياشاۋاتقان ئەلنىڭ جەمئىيىتىدە ئىمكانقەدەر يۇقىرى ئورۇنغا ئېرىشىش، ھەمدە ئىمكانىيىتى بارلار سۈنئىي ئەقىل، نانو تېخنولوگىيىسى، ئۇچۇر تېخنىكىسى، DNA تەھرىرلەش، زور كۆلەملىك سانلار ئىلمىگە ئوخشاش ئەڭ يېڭى ۋە ئەڭ ئالدىنقى قاتاردىكى تەبىئىي-پەن، تېخنولوگىيە ۋە ئىنژېنېرلىق ساھەسىگە كىرىش قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. مەن «مەن مىللەت ئۈچۈن نېمە ئىش قىلىپ بېرەلەيمەن؟» دېگەن مەسىلە ئۈستىدە ئويلىنىۋاتقان ھەر بىر ۋەتەنداشتىن «ئۆزىنى كۈچلەندۈرۈش» ھەققىدە قايتىدىن بىر قېتىم قاتتىق ئويلىنىپ بېقىشنى، ھەمدە دەرھال ئەمەلىي ئىش-ھەرىكەتكە ئۆتۈشنى ئۈمىد قىلىمەن.

ئۇيغۇرلاردا «ئالىم بولۇشتىن ئادەم بولماق تەس»، دەيدىغان بىر ماقال-تەمسىل بار. ئەمەلىيەتتە بۇ بىر ھېكمەتلىك سۆز بولۇپ، ئۇ ھەر بىر ئىنسان ئۈچۈن ئۇنىڭ بىلىمىگە قارىغاندا ئۇنىڭ كىشىلىك خاراكتېرى ۋە ئەخلاقى تېخىمۇ مۇھىم ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ھەقىقەتەنمۇ چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلار قانچىلىك بىلىملىك ۋە قانچىلىك قابىلىيەتلىك بولۇپ كېتىشىدىن قەتئىينەزەر، ئەگەر ئۇلار مىللەتنى سۆيمەيدىكەن، مىللەتنىڭ غېمىنى يەپ، مىللەتنىڭ تەقدىرىنى ياخشىلاش ئۈچۈن بىر كىشىلىك تۆھپە قوشۇش يولىدا قاتتىق تىرىشمايدىكەن، ئۇلارنىڭ ئۇيغۇر مىللىتى ئۈچۈن ئانچە قىممىتى يوق.

ھازىر دۇنيادا ھەربىي كۈچ، ئىقتىسادىي كۈچ، يۇمشاق كۈچ، ۋە ئۇلاردىن مۇۋاپىق پايدىلىنىش ئىستراتېگىيىسىنى تۈزىدىغان زېرەك كۈچ قاتارلىق ھەر خىل كۈچلەر مەۋجۇت بولۇپ، ئۇيغۇرلار بىر مىللەت سۈپىتىدە ھەربىي كۈچ بىلەن ئىقتىسادىي كۈچتە ھازىر ھېچ قانداق ئاساسقا ئىگە ئەمەس. ئۇيغۇرلار ھازىرچە يۇمشاق كۈچتىمۇ ئىنتايىن ئاجىز. شۇڭلاشقا بىز ھازىرقىدەك قاتتىق بوزەك بولۇشقا، قاتتىق خارلىنىشقا، ۋە ئىنسانلار چىدىغۇسىز دەرىجىدىكى قاتتىق مەسخىرە قىلىنىشقا دۇچ كېلىۋاتىمىز. ئەسلىدە ئۇيغۇرلار ئۈچۈن، بولۇپمۇ چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلار ئۈچۈن يۇمشاق كۈچ ساھەسىدە ئۆزىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش، ۋە يۇمشاق كۈچ ساھەسىدە ئۆزلىرىنىڭ رولىنى ئۈنۈملۈك جارى قىلدۇرۇش پۇرسەتلىرى بار ئىدى. ئەمما، بىر قىسىم سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن بىز ھازىرغىچە ئۇ پۇرسەتلەردىن ياخشى پايدىلىنالماي كېلىۋاتىمىز. ئۇ سەۋەبلەر ئىچىدە نادانلىق، ئەقىلسىزلىق ۋە ھازىرقى زامان بىلىم ساپاسىدىكى تۆۋەنلىك، يەنى ئەقلىي كۈچ جەھەتتىكى ئاجىزلىقلارمۇ بار. ھازىر ھەممىمىزنىڭ كۆرۈپ تۇرۇۋاتقىنىدەك، ئەگەر بىز يەنە داۋاملىق نادانلىق ۋە ئەقىلسىزلىق قىلساق، ئۆزىمىزنىڭ مىللىي كىملىكىنى ساقلاپ قالالمايمىز.

مىللەتنىڭ ئەقلىي كۈچىنى يۈكسەلدۈرۈشنىڭ ئالدىنقى شەرتى بالىغا توغرا كۆيۈش، پەرزەنتلەرنى ئىلمىي ئۇسۇلدا ياخشى تەربىيىلەش، ۋە پەرزەنتلەرنى ئىلمىي ئۇسۇلدا توغرا تەربىيىلەش. بىر مىللەتنىڭ ئەقلىي جەھەتتە ئۆزىنى كۈچلەندۈرۈشى بىر ئۇزۇن مۇددەتلىك پروجېكت بولۇپ، ئۇنىڭ ئەڭ ھالقىلىق قەدەم-باسقۇچى بالىلارنى توغرا تەربىيىلەش. ھازىر چەت ئەلدە ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلارغا نىسبەتەن بالىلارنى توغرا تەربىيىلەش بىر قانچە ئوخشىمىغان ساھەلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان بولۇپ، تۆۋەندە مەن ئاشۇ ساھەلەر ئۈستىدە ئايرىم-ئايرىم توختىلىمەن.


1. بالىلارنى ئەقىللىق قىلىپ بېقىپ چوڭ قىلىش

ئاتا-ئانىلارنىڭ ھەممىسى بالىسىنىڭ ئەقىللىق تۇغۇلۇشىنى، ۋە ئەقىللىق ئادەم بولۇپ چوڭ بولۇشىنى ئارزۇ قىلىدۇ. ئەمما، ئەقىللىق بالىلار باشتىنلا ئەقىللىق تۇغۇلامدۇ، ياكى ئۇلارنى تۇغۇلغاندىن كېيىنكى تەربىيە ئاشۇنداق قىلامدۇ، دېگەن سوئالنىڭ جاۋابىنى بىلمەيدىغان ئاتا-ئانىلار ئاز ئەمەس.

بىر بالىنىڭ ئەقىللىق بولۇشىنى نېمە بەلگىلەيدۇ؟ مەدەنىيەتمۇ، گېنمۇ، ياكى باشقا نەرسىمۇ؟ تاكى 1980-يىللارغا كەلگۈچە مېڭە كېسەللىكلەر ئالىملىرى ئىنسانلارنىڭ مېڭىسى بىلەن ئەقلىنى گېنلار ۋۇجۇدقا كەلتۈرگەن بولۇپ، ئۇلارنى ئۆزگەرتكىلى بولمايدۇ، دەپ قاراپ كەلگەن ئىدى. ئەمما، 1980-يىللىرىغا كەلگەندە ئامېرىكىنىڭ كالىفورنىيە ئۇنىۋېرسىتېتى بېركېلېي شۆبىسىنىڭ تەتقىقاتچىسى دوكتور مەرىئەن دىئاموند (Marian Diamond) نىڭ يېتەكچىلىكىدىكى بىر گۇرۇپپا ئالىملار ئىنسانلارنىڭ ئەقىللىق دەرىجىسىگە مېڭىنى قوزغىغۇچى مۇھىتلار ناھايىتى كۈچلۈك دەرىجىدە تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى بايقىدى. ئۇلار مېڭىنى قوزغاش ئارقىلىق بىر ئادەمنىڭ ئەقىللىق دەرىجىسىنى يۇقىرى كۆتۈرگىلى بولىدىغانلىقىنى ئىسپاتلىدى. بۇ مېڭە ئىلمى ساھەسىدىكى بىر ئىنقىلاب بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. بۇ تەتقىقات نەتىجىسىنىڭ كۆرسىتىشىچە، بىر ئادەمنىڭ ئەقىللىق دەرىجىسىنى ئاشۇ ئادەمنىڭ گېنلىرى بىلەن تاشقى مۇھىتتىن كەلگەن قوزغىتىش تەسىرى بىرلىكتە بەلگىلەيدۇ. گېنلار مېڭە ۋە ئۇنىڭ ھۈجەيرىلىرىنى تەشكىل قىلىدىغان بولۇپ، ئىنسانلارنىڭ ئەقلىنىڭ ئاساسىي قىسمىنى بولسا مۇھىتنىڭ قوزغىتىشى ۋۇجۇدقا كەلتۈرىدۇ. بۇنداق قوزغىتىشنىڭ تەسىرى بالا تۇغۇلغاندىن كېيىنكى دەسلەپكى 3 يىل ئىچىدە ئەڭ كۈچلۈك بولىدۇ.

بالىنى ئەقىللىق قىلىپ چوڭ قىلغىلى بولىدۇ. بۇنىڭ بىر ئىسپاتى يەھۇدىيلاردۇر. يەنى، ھەممىمىزنىڭ خەۋىرىدە بولغىنىدەك، يەھۇدىيلارنىڭ ئىچىدىن ئەقىللىق كىشىلەر كۆپ چىقىدۇ. يەھۇدىيلارنىڭ نوپۇس سانى تەخمىنەن 13 مىليون. بۇ سان ئۇيغۇرلارنىڭ نوپۇس سانىغا يېقىن كېلىدىغان بولۇپ، يەھۇدىيلارنىڭ نوپۇسى دۇنيا نوپۇسىنىڭ ئاران 0.2 پىرسەنتىنى تەشكىل قىلىدۇ. ئەمما، ھازىرغىچە دۇنيادىكى 850 دىن كۆپرەك كىشىلەرگە نوبېل مۇكاپاتى بېرىلگەن بولۇپ، يەھۇدىيلار ئاشۇ كىشىلەرنىڭ 20 پىرسەنتىدىن كۆپرەكىنى تەشكىل قىلىدۇ.

