PDA

View Full Version : Dinni Qandaq Chüshinish Kérek?



Kurshat Oghli
28-08-17, 21:52
Dinni Qandaq Chüshinish Kérek?
--Eqliy Tepekkurning Niyet we Sawap Otturisidiki Roli Heqqide--

Kurshat Oghli
2017-8-28

Kirish sözdin burun

Mezkur yazma «Millitimiz chet eldiki Uyghurlardin némilerni kütidu» dégen témigha chüshken dinni étiqadqa alaqidar so’allargha qarta élip bérilghan muhakimidin ibaret bolup, ilim bilen étiqadning munasiwitini toghra hel qilalmaywatqan Uyghur yashlirining paydilinishi üchün yézildi.

Kirish söz

Yéqinda Tésla shirkitining qurghuchisi Elon Musk Amérika qoshma shtatlar bashliqliri uchrishish yighinida söz qilip, teqlidi eqil (yaki sün’iy eqil) ning kelgüside insanlar jem’iyitige élip kélidighan tesewwur qilghusiz balayi’apetliri heqqide yighin ehlini agahlandurup, teqlidi eqil tetqiqatining toghra yölinishte bolushini kapaletke ige qilish üchün, hökümet xaraktéridiki mexsus organ qurushni teshebbus qilghan. Emma buninggha qarta Feisbukning qurghuchisi Mark Zakirbork bolsa, Maskning teqlidi eqilni balayi’apet qilip körsitishini eyiblep, kelgüside teqlidi eqilning insanlarni köp jehetlerde qollap, téximu yaxshi bir insanlar jem’iyiti berpa qilalaydighanliqigha ishinidighanliqini bildürgen.
Elon Musk bilen Mark Zakirborgning munazirisige seweb boluwatqan teqlidi eqil, kompyutérning keship qilinishi we omumlishishigha egiship küchiyiwatqan insanlarning yene bir endishisi bolup, insanlar özi keship qilghan teqlidi eqil qudret tépip bir küni özlirige tehdit élip kélemdu dégen ensireshtin ibaret.
Bu yerdiki teqlidi eqli üstidiki bes-munazire emeliyette mezkur yazmida tehlil qilinidighan tepekkurning roli bilen biwasite munasiwetlik bolghanliqi sewebidin yenimu yéyip chüshenche bérip ötüsh zörür. Shu sewebtin bu munazire qandaq tipqa tewe insanlar otturisida kélip chiqiwatidu, bilishimiz shert.
Aldi bilen bu munazire Ilimning téxnika tereqqiyatigha bösüsh xaraktérlik özgirish élip kélish bilen birge, insanlarning ijtima’iy turmushighimu chungqur özgirishlerni élip kéliwatqanliqi, we shuning bilen birge bu tereqqiyat bilen bille méngiwatqan insanlar topi bilen arqida qéliwatqan insanlar topi arisidiki perqni eks ettürüp turuptu. Yene bir jehettin téxnika tereqqiyati bilen bir qedemde méngiwatqan toplam ichidiki, téxnikini melum cheklime ichide tereqqiy qildurush köz qarshidiki insanlar bilen, chek qoymasliq terepdarliri otturisidiki perqliq köz qarashni eks ettürüp béridu. Biz bu munazirining noqul birla téxnika tereqqiyati üstide bolmaywatqanliqini, emeliyette bashqa sahelerdimu mewjut ikenlikini bilimiz. Misalgha élip éytsaq, Bi’ologiye ilmi, bolupmu gén, hüjeyre ilmidiki tetqiqatmu buning biri bolup, Amérika hökmiti hetta mexsus qanun turghuzup Gén tetqiqatigha bir qisim cheklimilerni qoyghan. Bu ikki jüp toplam otturisidiki perqliq köz qarashlar emeliyette insanlarning tepekkur tereqqiyatidiki perqtin kélip chiqqan. Mezkur yazmida biz tepekkurni merkezlik analiz qilish arqiliq uning dinni chüshinishtiki rolini tekitlep ötimiz.


Birinchi Bölüm: Tepekkur we uning tarixi kechürmishi

Amérikida insanlar özi- yürer aptomobillarni yasighach, teqlidi eqilning bixeter yaki emesliki heqqide munazirileshse, Se’udi Erebistanda ayallar aptomobil heydise bolush-bolmasliq heqqide muptilar bash qaturushup olturuptu. Pakistanda erkin muhebbetleshken qizini “aylining shan-sheripi” üchün öltürgen dadni saqchilar izdep yürse, Misirda musulman saqchilar Islam eqidisi boyiche kapir hésablan’ghan xitay dölitige özlirige oxshash musulman bolghan Uyghur oqughuchilarni tutup ötküzüp bermekte. Yiraq Aghriqining eng ichkiridiki jaylarda En’gliyelik doktor yerlik iptida’iy qebililerning xam gösh yéyishlirini filimgha élip oltursa, Jenubi Amérikining ormanliqidiki iptida’iy qebililer qorqunch ichide asmandiki tik uchar ayropilan’gha oqya atmaqta. Bularning hemmisi Eysa peyghember tughulup yigirme bir yüz yil ötken bügünki kündiki yer sharda yüz bermekte. Yer sharidiki pütün insanlarni bir toplam dep qarsaq, bu bir toplam ichidiki maddiy ve meniwi tereqqiyattiki tekshisizlik ularning otturisidiki barliq urush-jédel we talash-tartishlargha seweb bolmaqta. Maddiy ve meniwi jehettiki bu tekshisizlik bolsa insanlarning tepekkur tereqqiyatining tekshi bolmasliqidin kélip chiqmaqta.
Tepekkur we uning’gha ulashqan uqumlar pelsepe katégoriyesige tewe bolup, bularni konkrét chüshendürüsh mezkur yazmining meqsiti emes. Shu sewebtin bu yazmigha layiq halda bu uqumlarni ammibab tilda chüshendürüp ötimiz.
Tepekkurni dogma tepekkur we eqli tepekkur dep ikkige ayrishqa bolidu. Dogma tepekkur nispiylikni oylashmighan halda yekünni mutleq ikkige ayrishni körsitidu. Mesilen mutleq toghra yaki mutleq xata; we yaki bolidu yaki bolmaydu. Eqli tepekkur bolsa nispiylikni chöridep oylinish, analiz qilishni körsitidu. Eqli tepekkur bilishning jeryani bolup, Ilim bolsa bu bilishning yeküni bolidu. Bu xuddi eger muskullarni tereqqiy qildurush üchün toxtimay heriket qilish kérek bolghandek, mingimu bilip yekün chiqirish üchün toxtimay tepekkur qilishi kérek. Yene biz melum bir shey’ige qiziqip uning kélip kétishini bilish üchün, shu shey’ige alaqidar uchurlarni toplap ularning munasiwetliri üstide oylinip, pikir yürgüzüp, analiz qilish arqiliq mezkur shey’ining heriket qanuniyitini tépip chiqishqa tirishimiz. Biz herqandaq shey’ini mahiyitidin bilish üchün élip barghan logikiliq analizlirimiz eqliy tepekkur qilish hésablinidu.
Eqli tepekkur qilish ijad qilishni körsitidu, we toghra bilishke yétekleydu. Bilish birla basquchta hel bolmaydu, u tepekkurning chongqurlishishigha egiship jughlinip mangidu. Bilip némige érishimiz, yene insan bilsun bilmisun haman ölüp kétidu, undaqta bilgenning néme ehmiyiti bar dégen so’al chüshidu. Bilishning eng yuqiri pellisi özini bilish bolup, insan özini bilgende andin yaratquchisini heqiqiy tonuydu. Biz buni din bilen birleshtürüp analiz qilimiz.

Birinchi qisim: Islamdin ilgiriki Eqli tepekkurning tarixi

Eqli tepekkur Islam jem’iyitige Yunan pelsepisi bilen bille kirgen. Bundaq dégende, ejeba Islamdin burun Ereb dunyasidiki insanlar eqli bilen tepekkur qilishni bilmemdiken dégen ghezeplik so’al tughulidu. Biz buning’gha jawab bérishtin burun Yunandin kirgen shu eqli tepekkurning barliqqa kélishini Pelsepining kélip chiqish tarixi bilen qoshup qisturup otmiz.
Pelsepe uqumi we uning eng deslepki mezmuni Girétsiyede barliqqa kelgen. (Gherb) pelsepe tarixi Soqrattin bashlinidu. Pelsepining Soqrattin bashlinishining sewebi bolsa, del Soqrat uningdin burunqi dogma tepekkurgha xatime bérip pelsepige hörlük Bergen. Soqratning telimi bilen uning shagirti Eplaton tunji ilim tehlil qilidighan akadémiyeni qurghan ve uning qolida pelsepe tarixida“birinchi ustaz” dep nam alghan Arstotil terbiye alghan. Arstotil bolsa tunji bolup ilimni pelsepidin ayrip katégoriyeleshtürüp, kéyinki zamanda yükselgen ilim-penning konkrétlishishigha asas salghan.
Soqrat “yashlarni azdurush” jinayiti bilen öltürülgen. Uning ölümi heqqidiki hékayeni bu yerge qisturup ötsek, Soqrat dogma hökümlerge qarta so’al sorap yashlargha ezeldin bolidu we bolmaydu dégen ikkila mutleq hökümning shara’itqa asasen öz ara orun almashturidighanliqini, yene herqandaq mutleq hökümning özgirip nispiy hökümge aylinip qalidighanliqini chüshendürgen. Hemme shey’ige nisbeten ezeldin tartip tügitilip kéliniwatqan bolidu yaki bolmaydu dégen nopuzluq hökümlerge zadi bolamdu bolmamdu dep shu höküm üstide tepekkur qilishni bashlighan yashlarning gumaniy so’alliri, shu hökümlerge öginip qalghan we ezeldin bu jehette oylinip baqmighan ata-anilargha qattiq wehime élip kelgen. Ular shu waqittiki hökümrangha, Soqratning bimene so’allarni sorap balilirini qaymuqturghanliqi heqqide erz sun’ghan [1].
Soqratning yashlardin sorighan bir so’alni bu yerde misal qilip körüp baqayli. Bir küni soqrat bir yashtin soraptu: “ senche oghriliq qilish toghrimu yaki xatamu?” dep. U yash oylanmayla jawab bériptu: “elwette xata”. Soqrat yene soraptu: “undaqta men sanga bir misal keltürey. Mesilen méning ikki qoshnam ziddiyetliship qaldi deyli, achchiqi yamanraq qoshnam shu achchiqigha paylimay yene bir qoshnamni öltürüwétish üchün öyide pichaq bilep teyyarlaptu. Men u diqqet qilmighanda uning bilep qoyghan pichqini oghrilap chiqip yoshurup qoydum. Shuning bilen achchiqi yaman qoshnam pichiqini tapalmay yene bir qoshnamni demalliqqa öltürelmidi. Kéyin achchiqi yan’ghanda bolsa ikkisi qayta epliship qaldi. Emdi sen dégine méning pichaq oghrilishim toghrimu yaki xatamu?”. U yash yenila oylanmayla: “elwette sen bir janni qutulduruwalghan tursang toghra ish bolmamti” dep jawab bériptu. Soqrat yene birinchi so’algha qaytip kéliptu: “ sen oghriliq qilish elwette xata dégen iding, emdi néme üchün men oghriliq qilsam toghra deysen?” dep soraptu, u yash andin özining bergen tunji jawabini qayta ésige éliptu.
Soqrat dogma höküm chiqirishqa qarshi chiqip, hökümning konkrét shara’it we amillargha qarita bolushini terghib qilghan. U shu sewebtin öltürülgen bolsimu, uning pikir qilish usulini qobul qilghan kéyinki insanlar eqliy tepekkurda yükselgen. Soqrat insan tepekkurgha ilip kirgen bu kichikkine uchqun dunyagha yamrap insanlar özliri üstidiki oylinishlirini obyéktip dunyaning qanuniyitini bayqash arqiliq élip baridighan bolghan.
Soqratning “yashlarni azdurghan” jinayiti bilen ölümge höküm qilinishi emeliyette insaniyetning eqli tepekkurgha cheklime qoyush qoymasliq heqqidiki tunji munazirisidiki, mute’essip küchlerning ghelibisi hésablinidu. Ene shundin béri hazirghiche insaniyet bu talash-tartishtin qutulghini yoq. Buning sewebi yenila bizdiki tepekkurning (bilishning) perqliq bolushi bilen biwasite munasiwetlik.
Soqrattin kéyin Yunan pelsepisi zor derijide yükselgen. Emma Xristi’an dinining meydangha kélishi we tarqilishi bilen teng, eqli tepekkur astida meydangha kelgen pelsepe Xristi’an diniy jem’iyetlirining teqib qilishi bilen yawropada köydürülüp küli kökke sorulghan. Eqli tepekkur teqib qilin’ghandin kéyin yawropa atalmish “ming yilliq qarang’ghuluq” dewride diniy urush, acharchiliq, we waba ichide ötken. Yawropada téni ölgen eqli tepekkur kéyin Islam dinining bash kötürüshi bilen Islam dunyasida ilim ehlining etiwarlishigha ériship, keynige chékinip ketken Xristi’an jem’iyitining eksiche ilim-pen we meripet Islam dunyasida güllinip ronaq tapqan.

Ikkinchi qisim: Islam dunyasida tepekkurdiki tereqqiyatlar ve qatmalliqlar

Musulmanlar özlirining ata-bowilirining Islamning altun dewridiki utuqlirini tilgha élishqanlirida közliridin nur chaqnap kétishidu. Heqiqeten, Ereb yérim arili urush tügep Islam tughi astida birlikke kelgendin kéyin, ilim-penmu tereqqiy qilip eyni chaghdiki tebi’iy pen, tébbiy ilim ve pelsepe qatarliq penler yüksek derijide tereqqiy qilghan. Emma köp ötmey bashlan’ghan siyasiy hoquq talishish küreshliri netijiside, hökümran qatlam eqli tepekkurgha qarta teqibni kücheytip, axirda bir qisim sopizmni terghib qilghuchilarning “men heq” dep jakarlashlirini shérik dep höküm qilip [2], eqli tepekkurgha a’it pa’aliyetlerni qedemmu-qedem chekligen. Shu qatarda pelsepe Islam dunyasida eng chong teqibge uchurghan.
Emdi Islam pelsepisi eqli tepekkur jehette qandaq utuqlarni qolgha keltürüp bolghan idi dégende, “Islam dunyasidiki axirqi peylasop” dep nam alghan Ibn Tofaylining <Yessan Ghezni heqqide qise> dégen esirni tilgha élip ötüsh arqiliq jawab bérimiz.
Ibn Tofaylining bu esiri Yessan Ghezni isimlik bir kishining özi üstidiki oylinishliri arqiliq, insan üchün bilishning eng yuqiri pellisi özini bilish we shu arqiliq heqni (yaratquchisini) bilish ikenlikini yorutup béridu. Kitabta, Bash qehriman Yessan Ghezni ésini bilgendin bashlap özining yégane halda bir aralda bir öchke teripidin béqiliwatqanliqini hés qilidu. U ösüp- yétiliwatqan mezgilde bir küni bu öchke ölüp qalidu. Öchkini oyghitalmighan (qayta hayatqa érishtürelmigen) din kéyin Yessan Ghezni hayatliq üstide oylinip uning jawabini tépishni nishan qilip, chiqiwatqan shamal, dolqunlawatqan déngiz, parlawatqan asmandiki yultuz qatarliq öz etrapidiki barliq shey’ilerning heriket qanuniyetlirini bilish üchün toxtimay tepekkur qilidu. We axirda bu shey’ilerning heriket qanuniyitini bilgende bolsa, bu shey’iler bilen bir pütün gewdige ige bu obyéktip dunya bilen özi, bir tengdashsiz qudretke ige küch teripidin yaritilghan dégen yekün’ge kélidu. Yessan Gheznining yaratquchisini tonush jeryanida, yénida diniy telim béridighan ölima, yaki ilimdin xewer béridighan astronom yaki téwip bolmighan. U yekke-yégane halda hayatliqqa toxtimay so’al qoyush, obyéktip shey’ilerning heriket qanuniyitini igilesh arqiliq axirda shu yekünni chiqarghan.
Bu yerde qisturup ötüshke tégishlik bir muhim weqelik bolsa, Ibn Tufaylidin kéyin Islam dunyasida eqli tepekkurgha tayinip pelsepini yene bir baldaq örletken ilim igisi chiqmighan, eqli tepekkurgha bolghan teqib hemme sahelerge kéngiyip, hökümran siniplarning höküm chiqirishigha “qulayliq” dogmichiliq hökümranliq orun’gha ötken. Shexsning özi we yaratquchisi heqqide tepekkur qilishni hökümran siniplar monopol qilip mollam, ölima, mupti, qazi dégendek üchinchi shexske hawale qilip bergen. Shu waqitning özide Xristi’an dunyasi parche-parche halette bolghanliqi, we xelipilik jenggiwarliqi üstün bolghan Türklerning qolgha ötkenlik sewebidin. Islam dunyasi waqitliq tinchliq ichide ötken. Emma ming yilliq qarangghu dewrdin kéyin del Islam dunyasida teqibge uchurghan pelsepe yawropada qayta etiwarlinishqa ériship, yawropa “edebiyat-sen’et güllinish” ni royapqa chiqarghan. Eqliy Tepekkurni Islam dunyasidin térip alghandin kéyin, yawropada ilim-pen rawajlan’ghan. Yéngi ilim bilen qorallan’ghan yawropaning bash kötürüshige, we ularning kéngeymichilikige qarshi turushqa tepekkur qilmay toxtap qalghan Islam dunyasining eqlimu hem küchimu yetmigen. Emma Islam dunyasi Xristi’an dunyasining qayta bash kötürüshige tepekkurning qanchilik muhim rol oynighanliqini, we özlirining yüksilishtiki enggüshtirini tashliwetkenlikini ta hazirghiche hés qilmayla qalmastin, eksiche dunyani, dinni, yaratquchisini ilim bilen emes epsane arqiliq chüshinip we qise sözlesh arqiliq chüshendürüp kelmekte.