بىر يەھۇدىيدىن بولغان تەتقىقاتچى يەھۇدىيلارنىڭ ئەقىللىق بولۇشىدىكى سەۋەبنى يۇقىرىدىكى يېڭى بايقاش بىلەن بىرلەشتۈرۈپ تەكشۈرۈپ، ئۇنىڭ سەۋەبى يەھۇدىيلارنىڭ بەزى دىنىي ئەنئەنىسى ۋە ئۆرپ-ئادەتلىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئۇ مۇنداق دەيدۇ:

(نەقىل) جۇدائىزم (يەھۇدىي دىنى) دا «شېما» دەپ ئاتىلىدىغان بىر ئەڭ داڭلىق ناماز بار بولۇپ، ئۇنىڭدا «بالىلىرىڭغا ياراتقۇچىنىڭ قانۇنلىرىنى ئىجتىھات بىلەن ئۆگەت»، دېگەن سۆز بار. مۇشۇ بىر قانچە ئاددىي سۆزلەر بىلەن ياراتقۇچىمىز بىزگە مېڭىنىڭ ئەقلىي كۈچ-قۇدرىتىنى قانداق ئېچىشىمىز كېرەكلىكىنى ئۆگەتكەن. ئەمەلىيەتتە ياراتقۇچىمىز ئاشۇ سۆزلەرنى يەھۇدىيلارنىڭ نامىزىغا قوشۇپ قويۇش ئارقىلىق، بىزگە ناھايىتى ئەقىللىق كىشىلەر قاتارىدىن ئورۇن بەرگەن. بىزنىڭ بۇرۇنقى ئەجدادلىرىمىز بالىلارغا ياراتقۇچىنىڭ قانۇنلىرىنى ئۆگىتىشنىڭ ئەڭ ياخشى ئۇسۇلى ئۇلارغا تەۋراتنى ئوقۇپ بېرىش ئىكەنلىكىنى بايقىغان. شۇنىڭ بىلەن بارلىق يەھۇدىي ئاتا-ئانىلار بالىلىرىغا كىتاب ئوقۇپ بېرىدىغان ئوقۇتقۇچىلىرىغا ئايلانغان. ئەمما «شېما» نامىزىدا بالىلار قانچە ياشتا كىتاب ئوقۇشنى باشلىشى كېرەكلىكى ھەققىدە بىرەر كۆرسەتمە بېرىلمىگەن. يەنى، ياراتقۇچىمىز بۇ ئىشتا سۈكۈتتە تۇرۇش يولىنى تاللىغان. شۇنىڭ بىلەن كۆپلىگەن ئاتا-ئانىلار بالىلىرىغا كىتاب ئوقۇشنى ئۆگىتىش جەريانىنى بالىلىرى ئەمدىلا ماڭغان ۋە ئەمدىلا سۆزلىگەن ۋاقىتتىن باشلاپلا ئېلىپ بارغان، يەنى بالىلار بىر-ئىككى ياشقا كىرگەن ۋاقىتتىلا باشلىغان. يەھۇدىيلارنىڭ ئەجدادلىرى بالدۇر كىتاب ئوقۇشنى باشلاشنىڭ پايدىسى ھەققىدىكى ئىلمىي ئاساسلارنى ئۇ چاغدا ئانچە چۈشىنىپ كەتمىگەن. ئەمما ئەمەلىيەتتە بالدۇر كىتاب ئوقۇشنى باشلاش مېڭىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشنىڭ كاتالىزاتورى بولىدۇ («كاتالىزاتور» نىڭ مەنىسى: ئۆزىدە مەڭگۈلۈك خىمىيىلىك ئۆزگىرىش ياسىماي تۇرۇپ، بىر خىمىيىلىك رېئاكسىيىنىڭ سۈرئىتىنى تېزلىتىدىغان ماددا). مېڭىنى قوزغىتىش ئۇسۇللىرى ئىچىدە كىتاب ئوقۇش ئۈنۈمى ئەڭ يۇقىرى ئۇسۇل بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. كىتاب ئوقۇش بالىلارنى تەپەككۇر قىلىشقا مەجبۇرلايدىغان بولۇپ، تەپەككۇر قىلىش بولسا مېڭىنى چېنىقتۇرۇشنىڭ ئەڭ ياخشى تەنھەرىكىتى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. يېڭىدىن ماڭغان بالا كىتاب ئوقۇشنى ئۆگەنسە، ئاجايىپ سېھرىي ئىشلار يۈز بېرىدۇ. بالا تۇغۇلۇپ، دەسلەپكى 3 يىل ئىچىدە بالىغا كىتاب ئوقۇشنى ئۆگىتىش، ئاندىن ئاتا-ئانىلار بالىغا كىتاب ئوقۇغۇزۇپ، ئۆزلىرى ئاڭلاپ بېرىش كېرەك. شۇنى تەكىتلەپ ئۆتۈش كېرەككى، بالىغا كىتاب ئوقۇپ بېرىش بىلەن بالىنى ئاتا-ئانىسىغا كىتاب ئوقۇپ بەرگۈزۈشنىڭ ئاسمان-زېمىن پەرقى بار. يەھۇدىيلارنىڭ كىتاب ئوقۇش، مۇزاكىرە قىلىش ۋە ئۆزلۈكىدىن ئۆگىنىش مەدەنىيىتى ئۇلارنىڭ ئەقىل جەھەتتە روناق تېپىشىنى زۆرۈر قوزغىتىش مۇھىتى بىلەن تەمىنلىگەن. يەھۇدىيلارنىڭ باشقىلاردىن ئەقىللىق بولۇشىنىڭ سەۋەبى ئەنە شۇ. (نەقىل تۈگىدى)

مېڭىنى چېنىقتۇرۇش ئارقىلىق ئەقىلنى تەرەققىي قىلدۇرۇش خۇددى بەدەن قۇرۇش مەشىقلىرى ئارقىلىق بەدەننىڭ ئوخشىمىغان قىسىملىرىنى ئۆزى ئارزۇ قىلغان شەكىلگە ماس كەلتۈرۈپ تەرەققىي قىلدۇرۇشقا ئوخشاش. ئەگەر يېتەرلىك دەرىجىدە بەدەن چېنىقتۇرسىڭىز، سىزنىڭ مۇسكۇللىرىڭىز بارغانسېرى چوڭ ۋە بارغانسېرى كۈچلۈك بولۇپ تەرەققىي قىلىدۇ. بۇ بىر يېڭى ئۇقۇم ئەمەس. ئۇنى ھەممە ئادەم بىلىدۇ. مەزكۇر ماقالىدا بايان قىلىنغان يېڭىلىق شۇكى، ئالىملار كىچىك بالىلارنىڭ مېڭىسىنى قوزغىتىش ياكى چېنىقتۇرۇش ئارقىلىق، ئۇنىڭ ئەقلىي كۈچىنى خۇددى ئادەم مۇسكۇللىرىغا ئوخشاشلا تەرەققىي قىلدۇرغىلى، بالىلارنىڭ ئەقىللىق دەرىجىسىنى يۇقىرى كۆتۈرگىلى بولىدىغانلىقىنى ئىسپاتلىدى.

مەن يۇقىرىدىكى مەزمۇنلارنى ئاساسىي جەھەتتىن ئۆزۈمنىڭ «بالىلارنى ئەقىللىق قىلىپ تەربىيىلىگىلى بولامدۇ؟» دېگەن يازمىسىدىن ئالدىم [1]. مەن بۇ يەردە بارلىق ئوقۇرمەنلەرگە ئاشۇ ماقالىنى بىر قېتىم ئوقۇپ چىقىشنى تەۋسىيە قىلىمەن. ئۇ ماقالە مېنىڭ «www.meripet.com» دېگەن تور بېتىم ۋە بىرىنچى تور كىتابىمدا بار (تور ئادرېسلىرى مۇشۇ ماقالىنىڭ ئاخىرىدا بار).


2. بالىلارنىڭ دۆلەت تىلىدىكى ساۋاتىنى ئەڭ زور كۈچ بىلەن ياخشى چىقىرىش

ھازىر چەت ئەلدە ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ پەرزەنتلىرى كىچىك ۋاقتىدىن باشلاپلا مۇنداق 3 چوڭ ۋەزىپىگە دۇچ كېلىۋاتىدۇ:

--(1) ئۆزى ياشاۋاتقان دۆلەتنىڭ تىلىنى ئۆگىنىش
--(2) ئانا تىلىنى ياكى ئۇيغۇر تىلىنى ئۆگىنىش
--(3) دىن ئۆگىنىش ۋە قۇرئان ئايەتلىرىنى يادلاش

چەت ئەلدىكى ئاتا-ئانىلار ئىچىدە بالىلارغا بۇ 3 نەرسىنىڭ قايسىسىنى ئالدىدا، قايسىسىنى كەينىدە ئۆگىتىش ئىشىنى توغرا ھەل قىلىپ كېلىۋاتقان ئاتا-ئانىلار بار. ئەمما ھازىر چەت ئەلدىكى ئاتا-ئانىلار ئىچىدە يۇقىرىدىكى 3 نەرسىنىڭ بىرسىگە كۆڭۈل بۆلۈپ، باشقىسىغا كۆڭۈل بۆلمەسلىك، ياكى بالىلىرىغا ئۇلارنى ئۆگىتىشتە تەرتىپنى توغرا ئورۇنلاشتۇرالماسلىق ئەھۋالى خېلى ئېغىر. مەن ئانا تىل، يەرلىك مىللەت مائارىپى ۋە «قوش تىللىق مائارىپ» ئۈستىدە بىر مەزگىل ئىزدىنىپ، بۇ ساھەدىكى ئىلمىي بايقاشلارنى ئۇيغۇرچە ماقالە قىلىپ يېزىپ تەييارلاپ، تورلاردا ئېلان قىلدىم. ھەمدە بۇ ھەقتە بىر تور كىتاب (تور كىتاب 7-قىسىم) مۇ تەييارلاپ، ئۇنى ۋەتەنداشلارغا تور ئارقىلىق تارقاتتىم. مەن بايقىغان ئىلمىي نەزەرىيىلەر جەۋھىرىنىڭ يىغىنچاقلانغان مەزمۇنى مۇنداق: ئۇيغۇر دىيارىدا ياشاۋاتقان ئۇيغۇر بالىلىرىنىڭ ئانا تىلى ئۇيغۇر تىلى بولۇپ، ئىلمىي ئۇسۇل بويىچە ئىش كۆرگەندە، ئۇلار 10 ياشقا كىرگىچە باشقا تىل ئۆگەنمەي، بارلىق دەرسلەرنى ئانا تىلدا ئوقۇشى كېرەك.

چەت ئەلدە ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ بالىلىرى دۇچ كەلگەن ئەھۋال بىر قەدەر مۇرەككەپ بولۇپ، ئىلمىي نۇقتا ۋە ئەمەلىيەتچان بولۇش نۇقتىسىدىن قارىغاندا، مېنىڭچە چەت ئەلدىكى ئۇيغۇر بالىلار مەكتەپكە كىرىشتىن بۇرۇن ئۆيدە ئۇيغۇر تىلىنى ئاساس قىلىپ ئۆگىنىشى، مەكتەپكە كىرگەندىن كېيىن بولسا ئۆزى ياشاۋاتقان دۆلەتنىڭ تىلىنى ئاساس قىلىپ ئۆگىنىشى كېرەك. بالىسىغا ئۇيغۇر تىلىنى سىستېمىلىق ئۆگىتىشكە بەل باغلىغان ئاتا-ئانىلار ئۇ ئىشنى بالىسى 10 ياشقا كىرگەندىن كېيىن ئاندىن باشلىشى كېرەك. ئانا تىلنى ئۆي ئىچى ۋە ئۇيغۇرلار توپلاشقان سورۇنلاردا بىر تەرەپتىن ئۆگىنىپ، بىر تەرەپتىن ئىشلىتىپ تۇرۇشى، ئاتا-ئانىلارنىڭ بالىسىغا ئانا تىلدا سۆزلەپ تۇرۇشى، ھەمدە بالىسىنىڭمۇ ئۆزلىرى بىلەن ئانا تىلدا ئالاقىلىشىشىنى قولغا كەلتۈرۈشى ناھايىتى مۇھىم. ئەمما، بۇ ئىشنى بالىنىڭ ئۆزى ياشاۋاتقان دۆلەتنىڭ تىلىنى ئەڭ يۇقىرى سۈپەت بىلەن ئۆگىنىشىگە تەسىر يەتكۈزمىگەن ھالەتتە ئېلىپ بېرىش كېرەك. بالىلار دۆلەت تىلىغا پۇختا بولمايدىكەن، ئۇلارنىڭ ئاشۇ دۆلەتتىكى مەكتەپ ئوقۇشىدا ئەلا ئوقۇغۇچى بولۇپ ماڭالىشى مۇمكىن ئەمەس. نەتىجىدە ئۇلارنىڭ كەلگۈسىدە ئەقلىي جەھەتتە كۈچلۈك كىشىلەردىن بولۇپ چىقىشى تېخىمۇ مۇمكىن ئەمەس. بۇ نۇقتىنى ھەممە ئاتا-ئانىلار چوقۇم تولۇق چۈشىنىپ يېتىشى كېرەك.

كىچىك ۋاقتىدا كىتاب ئوقۇشنى بىر ئادەتكە ئايلاندۇرغان بالىلار كەلگۈسىدە ناھايىتى مۇۋەپپەقىيەتلىك كىشىلەردىن بولۇپ چىقىدۇ. شۇڭلاشقا بالىڭىزدا كىچىك ۋاقتىدىن باشلاپلا كىتاب ئوقۇش ئادىتىنى يېتىلدۈرۈشكە ئىنتايىن ئەھمىيەت بېرىڭ. ئۇيغۇرچە كىتاب بولسىمۇ، ياكى سىز ياشاۋاتقان دۆلەتنىڭ تىلىدىكى كىتاب بولسىمۇ بولۇۋېرىدۇ.


3. مەكتەپ ئوقۇشىدا بالىلارنى ئەلا ئوقۇغۇچىلار قاتارىدا ساقلاش

مەن ئالدىنقى 10 يىلدىن كۆپرەك ۋاقىت ئىچىدە مۇۋەپپەقىيەتشۇناسلىق ئۈستىدە بىر قىسىم ئىزدىنىشلەرنى ئېلىپ باردىم. ھەمدە «نەتىجىلىك ئۇيغۇرلار» دېگەن تېما ئاستىدا چەت ئەلگە چىقىپ، ئوقۇش ۋە خىزمەتتە ئالاھىدە نەتىجە ياراتقان ئۇيغۇرلاردىن 50 تىن كۆپرەك كىشىلەرنى تونۇشتۇردۇم. ئاشۇ كىشىلەرنىڭ ئەھۋالىغا ئىنچىكىلەپ قاراپ چىقىدىغان بولساق، ئۇلارنىڭ ھەممىسى كىچىك ۋاقتىدىن تارتىپلا ئاتا-ئانىسىنىڭ قاتتىق كۆڭۈل بۆلۈشىگە، ئەتراپلىق ۋە ئىلمىي يېتەكلىشىگە، چوڭقۇر ۋە شەرتسىز كۆيۈشىگە، ۋە ئوقۇشنى باشتىن-ئاخىر چىڭ تۇتۇشىغا ئېرىشكەنلىكىنى بايقايمىز. باشلانغۇچ 1-سىنىپتىن 3-سىنىپقىچە بولغان ئارىلىقتا سىنىپتا ئەلا ئوقۇغۇچى بولالمىغان بالىلارنىڭ مەكتەپ ئوقۇشىدا كېيىنچە بۆسۈپ چىقالىشى ئانچە ئاسانغا توختىمايدۇ. ھەمدە باشلانغۇچ 1-سىنىپتىن 3-سىنىپقىچە بولغان ئارىلىقتا ئەلا ئوقۇغۇچى قاتارىغا ئۆتەلىگەن بالىلاردا كېيىنچە چوڭ چېكىنىش يۈز بېرىدىغان ئەھۋاللارمۇ بىر قەدەر ئاز. ئاتا-ئانىلارنىڭ مەكتەپ يېشىغا توشقان بالىلىرىغا نىسبەتەن كۆڭۈل بۆلمىسە بولمايدىغان ئىشلىرى ناھايىتى كۆپ بولىدۇ. ئەمما، مېنىڭچە شۇلارنىڭ ئىچىدىكى ئەڭ مۇھىملىرىدىن مۇنداق ئىككى ئىش بار:

--(1) بالىنىڭ كىشىلىك خاراكتېرى، مىجەزى، ئەخلاقى، ۋە ئۇيغۇرلۇق ھېسسىياتى
--(2) بالىنىڭ مەكتەپتىكى ئوقۇش نەتىجىسى

بالىسىنىڭ بارلىق مەكتەپ ئوقۇشلىرىنى ئەلا ئوقۇغۇچى بولۇپ تاماملاپ، ھەمدە يۇقىرى ئۇنۋانلارنى ئالغۇچە ئوقۇپ، كەلگۈسىدە ناھايىتى ئېسىل كىشىلىك خاراكتېر ۋە ئېسىل ئەخلاققا ئىگە، ھەمدە ناھايىتى يۇقىرى دەرىجىلىك ئەقلىي كۈچكە ئىگە كىشىلەردىن بولۇپ يېتىشىپ چىقىشى ئۈچۈن، ئاتا-ئانىلار چوقۇم بالىسىنىڭ ئەخلاقى بىلەن مەكتەپ ئوقۇشىنى كىچىكىدىن تارتىپ چىڭ تۇتۇشى كېرەك. تەرەققىي تاپقان غەرب ئەللىرىدىكى ئاق تەنلىكلەر ئىچىدە بالىلىرىنىڭ ئوقۇشىنى ئانچە چىڭ تۇتماي، بالىسىغا «ياخشى ئوقۇغىن»، دېگەن تەلەپنى قويماي، «خۇشال ياشىغىن» (have fun) دېگەننى بەكرەك تەكىتلەيدىغان، ئەمما بالىسىنىڭ كىشىلىك خاراكتېرى ۋە ئەخلاقىغا ناھايىتىمۇ كۆڭۈل بۆلىدىغان ئەھۋال بىر قەدەر كۆپ. بۇنىڭ ئەكسىچە، ئاسىيالىقلار ئىچىدە كىچىك بالىلىرىغا «ھەر كۈننى كۆڭۈللۈك ئۆتكۈزگىن» دېگەننى ئاساسەن دېمەي، «ياخشى ئوقۇمىساڭ قەتئىي بولمايدۇ»، دېگەن تەلەپنى قويىدىغان، لېكىن بالىسىنىڭ كىشىلىك خاراكتېرى ۋە ئەخلاقىغا ئاق تەنلىكلەردەك كۆڭۈل بۆلۈپ كەتمەيدىغان ئەھۋاللار بىر قەدەر كۆپ. شۇڭا ھازىر مەكتەپلەردىكى ئەلا ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئىچىدە ئاسىيالىق ئوقۇغۇچىلارنىڭ سانى ناھايىتى يۇقىرى نىسبەتنى ئىگىلەۋاتىدۇ. خىزمەت پۇرسەتلىرى جەھەتتىمۇ ئاسىيالىقلار باشقىلاردىن كۆپ پايدىلىق ئورۇندا تۇرۇۋاتىدۇ. بۇنىڭ بىر تۈپ سەۋەبى، غەربتىكى ئاق تەنلىكلەر تاغنىڭ چوققىسىغا چىقىپ بولۇپ، ھازىر ھاياتتىن تولۇق ھۇزۇرلىنىۋاتقان مىللەت. ئاسىيالىقلار بولسا ئەمدى تاغنىڭ چوققىسىغا قاراپ يامىشىپ چىقىۋاتقان مىللەت. بۇ خىل ئەھۋالنى چۈشىنىش بىر مۇرەككەپ ئىلىم تەلەپ قىلمايدىغان بولۇپ، ئازراقلا ئويلىنىپ باقسا بۇ خىل ئەھۋالنى ھەممە ئۇيغۇر ئاتا-ئانىلار چۈشىنەلەيدۇ. ئۇيغۇرلار بولسا ھازىر تاغنىڭ ئاستىدىن تاغ چوققىسىغا قاراپ ئەمدىلا مېڭىۋاتقان مىللەتلەرنىڭ بىرى. شۇڭلاشقا مەن بارلىق ئاتا-ئانىلاردىن بالىسى كىچىك ۋاقتىدىلا ئۇنىڭ كىشىلىك خاراكتېرى بىلەن ئوقۇشىنى ھەممىدىن چىڭ تۇتۇشىنى ئۈمىد قىلىمەن. ئۇيغۇرلارنىڭ ئەقلىي كۈچىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشتا بۇ قىلمىسا بولمايدىغان مۇھىم ئىشلارنىڭ بىرى. بۇ جەھەتتە ھازىر ئامېرىكا، ياپونىيە ۋە ياۋروپا قاتارلىق بىر قىسىم ئەللەردىكى ئۇيغۇر ئاتا-ئانىلار ناھايىتى ياخشى نەتىجىلەرنى يارىتىۋاتىدۇ. ئەگەر بۇ جەھەتتە ستاتىستىكا قىلىپ باقىدىغان بولساق، كىشىنى تولىمۇ خۇشال قىلىدىغان بىر قىسىم ئەھۋاللارنى بايقايمىز. ئەمما، باشقا بىر قىسىم ئەللەردىكى ئاتا-ئانىلار ئىچىدە بۇ جەھەتتىكى ئىشلارنى ئانچە ياخشى قىلالمايۋاتقانلار ئاز ئەمەس.

بالىلارنىڭ كىشىلىك خاراكتېر ۋە ئەخلاق تەربىيىسى ئۇلارنىڭ ئۇيغۇرلۇق تەربىيىسىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئېلىشى شەرت. ئۇنداق بولمايدىكەن، بالىلاردا ئۇيغۇرلۇق ھېسسىياتى ۋە ئۇيغۇرلارغا بولغان مۇھەببىتى يېتەرلىك دەرىجىدە يېتىلمەي، ئۇلارنىڭ ئەقلىي كۈچ جەھەتتە قانچىلىك دەرىجىدە تەرەققىي قىلىپ كېتىشىدىن قەتئىينەزەر، كەلگۈسىدە ئۇلاردىن ئۇيغۇرلارغا ئانچە پايدا كەلمەيدۇ.

مەن ئۆزۈمنىڭ «بالا تەربىيىسى ۋە كىملىك» دېگەن يازمىسىدا [2] بالىلاردا مىللىي كىملىك چۈشەنچىسىنى قانداق يېتىلدۈرگىلى بولىدىغانلىقى ھەققىدە مەخسۇس توختالدىم. مەن بارلىق ئاتا-ئانىلارغا ئاشۇ يازمىنى بىر قېتىم ئوقۇپ بېقىشنى تەۋسىيە قىلىمەن.