Üchinchi qisim: Eqli Tepekkur bilen dogma tepekkurning perqi

Qur’anni oqup tamamen chüshen’gen insanning bashqa kitablargha éhtiyaji yoq. Emma, Bir insan Qur’anni oqup chüshinish üchün dunyadiki barliq kitablarni aldi bilen bir qétim oqup chiqishi kérek (xatiremdin).
Islami chüshenchilerdiki bir qatmalliq shuki, musulmanlar her shey’ige Qur’andin jawab tépishqa tirishidu, lékin ilim bilen dini so’allargha jawab izdeshni xalimaydu yaki qorqidu. Shu sewebtin duch kéliwatqan barliq so’allargha uning din bilen alaqisi bolush bolmasliqidin qet’iy nezer noqul Islamiy- exlaq nuqtisidin jawab izdishidu. Qur’an ve din’gha alaqidar so’allargha ilim bilen jawab bergili bolamdu dégende biz késip éytalaymizki, Tamamen bolidu. Chünki bu ilimni biz yaratmighan. Uning hemmisi yaratquchidin kelgen. Ilim néme? Ilim insan teripidin katigoryeleshtürülgen yaratquchining qanuniyetliri.
Mezkur yazmining béshida tilgha élip ötken teqlidi eqil heqqidiki talash-tartishqa seweb bolghan amilgha kelsek, buni insanlarning özliri bilmigenni bashqilarning bilishidin qorqush psixikisining ipadilinish dep qaraymiz. Bolupmu diniy jem’iyette imtiyazliq kishilerde buni köp uchurtimiz. Ular hadisilerge eqli tepekkur arqiliq jawab izdeshni xalimay, burundin bar bolghan, hadisilerni étirap qilish yaki inkar qilishtek ikki qutupqila bölidighan dogma tepekkuri arqiliq pa’aliyet élip barmaqta. Shu sewebtin mesilen Marsqa adem chiqirish pilani dégendek her bir téxnikidiki yéngiliqlargha qarta Se’udi Erebistanda tebi’iy pen alimliri emes Se’udi muptiliri bekrek bash qaturup uning toghra yaki xataliqigha petiwa chiqirip olturmaqta. Undaqta eqli tepekkurning chüshendürüshtiki alahidiliki nede?
Soqrat mutleq hökümning nispiylikini tekitlesh arqiliq insaniyetni dogma tepekkur qilishtin eqli tepekkur qilishqa yétekligen. Buni insanning eqli tepekkurini kompyutérning ishlesh méxanizmi bilen sélishturup konkrét analiz qilip baqayli. Bu yerde eqliy tepekkur bilen teqlidi eqlini sélishtursaq, ikkila eqilning ishlesh méxanizmi oxshash, yene ikkilisi alghan uchurlarni analiz qilip yekün’ge érishish. Hazirqi teqlidi eqilning partlash xaraktérlik tereqqiy qilishigha seweb bolghan amil (matériyal fizikisidiki tereqqiyatni hésab qilmighanda), del ikki ming besh yüz yil ilgiri Soqrat insan tepekkurigha élip kirgen kichikkine özgirish bilen heyran qalarliq derijide oxshash. Bu ikkila eqilge “eger (kompyutérda or yaki if)” dégen logikiliq tepekkur usuli kirgüzülgen. Soqrat bolidu yaki bolmaydu dégen mutleq dogma hökümge, “eger” dégen aldinqi shertni qoshqanliqidinla, mutleq hökümler shara’itqa qarap nispiy hökümge özgergen. Kompyutér “yaki (or)” dégen yekün chiqirish usuli qoshulghanliq sewebidin, aldinqi shert özgergen ehwalda kompyutérgha oxshash uchurdin oxshimaydighan yekün chiqirish iqtidari qoshulghan. Kompyutérning tereqqiyati shu tereqqiyat bilen teng mangalmighan insanlar üchün heqiqeten qorqunchluq körünidu. Bir misal körsitip ötsek, Gugil shirkitining ana shirkiti bolghan Alfabet shirkiti igidarchiliqidiki shahmat oynash programmisi Alfago nechche yil tereqqiy qilish arqiliq xelq’arada barliq qorshaw shahmat chémpiyonlirini yéngip tengdashsiz “eqli” ni namayan qilghan. Éytilishiche qorshaw shahmatning méngish yolliri eng murekkep bolup, eger biz xelq’ara shahmatning (64 katekchidiki) bir meydan musabiqide barliq özgirish (méngish) ammilirini noqul san-sipir bilen ipadilisek bu san-sipirlar 10ning 47 massigha barawer kélidiken. Qorshaw shahmatta (361 katekche) bolsa bu san-sipirlar 10ning 170 massisigha toghra kélidiken.
Kichikkine bir shahmat taxtisida shunchilik köp uchur bar iken. Emdi dunyadiki barliq shey’ilerge jawab bar dep qaralghan Qur’andiki san-sipir qanchiliktu? Bu san-sipirlarni chüshinish we hezim qilish üchün eger bir insanda yuqiri derijide tereqqiy qilghan eqliy tepekkur bolmisa uni chüshenmeslik yaki xata chüshinish mumkin’ghu!
Biz “Allaning iradisiz qil tewrimeydu” Dégen sözni da’im anglaymiz. Bir qisim kishiler buni yaratquchining iradisi bilen shexsning erkin tallishi otturisidiki munasiwet bilen baghlashturup özini qiynaydu. Yene, bizning her bir herikitimizning seweb netijiliri Alla teripidin békitiwétilgen bolsa, bizning tallash iradimizni qandaq chüshinish kérek? Yeni, shexsning tallishi bilen yaratquchining iradisi otturisidiki munasiwetni qandaq chüshinish kérek?
Emeliyette bu ikki so’alni biz nezeriye fizika ilmi bilen chüshinishke tiriship baqsaq bolidu. Birinchi so’algha kelsek. Bir tal qilni men qolum bilen ittirip qoysammu tewreydighu dégüchiler bar. Emma shu bir tal qilni tewritish üchün siz aldi bilen “eger” dégen aldinqi sheritini hazirlishingiz kérek. Chünki bir tal qilning heriket qilishi üchün melum boshluq (makan) ve bir nuqtidin ikkinchi nuqtigha yötkilishi üchün melum waqit (zaman) kérek. Insanning makan ve zaman yaritishqa qudriti yetmeydu. Insan bolmish biz teyyar bar obyéktip mewjutluqtin we uning heriket qanuniyitidin paydilinip netije yaritalaymiz. Shu bir tal qil tewreshke tégishlik obyéktip qanuniyet peqet yaratquchining iradisidin bolghan. Shu sewebtin allaning iradisiz qil tewrimeydu dése u fizikiliq qanuniyet nuqtisidin heqiqeten toghra höküm hésablinidu.
Ikkinchi so’alni yekünlisek, eger biz melum ishni qilmay turup uning netijisi alla teripidin békitilip bolun’ghan bolsa, shexsning tallishining néme ehmiyiti dégenlik bolidu. Bu bir bash qatidighan so’al bolup noqul diniy-exlaq nuqtisidin qayil qilarliq jawabqa érishkili bolmaydu. Emma biz buni nezeriye fizikisigha bolupmu Éynishtéynning nispiylik nezeriyesige muraji’et qilip melum jawabqa ege bolalaymiz.
Insan yashighan makanda waqit perqi bar. Mesilen Qol téléfoningizgha signal yetküzüp béridighan asmandiki sün’iy hemradiki sa’et bilen yer yüzdiki sa’et her da’im 7 sékunt perq bilen teng mewjut bolup turidu. Bu tebi’iy qanuniyet bolup uni insanlar belgiligen emes. Bu misal arqiliq waqitning mutleq bolmaydighanliqini chüshen’gen chéghimizda, biz insanning waqti bilen bu so’algha di’agnoz qoysaq bolmaydighanliqini bilimiz. Insan melum ishni bashlap netijisi chiqquche jeryan (waqit) kétidu. Emma yaratquchi üchün (u mutleq mewjutluq bolghanliqidin) waqit mewjut emes dep oyliyalaymiz. Insan üchün bir nuqtidin yene bir nuqtigha heriket qilip ularni tutashturghan jeryan bir siziq bolsa, belkim u yaratquchi üchün birla nuqta bolushi mumkin. Bu bir nuqtigha sewebmu netijimu yighilghan halet bolush mumkinchiliki bar. Buninggha qarta chüshenche hasil qilghanda, biz Qur’anning beqere sürisidiki “gheyip” uqumigha qarta melum chüshenchige ige bolalaymiz. Beqere süriside “(teqwadarlar) gheyipke ishinidu” déyilgen. Bu yerdiki “gheyip” atalghusi bizge ayan bolmighan shey’i, hadisilerni bildüridu. Biz bu yerde gheyipni biz bilish imkaniyitidiki gheyip bilen bilish iqtidarimizdin halqighan gheyip dep ikkige ayriyalaymiz. Yaratquchi teripidin apiride qilin’ghan obyéktip dunyadiki, qanuniyiti bar bolghan “gheyip” bizning eqli tepekkurimiz boyiche biz bilishke qadir bolup téxi biz bilmigenlirini bilish peqet waqit mesilisi xalas. Yene bir xil “gheyip” bolsa bizning tepekkurimizdin halqighan (heriket) qanuniyiti bolmighan shey’i ve hadisiler, ular biz bilishke qadir bolmaydighan “gheyip” bolup, biz bu xil gheyip üstide pikir yürgüzüshke, eqliy tepekkur qilishqa ajizmiz. Buning tipik misali yaratquchi özi bolup, biz Qur’andiki chüshenchiliridin yaratquchining mutleq, hemmige qadir, yégane, méhriban bir mewjutluq ikenlikini bilimiz. Emma yaratquchining uningdin artuq xususiyetliri heqqide bilish bolsa, belkim we peqet insan ölgendin kéyinki ishlar bolup, tirik insan üchün u zat menggü “gheyip” bolidu.
“Gheyip” chüshinish murekkep bolghan uqum bolup, bu uqumni téximu chungqur analiz qilishqa toghra kélidu. Addiy chüshenche bilen bolghanda “gheyip” yoq yaki közge körünmigen dégenlik bolup, eger yoq bolsa yoq nersige qandaq ishinish kérek dégen gang’girash kélip chiqidu. Buni hel qilish üchün aldi bilen gherb pelsepiside “bar” bir mewjutluq “yoq” mu bir mewjutluq dégen hökümni tilgha élip “yoq” ning mewjut ikenlikini aydinglashturuwalalisaq, qanuniyet bilen bir pütün gewde süpitide bizni öz qoynigha élip turghan bu obyéktip dunyaning ichi-sirtida qanuniyiti bizge melum bolmighan, biz hazirche (waqitliq) bilish imkaniyitidin yiraq hadisilerning mewjut ikenlikini bileleymiz.
Biz Qur’andin konkrét misal élip köreyli. “Alla yer yüzdiki hemme nersini siler üchün yaratti, andin asmanni yaritishqa yüzlinip, uni qusursiz yette asman qilip tamamlidi. Alla her nersini bilgüchidur [3]. Alla heqiqeten asmanlardiki we zémindiki gheyipni bilgüchidur. Alla heqiqeten dillardiki sirlarni bilgüchidur [4]”. Bu yerde “siler üchün yaratti” dégen söz, allaning insanlargha Bergen imtiyazi bolup, uni noqul maddiy jehettin ishlitish, paydilinish we serp qilishqa bérilgen ijazet déyish tar menidiki chüshinish bolup qalidu. Buning’gha az dégende uning yene bir yeshmisi, eger biz xalisaq uni bilishke heqliq ikenlikimiz, bu shey’i we hadisiler üstide pikir yürgüzüshke, tepekkur qilip jawabini izdeshke heqliq ikenlikimizni bildüridu. Bu ayette bilen keynidiki ayettiki “asmanlar” dégenni birleshtürsek, yette qat asman bar ikenlikini bilimiz. Nezeriye fizikichiliri “chong partlash” nezeriyesini otturigha qoyup biz yashawatqan bu ka’inatning kélish menbesi ve heriket modélini otturigha qoydi. Hazirqi fizika alimliri bilen astronomlar bu jehette köp izdinishlerni qolgha keltürdi. Emma insanlar üchün bu chong partlash teyyar makan ichide yüz bergenmu, yaki chong partlashtin makan hasil qilin’ghanmu bu téxi éniq emes [5]. Shu sewebtin biz hazirqi bilish sewiyemizde zaman we makanning kélish menbesi we Qur’anda tilgha élin’ghan yette qat asman téxi “gheyip” hésablinidu. Emma bular insan üchün mutleq gheyip bolmastin “biz üchün yaritilghaniken” insanlarning izdinishi bilen waqti-sa’iti kelgende ashkara bolidighan “gheyip” dep ishinimiz.
Eqli tepekkur arqiliq gheyipni bilish bizning ijtima’iy turmushimizdimu nahayiti muhim rol oynaydu. Mesilen eger eqli iqtidari ajiz insanlar jinayet sadir qilsa ulargha jinayet artilmaydu. Chünki ular bilish iqtidarining sirtida qaldurulghan. Yash ösmürlerning jinayet ötküzüshige qarta bérilidighan jaza terbiye bolidu, chünki ular téxi bilish yéshigha yetmigen. Eger siz yash-qoramingizgha yetken we eqli-iqtidaringiz normal turupmu jinayet sadir qilsingiz, her qanche uning jinayet ikenlikini bilmeptimen désingizmu jawabkarliq sizge artilidu. Chünki sizning eqli-hoshingiz jayida, öginishke, bilishke waqit we purset yéterlik bérilgen. Misirda chet-ellik ayal sayahetchilerge hujum qilish, küp-kündüzde ulargha basqunchiliq qilish ehwalliri da’im yüz bérip turidu. Ularning jinayiti sürüshtürülgende ochuq yürgen ayallar buzuq bolup ularni xalighanche bir terep qilish musulman erlerning hoquqi ikenmish. Elwette Bu noqul musulman döletliridila yüz béridighan ehwal emes. Buninggha oxshash ehwallarning Hindistandimu köp yüz béridighanliqini xewerlerde anglaymiz. Peqet hékaye shekli oxshash emes bolup, tebiqe en’enisi küchlük Hindistanda yuqiri tebiqidiki erlerning töwen tebiqidin kélip chiqqan qiz-ayallarni ayaq-asti qilishi köp yüz béridiken.
Bularni bilip turup öz nepsi üchün jinayet ötküzgenler dep qarisaq, yene bezi bir ehwallar buning sirtida bolidu. Mesilen siz sigart alghili sirtqa chiqip kichik balini kötürüshtin érinip mashina ichige qoyup qoyup, bir-nechche minut ichide chiqishni könglingizge püküp markitke kirip kettingiz. Sirt qattiq issiq, siz dérizini azraq échip qoyushnimu untup qaldingiz. Markitta kona tonushingiz uchrap qaldi. Paranglar qizip siz hemmini untudingiz. Nechche sa’ettin kéyin mashiningizgha qaytip barghiningizda balingiz tunjuqup qutquzushqa ülgürmidi. Dad-peryad kötürüp alla-xepker dep chachliringizni yulup, bundaq bolushini bilmeptimen déyish bilen özingizni aqliyalmaysiz. Chünki sizde normal eqil-idrak bar, kimning nede ölüshi “gheyip” bolsimu balingizning xeter ichide qalidighanliqini siz markitke kirishtin burun, mashinidin chüshkende hés qilghan shu issiq hawani, tonushlargha uchrap qalsingiz gépingizni tügitelmeydighan aditingiz bilen birleshtürüp tehlil qilsingiz aldin mölcherlesh iqtidarigha égisiz. Shu sewebtin shu gheyipni baldur pemliyelmeslikke siz jawabkar bolisiz. Bundaq misallar ré’alliqta köp yüz béridighan bolup, eger bizning eqli tepekkurimiz her da’im oyghaq tursa nurghun paji’elik “gheyip” lerni yüz bérishtin burun mölcherlesh we aldini élish imkaniyitige igimiz.


Ikkinchi bölüm. Eqli tepekkur, Niyet we Sawab

Biz yuqirida ikki so’algha chüshenche bergendin kéyin mezkur yazmidiki meqsitimizge qaytip kélimiz. Biz bu yazmida Eqli tepekkurning niyet we sawab otturisidiki rolini tehlil qilmaqchi. Biz yuqiridiki ikki so’alning jawabidin shexsning erkin tallishini öz qoligha bérip niyet bilen sawabning munasiwitige ötimiz.
Dinda sawabning konkrét qimmiti belgilenmigen, peqet ibadet, teqwadarliq, yaxshi emellerge sawabni qanche ülüsh yaki hessilep bérilidighanliqi tilgha élin’ghan. Mesilen Qur’anda “Alla iman éytqan we yaxshi emellerni qilghanlargha meghpiret we katta sawap wede qildi [6]” déyilgen. Eger bu yerdiki katta sawabni biz jennet dep bilsek, undaqta qanchilik yaxshi emel bilen uninggha érishish mumkin? Yene mesilen, siz bir hajetmen insan’gha bir nan bersingiz uninggha sawap yézildi deyli. Shu bir nanning sawabi qanchilik? Eger bizning qilghan sawab ishlirimizning netijisi bizni jennetke yetküzse, qanchilik sawab qilsaq jennetke kirmiz? Dinda bu toghriliq éniq bir chüshendürüsh yoq. Undaqta néme üchün sawabqa konkrét qimmet békitilmigen?
Buni biz insanning yaxshi ish qilishtiki niyitige alaqidar bolghanliqi üchün dep hésablaymiz. Shexsning yaxshi ish qilishi Allani razi qilish we shu arqiliq yaxshi bir axiretlikke (musulmanlar üchün jennetke kirish yaxshi bir axiretlik) érishish üchün bolsa, melum insan belkim qilghan bir yaxshi emili üchünla buninggha érishishi mumkin, we yaki bir ömür yaxshi emel qilipmu buninggha érishelmesliki mumkin. Buningdin yekün chiqirish insanning iradisidiki ish emes bolup, sewebini biz qilmiz netijisi Alladin dégen chüshenchige yéqin kélidu. Emdi eger sawabqa konkrét qimmet yézilghanda, bir insanning sawab ish qilishi yaratquchisini razi qilish arqiliq jennetke kirish bolmastin, konkrét qimmet yaritish (yeni san toldurush) arqiliq jennetke kirish bolup qalidu. Bu xil ehwalda ibadetning nishani özgirip kétidu. Shu sewebtin sawabqa konkrét qimmet yézilmighan déyish eqilge muwapiqtur.

Birinchi qisim: Niyet ve sawap

Islamda shexsning her netijige (sawabqa) érishishtiki qedemliri uning niyiti bilen ölchem qilin’ghan. Bu nahayiti yuqiri ölchem bolup bu yerde insan özini yaxshi chüshinish kérekliki tekitlen’gen. Yene bilishning yuqiri pellisi bolghan özini bilish bu yerde niyetning emili heriketke ötüshtin burunqi nazaretchisi bolidu. Diniy eqidide bolsun we yaki Ijtima’iy turmushta bolsun biz heriketsiz netije yaritalmaymiz. Emma bezide yaxshi könglimiz bilen élip barghan herikitimiz eksiche yaman netije élip kélishi mumkin. Buning’gha qandaq jawab bérish kérek? Uning’gha gunah yézilamdu, yaki sawapmu? Éger noqul halda “qan’gha qan, jan’gha jan” dégen dogma chüshenche boyiche bolghanda, siz yaxshi könglingiz bilen birini qutquzimen dep ölümige seweb bolsingiz, yaxshi niyitingiz üchün ölüshke mehkummusiz?
Biz ijtima’iy turmushimizda niyetke qarta tüzülgen qanun belgilimilerni uchurtimiz. Misal süpitide Amérikining qanun-tüzümini analiz qilip körginimizde, Amérika qanunining Emeliyette melum shexsning sewenlik ötküzgen yaki ötküzmigenlikini höküm qilghanda, shu shexsning niyiti uning üstige élishqa tégishlik mes’uliyitining derijisini belgileydighanliqini bilimiz. Mesilen adem öltürgen bolsa, sewebi sürüshtürülidu. Qesten qatilliq qilghanmu, Yaki özini qoghdash üchünmu, ve yaki tasadipiy weqemu? Bu gumanlarni aydinglashturush üchün shu weqe sadir qilghuchining niyiti (muddi’asi) éniqlinip shuning’gha qarta höküm élan qilinidu. Noqul qan’gha-qan, jan’gha-jan hökümi boyiche adem öltürsila derhal sörep chiqip dargha asidighan ish yüz bermeydu. Amérika ve bezi tereqqiy tapqan yawropa döletlirining qanunida “aq köngül Samartin [7]” qanuni bolup, eger siz jiddiy ehwalda birining hayatini qutquzushqa heriket qilip kütken ünüm chiqmisa uninggha siz jawabkar bolmaysiz.
Niyetning ijtima’iy turmushimizdiki ipadisini turmushimizdiki bir addiy misal bilen körsitip ötsek, Qatnash qa’idisidiki sériq chiragh emeliyette mashina heydigüchining niyitige yéqilghan chiragh hésablinidu. Mesilen, Qatnash qorali chiraghdin ötkende melum jeryan kétidu. Eger noqul yéshil chiragh bilen qizil chiragh yéqish arqiliq, mangidu yaki toxtaydu dep belgilense qatnash hadisisi köp yüz béridu. Shu sewebtin qatnash weqesi chiqmasliq üchün yéshil chiragh qizilgha özgirish aldida qisqa mezgillik sériq chiragh yénip turidu. Del bu sériq chiragh shopurning niyitige bérilgen signal bolup, toxtashqa yetküdek waqit bar emma késip ötüp kétishke waqit bolmisa toxtishi, Eger toxtash siziqigha bek yéqin kélip qélip toxtashqa ülgürelmise, yaki jiddiy tormuz mashina ichidiki ayalining qorsiqidiki hamilige xewplik titresh élip kélidu dep hésablisa, waqitni ching tutup ötüp kétishi kérek. Bu yerdiki höküm pütünley eqli höküm bolup özi ve özgilerning bixeterlikini birinchi orun’gha qoyghan asasta bu höküm ijra qilinidu. Eger siz ishqa aldirighan waqitta sériq chiraghdin toxtashqa waqit bar, ötüp bolushqa waqit yetmeydighan ehwalda mejburiy ötsingiz, bu xil ehwalda siz kichik ish (ishqa azraq kéchikish) ni dep chong xeterge (özingiz ve özgilerning bixeterliki) tewekkül qilghan bolisiz. Bu misal bizge niyet choqum eqliy tepekkurgha mohtaj ikenlikini bildüridu.

Ikkinchi qisim: Niyetning wezipisi

Niyet obyéktip jem’iyette kishilik munasiwet we adimiy exlaqni qoghdashni wezipe qilishi kérek. Adimiy exlaq dégen özinila oylash emes özgilernimu oylap pa’aliyet qilishni körsitidu. Buni oxshimighan dindiki, oxshimighan insanlar topi, oxshimighan shekilde ipadilep kelgen. Insanlar toplam yashaydu. Bir jem’iyette özini ve özgilerni oylap yashaydighanlarning nisbiti bu jem’iyettiki ziddiyet, ve jeng’gi-jédellerning yüz bérish nisbiti bilen tetür tanasip bolidu. Addiy qilip éytqanda qarshi terepning meydanini oylashqan halda öz pa’aliyitini élip baridighan insanlar qanche köp bolsa bu jem’iyette ziddiyet, sürkilish shunche az bolidu. Biz qatnash ehwalidin buni sélishturup körimiz. Misalning biri Yaponiye bolup, yaponiye yer meydani qis, ahalisi zich, mashina sani köp döletlerning biri. Emma Yaponiye qatnash hadisisidin adem ölüsh nisbiti nahayiti töwen bir dölet. Yaponiyede ammiwi qatnash intayin tereqqiy qilghan bolup, zor köpchilik ahale adette xizmetke bérip kélishte ammiwi qatnash qoraligha tayinidu. Shu sewebtin ammiwi qatnash etigen we axshimi adem bilen tolghan. Emma siz wogzallarda, béketlerde bir birini ittiriship orun talishiwatqan yoluchilarni körelmeysiz. Hemme adem öchiret bilen aptobus we poyizlargha chiqidu. Yashlar köpinche halda olturmaydu. Hemme adem put-qollirini yighip eng kichik boshluqni igilep turidu. Yaponlarning kishilik munasiwitining asasi “özgilerge awarichilik keltürmeslik” telimatning üstige qurulghan. Ata-ana balilirigha kichikidin bashqilargha awarichilik salmasliqni ögitidu. Poyizda özi kengtasha bolush üchün kérilip tursa yaki nerse-kéreklirini retlik qoymisa bu bashqilarning boshluqini tarlashturup, bashqilargha awarichilik tépip bérish hésablinidu. Yaponiyede zor köpchilik insan her ish qilghanda etraptiki ademlerning meydanini oylap ish-pa’aliyetlirini élip baridighanliq sewebidin, bu jem’iyet nisbeten tinch ve bixeter.
Emdi biz Yaponiyening qoshnisi bolghan Xitay dölitini Yaponiyege sélishturup köreyli. Xitay Yaponiyege oxshash iqtisadi tereqqiy qilghan qatnash qorali köp, ammiwi qatnash qoralimu oxshash tereqqiy qilghan bir dölet. Emma biz xewerlerde xitay döliti ichidila emes hetta xelq’ara hawa liniyeliride ayropilanda orun taliship bir-birige hujum qilghan ve bashqa yoluchilarning bixeterlikige tehdit élip kelgen xitay puqralirini öz közimiz bilen körüp turmiz ve xewerlerde anglap turmiz.
Qiziqarliq bir hadisini qisturup ötsek, ikki-uch yilning aldida xitay hökümiti qanun özgertip sériq chiraghdin ötken shopurlardin jerimane élinidighanliqini belgiligen. Buning sewebini sürüshtürgende xitay dölitide qatnash qorali heydigüchiler sériq chiragh yan’ghanda toxtashni oylimay ötiwélishnila koyda bolghan. Shu sewebtin sériq chiragh tügep qizil chiragh yan’ghanda yol otturisidiki mashinigha égiship toxtash siziqidiki mashinimu dawamliq algha ilgirilep, qarshi terepning yolni tosuwalghan yaki qarshi tereptin kelgen mashinigha soqulidighan ehwallar köp yüz Bergen. Biz buni özinila oylaydighan, niyet eqli tepekkurning kontrolluqida bolmighan, adimiy exlaq krizisige patqan jem’iyette körülidighan ehwal dep hésablaymiz.
Biz konkrét misallarni keltürüsh arqiliq diniy qanun emes ijtima’iy qanun arqiliq bashqurulidighan döletlerdiki niyetning qanundiki ipadilinishi heqqide toxtalduq. Emdi sheri’et qanuni boyiche ish pa’aliyitini élip baridighanlarning öz niyiti bilen öz pa’aliyitini qandaq tutashturidu buni yenila konkrét misallar arqiliq tehlil qilip körüp baqimiz.
Ottura sherqtiki köp döletler sheri’et qanuni boyiche köp xotunluq tüzümini qollaydu we uning’gha emel qilidu. Süriyediki urushning jiddiylishishige egiship milyonlighan süriyelik musapir bolushqa mejbur bolmaqta. Shuning bilen birge Süriyeliklerning lagérida yash qizlarni ottura sherqliq erlerge xotun bolushqa tonushturidighan dellallar köpiyip ketken. Ottura sherqtin kelgen erler özlirige ikkinchi we üchinchi xotun qilish üchün süriyelik qizlarni chékip turup talliwalidighan ehwallar nahayiti normalliship B B C ning xewirigimu chiqqan. Adette Islam dunyasida iqtisadi yar bergen er kishi eng köp töt xotun élishi ruxset qilin’ghan bolup, Uning aldinqi sherti ige–chaqsiz qalghan ayallargha ige chiqish, ularni hamiysigha élish bolghan. Islam dunyasida bu xélila talash-tartishqa seweb boluwatqan mesile bolup, bir qisim Islam alimliri hetta köp xotunluq bolushni waqti ötken höküm dep qaraydu. Meyli köp xotunluq bolush waqti ötken yaki ötmigen bolsun. Eger biz noqul sawab qilish bilen esli niyet munasiwitide bu hökümni tehlil qilsaq. Shundaq ishqa yol qoyulghan teqdirdimu mutleq köp qisim köp xotunluq musulman erliri özining niyitini hergiz aqlap bolalmaydu. Chünki addiy bir eqli chüshenche shuki, eger melum er melum qizgha ige-chaqsiz qalghanliqi üchün qoghdash, ige chiqishni meqset qilghan bolsa shu toygha ishletken mal-mülki bilen kembeghellikidin toy qilalmaywatqan bére durus mijez yigitke shu ige-chaqsiz qalghan mezlumni élip bérip toyni qilip qoysa, ejeba sawap üstige sawap bolmamdu? Shu sewebtin bu yerdiki niyet ige-chaqisizgha ige chiqish emes, eksiche mohtajliqta qalghan insan’gha ige chiqish hésabigha özining nepsini qandurush meqset qilin’ghanliqi üchün esli niyet durus emes dep éytalaymiz.
Choqum tilgha élip ötüsh kérek bolghan yene bir misal shuki, ottura sherqte öy xizmetchisi bolup ishleydighan sherqi asiya, bolupmu Malayshiya ve Filippinliq ayallar xéli köp bolup, ularning öy xojayini teripidin ayaq-asti qilinish ehwali ademni chöchütidu, we weqe sadir qilghuchi öz dölitining qanuni jazasigha asasen uchurmaydu. Bu weqeni sadir qilghuchining zorluq qilishqa tayan’ghan asasi, shu döletning zorluq qilghuchigha jaza bermeslikte tayan’ghan asasi oxshash. Yeni, “eger (kop xotun élip) adil bolalmasliqinglardin qorqsanglar, bir xotun bilen yaki qol astinglardiki chöriler bilen kupayilensenglar bolidu (Nisa sürisi 3-ayetning bir qismi)” dégen Qur’andiki höküm bolghan. Shu sewebtin bu erler qulluq tüzümning alliqachan tarix bolup qalghanliqi, bu xizmetchilerning hör ayal ikenlikini bir chetke qayrip qoyup, noqul öy chakiri qatarida xalighanche ayaq-asti qilishqa pétin’ghan. Bu misal bizge eger eqli tepekkurgha tayanmisa, niyetning yaratquchisining qanunini xalighanche burmilap, qorqunchluq ishlarni qilidighanliqini delillep turuptu.

Üchinchi qisim: Özini bilish we eqli tepekkur

Özimizni qandaq bilimiz? Biz bu yerde bir misal keltürimiz. Islam dinida pal sélish, qimar oynash, we séhirgerlik teqib qilinidu. Néme üchün?
Bu yenila yuqirida tilgha élip ötken “gheyip” bilen munasiwetlik. Insan bolmish biz qanuniyetlik shey’ilerni bilishke qadir. We qanuniyetlerni chüshinip shuning da’iriside heriket qilishqa ijazet bérilgen (töwende “bilgen qowm” misali bilen buning’gha chüshenche bérilgen). Eger uning qanuniyiti bolmisa bilelmeymiz. Tepekkurimiz boyiche hemme ishqa qadir alla qanuniyetsiz hadisilernimu bilishke qadir. Shu logika boyiche bolghanda qanuniyetsizlikke höküm qilish peqet yaratquchiningla ilikide bolidu. Eger insan pal salsa, qimar oynisa yaki séhirgerlik qilidiken, qanuniyiti bolmighan qimar we séhirgerlik bilen shughullinish, yaratquchining ornida, peqet yaratquchila bilishke qadir bolghan “gheyip” ustidin höküm chiqirish bolidu, we bu Islam chüshenchisi boyiche shérik hésablinidu. Biz bu yerde “gheyip” toghrisida yene azraq toxtilip niyetke alaqidar mezmunlarni téximu éniq yorutushqa tirishimiz.
Qur’an kerimining beqer süriside “ular (teqwadarlar) Gheyipke ishinidu…” dégen ayet bar. Nopuzluq Islam alimliridin Mesilen Ibni Kesir “Alla, perishtiler, peyghember, muqeddes kitab, jennet, dozax, qayta tirilish qatarliqlar gheyipke kiridu” dep, ishenchlik hedislerdin delil körsetken[8]. Yene shu Beqer sürisi 33-ayette “Gheyip” atalghusigha qarta “Men silerge, asmanlardiki we zémindiki gheyiblerni heqiqeten bilip turmen, ashkara we yoshurun ishinglarni bilip turmen démigenmidim” dégen. Biz bu “gheyip” ke alaqidar Qur’andiki ayetlerdin Fatir sürisidiki “Allaning bendiliri ichide alladin peqet alimlarla qorqidu” (28-ayetning bir qismi) dégen mezmun bilen birleshtürüp tehlil qilghinimizda, yuqirida tilgha élip ötken gheyipning ikki xil ikenlikini qayta delilliyeleymiz. Yeni, birinchisi qanuniyetsiz bolghan, insanning tepekkurigha toghra kelmeydighan, yaratquchila bilishke qadir shey’iler yaki hadisiler. Yene biri bolsa qanuniyiti bolghan alimlarning bilish imkaniyitidiki shey’i yaki hadisilerni körsitidu.
Gheyipqa qiziqish insan tebi’iti bolup, insan bowaq chéghida melum nersining némilikini bilish üchün tutup baqidu, éghzigha sélip baqidu; kichik bala chéghida yépiq sanduq ichide néme barliqigha qiziqip shuni amal qilip échishning koyda bolidu. Gheyipke ishinish, gheyip üstide izdenmek, insanning tepekkur qilishidiki tüpki seweb. Emma éghzi yépiq sanduqta bayliq barmu yaki u balayi’apet qachilan’ghan pendoraning qutisimu [9], insan üchün yene bu qorqunchmu bar. Bu yerde gheyip üstide izdinishning toghra yölinishi peqet eqli tepekkur qilish we bilim arqiliq uning tégige yétish bolidighanliqi “ Alladin peqet alimlarla qorqidu” dégen ayet teripidin delillinip turuptu. Eger biz bu yerde “qorqush” dégen uqumni bu mezmun’gha qoshumche qilip tehlil qilsaq, bilip qorqush bilen bilmey qorqush dep ikki xil qorqushning barliqini, diniy étiqad xuddi Yessan Gheznidek eqli tepekkur arqiliq insan qarshisidiki mutleq qudretlik küch bolmish yaratquchisini heqiqiy tonup peqet yaratquchisighila ibadet qilish bilen; héchqandaq eqli tepekkur qilmay peqet dinda éytiliwatqan dozax otidin qorqupla yaratquchisigha étiqad qilidighan ehwalning mewjut ikenlikini bilimiz. Bularning ichide qaysi xil ibadet yaratquchi teripidin mu’eyyenleshtürülgen dégende Qur’anda “Alimlarning qorqushining heqiqiy” bolidighanliqi arqiliq eqli tepekkurning dinni chüshinishtiki roli neqleshtürülgen.
Diniy chüshenchilerdin qarighanda yaratquchi ademdin awwal alte künde ka’inatni yaratqan, yettinchi küni insan yaritilghan. Ka’inat qanuniyetlik yaritilghan. Ka’inatni qanuniyetlik yartilighanliqi heqqide Qur’andiki “ …Alla hemme nersini yaratti, andin uning’gha munasip ölchemni belgilidi [10]” dégen ayetni neqil keltürüshke bolidu. Bu ayettiki ölchem emeliyette her shey’ining ichki qanuniyiti bolup, Éynishtéyn buning’gha qarta “Tengri shishixal (qimar) oynimaydu” déyish arqiliq, bu dunyaning apiride qilinishida mukemmel qanuniyetke ige ikenlikini, pütkül ka’inatning öz ichidiki shey’ilerning qanuniyetlik tutushup turushi bilen bir mukemmel gewde süpitide mewjut bolup turidighanliqini ishare qilghan.
Insan shu qanuniyetni bayqiyalaydighan shekilde apiride qilin’ghanliqning delili del insanda eqli tepekkurning bolushida. Qur’anning Nehilde Süriside shey’ilerning qanuniyiti üstide tepekkur qilip Allaning barliqini bilish terghib qilin’ghan. Mesilen bu ayette “Alla silerge kéchini, kündüzni, künni, ayni boysundurup berdi, yultuzlarmu allaning emiri bilen boysundurulghandur; chüshinidighan qowm üchün buningda nurghun deliller bar [11]” déyilgen. Bu bizge “chüshinidighan qowm” din bolush üchün, eqli tepekkur arqiliq yaratquchining qanuniyetlirini bilishke ijazet ikenlikini delillep turuptu.
Biz hemme shey’ilerni bilishke qadirmu? Nezeriye jehettin eger barliq shey’iler qanuniyetlik bolsa, hemde insan’gha zaman cheklimisi bolmisa bilishke qadir. Tebi’iy penning tereqqiy qilishigha egiship bizning obyéktip dunyagha bolghan tonushimiz barghanséri chongqurliship barmaqta. We shuning bilen bille Eqli tepekkur jehette marason’gha chüshken insanlar topi otturisidiki perq chongiyip barmaqta. Insanlar topi qanchilik eqli tepekkur qilishi ve ijad qilishi bilen ijtima’iy turmush muhitini özgertishke shunchilik qadir bolmaqta. Eqli tepekkuri ottura esirde toxtap qalghan insanlar topi bilen toxtimay uni yükseldürüp méngiwatqan insanlar topi arisidiki sürkilish kücheymekte. Bu sürkilishlerning kélish menbesi eqli tepekkurdiki perq ikenlikini tekitlep ötsek, insanliqqa bolghan chüshinish buning yene bir ipadisi dep ishinimiz. Bu dunya yaratquchi bilen yaralghuchining di’alogi bolup, bu di’alogqa Yessan Gheznidek yégane jawab izdigen insanlar mewjut iken, Mifistafilning éziqturushigha uchurghan halda izden’gen Fausttek [12] insanlarmu hem mewjut. Eger dinimizda körsitip ötkendek, yaratquchisini heqiqiy tonush we yaxshi emeller arqiliq uning rehmitige érishish insanning nishani bolsa, biz buni özini bilish we yaratquchisini eqli tepekkur arqiliq tonush insanning wezipisi dep éytalaymiz. Bizge cheklik hayat bérilgenlikning özi, her bir insanning bu cheklik hayatta özini bilishi we yaratquchisini tonushi hayatliqning nishani ikenlikini bildüridu.
Emeliyette insan bolmish biz özimizni bilishke toluq shertlerni hazirlighan halda yaratquchi teripidin apiride qilinduq. Tunji insan yalghuz yaritilghan bolsa hazirmu her bir insan yalghuz halda bu dunyagha köz échiwatidu ve yalghuz kétiwatidu. Insan bolmish biz haman tenha. Chünki Yaratquchi bir tende bir roh apiride qilghan bolsa, shu rohni oyghitalishi üchün her ten’ge birdin tepekkur qilalaydighan kalla ata qilghan. Eger her bir insanning öz ténidiki rohini oyghitish mejburiyiti bolmisa idi, yaratquchi pütün insanlargha wakaliten belkim peyghembergila eqil Bergen bolatti. Her insanning musteqil ten we kalla bilen yaritilishning özi, bizning insan heqqide oylinishimizning bashlinishi bolalaydu. Insan méngisi tendiki rohning oyghinishi üchün tiriship tepekkur qilishi kérek. Qandaq tepekkur qilidu? Xuddi Yessan Gheznidek obyéktip dunyadin körgen-bilgenning qanuniyitini izdeydu. Téni hés qilghan tuyghular üstide analiz qilip hayatliq heqqide xulase chiqirip mangidu. Her bir insan yene bir insan’gha, qérindash yaki ata-ana, yaki dost yaki düshmen. Özini izdeshke intilgen her bir insan üchün bashqa insanlar eynektur. Oxshimighan eynektin öz rohiyitimizning oxshimighan teripini körimiz we takamullashturimiz. Qandaq takamullashturimiz? Her da’im özgilerde bére kemchillikni bayqighanda u kemchillikning özimizde bar yoqlighini tekshürimiz, bar bolsa tüzitimiz, yoq bolsa shükri deymiz. Ene shundaq qilip takamullishimiz.
Insanchiliq shuki, bir insan tughulup musteqil bolghuche ata-anining méhrining qandaqliqini tétip chong bolsa, özi baliliq bolghanda balining tatliq bolushini tétip, özining ata-anisining qedrige yétidu. Yaratquchi bundaq qérindashliq we bashqa insani munasiwetlerni her insanning etrapigha yaritip bérish arqiliq, bizge insanchiliqni bilish pursiti béridu. Eger siz bu munasiwetlerni qedirlimisingiz, özingizni tépishqa kérek amillarni yighishqa qadir bolalmaysiz we bundaq hés-tuyghularni bashqilargha bérelmeysiz. Eger u muddi’a arilashqan niyet bolidiken, u chaghda siz öz rohingizning oyghinishigha zeher chachqan bolmayla qalmastin, bashqilarning rohini oyghitishigha tosalghuluq qilghan bolisiz. Her tende roh yalghuz bolsimu, uning oyghinishi etrapidiki insanchiliqni shert qilidu. Shu sewebtin biz insanchiliqni qedirleshni jem’iyet muqimliqining aldinqi sherti qilmiz. We shuning üchünmu Islam dinda ummetchilik terghib qilin’ghan.
Bu yerde eqli tepekkur shunchilik muhimki, peqet eqli tepekkurning elgikidin ötken ilmi yekün bizge öz kelgüsimizdin bésharet béreleydu. Eger eqlingiz sizge melum ishni qilsang uning netijisi kelgüside sanga pushayman élip kélidu dése shu ishni qilmasliqingiz kérek. Shu sewebtin biz kelgüsimizning kapaliti üchün eqli tepekkur qilishning métodlirini öginishimiz shert.

Tötinchi qisim: Eqli Tepekkur we ana til

Biz “Bu töt künlük alemde tapqan-tergining qalidu, u dunyagha héch néme élip kételmeymiz” dégen sözni da’im anglaymiz. Emma ishinimizki biz bir nersini élip kételeymiz. Yeni tepekkurimizni. Chünki axirqi soraqta (qayta tirilgende) biz tepekkurimizni élip kételmisek qandaq jawab bérimiz? Insan üchün eng yaxshi tepekkur uning ana tildin kélidu.
Insan tepekkuri tilni qoral qilidu. Til arqiliq uchur qobul qilmiz, logikiliq analiz qilmiz, seweb-netijilerni yekünleymiz. Til arqiliq mewjutluqimizni we tereqqiyatimizni ipadileymiz. Insanshunaslar tilni métod qilish arqiliq melum insanlar topining ötmüshini bilishke qadir. Misaligha shimaliy muz qutup chembiriki ichide yashaydighan Éskimoslarning éghiz tilida yalghuz “qar” ni ipadileydighan sözlüktin 200ge yéqini bar iken. Ularning tilida owchiliqqa alaqidar sözlükler eng köp bolup, bu arqiliq insanshunaslar éskimoslarning ötmüshige alaqidar nurghun yekünlerni, ularning yazma tarixi bolmisimu toghra yölinishte yekünlep chiqalighan.
Melum insanlar toplimi (millet) ning tilning tereqqiyati yene bir jehettin shu insanlar topining tepekkurning tereqqiyat ehwalinimu ipadilep béridu. Mesilen biz eqli tepekkurni bashlap bergen Soqratning ismi qachandin bashlap Uyghur tiligha kirgen dégen chéghimizda éniq tarixi yazma uchur bilen delillishimiz tes. Emma Nawayining <Xemse>side Perhatning tash gharda Soqrat bilen körüshkenliki teswirlen’gen. Shuning’gha asasen biz Uyghurlarning 1500-yildin ilgiri Soqrat bilen tonush dégen deslepki yekünni chiqiralaymiz. Buni yenimu ilgirilep sürüshtürgende, pelsepe dunyasida “ikkinchi ustaz (The seconde master)” dep teriplen’gen Ebu Nasir Farabining Natural Pantizimliq pelsepe sistémisining biwasite Soqratning shagirti bolmish Eplaton we Arstotil pelsepisige bérilgen izahat ikenlikidin, we uning Uyghurlargha (hazirqi Qazaqistan tewesidiki) tewe bir qebilidin bolghan kélip chiqishi bilen birleshtürüp, Uyghurlarning Chaghatay zamanisidin köp ilgiri yene “Islamning altun dewri” dila Soqrat heqqide tonushqa ige ikenlikini yekünliyeleymiz. Emdi biz téximu chungqur tehlil qilsaq, Islamdin köp ilgiri yüz Bergen, Uyghurlar teripidin “qosh münggüzlük Iskender” dep nam qoyulghan Iskender Zulqerneyinning kéngeymichilik urushining netijiside, Girétsiye kulturining ottura asiya we tarim oymanliqigha “Hélinizim” hadisisi bolup chungqur tesir qilghanliqini nezerge alghinimizda, Soqratning ismini az dégendimu Islamdin kop ilgiriki Buddist Uyghurlarning tilida bölishi éhtimalliqini chetke qaqmaymiz. Bundaq tehliller arqiliq biz Uyghur xelqining her dewrde öz zamanisining tereqqiyatigha teng egiship mang’ghanliqi toghrisida, yene téximu ochuqraq éytqanda, hazirqi Uyghur atliq milletning tepekkur qurulmisining her zamanda toxtimay yüksilip mang’ghanliqini bu bir Soqrat atalghusining Uyghur tilidiki özlishishi ehwali arqiliq qiyas qilalaymiz.
Tunji insanning tilining qaysi milletning tili ikenlikini belkim yaratquchi Alladin bashqisi bilmise kérek. Emma logikiliq tehlildin uning melum bir tilni ishlitidighanliqini bileleymiz. Bolmisa hawa ana bilen ikkisi qandaq pikir almashturghan, balilirini qandaq terbiyiligen bolar idi? Zamanimizda Qur’an kerim Muhemmed Eleyhissalam seweblik ereb tilida bolghachqa, Ereb tili eziz bolmaqta. We hetta bir qisim Uyghur “dinni zatlar” erebche bilmise ehli jenniti bolalmaydighanliqini höküm qilip Uyghur balilarni ana til bilen terbiyileshni ret qilmaqta. Emma tepekkur üchün insan qaysi tilni mukemmel bilse shu eng ewzel tildur. Qur’anda, injil we tewratningmu muqeddes kitab ikenlikini delilleydighan ayetlerning bölishi we injil, tewratlarning Qur’an tili bolghan Ereb tilida bolmasliqi, bizge dinimizda Ereb tilinila yüksek bilip ana tilini pes köridighan, inkar qilidighan ishning peqet shexsler keltürüp chiqarghan xata chüshenche ikenlikini delillep turuptu. Shu sewebtin insan üchün eqli tepekkurigha eng yaxshi qoral bolalaydighan til yenila ana til hésablinidu.

Üchinchi bölüm: Logikiliq tepekkur we din

Ejeba Dinning chüshürülüshi bilen teng ilim ijad qilish toxtap qalghanmu dégende undaq emes. Her bir yéngi din barliqqa kelgende aldida bir mehel ilimdimu güllinish barliqqa kelgenu emma köp ötmey hoquq talishish küreshlirining netijiside, ilim tehsil qilish we Eqli tepekkur qilish, hoquq we siyasiy muddi’alarning éhtiyaji bilen barliqqa kelgen dogma tepekkurning qurbani bolup ketken. Biz pelsepe ilmining tereqqiyat tarixini yekünlep körsek, emeliyette pelsepining güllinishi we xarablishishi del ilimning güllinishi ve cheklinishi bilen bir liniyede bolghanliqini körüwalalaymiz.
Bu cheklinishning tüpki sewebi bolsa, bolupmu eqli tepekkurning métodi bolghan logika diniy eqidilerge nurghun ötkür so’allarni qoyup, noqul ibadet bilenla shughullinidighan emma eqli tepekkurgha ehmiyet bermigen insanlarni gang’giratqan we hetta ulargha qorqunch élip kelgen. Mesilen logikiliq tehlil arqiliq dinda mutleq orun’gha chiqip qalghan bir qanche uqumning nispiy bolidighanliqini delilliyeleymiz. Aldin tekitlep qoyushqa tégishlik nuqta shuki, bu uqumlarni nispiy orun’gha qoyush ularni inkar qilish bolmastin, peqet shu uqumlarning qarshisida bolghan, peqet we peqet yaratquchiningla birdin-bir yégane mutleq ornini tekitlesh arqiliq, bu nuqtini untup qéliwatqan yaki bashqa nispiy uqumlar bilen arilashturuwalghan insanlarning ésige sélish üchündur. Buni töwende körüp ötimiz.