4. بالىلارغا ئۇيغۇر تىلىنى ئۆگىتىش

ھازىرغىچە بايقالغان ئىلمىي نەزەرىيىلەر بويىچە ئىش كۆرگەندە، چەت ئەلدە ياشاۋاتقان بالىلار ئۇيغۇر تىلىنى سىستېمىلىق ئۆگىنىشنى 10 ياشقا كىرگەندىن كېيىن ئاندىن باشلىشى كېرەك. لېكىن، مېنىڭچە بالىسى بىلەن ئۆي ئىچىدە ئۇيغۇر تىلىدا سۆزلىشىشنى بالىنىڭ يېڭى تىلى چىققان ۋاقىتتىن باشلاپلا ئېلىپ بارسا، ھەمدە بالا 1 - 3 ياش ۋاقتىدا ئۇنىڭغا كىتاب ئوقۇغۇزۇپ، ئۇنىڭ مېڭىسىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشنىمۇ ئۇيغۇرچە كىتاب بىلەن ئېلىپ بارسا بولۇۋېرىدۇ.

مەن ھازىرغىچە ئۆي ئىچىدە كىچىك بالىغا ئىككى خىل تىل (يەنى ئۇيغۇر تىلى بىلەن ئۆزى تۇرۇۋاتقان دۆلەتنىڭ تىلى) نى تەڭ ئىشلەتكەندە، بالىنىڭ خېلى چوڭ بولغۇچە بىرەر تىلدا تىلى تولۇق چىقمايدىغان، ۋە 3 - 4 ياشقا كىرگىچە ئانچە گەپ قىلغىلى ئۇنىمايدىغان بولۇپ قالىدىغان ئەھۋالنى خېلى كۆپ كۆردۈم. يەنى، ئىككى خىل تىلنى تەڭ قوللىنىدىغان ئۆيدە چوڭ بولغان بالىلاردا يۇقىرىدىكىدەك ئەھۋاللار يۈز بېرىدىكەن. ئەمما ئۆزۈمنىڭ كۆزىتىشىچە ئۇنداق بالىلارمۇ 4 - 5 ياشلارغا كىرگەندە بىراقلا ئىككى خىل تىلدا تەڭ سۆزلەيدىغان بولۇپ كېتىدىكەن.

كۆچمەن مىللەتلەر ئىچىدىكى بىر قىسىم ئاتا-ئانىلار «بالامنى قوش تىللىق قىلىپ بېقىپ چوڭ قىلسام، ئۇنىڭ تىلدىكى تەرەققىياتىنىڭ كېچىكىشىنى ۋە مەكتەپ ئوقۇشىدا مەغلۇپ بولۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ»، دەپ ئەنسىرەيدۇ. ئەمما، بۇنداق ئەنسىرەشنىڭ ھېچ بىر ئىلمىي ئاساسى يوق [3]. ئۇنىڭ ئەكسىچە، ھازىرغىچە بۇ ساھەدە ئېلىپ بېرىلغان ئىلمىي تەتقىقات نەتىجىلىرىنىڭ ھەممىسى قوش تىللىق بولۇشنىڭ ئەمەلىي تۇرمۇش ۋە ئىقتىساد جەھەتتىكى پايدىسىدىن باشقا، يەنە بالىلارنىڭ ئەقلىي ئىقتىدارلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش جەھەتتە يەنە تۆۋەندىكىدەك كۆپلىگەن پايدىسى بارلىقىنى ئىسپاتلىدى:

--قوش تىللىق بولۇش بالىلارنىڭ تىل ۋە ئوقۇش جەھەتتىكى تەرەققىياتىدا ئىجابىي رول ئوينايدۇ. ئەگەر بالىلار باشلانغۇچ مەكتەپ مەزگىلىدە ئۆز ئىقتىدارلىرىنى 2-3 تىلدا تەرەققىي قىلدۇرسا، ئۇلار تىل ۋە ئۇنى قانداق قىلىپ ئۈنۈملۈك ئىشلىتىش توغرىسىدا تېخىمۇ چوڭقۇر چۈشەنچىگە ئىگە بولالايدۇ. ئەگەر ئىككى تىلدا ساۋاتىنى چىقارسا، ئۇلار تىلنى بىر تەرەپ قىلىشتا تېخىمۇ كۆپ پراكتىكا قىلىش پۇرسىتىگە ئېرىشىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئۇلار ئاشۇ ئىككى تىلدا رېئاللىقنى قانداق ئىپادە قىلىدىغانلىقىنى سېلىشتۇرۇپ چۈشىنەلەيدۇ. ئالدىنقى 35 يىل مابەينىدە ئېلىپ بېرىلغان 150 تىن كۆپ تەتقىقات تېمىسى گېرمانىيەلىك پەيلاسوپ Goethe دېگەن مۇنداق بىر گەپنى ناھايىتى تولۇق ئىسپاتلاپ بەردى: پەقەت بىرلا تىلنى بىلىدىغان كىشى ئۇ تىلنى ھەقىقىي تۈردە بىلمەيدۇ. ھازىرغىچە بولغان تەتقىقات نەتىجىلىرى ئىسپاتلىغان يەنە بىر نەرسە شۇكى، قوش تىللىق بالىلار ئۇچۇرلارنى ئوخشاش بولمىغان ئىككى خىل تىلدا بىر تەرەپ قىلىدىغانلىقى ئۈچۈن، ئۇلارنىڭ تەپەككۇر قىلىش ئىقتىدارى تېخىمۇ جانلىق بولۇپ يېتىشىپ چىقىدۇ. مۇشۇنداق بولۇشنىڭ بىر ئىپادىسى، قوش تىللىق ئوقۇغۇچىلار ئىمتىھانلاردا بىر تىللىق ئوقۇغۇچىلارغا قارىغاندا كۆپ ياخشى بولىدۇ.

--بالىلارنىڭ ئانا تىل سەۋىيىسى ئۇلارنىڭ كېيىن ئۆگىنىدىغان ئىككىنچى تىلدىكى سەۋىيىسىنىڭ قانداق بولىدىغانلىقىنى بەلگىلەيدۇ. ئانا تىلى بىلەن مەكتەپ تىلى ئوخشىمايدىغان بالىلارغا نىسبەتەن ئېيتقاندا، مەكتەپكە كىرىشتىن بۇرۇن ئانا تىلدا كۈچلۈك ئاساس ياراتقان بالىلارنىڭ مەكتەپ تىلىنى پۇختا ئىگىلەش ئىقتىدارىمۇ كۈچلۈك بولىدۇ. ئاتا-ئانىلار كىچىك بالىسى ئۈچۈن يېتەرلىك ۋاقىت سەرپ قىلىپ، بالىسى مەكتەپ يېشىغا توشۇشتىن بۇرۇن ئۇلاردا ئانا تىل سۆز ئىبارىلىرى ۋە چۈشەنچىلىرىنى ئوبدان يېتىلدۈرسە، بالىلار مەكتەپكە كىرگەندىن كېيىن مەكتەپ تىلىنى ئاسانراق ئۆگىنىپ، باشقا ئوقۇشتىمۇ مۇۋەپپەقىيەتلىك بولالايدۇ. بالىلار ئۆيدە ئانا تىل ئارقىلىق ئىگىلىگەن بىلىم بىلەن ئىقتىدار مەكتەپكە كىرگەندىن كېيىن مەكتەپ تىلىدىكى بىلىم بىلەن ئىقتىدارغا ئۆزگىرىدۇ. بالىلارنىڭ ئۇقۇم ۋە تەپەككۇر ئىقتىدارىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش نۇقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ئانا تىل بىلەن مەكتەپ تىلى ئۆز-ئارا بېقىنىدىغان بولىدۇ. ئۇقۇم بىلەن تەپەككۇر ئىقتىدارىنىڭ بىر تىلدىن يەنە بىر تىلغا كۆچۈشى قوش-يۆنىلىشلىك بولىدۇ. يەنى، مەكتەپتە بىرەر قوش تىللىق پروگراممىسى ئارقىلىق ئانا تىل تەرەققىي قىلدۇرۇلسا، بالىلار مەكتەپ تىلى توغرىسىدا ئىگىلىگەن ئۇقۇم بىلەن تىل-ساۋات ئىقتىدارى ئانا تىلغا يۆتكىلىدۇ. قىسقىسى، ئەگەر مائارىپ مۇھىتى ھەر ئىككى تىلنىڭ تەڭ تەرەققىي قىلىشىغا يول قويسا، بۇ ئىككى تىل ئوقۇشتا بىر-بىرىگە ياردەم قىلىدۇ.

يۇقىرىدىكى مەزمۇن مېنىڭ «باشلانغۇچتا ئانا تىلنى ئالدىدا ئۆگىتىش زۆرۈرلۈكىنىڭ ئىلمىي ئاساسلىرى» دېگەن ماقالەمدىن ئېلىنغان بولۇپ، مەن بارلىق ئاتا-ئانىلارغا ئاشۇ ماقالىنى بىر قېتىم ئوقۇپ چىقىشنى تەۋسىيە قىلىمەن. ئۇ مېنىڭ «ئىلمىي ئاساستىكى قوش تىللىق مائارىپ قانداق بولىدۇ؟» ناملىق 7-تور كىتابىمدىمۇ بار [4].

ئۆي ئىچىدە پۈتۈنلەي ئۇيغۇر تىلىدا سۆزلىشىدىغان ئائىلىدە چوڭ بولغان بالىلارمۇ 3 - 4 ياشتىن باشلاپ ئۆزى ياشاۋاتقان دۆلەتنىڭ تىلىنى كۆپ ئىشلىتىدىغان بولۇپ كېتىدۇ. ئۇنداق بولۇشنىڭ سەۋەبى بالىلار تېلېۋىزور كۆرگەن ۋە يەسلىدە تۇرغان ۋاقىتلىرىنىڭ ھەممىسىدە دۆلەت تىلى بىلەن ئۇچرىشىدىغانلىقى، ھەمدە بالىنىڭ ئاتا-ئانا بىلەن سۆزلىشىدىغان ۋاقتى تېلېۋىزور كۆرۈش ۋە يەسلىدە تۇرۇش ۋاقتىدىن جىق ئاز بولىدىغانلىقى بولۇپ، ئۇ بىر نورمال ئەھۋال. شۇڭلاشقا ئاتا-ئانىلار بالىلىرىنىڭ تىلىنى يالغۇز ئۇيغۇرچىدىلا چىقىرالمىغانلىقىغا ئۇنچىۋالا ئاھ ئۇرۇپ كەتمىسىمۇ بولىدۇ.


5. بالىلارغا دىنىمىزنى قانچە ياشتىن باشلاپ ئۆگەتسە ئەڭ مۇۋاپىق؟

يېقىندا بىر ۋەتەندىشىمىز ئۆزىنىڭ فېيىسبۇك (Facebook) تېمىغا مۇنداق بىر پارچە ئۇچۇرنى يازدى:

(نەقىل) ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم قېرىنداشلار! ماڭا بىر مەسلىھەت بەرسەڭلار، ياكى مۇشۇ يەرنىڭ ئەڭ چوڭ رەھبەرلىرى بولسىمۇ بولىدۇ. ماۋۇ رەسىمدىكى سافاكۆي قۇرئان كۇرسىغا مەن 2016-يىل 11-ئاينىڭ 21-كۈنى قىزىمنى ئەكىرىپ بەردىم. شۇ ۋاقىتنىڭ ئۆزىدە بىرىنچى ئايلىق ئوقۇش پۇلى ئۈچۈن تۈرك سىنىپىغا 250 لىرانى سىنىپ مەسئۇلىغا، يەنى تۈرك مۇئەللىمىگە بەردۇق. 2016-يىلى 12-ئاينىڭ 1-كۈنى قىزىمنىڭ سىنىپ مەسئۇلى ماڭا يەنە بىر ئايلىق 250 لىرا ئوقۇش پۇلىنى ئالدىن تاپشۇرۇشنى دېدى. مەن قايتىلاپ سورىسام، «بۇ يەسلىنىڭ قائىدىسى»، دەپ تۇرۇۋالدى.

شۇنىڭ بىلەن مەن بىر ئاي 10 كۈنلۈك ئوقۇش پۇلى ئۈچۈن 500 لىرا تاپشۇرغان بولدۇم. قولىمىزغا ھېچقانداق تالون ياكى پۇل ئالغانلىق ھۆججىتى چىقىرىپ بەرمىدى. 2017-يىلى 5-ئايغىچە ئىزچىل ھەر ئايدا 250 لىرا ئوقۇش پۇلى تاپشۇردۇم. قىزىم يەسلىدىكى ئوقۇشى پۈتكەندىن كېيىن مەن قىزىمنىڭ سىنىپ مەسئۇلىنى ئىزدەپ، ئاشۇ ئارتۇق ئالغان پۇلنىڭ گېپىنى قىلسام، ئۇ ناھايىتى سوغۇق پوزىتسىيە بىلەن «مەن خاتىرەمگە قاراپ باقاي»، دەپ، بىر ھەپتىگىچە ھېچقانداق جاۋاب بەرمىدى. بىز شۇ يەسلىنىڭ مۇدىرىنى ئىزدەپ ئەھۋالنى ئىنكاس قىلساق، «بۇ سىلەرنىڭ ھەققىڭلار، چىڭراق تۇرۇپ سوراڭلار»، دېدى. شۇنىڭ بىلەن يەنە سىنىپ مەسئۇلىنى ئىزدەپ، يەنە سورىدۇق. سىنىپ مەسئۇلى بىزگە «سىلەر بالدۇر دېسەڭلار بولمامدۇ؟ مېنىڭ خاتىرەمدە يوق»، دەپ تۇرۇۋالدى، ۋە يەسلى مۇدىرى بىلەن ھېساباتنى تەكشۈرۈپ باقىدىغانلىقىنى دېدى. ئەتىسى بىزگە يەسلى مۇدىرى بىلەن كۆرۈشۈشىمىزنى ئېيتتى. بىز يەنە شۇ يەسلى مۇدىرىنىڭ قېشىغا كىرسەك، بىزگە «ئۇ پۇلنى مەن ئالمىدىم، بىزنىڭ قائىدىمىزدە ئاي ئۆرۈلىدىغانغا بىر كۈن قالغان ۋاقىتتا كىرسىمۇ بىر ئايلىق ئوقۇش پۇلىنى ئالىمىز. سىز بەرگەن پۇلنىڭ ھېچ قانداق خاتىرىسى يوق»، دەپ تۇرۇۋالدى. بۇ مۇدىرنىڭ ئىككى كۈن ئىلگىرى دېگەن گېپى بىلەن كېيىن دېگەن گېپى بىردەك ئەمەستى. خوش ئەمدى مەن قانداق قىلىشىم كېرەك ؟ ياكى بولدى قىلىپ، ئىچىمنى ئاچچىق قىلىپ، بۇ ھەقسىزلىككە چىداپ تۇرايمۇ؟ ھېچ كىم پۇلنى ئۇنداق ئاسان تاپمايدۇ. بولۇپمۇ ماۋۇ ئىستانبۇلدا. قېرىنداشلىرىمىزنىڭ مەسلىھەت بېرىشىنى سورايمەن. (نەقىل تۈگىدى)

ھازىر چەت ئەلدە ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلار ئارىسىدا مەخسۇس كىچىك بالىلارغا قۇرئان ئۆگىتىدىغان كۇرس ياكى مەدرىسە ئاچقانلار، ھەمدە كىچىك بالىلىرىنى ئاشۇنداق كۇرس ياكى مەدرىسىدە ئوقۇتۇۋاتقانلار بار. يۇقىرىدىكى خەتتە بايان قىلىنغىنى ئەنە شۇنداق ئەھۋاللارنىڭ بىر مىسالى. ئاڭلىشىمچە بەزى مەدرىسىلەر كىچىك بالىلارغا ھېچ قانداق پەننىي بىلىملەرنى ئۆگەتمەي، پەقەت قۇرئاننىلا ئۆگىتىدىكەن. ئۇنىڭدىن باشقا، ھازىر دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا 4 - 10 ياشلاردىكى بالىلىرىغا مەكتەپ تىلىدىن باشقا ئۇيغۇر ئانا تىلى ۋە قۇرئاندىكى ئايەتلەرنى تەڭلا ئۆگىتىۋاتقان ئاتا-ئانىلار ئاز ئەمەس. ھازىر يۈز بېرىۋاتقان مۇشۇ خىلدىكى بىر قىسىم ئىشلار مىللەتنىڭ ئېھتىياجى ۋە ئىلمىيلىققا ماس كەلمەيدۇ. شۇنداقلا ئۇ دىنىمىزدىكى تەلەپلەرگىمۇ ماس كەلمەيدۇ. مۇشۇ يەكۈنگە ئاساس كەلتۈرۈش ئۈچۈن، تۆۋەندە مەن ئامېرىكىدا ياشايدىغان، ئامېرىكىدا «باييىناھ ئىنستىتۇتى» دېگەن ئىسلام دىنى ئىنستىتۇتىنى قۇرۇپ، ھازىر ئۇنىڭغا مەكتەپ مۇدىرى بولۇپ ئىشلەۋاتقان، دۇنياغا داڭلىق قۇرئان تىلى (يەنى كلاسسىك ئەرەب تىلى) مۇتەخەسسىسى ۋە قۇرئان مۇتەخەسسىسى نومان ئەلىخان (Nouman Ali Khan) نىڭ بىر نۇتۇقىنىڭ مەزمۇنىنى بايان قىلىپ ئۆتىمەن. نومان ئەپەندى بۇ نۇتۇقنى 2015-يىلى قاتار، كۇۋەيت، دۇبەي ۋە بەھرەين قاتارلىق دۆلەت ۋە رايونلارنى زىيارەت قىلغاندا سۆزلىگەن بولۇپ، ئۇنىڭ تېمىسى «بالامغا قانچە ياشتا قۇرئان ئۆگەتسەم بولىدۇ؟» ئىكەن [5].


1-رەسىم: نومان ئەلىخان 2015-يىلى «بالامغا قانچە ياشتا قۇرئان ئۆگەتسەم بولىدۇ؟» دېگەن تېمىدا نۇتۇق سۆزلەۋاتقان بىر كۆرۈنۈش.

تۆۋەندىكىسى نومان ئەپەندىنىڭ دېگەنلىرى:

مەندىن بىر ئانا مۇنداق سوئالنى سورىدى: «مېنىڭ بالام ھازىر ئىككى يېرىم ياشقا كىردى. مەن ئۇنىڭغا قانچە ياشتىن باشلاپ ئەرەب تىلى، دىن ۋە قۇرئاننى ئۆگەتسەم بولىدۇ؟» مەن بۇ ئۇلۇغ ئانىنىڭ ئاشۇنداق سوئالىدىن ناھايىتى سۆيۈندۈم. ئەمما سىز ئۆزىڭىز 3 ياشقا كىرگەندە ئايىغىڭىزنى تەتۈر كىيىۋالغانلىقىڭىزنى ئېھتىمال ھازىر ئۇنتۇلۇپ قالدىڭىز. بالىلار فىترەت ئىچىدە بولىدۇ. ئۇلار ناھايىتىمۇ گۈزەل كېلىدۇ. شۇڭا ئۇلارنى بالا بولغىلى قويۇڭ. بەزى بالىلار ئۆگىنىشكە ئامراق كېلىدۇ، ھەمدە يېڭى نەرسىلەرنى ناھايىتى تېزلا ئۆگىنىۋالالايدۇ. ئۇنداق بالىلارنىڭ كۆپرەك نەرسە ئۆگىنىشىگە يول قويۇڭ، ھەمدە ئۇنىڭغا شارائىت يارىتىپ بېرىڭ. بەزى بالىلار بولسا ئويناشقا ئامراق كېلىدۇ. ئۇنداقلارنى كۆپرەك ئوينىغىلى قويۇڭ. ئاتا-ئانىلار بالىسىغا بولغان مۇئامىلىسىدە ماسلىشىشچان بولۇشنى ئۆگىنىۋېلىشى كېرەك. ھەممە بالىلارغا ئوخشاش ئۆلچەم قويماسلىقى كېرەك. بىر بالىنى يەنە بىر بالا بىلەن سېلىشتۇرماسلىقى كېرەك. بولۇپمۇ بالىلارغا قۇرئان ئۆگىنىشتە ئۆز-ئارا بەسلەشمەسلىكى كېرەك.

مېنىڭ 6 بالام بار بولۇپ، قۇرئان يادلاشتا ئۇلار بىر-بىرىگە زادىلا ئوخشىمايدۇ. مېنىڭ بىر بالام يېڭى نەرسىنى 5 مىنۇتتىلا يادلىۋالىدۇ. ئۇ بىر نەرسە يادلاشتا كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان دەرىجىدە چاققان. مېنىڭ يەنە بىر بالام ئۈچۈن ئوخشاش بىر نەرسىنى يادلاش ئۈچۈن بىرەر ئاي ۋاقىت كېتىدۇ. مەن ھەرگىزمۇ ئۇنىڭغا «سەنمۇ ئاچاڭغا ئوخشاش تېز يادلىساڭ بولمامدۇ؟» دېمەيمەن.

بالىلارنى قۇرئان يادلاشقا مەجبۇرلايدىكەنمىز، ئۇلار دىنغا ئۆچ بولۇپ قالىدۇ. بالىڭىزغا قۇرئان يادلىتىشنى ئۆزىڭىز ئۈچۈن بىر بېسىم قىلىۋالماڭ. ئاللاھ بالىڭىزنىڭ بىر ھاپىز بولۇشىنى ئىستىمەيدۇ. شۇنداقلا ئاللاھ بالىڭىزنىڭ بىر ئالىم بولۇشىنىمۇ ئىستىمەيدۇ. ئاللاھ پەقەت بالىڭىزنىڭ بىر ياخشى مۇسۇلمان بولۇشىنىلا ئىستەيدۇ. ئاللاھ بالىڭىزدىن دىننى سۆيىدىغان بولۇپ چوڭ بولۇشنى ئىستەيدۇ. شۇڭلاشقا سىز ئاتا-ئانا بولۇش سۈپىتىڭىز بىلەن ئۆزىڭىزنى سەل تۇتۇۋېلىڭ.