Birinchi qisim: Peyghember uqumining nispiyliki heqqide

Bir (kompyutér) inzhénér dostumdin sorudum “eger yaratquchi bilen peyghember ikkisining birige egishishke toghra kelse kimge egishisen?” dep. Bu dostum ikkilenmeyla “elwette yaratquchigha” dep jawab berdi. Bu so’alni yene bir (kompyutér) inzhénér dostumdin sorudum, emma u “yaratquchi terepte turushimizni peyghember ögetken tursa bu ikkisini qandaqmu ayrighili bolsun” dep gang’girap qaldi. Bu so’al qarmaqqa bir hedidin ashqan so’aldek körünidu. Emma oylap körsek, Eger din’gha ishen’güchiler choqum peyghember terepte turghan bolsa, Adem eleyhissalam yaki Ibrahim eleyhissalam din kéyinki peyghemberlerge héch kishi egeshmigen ve ular arqiliq chüshürülgen dinlar muratsiz qalghan bolatti.
Muhemmet peyghemberning wapatidin kéyin uning gep-söz, ish-heriketliri musulmanlar teqlid qilidighan we egishidighan sünnet bolup qalghan. We buninggha uliship nurghun saxta sünnet(hedis) ler meydangha kelgen. Shu sewebtin musulmanlargha toghra sünnetni yetküzüsh üchün hadisishunasliq barliqqa kelgen. Muhemmet peyghemberning wapatigha 1400 yil bolghan bügünki künde musulmanlar yenila özlirining hayat yoldiki so’allirigha hedistin jawab izdishidu. We jawab tapalmisa gang’giraydighan, yaki dogma tepekkur boyiche jawab tapalmighan yéngi shey’ilerni bolsa pütünley inkar qilish pozitsiyeside bolmaqta. Emeliyette eqli tepekkurda yuqiri bir sewiyeni qolgha keltürgen insan üchün, yaratquchining yaratqan qanuniyetlirige mas kélidighan ish-heriketlerning Qur’anni chüshenchilergimu, hemde peyghemberning sünnetlirigimu mas kélidighanliqini chüshinish tes emes. Ilim dunyasidiki tetqiqatlar barghanséri shuni ispatlawatiduki, dinda éytilghan telimat boyiche alte künde yaritilghan bu dunya, heqiqeten Qur’anda déyilgendek “silerning paydilinishinglar üchündur” dégen’ge uyghun kéliwatqan bolup, bu pütün ka’inatning shekillinishi bir zerriche kem bolsimu, hayatliq shekillenmeydighan derijide inchike iken. Bir addiy misal shuki, yer sharidiki insan üchün eng kérek shey’ilerning muhimliqi bilen miqdari ong tanasip bolidiken. Mesilen, eger hawa bolmisa insanlar bir qanche minuttin kéyin hayatidin ayrilidu, hawaning miqdari bolsa yer sharida eng köp. Su bolmisa insanlar üch kündin kéyin hayatidin ayrilidu, suning miqdari bolsa hawadin kéyinla turidu. Insanlar qedirlep yürgen altun bazarda qimmet bolghan bilen hayatliqni teshkil qilishta miqdari intayin az, we buning’gha munasip halda tebi’ette altunning zapas miqdarimu intayin az. Shu sewebtin hayatliqni saqlaydighan, hayatliqning dawam étishini kapaletke ige qilip turuwatqan ka’inatning obyéktip qanuniyitige boysunup yashash Qur’an’ghimu, sünnetkimu toghra kélidu. Eger biz melum bir hedisning rast yaki yalghanliqini, we yaki waqti ötken yaki ötmigenlikini delilliyelmisek, uning obyéktip qanuniyetke mas kélidighan yaki kelmeydighanliqi arqiliq höküm chiqirishqa heqliqmiz.


Ikkinchi qisim: Qur’anning nispiylik heqqide

Biz aldida bir logikiliq tehlil bilen Qur’anning nispiy höküm ikenlikini muhakime qilalaymiz.
Qur’an yaratquchining sözimu? U elwette shundaq deymiz. Emma u yaratquchining barliq sözlirining yighindisimu dégende, undaq bolmaydu. Eger Qur’andikisi yaratquchining barliq sözliri bolsa u chaghda yaratquchining mutleqliqige bir chek qoyulup qalidu. Eger u yaratquchining bir qisim sözliri bolsa undaqta yaratquchi özining Qur’anda qilghan hökümlirige qarshi höküm chiqiralaydighan iqtidari barmu dep so’al qoymiz. Bar bolushi kérek, bolmisa oxshash hemmige qadir ikenlikige chek qoyulup qalidu. Shundaq bolghanliqi üchün, Qur’an Allaning bir qisim sözlirining yighindisi bolghanliq sewebidin u nispiy bolidu.
Yuqiridikisi noqul logikiliq yekün bolup, Qur’andiki “ bu kitabni silerge pütün qilduq” dégen ayet arqiliq inkar qilghili bolidu. Emma bu pütün chüshürülgen kitab pütün péti bizge yétip kelgenmu dégende so’al tughulidu. Islam tarixini yaxshi bilidighanlar üchün sir emeski, Qur’an kerim peyghember eleyhissalamgha yigirme yil jeryanida chüshürülgen, ve peyghember uni eghizaki déyish arqiliq birqanche katiplargha xatiriletken. Muhemmet eleyhissalamning wapatidin kéyin, xelpe Osmanning bashchiliqida, tére, söngek parchilirigha yézilip saqlan’ghan parche-parche süre-ayetler toplinip retlen’gen. Retlinip kitabqa tizilghanda peyghemberge chüshürülgen ret tertipte tizilmay, insanlarning iradisi boyiche ret tertipi belgilen’gen we eng deslepte üch kitab bolup chiqqan. Ikki nusxisi köydürülüp peqet bir nusxisi élip qélinip köpeytilip tarqitilghan. Qur’an chüshürülgendin tartip özgirip baqan emes dégini emeliyette shu élip qélin’ghan nusxisidin kéyin özgirip baqmidi dégenlik bolidu. Emma yaratquchidin peyghemberge chüshürülüp, peyghemberdin katiplargha xatirilitip, shu katiplardin bir yerge jemlen’gende bolsa bashtin axiri oxshashmu déyilse uni tekshürüp békitidighan peyghember yoq bolghachqa undaq bolmasliqi mumkin. Bolmisa retlen’gende üch kitab emes peqet birla kitab bolup chiqishi kérek idi. Üch kitab bolup chiqishning sewebi éniq emes, emma perqlerning kélip chiqqanliqi uning üch kitab bolup retlen’genlikining delili bolalaydu.
Yene, Tilshunasliqtin élip éytilghanda, aldi bilen Qur’an retlinip chiqqan mezgilde hazirqidek, jümle ve böleklerni ayriydighan chékit peshler yoq idi. Jümlining nedin üzülüshi, bir bölek ayetning nedin ayrilishidek izahatlar yéqinqi zamanda barliqqa kelgen. Shu seweblik, Islam alimliri arisida melum sözning bir ayetning axirda kélishi yaki ikkinchi ayetning béshi bolup kélishi heqqide talash-tartish hazirmu mewjut [13]. Shundaq bolghan iken, bu xil oxshimaydighan oqush perqliq mene bérishi éniq. Biz söz oyni ornida ishlitidighan “balam eqilliq bol dadangdek éshek bolma” dégen bir jümle söz bar. Bu jümlide peshni dada sözining aldigha yaki arqisigha qoyush bilen menisi pütünley özgirip kétidu. Qur’an kerimide buningdek pesh qoymasliq bilen kelgen perqliq köz qarashning bölishi, emeliyette bizge eqli tepekkurning shexsning bilishi üchün qanchilik muhim ikenlikini, eger her kim özi eqlini ishlitip tepekkur qilmisa xuddi misalgha alghan jümlidiki dadidek peshning keynige ötüp qalidighanliqini bildüridu.


Üchinchi qisim: Dinning nispiyliki heqqide

Bu yerde körsitiliwatqan dinning nispiylik heqqidiki köz qarash noqul birla din mutleq toghra, bashqiliri xata dégen köz qarashqa bérilgen reddiyedur. Yaratquchi Qur’anda “men muqeddes kitablargha ishen’genlerning axiretlikini yaxshi qilmen” dégen mezmun bar. Biz bashqa dinlarni qoyup turup Islam dini bilen bir yiltizda tutashqan Yehudiy dini bilen Xristi’an dinini élip éytsaq, bu ikki din’gha chüshürülgen “Tewrat” bilen “Injil” Qur’anda étirap qilin’ghan muqeddes kitab hésablinidu. Qur’anda bu ikki kitabqa emel qilghanlarningmu oxshashla yaxshi axiretlik bilen mukapatlinidighanliqi éytilghan bolsimu, musulmanlar hazirqi Injil we Tewratlarning özgirip ketkenlikini, shu sewebtin ulargha egeshkenlerning ehli jenniti bolalmaydighanliqini éytishidu. Undaq bolsa shu “özgirip ketken” yérini toghrilap yenila öz étiqadini dawamlashturghan insanlar qandaq axiretke érishishi kérek? Emeliyette bolsa qaysi insanning ehli jenniti bolidighan yaki bolalmaydighanliqigha alaqidar jawab yaratquchighila xas gheyip höküm bolup u toghriliq öz-aldigha höküm chiqarghan insanning shérik keltürüsh bilen eyiblinishi kérek bolidu.
Yuqiridiki uqumlarni logikigha sélip nispiy höküm chiqirish uni inkar qilghanliq bolmastin, belki bir xudaliq dinda peqet yaratquchiningla yégane mutleq ikenlikini aydinglashturuwélish üchündur. Logikining eqli tepekkurdiki rolini chüshenmeydighan insanlar üchün, bolupmu bilim qurulmisi addiy, tebi’iy we ijtima’iy bilimlerni chungqur ögenmey, izdinishlerni özgilerge (diniy yétekchilerge) tapshurup shulargha egiship yaxshi axiretlik isteydighan insanlargha, logikining qorqunchluq tuyulushining yene bir teripi, bu xil logikiliq tehlil bilen bolupmu formal logikidiki “zitliq yekün (paradoxes)” arqiliq, hetta yaratquchini inkar qilghili bolidighan yekünlernimu otturigha qoyghili bolidighanliqida. Mesilen nurghun din’gha ishenmeydighan insanlar meghrurlinip turup tilgha alidighan bir logikiliq yekün mundaq, yene aldinqi shert yaratquchi hemmige qadir, andin analiz. Eger yaratquchi hemmige qadir bolsa, u özi kötürelmeydighan tashni yaritalamdu? Eger yaritalaydu déyilse undaqta hemmige qadir turup néme üchün kötürelmeydu dégen so’al chiqidu; eger yaritalmaydu déyilse undaqta hemmige qadir emesken’ghu dégen inkar peyda bolidu. Bu tepekkurning zil yéri bolup, xéli bir qisim insanlar buni hezim qilalmisa dehriy dep cheklishi éniq. Buning’gha oxshash misaldin yene biri bolsa, yaratquchi hemmige qadir yégane mewjutluq bolsa, u özini ikki qilip yaritalamdu, dégen so’algha bolghan analizdin ibaret. Eger jawab yaritalaydu bolsa u chaghda yégane bolalmaydu; eger yaritalmaydu déyilse hemmige qadir bolushigha cheklime qoyulidu. Eger noqul logikiliq tepekkur qilsaq bundaq möminlerni ganggiritidighan we ghezeplendüridighan so’allar köplep otturigha chiqidu. Shu sewebtin eger tepekkur, ilim bilen qorallan’ghan eqli tepekkur bolmisa u asanla dinda ching turidighan emma eqli tepekkurgha ajiz insanlarda qarshiliq peyda qilip ilimni, eqli tepekkurni teqib qilidighan xahishni peyda qilip qoyidu.
Yuqiridiki logikiliq yekünlerning netijisi shuki, Bizning bilish da’irimizde nispiylik bir mutleq höküm bolup, bu mutleq hökümni qolda tutup turghuchi peqet shu nispiy dunyani yaratquchi bolidu. Shu sewebtin biz yaratquchidin bashqa héchqandaq bir shey’i yaki hadisini mutleq dep höküm qilalmaymiz. Shundaq bolghaniken, herqandaq nispiy höküm “eger” dégen aldinqi shert astida shara’itqa qarap bizge béridighan netijisimu oxshash bolmaydu, we bu netijini peqet eqli tepekkurla toghra yekünlep chiqalaydu.

Tötinchi qisim: Ilim we Dinning munasiwiti

Logika we eqli tepekkurning diniy jem’iyette teqibke uchrishishining sewebi mushundaq ötkür so’allarning diniy eqidilerge tewrinish élip kélidighanliqi we hetta insanni oylinishtin toxtitip qoyidighan derijide keskin ichki küreshke sélip qoyidighan ehwallarning mewjut bolushida. Mesilen dinda yéqin tughqanlarning toy qilishi nahayiti qattiq gunah hésablinidu, we qattiq cheklinidu. Emma eger biz del diniy chüshenchilerdin insanning köpiyish ehwalini tehlil qilsaq, eger adem ata bilen hawa anidin apiride bolghan bir a’ile kishiliri öz ara jüpleshmise, etrapida bashqa insan bolmighan ehwalda qandaq köpiyidu dégen so’al tughulidu. We shuningdin bizge insanlar emeliyette shu bir a’ile kishilirining qalaymiqan munasiwetlirining mehsuli ikenghu dégen yekün kélip chiqidu. Bu bir qarmaqqa intayin heddidin ashqan qorqunchluq so’al bolup, emse shundaq iken biz haywanlardek qalaymiqan munasiwette bolsaq boldiken-de dégen ghezeplik chuqan chiqidu. Emma ré’alliqta bolsa irsiyet ilmi yéqin tughqanlarning toy qilishidin tughulghan balilarning mutleq köpchilikide irsiyet késili bolidighanliqini, shu sewebtin yéqin tughqanlarning toy qilishining tebi’iy cheklimige ige ikenlikini chüshendürüp béridu.
Yéqinda élan qilin’ghan bir irsiyet ilmi doklatida, Amérikining Kolorado shtati bilen Arizona shtatining chégrasigha jaylashqan bir kichik bazarda olturushluq kishilerde, dunyada intayin az uchraydighan irsiyet késilige giriptar bolush nisbitining intayin yuqiri ikenlikini, tekshürüsh netijiside buning sewebining köp xotunluq tüzümige emel qilidighan Xristi’an dinining bir tarmiqigha tewe kishilerning yéqin tughqan turup toy qilishidin kélip chiqqanliqi ispatlan’ghan. Biz logikidiki yekündin kélip chiqqan insanlar bir a’ile kishilirining öz-ara toy qilishidin kelgenmu dégen oylinishni her kishining ixtiyarigha qoyup, peqet uning netijisige qarta so’al qoysaq, yéqin tughqanlarning toy qilishining xata ikenlikige eng küchlük reddiye béreleydighini yenila ilim bolidu. Bu misal bizge diniy eqidilerge ilmi asaslarning qanchilik muhim ikenlikini éniq körsitip béridu.
Shu sewebtin biz logikiliq analizdin kélip chiqidighan bundaq sezgür so’allar sewebidinla eqli tepekkur arqiliq diniy chüshinishni we chüshendürüshni inkar qilsaq bolmaydu. Bu xil analizlarning netijisi shuki, insanning tar da’iridiki bilim qurulmisi chongqurlap, barliq mutleq dep ésiliwalghan eqidilerningmu nispiy ikenlikini asta-asta chüshinip yétip, ilmi-ijahatta, eqli tepekkurda öz zamandashliridin halqip, insan özining so’aligha jawab béreleydighan yene bir insanni uchurtalmaydighan derijige yétip baridu. We eng axirda yégane mutleq yaratquchisigha muraji’et qilishqa yüzlinidu. Yene étiqad heqiqiy yosunda yaratquchisighila yüzlinidighan, Qur’andiki “peqet allaghila étiqad qilinglar” dégen ayetni mahiyet jehettin chüshinip yétishke qadir bolalaydu. Shu sewebtin nurghun diniy alimlarning yene zahit, sopi bolup yashishining sewebi bu bolup, ular ömrini eqli tepekkur qilish bilen ötküzgen. Muhemmet peyghember eleyhissalammu sopi, zahit bolup yashashni teshebbus qilmisimu, bundaq kishilerni hörmetligen.
Bu xil logikiliq tehlillerning diniy étiqadni tewritip qoyushidin ensirep, uni biraqla teqib qilish, eksiche insan tepekkurini dogma ichige ittirip qoyidu. Chünki del ilim we eqli tepekkurning eng yuqiri pellisi bu so’allargha qarta kishini qayil qilarliq jawab béreleydu. We bu so’allar bizni yaratquchini bir yaqqa qayrip qoyup dinni-ehkamlarni, peyghemberning sünnetlirini, Qur’anni mutleq orun’gha qoyup dinning esli meqsiti bolghan peqet yaratquchisigha ibadet qilish meqsitining burmilinip ketmeslikige, toghra yolda bolushigha kapaletlik qilalaydu. Biz logika bilen ré’alliqni aghduruwételmeymiz. Shu Qur’anda “oylighining gunahliq bolsimu, uni emeliyetke aylandurmisang gunah hésablanmaydu” déyilgen. Logika del shundaq gunahtek bilinidighan emma eqli tepekkur qilishqa yol qoyulidighan da’ire ichidiki ilimdur. Bu xil kochilap sürüshte qilish insanni bilishke ündep, bilish arqiliq barliq qorqunchlar yoqap insanni biwasite heqni tonushqa yétekleydu. Insan üchün kimning pushti bolush muhim emes, qandaq bir pushti bolush eng muhimdur.

Axirqi Söz

Mezkur yazmida biz eqli tepekkurni merkezlik analiz qilish arqiliq uning dinni chüshinishtiki rolini tekitlep öttuq.
“…Kimki paklinidiken u özi üchün paklan’ghan bolidu. Axiri qaytidighan jay allaning dergahidur” [14]. “Herqandaq insanning ömrining uzun yaki qisqa bolushi lawhulmehpuzda yézilghan, bu heqiqeten allagha asan [15]”. Biz Qur’anni qira’et qilghan chéghimizda bu ikki ayettin her insanning cheklik hayatta özi üstide oylinishi kéreklikini, dinni chüshinishni biwasite öz tepekkurida élip bérish kéreklikini eger özgilerning tepekkur netijisige emel qilip u gunah ikenliki delillen’gende bu gunahning özgilerge emes özige yézilidighanliqini bilimiz. Shu sewebtin Islam tarixidiki dangliq ölimalar öz zamanisida yene yétilgen alimlardin bolghan. Emma insan hayati menggülük emes, tarixi shara’itqa qarta igiligen bilimmu cheklik bolidu. Undaqta cheklik ilim bilen tepekkur qilghan insanlarning öz üstide chiqarghan yeküni toghra bolmay qalsa qandaq bolidu? Buninggha biz yuqirida “yaxshi Sarmanti” ning misali bilen jawab berduq. Hemde Buninggha qarta Qur’anda “öz dewringlarda yashanglar” dégen. Buni qolingizdin kélishiche shara’itingizning yétishiche tepekkur qiling, ijad qiling netijisini yaratquchi béridu dégen menide chüshinishke bolidu. Buni algébradiki parabolaning choqqisigha oxshatsaq insanning tepekkuri, ijad qilishi we bilish üchün tirishishi shu choqqida bolup heq (yaratquchi) qe cheksiz yéqinlishidu, emma (hayatliqta) menggü késishmeydu (heqqe yételmeydu). Biz qanchilik sawap qilsaq yaratquchining rehmitige érishimiz bilmeymiz. Emma shuning üchün chin niyitimiz bilen toxtimay cheksiz tirishimiz.
Bu yazma yéziliwatqan waqitta, Amérikidiki dangliq ghol hüjeyre tetqiqatchisi, Uyghur alimi Shöhret Mutellip Gén tetqiqatida irsiyet késelliklirini aldin kontrol qilish jehette yéngi bir netije yaratti. Bu xil tetqiqat yazmining béshida tilgha élip ötkinimizdek, eng tereqqiy qilghan Amérikining özidimu qanuni jehettin qattiq cheklime ichide kontrol qilinidighan tetqiqat bolup, Shöhret Mutellipning bu yéngi netijisi Amérika hökümitining testiqini saqlap turmaqta. Shöhret Mutellipning tetqiqat yölinishi kelgüside bowaqlar tughulushtin burun gheyriy génliri “qayta layihilinip” irsiyet késellikidin xali dunyagha kélishini meqset qilghan sawabliq ish hésablansimu, emma bu téxnika tebi’iy qanuniyetlerdin apiride bolup hazirqi haletke kelgen insanlargha sün’iy özgirish yasash, hetta kelgüside eksi tesir bérish mumkinchiliki bar yaki yoqluqi éniq bolmighan tetqiqat hésablinidu. Bu del insanlar bilishke qiziqiwatqan yene bir “gheyip” hadise bolup, bu téxnikini tereqqiy qildurup hemme balining tughulushida normal bolushni ümid qilidighan insanlar bilen gheyiptin qorqup teqib qilishni qollaydighan insanlar otturisidiki köz qarash zitliqini eks ettürüp turuptu.
Eqli tepekkuridiki tereqqiyatning tekshisizliki sewebidin köp qisim insanlarning chüshinishi téxnika tereqqiyatining köp keynide qalmaqta, shu sewebtin téxnika tereqqiyatigha we ilimdiki izdinishlerge cheklimiler qoyulmaqta. Eger eqli tepekkur her kallida tekshi tereqqiy qilghan bolsa, insanlar jem’iyiti bir tekshilikte tereqqiy qilghan we özliri yasap chiqqan teqlidi eqilning kelgüsidin endishe qilip ketmigen bolar idi. x
Del her insanning özi üstidiki oylinishliri yétersiz boluwatqanliqi üchün, bir qisim özini tapalmighan insanlarning bir künlerde bu téxnikilardin paydilinip insanlargha ziyan élip kélishi mumkin. Shu sewebtin tepekkurdiki tekshisizlik tügimey turup insanlar jem’iyitidiki jenggi-jédellerning hergiz axiri chiqmaydu.
Emma meyli diniy chüshenchiler bolsun we yaki ijtima’iy turmushimizdiki hadisiler bolsun, her ishta eqil ishlitish, tepekkur qilish, bizning niyitimizning durus bolushi, ishimizning netijilik bolushi we sawabqa aylinishining aldinqi sherti hésablinidu. Dinda töt xotun alsa bolidu désila matématikini tötkiche sanashni öginip toxtap qalsaq bolmaydu. özimiz yashawatqan jem’iyette bashqa insanlargha zexmet yetküzidighan ishlardin saqlinish asasida élip barghan ish-pa’aliyetlirimiz, niyetning durusluqining belgisi. Emma özimiz basqan her bir qedemning bashqilargha ziyan-zexmet yetküzmeydighanliqini bilish üchün, bizdin öz dewrimizgiche tereqqiy qilghan bilimlerni amal bar toluq igilesh, eqli tepekkurimizni yükseldürüsh telep qilinidu. “Adem, adem bilen adem”. Insanchiliqni öginish, insanchiliqni hörmet qilish, yaratquchini xush qilidighan insan bolush, bularni ishqa ashurush üchün, niyitimizni dengseydighan eqli tepekkurgha mohtajmiz.