يەنە بەزى ئاتا-ئانىلار مېنىڭ قېشىمغا كېلىپ مۇنداق دېدى: «بالىمىز ھازىر 5 - 6 ياشقا كىردى. بىز ئۇنىڭغا قىيامەت كۈنى قانداق بولىدىغانلىقىنىڭ ۋىدېئوسىنى قويۇپ بەردۇق. » سىز نېمىشقا ئۇنداق قىلىسىز؟ بەش ياشلىق بالىغا ئۇنداق نەرسىنى كۆرسەتسىڭىز ئۇنى روھىي جەھەتتىن زەخىملەندۈرۈپ قويىسىز. ئۇنداق نەرسىنى كۆرسەم مەنمۇ قورقۇپ كېتىمەن. بالىلار فىترەت ئىچىدە بولۇپ، ئۇنىڭ مەنىسى ئۇلار ھازىر سادىر قىلغان ھەر قانداق خاتالىقلارغا ئۇلارنىڭ ئۆزلىرى مەسئۇل ئەمەس. شۇڭلاشقا، ئاللاھتىن قورقۇش تۇيغۇسى بولمىغان كىچىك بالىڭىزنىڭ قەلبىگە سىز نېمىشقا ئاللاھتىن قورقۇشنى سېلىپ قويماقچى بولىسىز؟ ئاللاھتىن قورقۇش پەقەت ئۆزىنىڭ ئىش-ھەرىكىتىگە ئۆزى مەسئۇل بولىدىغان چوڭ ئادەملەر ئۈچۈنلا يارىتىلغان. بالىلار كىچىك ۋاقتىدا بىز ئۇلارغا پەقەت ئاللاھنىڭ سۆيگۈسى، ئاللاھنىڭ مېھىر-شەپقىتى، ئاللاھنىڭ كۆڭۈل بۆلۈشى ۋە ئاللاھنىڭ مۇكاپاتىنىلا كۆرسىتىشىمىز كېرەك. قىيامەت كۈنىگە ئوخشاش قورقۇنچلۇق نەرسىلەر بالىلارنى روھىي جەھەتتىن زەخىملەندۈرۈپ قويىدۇ. شۇڭا بالىلارغا ئۇنداق نەرسىلەرنى ھەرگىزمۇ كۆرسەتمەسلىكىمىز كېرەك. ئەگەر باللىرىمىز دىنىمىز بىلەن ئاشۇنداق قورقۇنچلۇق ئىشلار ئارقىلىق تونۇشىدىكەن، ئۇلار دىنىمىزدىن قورقىدىغان بولۇپ قالىدۇ. بالىلار تۇغۇلۇشىدىلا ئاللاھنىڭ مېھىر-شەپقىتى بىلەن كەلگەن. ئاللاھ مۇھەببەتنى بالىلارنىڭ ئىچىگە سېلىپ قويغان. سىزنىڭ ۋەزىپىڭىز ئاشۇ مۇھەببەتنى تېخىمۇ راۋاجلاندۇرۇش. مەسئۇلىيەت كېيىنرەك كېلىدۇ. بالا چوڭ بولغاندا بىز ئۇنىڭغا مەسئۇلىيەتنى ئۆگىتىشنى باشلايمىز. بالىغا قىيامەت كۈنىنىڭ ئىشلىرىنى ۋە باشقا مەسئۇلىيەتلەرنىڭ گېپىنى شۇ چاغدا دەيمىز.

مەيلى قۇرئان ئۆگىتىش بولسۇن، ياكى باشقا نەرسىلەرنى ئۆگىتىش بولسۇن، بۇ ئىشنى چوقۇم بالىنىڭ مۇۋاپىق يېشىدا ئېلىپ بېرىش كېرەك. بىز قىلىدىغان ئىش بالىنىڭ يېشىغا ماس كېلىدىغان بولۇشى، ۋە بىز قىلغان ئىشنى بالا ياخشى كۆرىدىغان بولۇشى كېرەك. ھازىرقى دەۋردە بالىلارنىڭ قانچىلىك نەرسە ئۆگەنگەنلىكى ئاتا-ئانىلارنىڭ مۇۋەپپەقىيىتىنى ئۆلچەيدىغان نەرسە بولالمايدۇ. ئەمەلىيەتتە بالىلارغا كىچىك ۋاقتىدا ئۆگەتكەن بىلىملەرنىڭ ھېچ بىر قىممىتى بولمايدۇ. بالىلار كىچىك ۋاقتىدا ئەڭ قىممىتى بار نەرسە ئۇلارنىڭ ئۆز رەببىسىنى قانچىلىك سۆيىدىغانلىقى، ئۆز پەيغەمبىرىنى قانچىلىك سۆيىدىغانلىقى، قانچىلىك ياخشى خاراكتېرگە ئىگە بولالىغانلىقى، قانچىلىك راستچىل ۋە سەمىمىي ئىكەنلىكى، ئۆز خاتالىقىنى ئېتىراپ قىلىشقا قانچىلىك قادىر ئىكەنلىكى، ۋە سىز بىلەن قانچىلىك ئۈنۈملۈك ئالاقە قىلالايدىغانلىقى قاتارلىقلاردۇر. بالىلار ئۈچۈن بىلىم مۇھىم ئەمەس، بەلكى ياخشى كىشىلىك خاراكتېر مۇھىم. كىچىك بالىلاردىكى بىلىم تېيىز بىلىملەر بولۇپ، ئۇ پەقەت باشقىلارغا كۆرسىتىش ياكى دامخورلۇق قىلىش ئۈچۈنلا ھازىرلانغان نەرسە. ھەر قانداق ۋاقىتتا كىشىلىك خاراكتېر 1-ئورۇندا، بىلىم بولسا 2-ئورۇندا تۇرىدۇ. بالىنىڭ كىچىك ۋاقتى ئۇنىڭدا ئېسىل خاراكتېرلەرنى يېتىلدۈرۈشنىڭ ئەڭ مۇۋاپىق ۋاقتى بولۇپ، بالىدا ياخشى مىجەز-خاراكتېر يېتىلدۈرۈش جەريانىدا ئۇنى ئازراق بىلىمگە ئىگە قىلىپ ماڭساق بولىدۇ.

كىچىك ۋاقتىدىلا پۈتۈن قۇرئاننى يادلاپ بولغان، ئەمما ياخشى خاراكتېرگە ئىگە ئەمەس بالىلار ناھايىتى كۆپ. بۇ ئاشۇ بالىلارنىڭ مەسىلىسى ئەمەس. ئۇلارنىڭ ئاتا-ئانىلىرى پەقەت قۇرئان يادلاشنىلا تەكىتلەپ، ئۇلاردا ياخشى خاراكتېر يېتىلدۈرۈشكە سەل قارىغان. ئۇنداق بالىلار يالغانچىلىق قىلىدۇ، پەسكەشلىك قىلىدۇ، ۋە قۇرئاننى يادلىمىغان دوستلىرىنى مازاق قىلىدۇ. ئۇلار قۇرئاننى يادلىغىنىدىن سىرت باشقا مۇسۇلمانلار قىلىشقا تېگىشلىك ئىشلارنىڭ ھېچ قايسىسىنى قىلمايدۇ. ئۇلارنىڭ قۇرئان يادلىغىنى بىزنىڭ جەمئىيەتلىرىمىز ئۈچۈن بىر لوڭقىدىن باشقا نەرسە ئەمەس. بۇ ئىشتا بىز ئاللاھ تەكىتلىمىگەن نەرسىنى تەكىتلەپ، ئاللاھ تەكىتلىگەن ئىشلارغا سەل قارايمىز. يەنە كېلىپ «بىز ئاللاھنىڭ دىنى ئۈچۈن خىزمەت قىلىۋاتىمىز»، دەيمىز. بىز چوقۇم بىر خىل تەڭپۇڭلۇقنى قولغا كەلتۈرۈشىمىز كېرەك. بىلىمنىڭ ئۆزىگە چۇشلۇق ئورنى بار، كىشىلىك خاراكتېرنىڭمۇ ھەم شۇنداق. بىز چوقۇم بۇ ئىككىسى ئوتتۇرىسىدىكى تەڭپۇڭلۇقنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرۈشىمىز كېرەك.

نومان ئەپەندىنىڭ نۇتۇقى مۇشۇ يەردە ئاخىرلاشتى.

ئىلاۋە: مېنىڭ چۈشىنىشىمچە نومان ئەپەندى يۇقىرىدا «بىلىم» نى تىلغا ئالغاندا ئاساسەن دىنىي بىلىملەرنى كۆزدە تۇتقان. ھازىرقى زامان غەرب ئەللىرىدە بالىلار مەكتەپ يېشىغا توشۇپ بولغۇچە رەڭ، ئۆسۈملۈكلەرنىڭ ئىسىملىرى، ھايۋاناتلارنىڭ ئىسىملىرى، ئادەتتىكى سانلار ۋە ئۇلارنى ھېسابلاش ئۇسۇللىرى، ھەمدە بالىلار كىتابلىرىنى ئوقۇش قاتارلىق بىلىملەرنى تولۇق ئىگىلەپ بولىدىغان بولۇپ، بۇ بىلىملەر ئۇلارنىڭ كېيىنكى ئوقۇش ۋە كىشىلىك تەرەققىيات جەريانىغا ناھايىتى زور پايدىلارنى ئېلىپ كېلىدۇ. شۇڭلاشقا ئاتا-ئانىلار ھەرگىز بالىلىرىنىڭ بۇ جەھەتتە بىلىم ئېلىشىغا سەل قارىماسلىقى كېرەك.


ئىككىنچى-رەسىم: ئىككى پۇت ۋە ئىككى قولىدىن ئايرىلغان، ئەمما قۇرئاننى تولۇق يادلاپ بولغان «تارىق ئىسىملىك مۇسۇلمان.
تور ئادرېسى: https://www.facebook.com/ShaykhAslam/videos/798377643702215/


ئۇچىنچى-رەسىم: تۈركىيەدە ئۆتكۈزۈلگەن پائالىيەتتىن بىر كۆرۈنۈش
تور ئادرېسى: https://www.facebook.com/mskose2/videos/10155249598134854/


تۆتىنچى-رەسىم: تۈركىيەدە ئۆتكۈزۈلگەن پائالىيەتتىن يەنە بىر كۆرۈنۈش
تور ئادرېسى: https://www.facebook.com/100010729366210/videos/493647824336192/


6. بالىلارغا قۇرئان ئۆگىتىش ئانا تىل ئۆگىتىشتىن مۇھىممۇ؟

مەن يېقىندا بىر ئۇيغۇرنىڭ فېيىسبۇكقا يازغان تۆۋەندىكى ئۇچۇرىنى ئۇچرىتىپ قالدىم:

نەقىل: «قۇرئان كۇرسلىرىنىڭ ۋاقتىنى ئىسراپ قىلىشقا ئۇرۇنماي، ئۆزۈڭلار باشقا يەردە تىل كۇرسى ئېچىڭلار! ئاللاھ يولىدىكى مۇقەددەس خىزمەتكە شېكەر يالاتقان بۇزغۇنچىلىقنى قىلىشنى باشلىماي! باشقا قىلىدىغان ئىشلار بولسا قىلىۋېرىڭلار! ئۇيغۇرنىڭ تىلىدىن ئىمانى ئەۋزەل. قىيامەتتە نېمىشقا تىلىڭنى ئۆگەنمىدىڭ دېمەيدۇ ئاللاھ، نېمىشقا دىنىڭنى ئۆگەنمىدىڭ دەپ سورايدۇ.» (نەقىل تۈگىدى)

مېنىڭ «تۈزىتىشكە تېگىشلىك بىر قانچە ئىشلار» دېگەن يازمامدا مۇنداق بىر مەزمۇن بار [6]:

(نەقىل) باشقىلارنى باھالاشقا ئامراق كېلىش. بۇ ئاقىلانە ئىش ئەمەس، بەلكى زەھەرلىك ئىشتۇر. بەزى كىشىلەرنىڭ باشقىلارنى باھالىشى ئاللاھنىڭ باھالىشىنىمۇ بېسىپ چۈشىدۇ. ئۇلار كىشىلەرگە «سەن دوزاختا كۆيىسەن»، ياكى «ماۋۇ ھارام»، دەيدۇ. گەرچە ئۆزلىرىدە ھېچ قانداق سالاھىيەت بولمىسىمۇ، ئۇنى ھارام، بۇنى ھارام، دەيدۇ. مەن سىلەرگە بىر ھېكايە سۆزلەپ بېرەي: بىر كۈنى مەن شەيخ ئابدۇلناسىر بىلەن كەچلىك غىزا يەۋاتقان ئىدىم. بىز بىلەن بىر ئۈستەلدە غىزالىنىۋاتقانلارنىڭ ئىچىدە 20 ياشلار ئەتراپىدىكى يەنە بىر قانچە ياشلارمۇ بار ئىدى. ئۇلارنىڭ بىرسىنىڭ قىسقا ساقىلى بار بولۇپ، ئۇنىڭ يېنىدىكى يىگىتنىڭ بولسا ئۇزۇن ساقىلى بار ئىكەن. شۇنىڭ بىلەن ئۇزۇن ساقاللىق ئۇكىمىز قىسقا ساقاللىققا قاراپ: «دوستۇم، سىزنىڭ يۈزىڭىز ھارام. سىز ساقالنى ئۇزۇنراق قويمىسىڭىز بولمايدۇ»، دەپ، ئۇ يىگىتنى ئوڭايسىزلاندۇردى. ئىسلامدىكى فىقھ ياكى ئىسلام قانۇنلىرى مەسىلىسىگە كەلگەندە، مەن ھەرگىزمۇ ئېغىز ئاچمايمەن. چۈنكى مەن بىر فەقىھ (ئىسلام دىنى ئادۋوكاتى) ئەمەس، ياكى مەن بىر زىيالىيمۇ ئەمەس. ئەمما شەيخ ئابدۇلناسىر بىر فەقىھ بولۇپ، ئۇ دەسلىپىدە يۇقىرىدىكى سۆھبەتنى ئاڭلاپ ئولتۇردى. بىر ئازدىن كېيىن تاماق يېيىشنى داۋاملاشتۇرالماي، ھېلىقى ئۇزۇن ساقاللىق يىگىتتىن سوئال سوراشقا باشلىدى:
--ئۇكام، ئاشۇنداق گەپ قايسى ھەدىس كىتابىدا بار ئىكەن؟
--ئۇ قانچىنچى باب ئىكەن؟
--ئۇنىڭ رەببى كىم ئىكەن؟
--ئۇ ھەدىسنى كىم رىۋايەت قىلىپتىكەن؟
--ئۇنى كىمگە رىۋايەت قىلىپتىكەن؟
--ئۇنى ساھابىلەر قانداق چۈشىنىپتىكەن؟
--ئۇنى 1-ئەۋلاد مۇسۇلمانلىرى قانداق چۈشىنىپتىكەن؟
--ئۇنى ئىمام بۇخارىنىڭ ئۆزى قانداق چۈشىنىپتىكەن؟
--ئوخشىمىغان ئىسلام مەزھەپلىرى ئۇ ھەدىسنى نېمە دەپ ئىزاھلاپتىكەن؟

شۇنىڭ بىلەن ھېلىقى ئۇزۇن ساقاللىق ئۇكىمىز شەيخ ئابدۇلناسىرغا «سىز مېنى ئوڭايسىزلاندۇرۇۋاتىسىز، ئۇنداق قىلمىغان بولسىڭىز»، دېدى. شەيخ ئابدۇلناسىر ئۇنىڭغا: «شۇنداق، مەن سىزنى ئوڭايسىزلاندۇرۇۋاتىمەن، چۈنكى سىز ئۇنى ئوڭايسىزلاندۇرۇۋاتىسىز»، دېدى.

سىزدە ھېچ قانداق سالاھىيەت بولمىسىمۇ، سىز بىر ئىشنى تۇتۇۋېلىپ، ئۇنى ياكى ھالالغا، ياكى بولمىسا ھارامغا چىقىرىسىز. نېمىنىڭ ھالال، نېمىنىڭ ھارام ئىكەنلىكىنى ئاللاھ بەلگىلەيدۇ، سىز بەلگىلىمەيسىز. كىمنىڭ دوزاختا كۆيىدىغانلىقىنى، كىمنىڭ توغرا يولغا باشلانغانلىقىنى، ۋە كىمنىڭ يولدىن ئازغانلىقىنى سىز قارار قىلمايسىز. خۇددى يۇقىرىدىكى ئايەتتە دېيىلگىنىدەك، ئۇنى پەقەت ئاللاھلا بىلىدۇ. كىمنىڭ دوزاخقا كىرىپ، كىمنىڭ جەننەتكە كىرىشىنى پەقەت ئاللاھلا قارار قىلىدۇ. (نەقىل تۈگىدى)

مېنىڭ چۈشىنىشىمچە، ئىسلامدا دىنغا كۆيۈش مىللەتكە كۆيۈشنى چەتكە قاقمايدۇ. مۇسۇلمان بولۇش مىللەتتىن ۋاز كېچىشنى تەلەپ قىلمايدۇ. مۇسۇلمان بولۇش مىللەتتىن ۋاز كېچىشنى شەرت قىلمايدۇ. مەن مۇشۇ مەسىلە ھەققىدە «دىن ۋە مىللەت» دېگەن تېمىدا بىر پارچە ماقالە تەييارلىغان بولۇپ [7]، مەن چەت ئەلدىكى بارلىق ۋەتەنداشلارغا ئاشۇ ماقالىنى بىر قېتىم ئوقۇپ بېقىشنى تەۋسىيە قىلىمەن.

بەزى كىشىلەر «مەن دىنىي ئىبادەتنى ياخشى قىلساملا چوقۇم جەننەتكە كىرىمەن»، دەپ ئويلايدۇ. مېنىڭچە بۇنداق قاراش پۈتۈنلەي خاتا. مېنىڭ چۈشىنىشىمچە قۇرئان ۋە ھەدىسلەرنىڭ ھېچ قايسىسىدا جەننەتكە كىرىشنىڭ يۇقىرىقىدەك بىر ئاددىي شەرتى ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئەمەس. مەن دىنىمىز ھەققىدە ئىزدىنىش ئارقىلىق شۇنى چوڭقۇر ھېس قىلدىمكى، ئاللاھنى ئەڭ رازى قىلدۇرىدىغان نەرسە سىز ئۆلۈپ كەتكۈچە ئاللاھ سىزگە ئاتا قىلغان بارلىق يوشۇرۇن كۈچلەرنى تولۇق ئىشقا سېلىش. ئاللاھ سىزگە بەرگەن بارلىق بىلىم ۋە ئىقتىدارلارنى ئاللاھنىڭ دىنى ئۈچۈن، مىللىتىڭىز ئۈچۈن ۋە ئىنسانىيەت ئۈچۈن تولۇق خىزمەت قىلدۇرۇش. ئەگەر ئاللاھ سىزدىن پەقەت ئۆزىگە ئىبادەت قىلىشنىلا ئىستىگەن بولسا، ئۇ سىزگە پەقەت شۇنىڭغا چۇشلۇق قابىلىيەتنىلا ئاتا قىلغان بولاتتى. ئەمما ئاللاھ ئۇنداق قىلماي، سىزگە ناھايىتى كۆپ يوشۇرۇن قابىلىيەتلەرنى ئاتا قىلدى. مەن توردا مۇنداق بىر پارچە رەسىمنى كۆردۈم: ئىككى كۆزى قارىغۇ بىر مۇسۇلمان بوۋاي ئۆيىدىن مەسچىتكە بارىدىغان توپىلاڭ يولنىڭ قىرغىقىغا بىر دانە ئۇزۇن تانىنى باغلىتىپ، ھەر كۈنى ئاشۇ تانىنى سىلاپ مېڭىپ مەسچىتكە بېرىپ كېلىدىكەن. دېمەك، ئاللاھغا ھەر كۈنى ئىبادەت قىلىشقا ئادەمنىڭ ئىككى كۆزىمۇ لازىم بولمايدىكەن. ئاللاھنىڭ ئىنسانلارغا ئىككى كۆزنى ئاتا قىلىشىدا، ئۇنىڭ چوقۇم باشقا مەقسىتى بار. ئاللاھنىڭ ئوخشىمىغان ئىنسانلارغا بىر-بىرىنىڭكىگە ئوخشىمايدىغان شۇنچە كۆپ ئىقتىدارلارنى ئاتا قىلىشىنىڭ چوقۇم بىر سەۋەبى بار. سىزنىڭ ۋەزىپىڭىز ئاللاھنىڭ ئۆزىڭىزدىن نېمىنى ئىستەيدىغانلىقىنى تولۇق ۋە توغرا چۈشىنىپ، ئاللاھنى رازى قىلىش يولىدا ئۆزىڭىزنىڭ بارلىقىنى ئاتاپ قاتتىق تىرىشىش. ئۆز ئۆمرىڭىز جەريانىدا ئۆزىڭىزدىكى بارلىق يوشۇرۇن كۈچلەرنى تولۇق ئىشقا سېلىش ئۈچۈن پۈتۈن كۈچىڭىز بىلەن تىرىشىش.

چەت ئەلدە ئىسلام دىنىدا باكلاۋۇرلۇق، ماگىستىرلىق ۋە دوكتورلۇق ئۇنۋانى ئالغۇچە ئوقۇغان ئۇيغۇر دىنىي زىيالىيلىرىمىز خېلى بار. مەن سىلەردىن يۇقىرىقىدەك خاتا بايانلارنى كۆرگەندە ئۇلارنى توسۇپ، ئۇلارغا رەددىيە بېرىپ، دىنىمىزدىكى توغرا تەلىمات ۋە توغرا تەلەپلەرنىڭ نېمە ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، شۇ ئارقىلىق چەت ئەلدىكى ۋەتەنداشلارنى توغرا يېتەكلىشىڭلارنى ئۈمىد قىلىمەن. ھازىر دىنىمىز كرىزىس ئىچىدە ئەمەس. مۇسۇلمانلار خىرىس ئىچىدە ئەمەس. ئەمما ھازىر ئۇيغۇر مىللىتى ئۆزىنىڭ مىللىي كىملىكىنى ساقلاپ قالالماسلىق خەۋپى ئىچىدە قالدى. ئۇيغۇرلار مۇسۇلمان بولۇپ ياشىيالىشى ئۈچۈن ئالدى بىلەن ئۆزىنىڭ مىللىتىنى ساقلاپ قېلىشى كېرەك. بۇ نىشاننى ئەمەلگە ئاشۇرۇش بارلىق دىنىي زىيالىيلار، پەننىي زىيالىيلار ۋە چەت ئەلدىكى باشقا بارلىق ئۇيغۇرلارنىڭ ئورتاق تىرىشچانلىق كۆرسىتىشىنى تەلەپ قىلىدۇ.