Izahatlar

[1]. Soqrattin burun Girétsiyede bashqa peylasoplar bar bolghan bolsimu ular dunyaning kélish menbesini melum bir konkrét shey’idin dep qaraydighan “métafizik” chilardin idi.
[2]. Soqrat kocha doqmushigha chiqip da’im ötüp kétiwatqan ademlerdin so’al soraydiken, u so’alning jawabini alghandin kéyin, u ademdin toxtimay so’al sorap axirda u kishining deslepki jawabini kéyinki so’allargha bergen jawabqa zit qilip uni özning deslepki yekünige qarta qayta oylinishqa mejbur qilidiken. Bu kéyinkiler teripidin “soqratche so’al sorash” dep yekünlen’gen.
[3]. Sopizm toghrisida hazirghiche talash tartish tügigini yoq. Sopizm noqul Islam pelsepisige xas atalghu we éqim bolmastin, Soqrattin bashlan’ghan tepekkurni asas qilghan pelsepiwi oylinishlar we pikirler sopizmliqqa kiridu. Shu sewebtin aptor sopi atalghusining heqiqiy menisi tepekkur qilmaq bolushi kérek dep qaraydu.
[4]. Beqer sürisi 29-ayet.
[5]. Fatir sürisi 38-ayet.
[6]. Yaponiyelik fizika alimi Murayama Hitoshining Amérikidiki bir doklat bérish yighinida aptorning sorighan so’aligha Bergen jawabidin élin’ghan neqil.
[7]. Maide sürisi 9-ayet.
[8]. Injildin kelgen bir hékaye bolup, Hékayide bir yehudiy yardemge éhtiyajliq halda yol yaqisida yatqanda, uning yénidin bashqa yehudiylar we yehudiy popliri ötken bolsimu uninggha yardem qolni sozmighan. Bu yerdin yehudiy dini’gha étiqad qilmaydighan Sarmantiliq bir kishi ötüp qalghan we u yehudigha yardem qolini sozup uni qutquzup qalghan. Bu hékaye insanchiliq heqqidiki pelsepiwi izdinishke türtke bolghan, we kishilerni yaxshi ishqa ündesh, we yaxshi niyitining eksiche ünüm körülgende uning jawabkarliqi sürüshtürülmeslik qatarliq qanun tüzümlerning barliqqa kélishige türtke bolghan. Bezi döletler qanun turghuzup hetta qutquzush imkaniyiti bar turup yardem qolini sunmighan insanlarni qanuni jazagha tartishni belgiligen.
[9]. Ibn Kesirning Qur’an kerim tepsiri 94-bet.
[10]. Yunan epsaniliridiki ichige balayi’apet, aghriq-silaq qachilan’ghan sanduq.
[11]. Furqan sürisi 2-ayetning kéyinki yérimi.
[12]. Nehlide sürisi 12-ayet.
[13]. Giutening (Goethe) <Faust> dastanidiki bash pérsonazh. Mifistafil isimlik Sheytan Tengrige jeng élan qilidu, men sen mukemmel dégen insanni azdurup séning yolungdin chiqiralaymen dep. Tengri unigha shundaq qilishqa ijazet béridu. Mifistafil yer yüzige chüshüp nahayiti péqir yashawatqan eqilliq yash Faustqa közi chüshidu we uni her-xil éziqturushlargha bashlimaqchi bolidu. Faust hayatliqning menisini bilish üchün, sheytan bilen pütüshüp, muhebbet, nepret, ilahi tuyghu qatarliqlarning hemmisini tétiydu, we hayatining axirda hayatning menisini chüshinishke qadir bolidu. Faust éytilishiche ottura esirde yawropadiki bir epsaniwi adem bolup, eqilde kamaletke yetken pérsonazh. Faust heqqide yawropada nurghun oxshimighan hékayeler mewjut bolup, Giutining Bu esiri yawropa edebiyat-sen’et oyghinishidin bashlan’ghan insanliqqa qaytish we tepekkur üstide qayta oylinish élip bériliwatqan dewridiki insanlarning eqil bilen iqtidar otturisidiki oylinishlirining bir güzel shekilde ipadilinishidur. Giuti bu eserni yézishqa pütün ömrini serp qilghan (jem’iy 64 yil yazghan, we ölüp kétishtin bir yil awwal tamamlighan). Özi üstide oyliniwatqan insan üchün bir oqup béqishqa erziydighan ésil eser hésablinidu.
[14]. Ibn Kesirning Qur’an Kerim tepsiri 91-bette bu xil oxshimaydighan köz qarashning mewjutluqini misal bilen bayan qilghan.
[15]. Süre Fater 18-ayetning bir qismi.
[16]. Süre Fatir 11-ayet.

كۇرشات ئوغلى
28-08-17, 21:55
دىننى قانداق چۈشىنىش كېرەك
---ئەقلى تەپەككۇرنىڭ نىيەت ۋە ساۋاپ ئوتتۇرىسىدىكى رولى ھەققىدە

كۇرشات ئوغلى
2017-8-28

كىرىش سۆزدىن بۇرۇن

مەزكۇر يازما «مىللىتىمىز چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلاردىن نېمىلەرنى كۈتىدۇ» دېگەن تېمىغا چۈشكەن دىننى ئېتىقادقا ئالاقىدار سوئاللارغا قارتا ئېلىپ بېرىلغان مۇھاكىمىدىن ئىبارەت بولۇپ، ئىلىم بىلەن ئېتىقادنىڭ مۇناسىۋىتىنى توغرا ھەل قىلالمايۋاتقان ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ پايدىلىنىشى ئۈچۈن يېزىلدى.

كىرىش سۆز

يېقىندا تېسلا شىركىتىنىڭ قۇرغۇچىسى ئەلون مۇسك ئامېرىكا قوشما شتاتلار باشلىقلىرى ئۇچرىشىش يىغىنىدا سۆز قىلىپ، تەقلىدى ئەقىل (ياكى سۈنىي ئەقىل) نىڭ كەلگۈسىدە ئىنسانلار جەمىيىتىگە ئېلىپ كېلىدىغان تەسەۋۋۇر قىلغۇسىز بالايىئاپەتلىرى ھەققىدە يىغىن ئەھلىنى ئاگاھلاندۇرۇپ، تەقلىدى ئەقىل تەتقىقاتىنىڭ توغرا يۆلىنىشتە بولۇشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئۈچۈن، ھۆكۈمەت خاراكتېرىدىكى مەخسۇس ئورگان قۇرۇشنى تەشەببۇس قىلغان. ئەمما بۇنىڭغا قارتا فەئىسبۇكنىڭ قۇرغۇچىسى مارك زاكىربورك بولسا، ماسكنىڭ تەقلىدى ئەقىلنى بالايىئاپەت قىلىپ كۆرسىتىشىنى ئەيىبلەپ، كەلگۈسىدە تەقلىدى ئەقىلنىڭ ئىنسانلارنى كۆپ جەھەتلەردە قوللاپ، تېخىمۇ ياخشى بىر ئىنسانلار جەمىيىتى بەرپا قىلالايدىغانلىقىغا ئىشىنىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن.
ئەلون مۇسك بىلەن مارك زاكىربورگنىڭ مۇنازىرىسىگە سەۋەب بولۇۋاتقان تەقلىدى ئەقىل، كومپيۇتېرنىڭ كەشىپ قىلىنىشى ۋە ئومۇملىشىشىغا ئەگىشىپ كۈچىيىۋاتقان ئىنسانلارنىڭ يەنە بىر ئەندىشىسى بولۇپ، ئىنسانلار ئۆزى كەشىپ قىلغان تەقلىدى ئەقىل قۇدرەت تېپىپ بىر كۈنى ئۆزلىرىگە تەھدىت ئېلىپ كېلەمدۇ دېگەن ئەنسىرەشتىن ئىبارەت.
بۇ يەردىكى تەقلىدى ئەقلى ئۈستىدىكى بەس-مۇنازىرە ئەمەلىيەتتە مەزكۇر يازمىدا تەھلىل قىلىنىدىغان تەپەككۇرنىڭ رولى بىلەن بىۋاسىتە مۇناسىۋەتلىك بولغانلىقى سەۋەبىدىن يەنىمۇ يېيىپ چۈشەنچە بېرىپ ئۆتۈش زۆرۈر. شۇ سەۋەبتىن بۇ مۇنازىرە قانداق تىپقا تەۋە ئىنسانلار ئوتتۇرىسىدا كېلىپ چىقىۋاتىدۇ، بىلىشىمىز شەرت.
ئالدى بىلەن بۇ مۇنازىرە ئىلىمنىڭ تېخنىكا تەرەققىياتىغا بۆسۈش خاراكتېرلىك ئۆزگىرىش ئېلىپ كېلىش بىلەن بىرگە، ئىنسانلارنىڭ ئىجتىمائىي تۇرمۇشىغىمۇ چۇڭقۇر ئۆزگىرىشلەرنى ئېلىپ كېلىۋاتقانلىقى، ۋە شۇنىڭ بىلەن بىرگە بۇ تەرەققىيات بىلەن بىللە مېڭىۋاتقان ئىنسانلار توپى بىلەن ئارقىدا قېلىۋاتقان ئىنسانلار توپى ئارىسىدىكى پەرقنى ئەكس ئەتتۈرۈپ تۇرۇپتۇ. يەنە بىر جەھەتتىن تېخنىكا تەرەققىياتى بىلەن بىر قەدەمدە مېڭىۋاتقان توپلام ئىچىدىكى، تېخنىكىنى مەلۇم چەكلىمە ئىچىدە تەرەققىي قىلدۇرۇش كۆز قارشىدىكى ئىنسانلار بىلەن، چەك قويماسلىق تەرەپدارلىرى ئوتتۇرىسىدىكى پەرقلىق كۆز قاراشنى ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرىدۇ. بىز بۇ مۇنازىرىنىڭ نوقۇل بىرلا تېخنىكا تەرەققىياتى ئۈستىدە بولمايۋاتقانلىقىنى، ئەمەلىيەتتە باشقا ساھەلەردىمۇ مەۋجۇت ئىكەنلىكىنى بىلىمىز. مىسالغا ئېلىپ ئېيتساق، بىئولوگىيە ئىلمى، بولۇپمۇ گېن، ھۈجەيرە ئىلمىدىكى تەتقىقاتمۇ بۇنىڭ بىرى بولۇپ، ئامېرىكا ھۆكمىتى ھەتتا مەخسۇس قانۇن تۇرغۇزۇپ گېن تەتقىقاتىغا بىر قىسىم چەكلىمىلەرنى قويغان. بۇ ئىككى جۈپ توپلام ئوتتۇرىسىدىكى پەرقلىق كۆز قاراشلار ئەمەلىيەتتە ئىنسانلارنىڭ تەپەككۇر تەرەققىياتىدىكى پەرقتىن كېلىپ چىققان. مەزكۇر يازمىدا بىز تەپەككۇرنى مەركەزلىك ئانالىز قىلىش ئارقىلىق ئۇنىڭ دىننى چۈشىنىشتىكى رولىنى تەكىتلەپ ئۆتىمىز.


بىرىنچى بۆلۈم: تەپەككۇر ۋە ئۇنىڭ تارىخى كەچۈرمىشى

ئامېرىكىدا ئىنسانلار ئۆزى- يۈرەر ئاپتوموبىللارنى ياسىغاچ، تەقلىدى ئەقىلنىڭ بىخەتەر ياكى ئەمەسلىكى ھەققىدە مۇنازىرىلەشسە، سەئۇدى ئەرەبىستاندا ئاياللار ئاپتوموبىل ھەيدىسە بولۇش-بولماسلىق ھەققىدە مۇپتىلار باش قاتۇرۇشۇپ ئولتۇرۇپتۇ. پاكىستاندا ئەركىن مۇھەببەتلەشكەن قىزىنى “ئايلىنىڭ شان-شەرىپى” ئۈچۈن ئۆلتۈرگەن دادنى ساقچىلار ئىزدەپ يۈرسە، مىسىردا مۇسۇلمان ساقچىلار ئىسلام ئەقىدىسى بويىچە كاپىر ھېسابلانغان خىتاي دۆلىتىگە ئۆزلىرىگە ئوخشاش مۇسۇلمان بولغان ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنى تۇتۇپ ئۆتكۈزۈپ بەرمەكتە. يىراق ئاغرىقىنىڭ ئەڭ ئىچكىرىدىكى جايلاردا ئەنگلىيەلىك دوكتور يەرلىك ئىپتىدائىي قەبىلىلەرنىڭ خام گۆش يېيىشلىرىنى فىلىمغا ئېلىپ ئولتۇرسا، جەنۇبى ئامېرىكىنىڭ ئورمانلىقىدىكى ئىپتىدائىي قەبىلىلەر قورقۇنچ ئىچىدە ئاسماندىكى تىك ئۇچار ئايروپىلانغا ئوقيا ئاتماقتا. بۇلارنىڭ ھەممىسى ئەيسا پەيغەمبەر تۇغۇلۇپ يىگىرمە بىر يۈز يىل ئۆتكەن بۈگۈنكى كۈندىكى يەر شاردا يۈز بەرمەكتە. يەر شارىدىكى پۈتۈن ئىنسانلارنى بىر توپلام دەپ قارساق، بۇ بىر توپلام ئىچىدىكى ماددىي ۋە مەنىۋى تەرەققىياتتىكى تەكشىسىزلىك ئۇلارنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى بارلىق ئۇرۇش-جېدەل ۋە تالاش-تارتىشلارغا سەۋەب بولماقتا. ماددىي ۋە مەنىۋى جەھەتتىكى بۇ تەكشىسىزلىك بولسا ئىنسانلارنىڭ تەپەككۇر تەرەققىياتىنىڭ تەكشى بولماسلىقىدىن كېلىپ چىقماقتا.
تەپەككۇر ۋە ئۇنىڭغا ئۇلاشقان ئۇقۇملار پەلسەپە كاتېگورىيەسىگە تەۋە بولۇپ، بۇلارنى كونكرېت چۈشەندۈرۈش مەزكۇر يازمىنىڭ مەقسىتى ئەمەس. شۇ سەۋەبتىن بۇ يازمىغا لايىق ھالدا بۇ ئۇقۇملارنى ئاممىباب تىلدا چۈشەندۈرۈپ ئۆتىمىز.
تەپەككۇرنى دوگما تەپەككۇر ۋە ئەقلى تەپەككۇر دەپ ئىككىگە ئايرىشقا بولىدۇ. دوگما تەپەككۇر نىسپىيلىكنى ئويلاشمىغان ھالدا يەكۈننى مۇتلەق ئىككىگە ئايرىشنى كۆرسىتىدۇ. مەسىلەن مۇتلەق توغرا ياكى مۇتلەق خاتا؛ ۋە ياكى بولىدۇ ياكى بولمايدۇ. ئەقلى تەپەككۇر بولسا نىسپىيلىكنى چۆرىدەپ ئويلىنىش، ئانالىز قىلىشنى كۆرسىتىدۇ. ئەقلى تەپەككۇر بىلىشنىڭ جەريانى بولۇپ، ئىلىم بولسا بۇ بىلىشنىڭ يەكۈنى بولىدۇ. بۇ خۇددى ئەگەر مۇسكۇللارنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ئۈچۈن توختىماي ھەرىكەت قىلىش كېرەك بولغاندەك، مىڭىمۇ بىلىپ يەكۈن چىقىرىش ئۈچۈن توختىماي تەپەككۇر قىلىشى كېرەك. يەنە بىز مەلۇم بىر شەيىگە قىزىقىپ ئۇنىڭ كېلىپ كېتىشىنى بىلىش ئۈچۈن، شۇ شەيىگە ئالاقىدار ئۇچۇرلارنى توپلاپ ئۇلارنىڭ مۇناسىۋەتلىرى ئۈستىدە ئويلىنىپ، پىكىر يۈرگۈزۈپ، ئانالىز قىلىش ئارقىلىق مەزكۇر شەيىنىڭ ھەرىكەت قانۇنىيىتىنى تېپىپ چىقىشقا تىرىشىمىز. بىز ھەرقانداق شەيىنى ماھىيىتىدىن بىلىش ئۈچۈن ئېلىپ بارغان لوگىكىلىق ئانالىزلىرىمىز ئەقلىي تەپەككۇر قىلىش ھېسابلىنىدۇ.
ئەقلى تەپەككۇر قىلىش ئىجاد قىلىشنى كۆرسىتىدۇ، ۋە توغرا بىلىشكە يېتەكلەيدۇ. بىلىش بىرلا باسقۇچتا ھەل بولمايدۇ، ئۇ تەپەككۇرنىڭ چوڭقۇرلىشىشىغا ئەگىشىپ جۇغلىنىپ ماڭىدۇ. بىلىپ نېمىگە ئېرىشىمىز، يەنە ئىنسان بىلسۇن بىلمىسۇن ھامان ئۆلۈپ كېتىدۇ، ئۇنداقتا بىلگەننىڭ نېمە ئەھمىيىتى بار دېگەن سوئال چۈشىدۇ. بىلىشنىڭ ئەڭ يۇقىرى پەللىسى ئۆزىنى بىلىش بولۇپ، ئىنسان ئۆزىنى بىلگەندە ئاندىن ياراتقۇچىسىنى ھەقىقىي تونۇيدۇ. بىز بۇنى دىن بىلەن بىرلەشتۈرۈپ ئانالىز قىلىمىز.

بىرىنچى قىسىم: ئىسلامدىن ئىلگىرىكى ئەقلى تەپەككۇرنىڭ تارىخى

ئەقلى تەپەككۇر ئىسلام جەمىيىتىگە يۇنان پەلسەپىسى بىلەن بىللە كىرگەن. بۇنداق دېگەندە، ئەجەبا ئىسلامدىن بۇرۇن ئەرەب دۇنياسىدىكى ئىنسانلار ئەقلى بىلەن تەپەككۇر قىلىشنى بىلمەمدىكەن دېگەن غەزەپلىك سوئال تۇغۇلىدۇ. بىز بۇنىڭغا جاۋاب بېرىشتىن بۇرۇن يۇناندىن كىرگەن شۇ ئەقلى تەپەككۇرنىڭ بارلىققا كېلىشىنى پەلسەپىنىڭ كېلىپ چىقىش تارىخى بىلەن قوشۇپ قىستۇرۇپ ئوتمىز.
پەلسەپە ئۇقۇمى ۋە ئۇنىڭ ئەڭ دەسلەپكى مەزمۇنى گىرېتسىيەدە بارلىققا كەلگەن. (غەرب) پەلسەپە تارىخى سوقراتتىن باشلىنىدۇ. پەلسەپىنىڭ سوقراتتىن باشلىنىشىنىڭ سەۋەبى بولسا، دەل سوقرات ئۇنىڭدىن بۇرۇنقى دوگما تەپەككۇرغا خاتىمە بېرىپ پەلسەپىگە ھۆرلۈك بەرگەن. سوقراتنىڭ تەلىمى بىلەن ئۇنىڭ شاگىرتى ئەپلاتون تۇنجى ئىلىم تەھلىل قىلىدىغان ئاكادېمىيەنى قۇرغان ۋە ئۇنىڭ قولىدا پەلسەپە تارىخىدا“بىرىنچى ئۇستاز” دەپ نام ئالغان ئارستوتىل تەربىيە ئالغان. ئارستوتىل بولسا تۇنجى بولۇپ ئىلىمنى پەلسەپىدىن ئايرىپ كاتېگورىيەلەشتۈرۈپ، كېيىنكى زاماندا يۈكسەلگەن ئىلىم-پەننىڭ كونكرېتلىشىشىغا ئاساس سالغان.
سوقرات “ياشلارنى ئازدۇرۇش” جىنايىتى بىلەن ئۆلتۈرۈلگەن. ئۇنىڭ ئۆلۈمى ھەققىدىكى ھېكايەنى بۇ يەرگە قىستۇرۇپ ئۆتسەك، سوقرات دوگما ھۆكۈملەرگە قارتا سوئال سوراپ ياشلارغا ئەزەلدىن بولىدۇ ۋە بولمايدۇ دېگەن ئىككىلا مۇتلەق ھۆكۈمنىڭ شارائىتقا ئاساسەن ئۆز ئارا ئورۇن ئالماشتۇرىدىغانلىقىنى، يەنە ھەرقانداق مۇتلەق ھۆكۈمنىڭ ئۆزگىرىپ نىسپىي ھۆكۈمگە ئايلىنىپ قالىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرگەن. ھەممە شەيىگە نىسبەتەن ئەزەلدىن تارتىپ تۈگىتىلىپ كېلىنىۋاتقان بولىدۇ ياكى بولمايدۇ دېگەن نوپۇزلۇق ھۆكۈملەرگە زادى بولامدۇ بولمامدۇ دەپ شۇ ھۆكۈم ئۈستىدە تەپەككۇر قىلىشنى باشلىغان ياشلارنىڭ گۇمانىي سوئاللىرى، شۇ ھۆكۈملەرگە ئۆگىنىپ قالغان ۋە ئەزەلدىن بۇ جەھەتتە ئويلىنىپ باقمىغان ئاتا-ئانىلارغا قاتتىق ۋەھىمە ئېلىپ كەلگەن. ئۇلار شۇ ۋاقىتتىكى ھۆكۈمرانغا، سوقراتنىڭ بىمەنە سوئاللارنى سوراپ بالىلىرىنى قايمۇقتۇرغانلىقى ھەققىدە ئەرز سۇنغان [1].
سوقراتنىڭ ياشلاردىن سورىغان بىر سوئالنى بۇ يەردە مىسال قىلىپ كۆرۈپ باقايلى. بىر كۈنى سوقرات بىر ياشتىن سوراپتۇ: “ سەنچە ئوغرىلىق قىلىش توغرىمۇ ياكى خاتامۇ؟” دەپ. ئۇ ياش ئويلانمايلا جاۋاب بېرىپتۇ: “ئەلۋەتتە خاتا”. سوقرات يەنە سوراپتۇ: “ئۇنداقتا مەن ساڭا بىر مىسال كەلتۈرەي. مەسىلەن مېنىڭ ئىككى قوشنام زىددىيەتلىشىپ قالدى دەيلى، ئاچچىقى يامانراق قوشنام شۇ ئاچچىقىغا پايلىماي يەنە بىر قوشنامنى ئۆلتۈرۈۋېتىش ئۈچۈن ئۆيىدە پىچاق بىلەپ تەييارلاپتۇ. مەن ئۇ دىققەت قىلمىغاندا ئۇنىڭ بىلەپ قويغان پىچقىنى ئوغرىلاپ چىقىپ يوشۇرۇپ قويدۇم. شۇنىڭ بىلەن ئاچچىقى يامان قوشنام پىچىقىنى تاپالماي يەنە بىر قوشنامنى دەماللىققا ئۆلتۈرەلمىدى. كېيىن ئاچچىقى يانغاندا بولسا ئىككىسى قايتا ئەپلىشىپ قالدى. ئەمدى سەن دېگىنە مېنىڭ پىچاق ئوغرىلىشىم توغرىمۇ ياكى خاتامۇ؟”. ئۇ ياش يەنىلا ئويلانمايلا: “ئەلۋەتتە سەن بىر جاننى قۇتۇلدۇرۇۋالغان تۇرساڭ توغرا ئىش بولمامتى” دەپ جاۋاب بېرىپتۇ. سوقرات يەنە بىرىنچى سوئالغا قايتىپ كېلىپتۇ: “ سەن ئوغرىلىق قىلىش ئەلۋەتتە خاتا دېگەن ئىدىڭ، ئەمدى نېمە ئۈچۈن مەن ئوغرىلىق قىلسام توغرا دەيسەن؟” دەپ سوراپتۇ، ئۇ ياش ئاندىن ئۆزىنىڭ بەرگەن تۇنجى جاۋابىنى قايتا ئېسىگە ئېلىپتۇ.
سوقرات دوگما ھۆكۈم چىقىرىشقا قارشى چىقىپ، ھۆكۈمنىڭ كونكرېت شارائىت ۋە ئامىللارغا قارىتا بولۇشىنى تەرغىب قىلغان. ئۇ شۇ سەۋەبتىن ئۆلتۈرۈلگەن بولسىمۇ، ئۇنىڭ پىكىر قىلىش ئۇسۇلىنى قوبۇل قىلغان كېيىنكى ئىنسانلار ئەقلىي تەپەككۇردا يۈكسەلگەن. سوقرات ئىنسان تەپەككۇرغا ئىلىپ كىرگەن بۇ كىچىككىنە ئۇچقۇن دۇنياغا يامراپ ئىنسانلار ئۆزلىرى ئۈستىدىكى ئويلىنىشلىرىنى ئوبيېكتىپ دۇنيانىڭ قانۇنىيىتىنى بايقاش ئارقىلىق ئېلىپ بارىدىغان بولغان.
سوقراتنىڭ “ياشلارنى ئازدۇرغان” جىنايىتى بىلەن ئۆلۈمگە ھۆكۈم قىلىنىشى ئەمەلىيەتتە ئىنسانىيەتنىڭ ئەقلى تەپەككۇرغا چەكلىمە قويۇش قويماسلىق ھەققىدىكى تۇنجى مۇنازىرىسىدىكى، مۇتەئەسسىپ كۈچلەرنىڭ غەلىبىسى ھېسابلىنىدۇ. ئەنە شۇندىن بېرى ھازىرغىچە ئىنسانىيەت بۇ تالاش-تارتىشتىن قۇتۇلغىنى يوق. بۇنىڭ سەۋەبى يەنىلا بىزدىكى تەپەككۇرنىڭ (بىلىشنىڭ) پەرقلىق بولۇشى بىلەن بىۋاسىتە مۇناسىۋەتلىك.
سوقراتتىن كېيىن يۇنان پەلسەپىسى زور دەرىجىدە يۈكسەلگەن. ئەمما خرىستىئان دىنىنىڭ مەيدانغا كېلىشى ۋە تارقىلىشى بىلەن تەڭ، ئەقلى تەپەككۇر ئاستىدا مەيدانغا كەلگەن پەلسەپە خرىستىئان دىنىي جەمىيەتلىرىنىڭ تەقىب قىلىشى بىلەن ياۋروپادا كۆيدۈرۈلۈپ كۈلى كۆككە سورۇلغان. ئەقلى تەپەككۇر تەقىب قىلىنغاندىن كېيىن ياۋروپا ئاتالمىش “مىڭ يىللىق قاراڭغۇلۇق” دەۋرىدە دىنىي ئۇرۇش، ئاچارچىلىق، ۋە ۋابا ئىچىدە ئۆتكەن. ياۋروپادا تېنى ئۆلگەن ئەقلى تەپەككۇر كېيىن ئىسلام دىنىنىڭ باش كۆتۈرۈشى بىلەن ئىسلام دۇنياسىدا ئىلىم ئەھلىنىڭ ئەتىۋارلىشىغا ئېرىشىپ، كەينىگە چېكىنىپ كەتكەن خرىستىئان جەمىيىتىنىڭ ئەكسىچە ئىلىم-پەن ۋە مەرىپەت ئىسلام دۇنياسىدا گۈللىنىپ روناق تاپقان.

ئىككىنچى قىسىم: ئىسلام دۇنياسىدا تەپەككۇردىكى تەرەققىياتلار ۋە قاتماللىقلار

مۇسۇلمانلار ئۆزلىرىنىڭ ئاتا-بوۋىلىرىنىڭ ئىسلامنىڭ ئالتۇن دەۋرىدىكى ئۇتۇقلىرىنى تىلغا ئېلىشقانلىرىدا كۆزلىرىدىن نۇر چاقناپ كېتىشىدۇ. ھەقىقەتەن، ئەرەب يېرىم ئارىلى ئۇرۇش تۈگەپ ئىسلام تۇغى ئاستىدا بىرلىككە كەلگەندىن كېيىن، ئىلىم-پەنمۇ تەرەققىي قىلىپ ئەينى چاغدىكى تەبىئىي پەن، تېببىي ئىلىم ۋە پەلسەپە قاتارلىق پەنلەر يۈكسەك دەرىجىدە تەرەققىي قىلغان. ئەمما كۆپ ئۆتمەي باشلانغان سىياسىي ھوقۇق تالىشىش كۈرەشلىرى نەتىجىسىدە، ھۆكۈمران قاتلام ئەقلى تەپەككۇرغا قارتا تەقىبنى كۈچەيتىپ، ئاخىردا بىر قىسىم سوپىزمنى تەرغىب قىلغۇچىلارنىڭ “مەن ھەق” دەپ جاكارلاشلىرىنى شېرىك دەپ ھۆكۈم قىلىپ [2]، ئەقلى تەپەككۇرغا ئائىت پائالىيەتلەرنى قەدەممۇ-قەدەم چەكلىگەن. شۇ قاتاردا پەلسەپە ئىسلام دۇنياسىدا ئەڭ چوڭ تەقىبگە ئۇچۇرغان.
ئەمدى ئىسلام پەلسەپىسى ئەقلى تەپەككۇر جەھەتتە قانداق ئۇتۇقلارنى قولغا كەلتۈرۈپ بولغان ئىدى دېگەندە، “ئىسلام دۇنياسىدىكى ئاخىرقى پەيلاسوپ” دەپ نام ئالغان ئىبن توفايلىنىڭ <يەسسان غەزنى ھەققىدە قىسە> دېگەن ئەسىرنى تىلغا ئېلىپ ئۆتۈش ئارقىلىق جاۋاب بېرىمىز.
ئىبن توفايلىنىڭ بۇ ئەسىرى يەسسان غەزنى ئىسىملىك بىر كىشىنىڭ ئۆزى ئۈستىدىكى ئويلىنىشلىرى ئارقىلىق، ئىنسان ئۈچۈن بىلىشنىڭ ئەڭ يۇقىرى پەللىسى ئۆزىنى بىلىش ۋە شۇ ئارقىلىق ھەقنى (ياراتقۇچىسىنى) بىلىش ئىكەنلىكىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ. كىتابتا، باش قەھرىمان يەسسان غەزنى ئېسىنى بىلگەندىن باشلاپ ئۆزىنىڭ يېگانە ھالدا بىر ئارالدا بىر ئۆچكە تەرىپىدىن بېقىلىۋاتقانلىقىنى ھېس قىلىدۇ. ئۇ ئۆسۈپ- يېتىلىۋاتقان مەزگىلدە بىر كۈنى بۇ ئۆچكە ئۆلۈپ قالىدۇ. ئۆچكىنى ئويغىتالمىغان (قايتا ھاياتقا ئېرىشتۈرەلمىگەن) دىن كېيىن يەسسان غەزنى ھاياتلىق ئۈستىدە ئويلىنىپ ئۇنىڭ جاۋابىنى تېپىشنى نىشان قىلىپ، چىقىۋاتقان شامال، دولقۇنلاۋاتقان دېڭىز، پارلاۋاتقان ئاسماندىكى يۇلتۇز قاتارلىق ئۆز ئەتراپىدىكى بارلىق شەيىلەرنىڭ ھەرىكەت قانۇنىيەتلىرىنى بىلىش ئۈچۈن توختىماي تەپەككۇر قىلىدۇ. ۋە ئاخىردا بۇ شەيىلەرنىڭ ھەرىكەت قانۇنىيىتىنى بىلگەندە بولسا، بۇ شەيىلەر بىلەن بىر پۈتۈن گەۋدىگە ئىگە بۇ ئوبيېكتىپ دۇنيا بىلەن ئۆزى، بىر تەڭداشسىز قۇدرەتكە ئىگە كۈچ تەرىپىدىن يارىتىلغان دېگەن يەكۈنگە كېلىدۇ. يەسسان غەزنىنىڭ ياراتقۇچىسىنى تونۇش جەريانىدا، يېنىدا دىنىي تەلىم بېرىدىغان ئۆلىما، ياكى ئىلىمدىن خەۋەر بېرىدىغان ئاسترونوم ياكى تېۋىپ بولمىغان. ئۇ يەككە-يېگانە ھالدا ھاياتلىققا توختىماي سوئال قويۇش، ئوبيېكتىپ شەيىلەرنىڭ ھەرىكەت قانۇنىيىتىنى ئىگىلەش ئارقىلىق ئاخىردا شۇ يەكۈننى چىقارغان.
بۇ يەردە قىستۇرۇپ ئۆتۈشكە تېگىشلىك بىر مۇھىم ۋەقەلىك بولسا، ئىبن تۇفايلىدىن كېيىن ئىسلام دۇنياسىدا ئەقلى تەپەككۇرغا تايىنىپ پەلسەپىنى يەنە بىر بالداق ئۆرلەتكەن ئىلىم ئىگىسى چىقمىغان، ئەقلى تەپەككۇرغا بولغان تەقىب ھەممە ساھەلەرگە كېڭىيىپ، ھۆكۈمران سىنىپلارنىڭ ھۆكۈم چىقىرىشىغا “قۇلايلىق” دوگمىچىلىق ھۆكۈمرانلىق ئورۇنغا ئۆتكەن. شەخسنىڭ ئۆزى ۋە ياراتقۇچىسى ھەققىدە تەپەككۇر قىلىشنى ھۆكۈمران سىنىپلار مونوپول قىلىپ موللام، ئۆلىما، مۇپتى، قازى دېگەندەك ئۈچىنچى شەخسكە ھاۋالە قىلىپ بەرگەن. شۇ ۋاقىتنىڭ ئۆزىدە خرىستىئان دۇنياسى پارچە-پارچە ھالەتتە بولغانلىقى، ۋە خەلىپىلىك جەڭگىۋارلىقى ئۈستۈن بولغان تۈركلەرنىڭ قولغا ئۆتكەنلىك سەۋەبىدىن. ئىسلام دۇنياسى ۋاقىتلىق تىنچلىق ئىچىدە ئۆتكەن. ئەمما مىڭ يىللىق قاراڭغۇ دەۋردىن كېيىن دەل ئىسلام دۇنياسىدا تەقىبگە ئۇچۇرغان پەلسەپە ياۋروپادا قايتا ئەتىۋارلىنىشقا ئېرىشىپ، ياۋروپا “ئەدەبىيات-سەنەت گۈللىنىش” نى روياپقا چىقارغان. ئەقلىي تەپەككۇرنى ئىسلام دۇنياسىدىن تېرىپ ئالغاندىن كېيىن، ياۋروپادا ئىلىم-پەن راۋاجلانغان. يېڭى ئىلىم بىلەن قوراللانغان ياۋروپانىڭ باش كۆتۈرۈشىگە، ۋە ئۇلارنىڭ كېڭەيمىچىلىكىگە قارشى تۇرۇشقا تەپەككۇر قىلماي توختاپ قالغان ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئەقلىمۇ ھەم كۈچىمۇ يەتمىگەن. ئەمما ئىسلام دۇنياسى خرىستىئان دۇنياسىنىڭ قايتا باش كۆتۈرۈشىگە تەپەككۇرنىڭ قانچىلىك مۇھىم رول ئوينىغانلىقىنى، ۋە ئۆزلىرىنىڭ يۈكسىلىشتىكى ئەڭگۈشتىرىنى تاشلىۋەتكەنلىكىنى تا ھازىرغىچە ھېس قىلمايلا قالماستىن، ئەكسىچە دۇنيانى، دىننى، ياراتقۇچىسىنى ئىلىم بىلەن ئەمەس ئەپسانە ئارقىلىق چۈشىنىپ ۋە قىسە سۆزلەش ئارقىلىق چۈشەندۈرۈپ كەلمەكتە.