7. ئاخىرقى سۆز

مەن مەزكۇر ماقالىگە دەسلىپىدە «بالىلارنى توغرا تەربىيىلەش مىللەتنىڭ ئەقلىي كۈچىنى ئۆستۈرۈشنىڭ ئالدىنقى شەرتى» دەپ تېما قويغان. كېيىن ھازىرقىغا ئۆزگەرتىۋەتتىم. سەۋەبى، مەن كېيىنچە ئويلاپ باقسام ھازىر چەت ئەلدىكى توغرا يېتەكلەشكە ئەڭ ئېھتىياجلىق ئاتا-ئانىلار بالىلىرى كىچىك ۋاقتىدىلا ئۇلارغا دىن ئۆگىتىشنى باشلىغان، ياكى بالىلىرىغا دىن ئۆگىتىشنى باشقا ئىشلاردىن مۇھىم كۆرىدىغان ئاتا-ئانىلار ئىكەن. شۇڭلاشقا ئاشۇ ئاتا-ئانىلارنى ھەممىدىن بەك جەلپ قىلىش مەقسىتىدە ھازىرقى تېمىنى ئىشلەتتىم. ھازىر يەنە بىر گۇرۇپپا ئاتا-ئانىلار بار بولۇپ، ئۇلار بالىلىرىنى مەكتەپ ئوقۇشىدا ناھايىتى چىڭ تۇتۇپ، بالىلىرىنى مەكتەپتە ئەلا ئوقۇغۇچى قىلىپ چوڭ قىلىۋاتىدۇ. ئەمما ئۇلاردا بالىلىرىغا «بىز ئۇيغۇر» دېگەننى تەكىتلەپ تۇرۇشى يېتەرلىك بولمايۋاتىدۇ. مەن يۇقىرىدىمۇ تىلغا ئالغىنىمدەك، بالىڭىز كەلگۈسىدە قانچىلىك ئىقتىدارلىق بولۇپ كەتسۇن، ئەگەر ئۇ ئۆزىنى «مەن بىر ئۇيغۇر» دەپ ھېسابلىمىسا، ھەمدە ئۆز ئىمكانىيىتى دائىرىسى ئىچىدە ئۇيغۇرلار ئۈچۈن خالىسانە خىزمەت قىلىشنى خالىمىسا، ئۇ ھالدا بالىڭىز ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ئانچە پايدىسى يوق، ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ئانچە قىممىتى يوق، ۋە ئۇيغۇرلار بىلەن ھېچ قانداق مۇناسىۋىتى يوق بىر كىشىگە ئايلىنىپ قالىدۇ. شۇڭلاشقا مەن چەت ئەلدىكى ئاتا-ئانىلارنىڭ يۇقىرىقىدەك ئىككى خىل ئەھۋالدىن ساقلىنىشىنى ئۈمىد قىلىمەن. مىللەتنىڭ بىزدىن كۈتىدىغان ئۈمىدىمۇ ئەنە شۇ. مىللەتنىڭ چەت ئەلدىكىلەردىن كۈتىدىغىنى ھازىر ۋەتەندىكىلەر قىلالمايدىغان ۋە قىلالمايۋاتقان ئىشلارنى قىلىش. ھەمدە شۇ ئارقىلىق ئۇيغۇرنىڭ تەقدىرىنى ياخشىلاشقا بەلگىلىك تۆھپە قوشۇش. بىز پەقەت يۈكسەك دەرىجىدە ئىتتىپاقلىشىپ، ئۆزىمىزنىڭ ئەقلىي كۈچىنى ئەڭ يۇقىرى دەرىجىدە تەرەققىي قىلدۇرۇپ، ھەر ۋاقىت مىللەتنىڭ غېمىنى يەپ ئىش ئېلىپ بارغاندىلا، ئاندىن مىللەت بىزدىن كۈتكەن ئۈمىدنىڭ ھۆددىسىدىن چىقالايمىز.


پايدىلىنىش مەنبەلىرى:

[1] بىلىمخۇمار: بالىلارنى ئەقىللىق قىلىپ تەربىيىلىگىلى بولامدۇ؟
http://www.meripet.com/2016/20160819_raising_smart_child.htm
<http://www.meripet.com/Kitab/Erkin_Sidiqning_Tor_1-Kitabi.pdf>

[2] بىلىمخۇمار: بالا تەربىيىسى ۋە كىملىك
<http://www.meripet.com/2016/20160923_child_ethnic_identity.htm>

[3] Bilingual Language Learning in Children
<http://ilabs.uw.edu/Bilingual_Language_Learning_in_Children.pdf>

[4] بىلىمخۇمار: باشلانغۇچتا ئانا تىلنى ئالدىدا ئۆگىتىش زۆرۈرلىگىنىڭ ئىلمىي ئاساسلىرى
<http://www.meripet.com/Sohbet1/Erkinc5_QoshTil.htm>
<http://www.meripet.com/Kitab/Erkin_Sidiqning_Tor_7-Kitabi.pdf>

[5] At what Age do I teach My Child Quran? - Nouman Ali Khan
<https://www.youtube.com/watch?v=pFVV3UetQos>

[6] بىلىمخۇمار: تۈزىتىشكە تېگىشلىك بىر قانچە ئىشلار
<http://www.meripet.com/2016/20160219_muslim_problem.htm>
<http://www.meripet.com/Kitab/Erkin_Sidiqning_Tor_6-Kitabi.pdf>

[7] بىلىمخۇمار: دىن ۋە مىللەت
<http://www.meripet.com/2016/20160422_din_millet.htm>
http://www.meripet.com/Kitab/Erkin_Sidiqning_7-Kitabi.pdf

Unregistered
30-08-17, 12:13
دىننى ئاشقۇنلۇقنىڭ ئۇرۇقىنى ئۆزىمىز چېچىپ قويۇپ ئۆزىمىز يېغىشتۇرالمايۋاتامدۇق نېمە ھە؟ شۇڭا دەيمىزكى مىللەتكە مېھرىڭ بىلەن، مۇھەببىتىڭ بىلەن، جېگىرىڭ بىلەن مۇئامىلە قىل،، سېسىق سىياسەتلىرىڭ بىلەن مىللەتنى ھارام قىلما!
بۇ مىللەتنى سېسىق سىياسەتچىلەر ھارام قىلدى..

Unregistered
30-08-17, 12:24
مۇشۇ ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ ئاتا بوۋىلىرى ئىشلەتكەن شۇ ئىسىملارنى ياراتماي بالىلىرىغان ئوغۇز، ئاتىللا، كۈن تۇغدى ئاي تولدى دەپ ئىسىم قويىۋاتقانلارمۇ ئەمەلىيەتتە ئۇيغۇرلارنىڭ ئەسلى تارىخىنى ئەسلى كىملىكىنى يوقۇتۇشتا ئاكتىپ كۈچ قوشقانلار، نەزىر چىراغلارنى يوق قىلىشلىرى، يەنە باشقا ئۆرپ ئادەتلەرنى يوق قىلىپ ئاتالمىش مۇسۇلمانلىققا ۋە ئاتالمىش ئەسلى ئۇيغۇرلۇققا قايتىش ھادىسىسى ئىنتايىن بىمەنە ھەم ئېچىنىشلىق بىر ھادىسە. بۇ ئىشلارنىڭ مۇنداق بولىشىغا كىم ئىگە؟ كىم بۇ ئىشلارغا مەسئۇل بولالايدۇ؟ يۇقۇردا ماقالىدە تىلغا ئېلىنغاندەك ئاغزىغا سوسكا سېلىنسا شۇ سوسكىغا ئىشىنىپ ئاتا بوۋىلارنىڭ مېڭىۋاتقان ئىزىنى يوقىتىشقا قايسىڭنىڭ ھەددى؟ بۇنىڭغا قايسى تەشكىلات ئىگە چىقالايدۇ؟ ئەسلى ئاتا بوۋىلىرىمىزنىڭ ئىزىنى قاچان تاپىمىز ھەم قانداق تاپىمىز؟

Unregistered
30-08-17, 12:35
بۇ يازمىنىڭ ئاستىغا قاقشاش چالۋاقاشلار يېزىلماسلىقى كېرەك ئىدى. ئەمما بۇ مىللەتنى بىر توپ مېڭىسىنىڭ تورمۇزى تۇتمايدىغان، ھېچقانداق ئىلىم پەن ۋە تەرەققىياتتىن ھەم دۇنيانىڭ كەلگۈسىدىن خەۋرى يوق پوق قوساق سىياسەتچىلەر ھارام قىلدى. بۇ ئىشقا غەزەپ نەپرەتنى بىلدۈرمەي بولمايدۇ. قاچانكى ئۇيغۇرلار ھەقتە چىڭ تۇرسا، ئاللاھتىن باشقىسىدىن ياردەم كۈتمەي پەقەت ئاللاھقا تەۋەككۈل قىلىپ ئۆزلىرى قاتتىق تىرىشقاندىلا ئاندىن گۈزەل كەلگۈسىنى كۆرەلەيدۇ، ئۇنداق بولمايدىكەن. بىر توپ كاللىسى تورمۇزلانغان، دوگما كاللىلار مەيلى قايسى مىللەت ياكى دىندا بولىشىدىن قەتئىي نەزەر ئۇنىڭ ئاقىۋىتى يوقۇلۇش. بۇ ھەم شۇنداق بولىشى كېرەك. ئەگەر يەنە كاللا ئىشلەتمەي ئۇيغۇر بولۇپ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش ھەربىر ئۇيغۇرغا ھەم پۈتۈن دۇنياغىمۇ يۈك!

Unregistered
31-08-17, 09:03
Biz "balilarni nechche yashtin bashlap din ugetsek bola?" bilen kiche kunduz talash tartish, bashqilar balilirigha tughulushi bilenle ilim-pen ugutushke bashlighan. Ozini ozi qulgha aylandurush buningdin artuq bolmas.
Din biz HAJIZ insanlargha kem bolsa bolmaydiken. Buning bilen talashtartish, urush jidel, ... qolluqla, jahil-jahletke elipmu kilidiken.

Unregistered
04-09-17, 18:23
Heqiqeten ilmiy, etrapliq yezilghan qimmetlik maqale boptu. Bolsa bu yazmini chetelde yashawatqan her bir Uyghur ata-ana qayta-qayta oqup chiqip menisini yaxshi özleshturse, perzentlirini terbiyleshte örnek qilsa buning perzentlirimizning eqilliq, saghlam ösüp yetilishi we millitimizning sapasini östürüshke köp yardimi bolghan bolatti.

Unregistered
07-09-17, 00:34
theuyghur.org

Unregistered
09-09-17, 09:55
Din digen ailidiki terbiye arqiliq ballargha singidu, öni ügütüpla jennet kandidati yaki
tashlapla kafir bulup kiridighan ish bolmaydu.

Eng aldi bilen ballirimizgha din emes ilim ögütüshimiz shert, ene shu arqiliq ular özlirining
kimliğini we özining dunyadiki orunini biliwalalaydu, shu buyice hayat yolugha qoshuludu.
ve bu jeryanda özligidin öz dinini ögünidu, lekin chüshünüksiz erepchini qarghulache yadqa
elip öz-üzümüzni aldaydighan esir ötüp ketti.