ئۈچىنچى قىسىم: ئەقلى تەپەككۇر بىلەن دوگما تەپەككۇرنىڭ پەرقى

قۇراننى ئوقۇپ تامامەن چۈشەنگەن ئىنساننىڭ باشقا كىتابلارغا ئېھتىياجى يوق. ئەمما، بىر ئىنسان قۇراننى ئوقۇپ چۈشىنىش ئۈچۈن دۇنيادىكى بارلىق كىتابلارنى ئالدى بىلەن بىر قېتىم ئوقۇپ چىقىشى كېرەك (خاتىرەمدىن).
ئىسلامى چۈشەنچىلەردىكى بىر قاتماللىق شۇكى، مۇسۇلمانلار ھەر شەيىگە قۇراندىن جاۋاب تېپىشقا تىرىشىدۇ، لېكىن ئىلىم بىلەن دىنى سوئاللارغا جاۋاب ئىزدەشنى خالىمايدۇ ياكى قورقىدۇ. شۇ سەۋەبتىن دۇچ كېلىۋاتقان بارلىق سوئاللارغا ئۇنىڭ دىن بىلەن ئالاقىسى بولۇش بولماسلىقىدىن قەتىي نەزەر نوقۇل ئىسلامىي- ئەخلاق نۇقتىسىدىن جاۋاب ئىزدىشىدۇ. قۇران ۋە دىنغا ئالاقىدار سوئاللارغا ئىلىم بىلەن جاۋاب بەرگىلى بولامدۇ دېگەندە بىز كېسىپ ئېيتالايمىزكى، تامامەن بولىدۇ. چۈنكى بۇ ئىلىمنى بىز ياراتمىغان. ئۇنىڭ ھەممىسى ياراتقۇچىدىن كەلگەن. ئىلىم نېمە؟ ئىلىم ئىنسان تەرىپىدىن كاتىگوريەلەشتۈرۈلگەن ياراتقۇچىنىڭ قانۇنىيەتلىرى.
مەزكۇر يازمىنىڭ بېشىدا تىلغا ئېلىپ ئۆتكەن تەقلىدى ئەقىل ھەققىدىكى تالاش-تارتىشقا سەۋەب بولغان ئامىلغا كەلسەك، بۇنى ئىنسانلارنىڭ ئۆزلىرى بىلمىگەننى باشقىلارنىڭ بىلىشىدىن قورقۇش پسىخىكىسىنىڭ ئىپادىلىنىش دەپ قارايمىز. بولۇپمۇ دىنىي جەمىيەتتە ئىمتىيازلىق كىشىلەردە بۇنى كۆپ ئۇچۇرتىمىز. ئۇلار ھادىسىلەرگە ئەقلى تەپەككۇر ئارقىلىق جاۋاب ئىزدەشنى خالىماي، بۇرۇندىن بار بولغان، ھادىسىلەرنى ئېتىراپ قىلىش ياكى ئىنكار قىلىشتەك ئىككى قۇتۇپقىلا بۆلىدىغان دوگما تەپەككۇرى ئارقىلىق پائالىيەت ئېلىپ بارماقتا. شۇ سەۋەبتىن مەسىلەن مارسقا ئادەم چىقىرىش پىلانى دېگەندەك ھەر بىر تېخنىكىدىكى يېڭىلىقلارغا قارتا سەئۇدى ئەرەبىستاندا تەبىئىي پەن ئالىملىرى ئەمەس سەئۇدى مۇپتىلىرى بەكرەك باش قاتۇرۇپ ئۇنىڭ توغرا ياكى خاتالىقىغا پەتىۋا چىقىرىپ ئولتۇرماقتا. ئۇنداقتا ئەقلى تەپەككۇرنىڭ چۈشەندۈرۈشتىكى ئالاھىدىلىكى نەدە؟
سوقرات مۇتلەق ھۆكۈمنىڭ نىسپىيلىكىنى تەكىتلەش ئارقىلىق ئىنسانىيەتنى دوگما تەپەككۇر قىلىشتىن ئەقلى تەپەككۇر قىلىشقا يېتەكلىگەن. بۇنى ئىنساننىڭ ئەقلى تەپەككۇرىنى كومپيۇتېرنىڭ ئىشلەش مېخانىزمى بىلەن سېلىشتۇرۇپ كونكرېت ئانالىز قىلىپ باقايلى. بۇ يەردە ئەقلىي تەپەككۇر بىلەن تەقلىدى ئەقلىنى سېلىشتۇرساق، ئىككىلا ئەقىلنىڭ ئىشلەش مېخانىزمى ئوخشاش، يەنە ئىككىلىسى ئالغان ئۇچۇرلارنى ئانالىز قىلىپ يەكۈنگە ئېرىشىش. ھازىرقى تەقلىدى ئەقىلنىڭ پارتلاش خاراكتېرلىك تەرەققىي قىلىشىغا سەۋەب بولغان ئامىل (ماتېرىيال فىزىكىسىدىكى تەرەققىياتنى ھېساب قىلمىغاندا)، دەل ئىككى مىڭ بەش يۈز يىل ئىلگىرى سوقرات ئىنسان تەپەككۇرىغا ئېلىپ كىرگەن كىچىككىنە ئۆزگىرىش بىلەن ھەيران قالارلىق دەرىجىدە ئوخشاش. بۇ ئىككىلا ئەقىلگە “ئەگەر (كومپيۇتېردا ئور ياكى ئىف)” دېگەن لوگىكىلىق تەپەككۇر ئۇسۇلى كىرگۈزۈلگەن. سوقرات بولىدۇ ياكى بولمايدۇ دېگەن مۇتلەق دوگما ھۆكۈمگە، “ئەگەر” دېگەن ئالدىنقى شەرتنى قوشقانلىقىدىنلا، مۇتلەق ھۆكۈملەر شارائىتقا قاراپ نىسپىي ھۆكۈمگە ئۆزگەرگەن. كومپيۇتېر “ياكى (ئور)” دېگەن يەكۈن چىقىرىش ئۇسۇلى قوشۇلغانلىق سەۋەبىدىن، ئالدىنقى شەرت ئۆزگەرگەن ئەھۋالدا كومپيۇتېرغا ئوخشاش ئۇچۇردىن ئوخشىمايدىغان يەكۈن چىقىرىش ئىقتىدارى قوشۇلغان. كومپيۇتېرنىڭ تەرەققىياتى شۇ تەرەققىيات بىلەن تەڭ ماڭالمىغان ئىنسانلار ئۈچۈن ھەقىقەتەن قورقۇنچلۇق كۆرۈنىدۇ. بىر مىسال كۆرسىتىپ ئۆتسەك، گۇگىل شىركىتىنىڭ ئانا شىركىتى بولغان ئالفابەت شىركىتى ئىگىدارچىلىقىدىكى شاھمات ئويناش پروگراممىسى ئالفاگو نەچچە يىل تەرەققىي قىلىش ئارقىلىق خەلقارادا بارلىق قورشاۋ شاھمات چېمپىيونلىرىنى يېڭىپ تەڭداشسىز “ئەقلى” نى نامايان قىلغان. ئېيتىلىشىچە قورشاۋ شاھماتنىڭ مېڭىش يوللىرى ئەڭ مۇرەككەپ بولۇپ، ئەگەر بىز خەلقارا شاھماتنىڭ (64 كاتەكچىدىكى) بىر مەيدان مۇسابىقىدە بارلىق ئۆزگىرىش (مېڭىش) ئاممىلىرىنى نوقۇل سان-سىپىر بىلەن ئىپادىلىسەك بۇ سان-سىپىرلار 10نىڭ 47 ماسسىغا باراۋەر كېلىدىكەن. قورشاۋ شاھماتتا (361 كاتەكچە) بولسا بۇ سان-سىپىرلار 10نىڭ 170 ماسسىسىغا توغرا كېلىدىكەن.
كىچىككىنە بىر شاھمات تاختىسىدا شۇنچىلىك كۆپ ئۇچۇر بار ئىكەن. ئەمدى دۇنيادىكى بارلىق شەيىلەرگە جاۋاب بار دەپ قارالغان قۇراندىكى سان-سىپىر قانچىلىكتۇ؟ بۇ سان-سىپىرلارنى چۈشىنىش ۋە ھەزىم قىلىش ئۈچۈن ئەگەر بىر ئىنساندا يۇقىرى دەرىجىدە تەرەققىي قىلغان ئەقلىي تەپەككۇر بولمىسا ئۇنى چۈشەنمەسلىك ياكى خاتا چۈشىنىش مۇمكىنغۇ!
بىز “ئاللانىڭ ئىرادىسىز قىل تەۋرىمەيدۇ” دېگەن سۆزنى دائىم ئاڭلايمىز. بىر قىسىم كىشىلەر بۇنى ياراتقۇچىنىڭ ئىرادىسى بىلەن شەخسنىڭ ئەركىن تاللىشى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت بىلەن باغلاشتۇرۇپ ئۆزىنى قىينايدۇ. يەنە، بىزنىڭ ھەر بىر ھەرىكىتىمىزنىڭ سەۋەب نەتىجىلىرى ئاللا تەرىپىدىن بېكىتىۋېتىلگەن بولسا، بىزنىڭ تاللاش ئىرادىمىزنى قانداق چۈشىنىش كېرەك؟ يەنى، شەخسنىڭ تاللىشى بىلەن ياراتقۇچىنىڭ ئىرادىسى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى قانداق چۈشىنىش كېرەك؟
ئەمەلىيەتتە بۇ ئىككى سوئالنى بىز نەزەرىيە فىزىكا ئىلمى بىلەن چۈشىنىشكە تىرىشىپ باقساق بولىدۇ. بىرىنچى سوئالغا كەلسەك. بىر تال قىلنى مەن قولۇم بىلەن ئىتتىرىپ قويساممۇ تەۋرەيدىغۇ دېگۈچىلەر بار. ئەمما شۇ بىر تال قىلنى تەۋرىتىش ئۈچۈن سىز ئالدى بىلەن “ئەگەر” دېگەن ئالدىنقى شەرىتىنى ھازىرلىشىڭىز كېرەك. چۈنكى بىر تال قىلنىڭ ھەرىكەت قىلىشى ئۈچۈن مەلۇم بوشلۇق (ماكان) ۋە بىر نۇقتىدىن ئىككىنچى نۇقتىغا يۆتكىلىشى ئۈچۈن مەلۇم ۋاقىت (زامان) كېرەك. ئىنساننىڭ ماكان ۋە زامان يارىتىشقا قۇدرىتى يەتمەيدۇ. ئىنسان بولمىش بىز تەييار بار ئوبيېكتىپ مەۋجۇتلۇقتىن ۋە ئۇنىڭ ھەرىكەت قانۇنىيىتىدىن پايدىلىنىپ نەتىجە يارىتالايمىز. شۇ بىر تال قىل تەۋرەشكە تېگىشلىك ئوبيېكتىپ قانۇنىيەت پەقەت ياراتقۇچىنىڭ ئىرادىسىدىن بولغان. شۇ سەۋەبتىن ئاللانىڭ ئىرادىسىز قىل تەۋرىمەيدۇ دېسە ئۇ فىزىكىلىق قانۇنىيەت نۇقتىسىدىن ھەقىقەتەن توغرا ھۆكۈم ھېسابلىنىدۇ.
ئىككىنچى سوئالنى يەكۈنلىسەك، ئەگەر بىز مەلۇم ئىشنى قىلماي تۇرۇپ ئۇنىڭ نەتىجىسى ئاللا تەرىپىدىن بېكىتىلىپ بولۇنغان بولسا، شەخسنىڭ تاللىشىنىڭ نېمە ئەھمىيىتى دېگەنلىك بولىدۇ. بۇ بىر باش قاتىدىغان سوئال بولۇپ نوقۇل دىنىي-ئەخلاق نۇقتىسىدىن قايىل قىلارلىق جاۋابقا ئېرىشكىلى بولمايدۇ. ئەمما بىز بۇنى نەزەرىيە فىزىكىسىغا بولۇپمۇ ئېينىشتېيننىڭ نىسپىيلىك نەزەرىيەسىگە مۇراجىئەت قىلىپ مەلۇم جاۋابقا ئەگە بولالايمىز.
ئىنسان ياشىغان ماكاندا ۋاقىت پەرقى بار. مەسىلەن قول تېلېفونىڭىزغا سىگنال يەتكۈزۈپ بېرىدىغان ئاسماندىكى سۈنىي ھەمرادىكى سائەت بىلەن يەر يۈزدىكى سائەت ھەر دائىم 7 سېكۇنت پەرق بىلەن تەڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدۇ. بۇ تەبىئىي قانۇنىيەت بولۇپ ئۇنى ئىنسانلار بەلگىلىگەن ئەمەس. بۇ مىسال ئارقىلىق ۋاقىتنىڭ مۇتلەق بولمايدىغانلىقىنى چۈشەنگەن چېغىمىزدا، بىز ئىنساننىڭ ۋاقتى بىلەن بۇ سوئالغا دىئاگنوز قويساق بولمايدىغانلىقىنى بىلىمىز. ئىنسان مەلۇم ئىشنى باشلاپ نەتىجىسى چىققۇچە جەريان (ۋاقىت) كېتىدۇ. ئەمما ياراتقۇچى ئۈچۈن (ئۇ مۇتلەق مەۋجۇتلۇق بولغانلىقىدىن) ۋاقىت مەۋجۇت ئەمەس دەپ ئويلىيالايمىز. ئىنسان ئۈچۈن بىر نۇقتىدىن يەنە بىر نۇقتىغا ھەرىكەت قىلىپ ئۇلارنى تۇتاشتۇرغان جەريان بىر سىزىق بولسا، بەلكىم ئۇ ياراتقۇچى ئۈچۈن بىرلا نۇقتا بولۇشى مۇمكىن. بۇ بىر نۇقتىغا سەۋەبمۇ نەتىجىمۇ يىغىلغان ھالەت بولۇش مۇمكىنچىلىكى بار. بۇنىڭغا قارتا چۈشەنچە ھاسىل قىلغاندا، بىز قۇراننىڭ بەقەرە سۈرىسىدىكى “غەيىپ” ئۇقۇمىغا قارتا مەلۇم چۈشەنچىگە ئىگە بولالايمىز. بەقەرە سۈرىسىدە “(تەقۋادارلار) غەيىپكە ئىشىنىدۇ” دېيىلگەن. بۇ يەردىكى “غەيىپ” ئاتالغۇسى بىزگە ئايان بولمىغان شەيى، ھادىسىلەرنى بىلدۈرىدۇ. بىز بۇ يەردە غەيىپنى بىز بىلىش ئىمكانىيىتىدىكى غەيىپ بىلەن بىلىش ئىقتىدارىمىزدىن ھالقىغان غەيىپ دەپ ئىككىگە ئايرىيالايمىز. ياراتقۇچى تەرىپىدىن ئاپىرىدە قىلىنغان ئوبيېكتىپ دۇنيادىكى، قانۇنىيىتى بار بولغان “غەيىپ” بىزنىڭ ئەقلى تەپەككۇرىمىز بويىچە بىز بىلىشكە قادىر بولۇپ تېخى بىز بىلمىگەنلىرىنى بىلىش پەقەت ۋاقىت مەسىلىسى خالاس. يەنە بىر خىل “غەيىپ” بولسا بىزنىڭ تەپەككۇرىمىزدىن ھالقىغان (ھەرىكەت) قانۇنىيىتى بولمىغان شەيى ۋە ھادىسىلەر، ئۇلار بىز بىلىشكە قادىر بولمايدىغان “غەيىپ” بولۇپ، بىز بۇ خىل غەيىپ ئۈستىدە پىكىر يۈرگۈزۈشكە، ئەقلىي تەپەككۇر قىلىشقا ئاجىزمىز. بۇنىڭ تىپىك مىسالى ياراتقۇچى ئۆزى بولۇپ، بىز قۇراندىكى چۈشەنچىلىرىدىن ياراتقۇچىنىڭ مۇتلەق، ھەممىگە قادىر، يېگانە، مېھرىبان بىر مەۋجۇتلۇق ئىكەنلىكىنى بىلىمىز. ئەمما ياراتقۇچىنىڭ ئۇنىڭدىن ئارتۇق خۇسۇسىيەتلىرى ھەققىدە بىلىش بولسا، بەلكىم ۋە پەقەت ئىنسان ئۆلگەندىن كېيىنكى ئىشلار بولۇپ، تىرىك ئىنسان ئۈچۈن ئۇ زات مەڭگۈ “غەيىپ” بولىدۇ.
“غەيىپ” چۈشىنىش مۇرەككەپ بولغان ئۇقۇم بولۇپ، بۇ ئۇقۇمنى تېخىمۇ چۇڭقۇر ئانالىز قىلىشقا توغرا كېلىدۇ. ئاددىي چۈشەنچە بىلەن بولغاندا “غەيىپ” يوق ياكى كۆزگە كۆرۈنمىگەن دېگەنلىك بولۇپ، ئەگەر يوق بولسا يوق نەرسىگە قانداق ئىشىنىش كېرەك دېگەن گاڭگىراش كېلىپ چىقىدۇ. بۇنى ھەل قىلىش ئۈچۈن ئالدى بىلەن غەرب پەلسەپىسىدە “بار” بىر مەۋجۇتلۇق “يوق” مۇ بىر مەۋجۇتلۇق دېگەن ھۆكۈمنى تىلغا ئېلىپ “يوق” نىڭ مەۋجۇت ئىكەنلىكىنى ئايدىڭلاشتۇرۇۋالالىساق، قانۇنىيەت بىلەن بىر پۈتۈن گەۋدە سۈپىتىدە بىزنى ئۆز قوينىغا ئېلىپ تۇرغان بۇ ئوبيېكتىپ دۇنيانىڭ ئىچى-سىرتىدا قانۇنىيىتى بىزگە مەلۇم بولمىغان، بىز ھازىرچە (ۋاقىتلىق) بىلىش ئىمكانىيىتىدىن يىراق ھادىسىلەرنىڭ مەۋجۇت ئىكەنلىكىنى بىلەلەيمىز.
بىز قۇراندىن كونكرېت مىسال ئېلىپ كۆرەيلى. “ئاللا يەر يۈزدىكى ھەممە نەرسىنى سىلەر ئۈچۈن ياراتتى، ئاندىن ئاسماننى يارىتىشقا يۈزلىنىپ، ئۇنى قۇسۇرسىز يەتتە ئاسمان قىلىپ تاماملىدى. ئاللا ھەر نەرسىنى بىلگۈچىدۇر [3]. ئاللا ھەقىقەتەن ئاسمانلاردىكى ۋە زېمىندىكى غەيىپنى بىلگۈچىدۇر. ئاللا ھەقىقەتەن دىللاردىكى سىرلارنى بىلگۈچىدۇر [4]”. بۇ يەردە “سىلەر ئۈچۈن ياراتتى” دېگەن سۆز، ئاللانىڭ ئىنسانلارغا بەرگەن ئىمتىيازى بولۇپ، ئۇنى نوقۇل ماددىي جەھەتتىن ئىشلىتىش، پايدىلىنىش ۋە سەرپ قىلىشقا بېرىلگەن ئىجازەت دېيىش تار مەنىدىكى چۈشىنىش بولۇپ قالىدۇ. بۇنىڭغا ئاز دېگەندە ئۇنىڭ يەنە بىر يەشمىسى، ئەگەر بىز خالىساق ئۇنى بىلىشكە ھەقلىق ئىكەنلىكىمىز، بۇ شەيى ۋە ھادىسىلەر ئۈستىدە پىكىر يۈرگۈزۈشكە، تەپەككۇر قىلىپ جاۋابىنى ئىزدەشكە ھەقلىق ئىكەنلىكىمىزنى بىلدۈرىدۇ. بۇ ئايەتتە بىلەن كەينىدىكى ئايەتتىكى “ئاسمانلار” دېگەننى بىرلەشتۈرسەك، يەتتە قات ئاسمان بار ئىكەنلىكىنى بىلىمىز. نەزەرىيە فىزىكىچىلىرى “چوڭ پارتلاش” نەزەرىيەسىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ بىز ياشاۋاتقان بۇ كائىناتنىڭ كېلىش مەنبەسى ۋە ھەرىكەت مودېلىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ھازىرقى فىزىكا ئالىملىرى بىلەن ئاسترونوملار بۇ جەھەتتە كۆپ ئىزدىنىشلەرنى قولغا كەلتۈردى. ئەمما ئىنسانلار ئۈچۈن بۇ چوڭ پارتلاش تەييار ماكان ئىچىدە يۈز بەرگەنمۇ، ياكى چوڭ پارتلاشتىن ماكان ھاسىل قىلىنغانمۇ بۇ تېخى ئېنىق ئەمەس [5]. شۇ سەۋەبتىن بىز ھازىرقى بىلىش سەۋىيەمىزدە زامان ۋە ماكاننىڭ كېلىش مەنبەسى ۋە قۇراندا تىلغا ئېلىنغان يەتتە قات ئاسمان تېخى “غەيىپ” ھېسابلىنىدۇ. ئەمما بۇلار ئىنسان ئۈچۈن مۇتلەق غەيىپ بولماستىن “بىز ئۈچۈن يارىتىلغانىكەن” ئىنسانلارنىڭ ئىزدىنىشى بىلەن ۋاقتى-سائىتى كەلگەندە ئاشكارا بولىدىغان “غەيىپ” دەپ ئىشىنىمىز.
ئەقلى تەپەككۇر ئارقىلىق غەيىپنى بىلىش بىزنىڭ ئىجتىمائىي تۇرمۇشىمىزدىمۇ ناھايىتى مۇھىم رول ئوينايدۇ. مەسىلەن ئەگەر ئەقلى ئىقتىدارى ئاجىز ئىنسانلار جىنايەت سادىر قىلسا ئۇلارغا جىنايەت ئارتىلمايدۇ. چۈنكى ئۇلار بىلىش ئىقتىدارىنىڭ سىرتىدا قالدۇرۇلغان. ياش ئۆسمۈرلەرنىڭ جىنايەت ئۆتكۈزۈشىگە قارتا بېرىلىدىغان جازا تەربىيە بولىدۇ، چۈنكى ئۇلار تېخى بىلىش يېشىغا يەتمىگەن. ئەگەر سىز ياش-قورامىڭىزغا يەتكەن ۋە ئەقلى-ئىقتىدارىڭىز نورمال تۇرۇپمۇ جىنايەت سادىر قىلسىڭىز، ھەر قانچە ئۇنىڭ جىنايەت ئىكەنلىكىنى بىلمەپتىمەن دېسىڭىزمۇ جاۋابكارلىق سىزگە ئارتىلىدۇ. چۈنكى سىزنىڭ ئەقلى-ھوشىڭىز جايىدا، ئۆگىنىشكە، بىلىشكە ۋاقىت ۋە پۇرسەت يېتەرلىك بېرىلگەن. مىسىردا چەت-ئەللىك ئايال ساياھەتچىلەرگە ھۇجۇم قىلىش، كۈپ-كۈندۈزدە ئۇلارغا باسقۇنچىلىق قىلىش ئەھۋاللىرى دائىم يۈز بېرىپ تۇرىدۇ. ئۇلارنىڭ جىنايىتى سۈرۈشتۈرۈلگەندە ئوچۇق يۈرگەن ئاياللار بۇزۇق بولۇپ ئۇلارنى خالىغانچە بىر تەرەپ قىلىش مۇسۇلمان ئەرلەرنىڭ ھوقۇقى ئىكەنمىش. ئەلۋەتتە بۇ نوقۇل مۇسۇلمان دۆلەتلىرىدىلا يۈز بېرىدىغان ئەھۋال ئەمەس. بۇنىڭغا ئوخشاش ئەھۋاللارنىڭ ھىندىستاندىمۇ كۆپ يۈز بېرىدىغانلىقىنى خەۋەرلەردە ئاڭلايمىز. پەقەت ھېكايە شەكلى ئوخشاش ئەمەس بولۇپ، تەبىقە ئەنەنىسى كۈچلۈك ھىندىستاندا يۇقىرى تەبىقىدىكى ئەرلەرنىڭ تۆۋەن تەبىقىدىن كېلىپ چىققان قىز-ئاياللارنى ئاياق-ئاستى قىلىشى كۆپ يۈز بېرىدىكەن.
بۇلارنى بىلىپ تۇرۇپ ئۆز نەپسى ئۈچۈن جىنايەت ئۆتكۈزگەنلەر دەپ قارىساق، يەنە بەزى بىر ئەھۋاللار بۇنىڭ سىرتىدا بولىدۇ. مەسىلەن سىز سىگارت ئالغىلى سىرتقا چىقىپ كىچىك بالىنى كۆتۈرۈشتىن ئېرىنىپ ماشىنا ئىچىگە قويۇپ قويۇپ، بىر-نەچچە مىنۇت ئىچىدە چىقىشنى كۆڭلىڭىزگە پۈكۈپ ماركىتكە كىرىپ كەتتىڭىز. سىرت قاتتىق ئىسسىق، سىز دېرىزىنى ئازراق ئېچىپ قويۇشنىمۇ ئۇنتۇپ قالدىڭىز. ماركىتتا كونا تونۇشىڭىز ئۇچراپ قالدى. پاراڭلار قىزىپ سىز ھەممىنى ئۇنتۇدىڭىز. نەچچە سائەتتىن كېيىن ماشىنىڭىزغا قايتىپ بارغىنىڭىزدا بالىڭىز تۇنجۇقۇپ قۇتقۇزۇشقا ئۈلگۈرمىدى. داد-پەرياد كۆتۈرۈپ ئاللا-خەپكەر دەپ چاچلىرىڭىزنى يۇلۇپ، بۇنداق بولۇشىنى بىلمەپتىمەن دېيىش بىلەن ئۆزىڭىزنى ئاقلىيالمايسىز. چۈنكى سىزدە نورمال ئەقىل-ئىدراك بار، كىمنىڭ نەدە ئۆلۈشى “غەيىپ” بولسىمۇ بالىڭىزنىڭ خەتەر ئىچىدە قالىدىغانلىقىنى سىز ماركىتكە كىرىشتىن بۇرۇن، ماشىنىدىن چۈشكەندە ھېس قىلغان شۇ ئىسسىق ھاۋانى، تونۇشلارغا ئۇچراپ قالسىڭىز گېپىڭىزنى تۈگىتەلمەيدىغان ئادىتىڭىز بىلەن بىرلەشتۈرۈپ تەھلىل قىلسىڭىز ئالدىن مۆلچەرلەش ئىقتىدارىغا ئېگىسىز. شۇ سەۋەبتىن شۇ غەيىپنى بالدۇر پەملىيەلمەسلىككە سىز جاۋابكار بولىسىز. بۇنداق مىساللار رېئاللىقتا كۆپ يۈز بېرىدىغان بولۇپ، ئەگەر بىزنىڭ ئەقلى تەپەككۇرىمىز ھەر دائىم ئويغاق تۇرسا نۇرغۇن پاجىئەلىك “غەيىپ” لەرنى يۈز بېرىشتىن بۇرۇن مۆلچەرلەش ۋە ئالدىنى ئېلىش ئىمكانىيىتىگە ئىگىمىز.


ئىككىنچى بۆلۈم. ئەقلى تەپەككۇر، نىيەت ۋە ساۋاب

بىز يۇقىرىدا ئىككى سوئالغا چۈشەنچە بەرگەندىن كېيىن مەزكۇر يازمىدىكى مەقسىتىمىزگە قايتىپ كېلىمىز. بىز بۇ يازمىدا ئەقلى تەپەككۇرنىڭ نىيەت ۋە ساۋاب ئوتتۇرىسىدىكى رولىنى تەھلىل قىلماقچى. بىز يۇقىرىدىكى ئىككى سوئالنىڭ جاۋابىدىن شەخسنىڭ ئەركىن تاللىشىنى ئۆز قولىغا بېرىپ نىيەت بىلەن ساۋابنىڭ مۇناسىۋىتىگە ئۆتىمىز.
دىندا ساۋابنىڭ كونكرېت قىممىتى بەلگىلەنمىگەن، پەقەت ئىبادەت، تەقۋادارلىق، ياخشى ئەمەللەرگە ساۋابنى قانچە ئۈلۈش ياكى ھەسسىلەپ بېرىلىدىغانلىقى تىلغا ئېلىنغان. مەسىلەن قۇراندا “ئاللا ئىمان ئېيتقان ۋە ياخشى ئەمەللەرنى قىلغانلارغا مەغپىرەت ۋە كاتتا ساۋاپ ۋەدە قىلدى [6]” دېيىلگەن. ئەگەر بۇ يەردىكى كاتتا ساۋابنى بىز جەننەت دەپ بىلسەك، ئۇنداقتا قانچىلىك ياخشى ئەمەل بىلەن ئۇنىڭغا ئېرىشىش مۇمكىن؟ يەنە مەسىلەن، سىز بىر ھاجەتمەن ئىنسانغا بىر نان بەرسىڭىز ئۇنىڭغا ساۋاپ يېزىلدى دەيلى. شۇ بىر ناننىڭ ساۋابى قانچىلىك؟ ئەگەر بىزنىڭ قىلغان ساۋاب ئىشلىرىمىزنىڭ نەتىجىسى بىزنى جەننەتكە يەتكۈزسە، قانچىلىك ساۋاب قىلساق جەننەتكە كىرمىز؟ دىندا بۇ توغرىلىق ئېنىق بىر چۈشەندۈرۈش يوق. ئۇنداقتا نېمە ئۈچۈن ساۋابقا كونكرېت قىممەت بېكىتىلمىگەن؟
بۇنى بىز ئىنساننىڭ ياخشى ئىش قىلىشتىكى نىيىتىگە ئالاقىدار بولغانلىقى ئۈچۈن دەپ ھېسابلايمىز. شەخسنىڭ ياخشى ئىش قىلىشى ئاللانى رازى قىلىش ۋە شۇ ئارقىلىق ياخشى بىر ئاخىرەتلىككە (مۇسۇلمانلار ئۈچۈن جەننەتكە كىرىش ياخشى بىر ئاخىرەتلىك) ئېرىشىش ئۈچۈن بولسا، مەلۇم ئىنسان بەلكىم قىلغان بىر ياخشى ئەمىلى ئۈچۈنلا بۇنىڭغا ئېرىشىشى مۇمكىن، ۋە ياكى بىر ئۆمۈر ياخشى ئەمەل قىلىپمۇ بۇنىڭغا ئېرىشەلمەسلىكى مۇمكىن. بۇنىڭدىن يەكۈن چىقىرىش ئىنساننىڭ ئىرادىسىدىكى ئىش ئەمەس بولۇپ، سەۋەبىنى بىز قىلمىز نەتىجىسى ئاللادىن دېگەن چۈشەنچىگە يېقىن كېلىدۇ. ئەمدى ئەگەر ساۋابقا كونكرېت قىممەت يېزىلغاندا، بىر ئىنساننىڭ ساۋاب ئىش قىلىشى ياراتقۇچىسىنى رازى قىلىش ئارقىلىق جەننەتكە كىرىش بولماستىن، كونكرېت قىممەت يارىتىش (يەنى سان تولدۇرۇش) ئارقىلىق جەننەتكە كىرىش بولۇپ قالىدۇ. بۇ خىل ئەھۋالدا ئىبادەتنىڭ نىشانى ئۆزگىرىپ كېتىدۇ. شۇ سەۋەبتىن ساۋابقا كونكرېت قىممەت يېزىلمىغان دېيىش ئەقىلگە مۇۋاپىقتۇر.

بىرىنچى قىسىم: نىيەت ۋە ساۋاپ

ئىسلامدا شەخسنىڭ ھەر نەتىجىگە (ساۋابقا) ئېرىشىشتىكى قەدەملىرى ئۇنىڭ نىيىتى بىلەن ئۆلچەم قىلىنغان. بۇ ناھايىتى يۇقىرى ئۆلچەم بولۇپ بۇ يەردە ئىنسان ئۆزىنى ياخشى چۈشىنىش كېرەكلىكى تەكىتلەنگەن. يەنە بىلىشنىڭ يۇقىرى پەللىسى بولغان ئۆزىنى بىلىش بۇ يەردە نىيەتنىڭ ئەمىلى ھەرىكەتكە ئۆتۈشتىن بۇرۇنقى نازارەتچىسى بولىدۇ. دىنىي ئەقىدىدە بولسۇن ۋە ياكى ئىجتىمائىي تۇرمۇشتا بولسۇن بىز ھەرىكەتسىز نەتىجە يارىتالمايمىز. ئەمما بەزىدە ياخشى كۆڭلىمىز بىلەن ئېلىپ بارغان ھەرىكىتىمىز ئەكسىچە يامان نەتىجە ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن. بۇنىڭغا قانداق جاۋاب بېرىش كېرەك؟ ئۇنىڭغا گۇناھ يېزىلامدۇ، ياكى ساۋاپمۇ؟ ئېگەر نوقۇل ھالدا “قانغا قان، جانغا جان” دېگەن دوگما چۈشەنچە بويىچە بولغاندا، سىز ياخشى كۆڭلىڭىز بىلەن بىرىنى قۇتقۇزىمەن دەپ ئۆلۈمىگە سەۋەب بولسىڭىز، ياخشى نىيىتىڭىز ئۈچۈن ئۆلۈشكە مەھكۇممۇسىز؟
بىز ئىجتىمائىي تۇرمۇشىمىزدا نىيەتكە قارتا تۈزۈلگەن قانۇن بەلگىلىمىلەرنى ئۇچۇرتىمىز. مىسال سۈپىتىدە ئامېرىكىنىڭ قانۇن-تۈزۈمىنى ئانالىز قىلىپ كۆرگىنىمىزدە، ئامېرىكا قانۇنىنىڭ ئەمەلىيەتتە مەلۇم شەخسنىڭ سەۋەنلىك ئۆتكۈزگەن ياكى ئۆتكۈزمىگەنلىكىنى ھۆكۈم قىلغاندا، شۇ شەخسنىڭ نىيىتى ئۇنىڭ ئۈستىگە ئېلىشقا تېگىشلىك مەسۇلىيىتىنىڭ دەرىجىسىنى بەلگىلەيدىغانلىقىنى بىلىمىز. مەسىلەن ئادەم ئۆلتۈرگەن بولسا، سەۋەبى سۈرۈشتۈرۈلىدۇ. قەستەن قاتىللىق قىلغانمۇ، ياكى ئۆزىنى قوغداش ئۈچۈنمۇ، ۋە ياكى تاسادىپىي ۋەقەمۇ؟ بۇ گۇمانلارنى ئايدىڭلاشتۇرۇش ئۈچۈن شۇ ۋەقە سادىر قىلغۇچىنىڭ نىيىتى (مۇددىئاسى) ئېنىقلىنىپ شۇنىڭغا قارتا ھۆكۈم ئېلان قىلىنىدۇ. نوقۇل قانغا-قان، جانغا-جان ھۆكۈمى بويىچە ئادەم ئۆلتۈرسىلا دەرھال سۆرەپ چىقىپ دارغا ئاسىدىغان ئىش يۈز بەرمەيدۇ. ئامېرىكا ۋە بەزى تەرەققىي تاپقان ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ قانۇنىدا “ئاق كۆڭۈل سامارتىن [7]” قانۇنى بولۇپ، ئەگەر سىز جىددىي ئەھۋالدا بىرىنىڭ ھاياتىنى قۇتقۇزۇشقا ھەرىكەت قىلىپ كۈتكەن ئۈنۈم چىقمىسا ئۇنىڭغا سىز جاۋابكار بولمايسىز.
نىيەتنىڭ ئىجتىمائىي تۇرمۇشىمىزدىكى ئىپادىسىنى تۇرمۇشىمىزدىكى بىر ئاددىي مىسال بىلەن كۆرسىتىپ ئۆتسەك، قاتناش قائىدىسىدىكى سېرىق چىراغ ئەمەلىيەتتە ماشىنا ھەيدىگۈچىنىڭ نىيىتىگە يېقىلغان چىراغ ھېسابلىنىدۇ. مەسىلەن، قاتناش قورالى چىراغدىن ئۆتكەندە مەلۇم جەريان كېتىدۇ. ئەگەر نوقۇل يېشىل چىراغ بىلەن قىزىل چىراغ يېقىش ئارقىلىق، ماڭىدۇ ياكى توختايدۇ دەپ بەلگىلەنسە قاتناش ھادىسىسى كۆپ يۈز بېرىدۇ. شۇ سەۋەبتىن قاتناش ۋەقەسى چىقماسلىق ئۈچۈن يېشىل چىراغ قىزىلغا ئۆزگىرىش ئالدىدا قىسقا مەزگىللىك سېرىق چىراغ يېنىپ تۇرىدۇ. دەل بۇ سېرىق چىراغ شوپۇرنىڭ نىيىتىگە بېرىلگەن سىگنال بولۇپ، توختاشقا يەتكۈدەك ۋاقىت بار ئەمما كېسىپ ئۆتۈپ كېتىشكە ۋاقىت بولمىسا توختىشى، ئەگەر توختاش سىزىقىغا بەك يېقىن كېلىپ قېلىپ توختاشقا ئۈلگۈرەلمىسە، ياكى جىددىي تورمۇز ماشىنا ئىچىدىكى ئايالىنىڭ قورسىقىدىكى ھامىلىگە خەۋپلىك تىترەش ئېلىپ كېلىدۇ دەپ ھېسابلىسا، ۋاقىتنى چىڭ تۇتۇپ ئۆتۈپ كېتىشى كېرەك. بۇ يەردىكى ھۆكۈم پۈتۈنلەي ئەقلى ھۆكۈم بولۇپ ئۆزى ۋە ئۆزگىلەرنىڭ بىخەتەرلىكىنى بىرىنچى ئورۇنغا قويغان ئاساستا بۇ ھۆكۈم ئىجرا قىلىنىدۇ. ئەگەر سىز ئىشقا ئالدىرىغان ۋاقىتتا سېرىق چىراغدىن توختاشقا ۋاقىت بار، ئۆتۈپ بولۇشقا ۋاقىت يەتمەيدىغان ئەھۋالدا مەجبۇرىي ئۆتسىڭىز، بۇ خىل ئەھۋالدا سىز كىچىك ئىش (ئىشقا ئازراق كېچىكىش) نى دەپ چوڭ خەتەرگە (ئۆزىڭىز ۋە ئۆزگىلەرنىڭ بىخەتەرلىكى) تەۋەككۈل قىلغان بولىسىز. بۇ مىسال بىزگە نىيەت چوقۇم ئەقلىي تەپەككۇرغا موھتاج ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ.

ئىككىنچى قىسىم: نىيەتنىڭ ۋەزىپىسى

نىيەت ئوبيېكتىپ جەمىيەتتە كىشىلىك مۇناسىۋەت ۋە ئادىمىي ئەخلاقنى قوغداشنى ۋەزىپە قىلىشى كېرەك. ئادىمىي ئەخلاق دېگەن ئۆزىنىلا ئويلاش ئەمەس ئۆزگىلەرنىمۇ ئويلاپ پائالىيەت قىلىشنى كۆرسىتىدۇ. بۇنى ئوخشىمىغان دىندىكى، ئوخشىمىغان ئىنسانلار توپى، ئوخشىمىغان شەكىلدە ئىپادىلەپ كەلگەن. ئىنسانلار توپلام ياشايدۇ. بىر جەمىيەتتە ئۆزىنى ۋە ئۆزگىلەرنى ئويلاپ ياشايدىغانلارنىڭ نىسبىتى بۇ جەمىيەتتىكى زىددىيەت، ۋە جەڭگى-جېدەللەرنىڭ يۈز بېرىش نىسبىتى بىلەن تەتۈر تاناسىپ بولىدۇ. ئاددىي قىلىپ ئېيتقاندا قارشى تەرەپنىڭ مەيدانىنى ئويلاشقان ھالدا ئۆز پائالىيىتىنى ئېلىپ بارىدىغان ئىنسانلار قانچە كۆپ بولسا بۇ جەمىيەتتە زىددىيەت، سۈركىلىش شۇنچە ئاز بولىدۇ. بىز قاتناش ئەھۋالىدىن بۇنى سېلىشتۇرۇپ كۆرىمىز. مىسالنىڭ بىرى ياپونىيە بولۇپ، ياپونىيە يەر مەيدانى قىس، ئاھالىسى زىچ، ماشىنا سانى كۆپ دۆلەتلەرنىڭ بىرى. ئەمما ياپونىيە قاتناش ھادىسىسىدىن ئادەم ئۆلۈش نىسبىتى ناھايىتى تۆۋەن بىر دۆلەت. ياپونىيەدە ئاممىۋى قاتناش ئىنتايىن تەرەققىي قىلغان بولۇپ، زور كۆپچىلىك ئاھالە ئادەتتە خىزمەتكە بېرىپ كېلىشتە ئاممىۋى قاتناش قورالىغا تايىنىدۇ. شۇ سەۋەبتىن ئاممىۋى قاتناش ئەتىگەن ۋە ئاخشىمى ئادەم بىلەن تولغان. ئەمما سىز ۋوگزاللاردا، بېكەتلەردە بىر بىرىنى ئىتتىرىشىپ ئورۇن تالىشىۋاتقان يولۇچىلارنى كۆرەلمەيسىز. ھەممە ئادەم ئۆچىرەت بىلەن ئاپتوبۇس ۋە پويىزلارغا چىقىدۇ. ياشلار كۆپىنچە ھالدا ئولتۇرمايدۇ. ھەممە ئادەم پۇت-قوللىرىنى يىغىپ ئەڭ كىچىك بوشلۇقنى ئىگىلەپ تۇرىدۇ. ياپونلارنىڭ كىشىلىك مۇناسىۋىتىنىڭ ئاساسى “ئۆزگىلەرگە ئاۋارىچىلىك كەلتۈرمەسلىك” تەلىماتنىڭ ئۈستىگە قۇرۇلغان. ئاتا-ئانا بالىلىرىغا كىچىكىدىن باشقىلارغا ئاۋارىچىلىك سالماسلىقنى ئۆگىتىدۇ. پويىزدا ئۆزى كەڭتاشا بولۇش ئۈچۈن كېرىلىپ تۇرسا ياكى نەرسە-كېرەكلىرىنى رەتلىك قويمىسا بۇ باشقىلارنىڭ بوشلۇقىنى تارلاشتۇرۇپ، باشقىلارغا ئاۋارىچىلىك تېپىپ بېرىش ھېسابلىنىدۇ. ياپونىيەدە زور كۆپچىلىك ئىنسان ھەر ئىش قىلغاندا ئەتراپتىكى ئادەملەرنىڭ مەيدانىنى ئويلاپ ئىش-پائالىيەتلىرىنى ئېلىپ بارىدىغانلىق سەۋەبىدىن، بۇ جەمىيەت نىسبەتەن تىنچ ۋە بىخەتەر.
ئەمدى بىز ياپونىيەنىڭ قوشنىسى بولغان خىتاي دۆلىتىنى ياپونىيەگە سېلىشتۇرۇپ كۆرەيلى. خىتاي ياپونىيەگە ئوخشاش ئىقتىسادى تەرەققىي قىلغان قاتناش قورالى كۆپ، ئاممىۋى قاتناش قورالىمۇ ئوخشاش تەرەققىي قىلغان بىر دۆلەت. ئەمما بىز خەۋەرلەردە خىتاي دۆلىتى ئىچىدىلا ئەمەس ھەتتا خەلقارا ھاۋا لىنىيەلىرىدە ئايروپىلاندا ئورۇن تالىشىپ بىر-بىرىگە ھۇجۇم قىلغان ۋە باشقا يولۇچىلارنىڭ بىخەتەرلىكىگە تەھدىت ئېلىپ كەلگەن خىتاي پۇقرالىرىنى ئۆز كۆزىمىز بىلەن كۆرۈپ تۇرمىز ۋە خەۋەرلەردە ئاڭلاپ تۇرمىز.
قىزىقارلىق بىر ھادىسىنى قىستۇرۇپ ئۆتسەك، ئىككى-ئۇچ يىلنىڭ ئالدىدا خىتاي ھۆكۈمىتى قانۇن ئۆزگەرتىپ سېرىق چىراغدىن ئۆتكەن شوپۇرلاردىن جەرىمانە ئېلىنىدىغانلىقىنى بەلگىلىگەن. بۇنىڭ سەۋەبىنى سۈرۈشتۈرگەندە خىتاي دۆلىتىدە قاتناش قورالى ھەيدىگۈچىلەر سېرىق چىراغ يانغاندا توختاشنى ئويلىماي ئۆتىۋېلىشنىلا كويدا بولغان. شۇ سەۋەبتىن سېرىق چىراغ تۈگەپ قىزىل چىراغ يانغاندا يول ئوتتۇرىسىدىكى ماشىنىغا ئېگىشىپ توختاش سىزىقىدىكى ماشىنىمۇ داۋاملىق ئالغا ئىلگىرىلەپ، قارشى تەرەپنىڭ يولنى توسۇۋالغان ياكى قارشى تەرەپتىن كەلگەن ماشىنىغا سوقۇلىدىغان ئەھۋاللار كۆپ يۈز بەرگەن. بىز بۇنى ئۆزىنىلا ئويلايدىغان، نىيەت ئەقلى تەپەككۇرنىڭ كونتروللۇقىدا بولمىغان، ئادىمىي ئەخلاق كرىزىسىگە پاتقان جەمىيەتتە كۆرۈلىدىغان ئەھۋال دەپ ھېسابلايمىز.
بىز كونكرېت مىساللارنى كەلتۈرۈش ئارقىلىق دىنىي قانۇن ئەمەس ئىجتىمائىي قانۇن ئارقىلىق باشقۇرۇلىدىغان دۆلەتلەردىكى نىيەتنىڭ قانۇندىكى ئىپادىلىنىشى ھەققىدە توختالدۇق. ئەمدى شەرىئەت قانۇنى بويىچە ئىش پائالىيىتىنى ئېلىپ بارىدىغانلارنىڭ ئۆز نىيىتى بىلەن ئۆز پائالىيىتىنى قانداق تۇتاشتۇرىدۇ بۇنى يەنىلا كونكرېت مىساللار ئارقىلىق تەھلىل قىلىپ كۆرۈپ باقىمىز.
ئوتتۇرا شەرقتىكى كۆپ دۆلەتلەر شەرىئەت قانۇنى بويىچە كۆپ خوتۇنلۇق تۈزۈمىنى قوللايدۇ ۋە ئۇنىڭغا ئەمەل قىلىدۇ. سۈرىيەدىكى ئۇرۇشنىڭ جىددىيلىشىشىگە ئەگىشىپ مىليونلىغان سۈرىيەلىك مۇساپىر بولۇشقا مەجبۇر بولماقتا. شۇنىڭ بىلەن بىرگە سۈرىيەلىكلەرنىڭ لاگېرىدا ياش قىزلارنى ئوتتۇرا شەرقلىق ئەرلەرگە خوتۇن بولۇشقا تونۇشتۇرىدىغان دەللاللار كۆپىيىپ كەتكەن. ئوتتۇرا شەرقتىن كەلگەن ئەرلەر ئۆزلىرىگە ئىككىنچى ۋە ئۈچىنچى خوتۇن قىلىش ئۈچۈن سۈرىيەلىك قىزلارنى چېكىپ تۇرۇپ تاللىۋالىدىغان ئەھۋاللار ناھايىتى نورماللىشىپ ب ب c نىڭ خەۋىرىگىمۇ چىققان. ئادەتتە ئىسلام دۇنياسىدا ئىقتىسادى يار بەرگەن ئەر كىشى ئەڭ كۆپ تۆت خوتۇن ئېلىشى رۇخسەت قىلىنغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئالدىنقى شەرتى ئىگە-چاقسىز قالغان ئاياللارغا ئىگە چىقىش، ئۇلارنى ھامىيسىغا ئېلىش بولغان. ئىسلام دۇنياسىدا بۇ خېلىلا تالاش-تارتىشقا سەۋەب بولۇۋاتقان مەسىلە بولۇپ، بىر قىسىم ئىسلام ئالىملىرى ھەتتا كۆپ خوتۇنلۇق بولۇشنى ۋاقتى ئۆتكەن ھۆكۈم دەپ قارايدۇ. مەيلى كۆپ خوتۇنلۇق بولۇش ۋاقتى ئۆتكەن ياكى ئۆتمىگەن بولسۇن. ئەگەر بىز نوقۇل ساۋاب قىلىش بىلەن ئەسلى نىيەت مۇناسىۋىتىدە بۇ ھۆكۈمنى تەھلىل قىلساق. شۇنداق ئىشقا يول قويۇلغان تەقدىردىمۇ مۇتلەق كۆپ قىسىم كۆپ خوتۇنلۇق مۇسۇلمان ئەرلىرى ئۆزىنىڭ نىيىتىنى ھەرگىز ئاقلاپ بولالمايدۇ. چۈنكى ئاددىي بىر ئەقلى چۈشەنچە شۇكى، ئەگەر مەلۇم ئەر مەلۇم قىزغا ئىگە-چاقسىز قالغانلىقى ئۈچۈن قوغداش، ئىگە چىقىشنى مەقسەت قىلغان بولسا شۇ تويغا ئىشلەتكەن مال-مۈلكى بىلەن كەمبەغەللىكىدىن توي قىلالمايۋاتقان بېرە دۇرۇس مىجەز يىگىتكە شۇ ئىگە-چاقسىز قالغان مەزلۇمنى ئېلىپ بېرىپ توينى قىلىپ قويسا، ئەجەبا ساۋاپ ئۈستىگە ساۋاپ بولمامدۇ؟ شۇ سەۋەبتىن بۇ يەردىكى نىيەت ئىگە-چاقىسىزغا ئىگە چىقىش ئەمەس، ئەكسىچە موھتاجلىقتا قالغان ئىنسانغا ئىگە چىقىش ھېسابىغا ئۆزىنىڭ نەپسىنى قاندۇرۇش مەقسەت قىلىنغانلىقى ئۈچۈن ئەسلى نىيەت دۇرۇس ئەمەس دەپ ئېيتالايمىز.
چوقۇم تىلغا ئېلىپ ئۆتۈش كېرەك بولغان يەنە بىر مىسال شۇكى، ئوتتۇرا شەرقتە ئۆي خىزمەتچىسى بولۇپ ئىشلەيدىغان شەرقى ئاسىيا، بولۇپمۇ مالايشىيا ۋە فىلىپپىنلىق ئاياللار خېلى كۆپ بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئۆي خوجايىنى تەرىپىدىن ئاياق-ئاستى قىلىنىش ئەھۋالى ئادەمنى چۆچۈتىدۇ، ۋە ۋەقە سادىر قىلغۇچى ئۆز دۆلىتىنىڭ قانۇنى جازاسىغا ئاساسەن ئۇچۇرمايدۇ. بۇ ۋەقەنى سادىر قىلغۇچىنىڭ زورلۇق قىلىشقا تايانغان ئاساسى، شۇ دۆلەتنىڭ زورلۇق قىلغۇچىغا جازا بەرمەسلىكتە تايانغان ئاساسى ئوخشاش. يەنى، “ئەگەر (كوپ خوتۇن ئېلىپ) ئادىل بولالماسلىقىڭلاردىن قورقساڭلار، بىر خوتۇن بىلەن ياكى قول ئاستىڭلاردىكى چۆرىلەر بىلەن كۇپايىلەنسەڭلار بولىدۇ (نىسا سۈرىسى 3-ئايەتنىڭ بىر قىسمى)” دېگەن قۇراندىكى ھۆكۈم بولغان. شۇ سەۋەبتىن بۇ ئەرلەر قۇللۇق تۈزۈمنىڭ ئاللىقاچان تارىخ بولۇپ قالغانلىقى، بۇ خىزمەتچىلەرنىڭ ھۆر ئايال ئىكەنلىكىنى بىر چەتكە قايرىپ قويۇپ، نوقۇل ئۆي چاكىرى قاتارىدا خالىغانچە ئاياق-ئاستى قىلىشقا پېتىنغان. بۇ مىسال بىزگە ئەگەر ئەقلى تەپەككۇرغا تايانمىسا، نىيەتنىڭ ياراتقۇچىسىنىڭ قانۇنىنى خالىغانچە بۇرمىلاپ، قورقۇنچلۇق ئىشلارنى قىلىدىغانلىقىنى دەلىللەپ تۇرۇپتۇ.

كۇرشات ئوغلى
28-08-17, 21:57
(Dawami)





ئۈچىنچى قىسىم: ئۆزىنى بىلىش ۋە ئەقلى تەپەككۇر

ئۆزىمىزنى قانداق بىلىمىز؟ بىز بۇ يەردە بىر مىسال كەلتۈرىمىز. ئىسلام دىنىدا پال سېلىش، قىمار ئويناش، ۋە سېھىرگەرلىك تەقىب قىلىنىدۇ. نېمە ئۈچۈن؟
بۇ يەنىلا يۇقىرىدا تىلغا ئېلىپ ئۆتكەن “غەيىپ” بىلەن مۇناسىۋەتلىك. ئىنسان بولمىش بىز قانۇنىيەتلىك شەيىلەرنى بىلىشكە قادىر. ۋە قانۇنىيەتلەرنى چۈشىنىپ شۇنىڭ دائىرىسىدە ھەرىكەت قىلىشقا ئىجازەت بېرىلگەن (تۆۋەندە “بىلگەن قوۋم” مىسالى بىلەن بۇنىڭغا چۈشەنچە بېرىلگەن). ئەگەر ئۇنىڭ قانۇنىيىتى بولمىسا بىلەلمەيمىز. تەپەككۇرىمىز بويىچە ھەممە ئىشقا قادىر ئاللا قانۇنىيەتسىز ھادىسىلەرنىمۇ بىلىشكە قادىر. شۇ لوگىكا بويىچە بولغاندا قانۇنىيەتسىزلىككە ھۆكۈم قىلىش پەقەت ياراتقۇچىنىڭلا ئىلىكىدە بولىدۇ. ئەگەر ئىنسان پال سالسا، قىمار ئوينىسا ياكى سېھىرگەرلىك قىلىدىكەن، قانۇنىيىتى بولمىغان قىمار ۋە سېھىرگەرلىك بىلەن شۇغۇللىنىش، ياراتقۇچىنىڭ ئورنىدا، پەقەت ياراتقۇچىلا بىلىشكە قادىر بولغان “غەيىپ” ئۇستىدىن ھۆكۈم چىقىرىش بولىدۇ، ۋە بۇ ئىسلام چۈشەنچىسى بويىچە شېرىك ھېسابلىنىدۇ. بىز بۇ يەردە “غەيىپ” توغرىسىدا يەنە ئازراق توختىلىپ نىيەتكە ئالاقىدار مەزمۇنلارنى تېخىمۇ ئېنىق يورۇتۇشقا تىرىشىمىز.
قۇران كەرىمىنىڭ بەقەر سۈرىسىدە “ئۇلار (تەقۋادارلار) غەيىپكە ئىشىنىدۇ…” دېگەن ئايەت بار. نوپۇزلۇق ئىسلام ئالىملىرىدىن مەسىلەن ئىبنى كەسىر “ئاللا، پەرىشتىلەر، پەيغەمبەر، مۇقەددەس كىتاب، جەننەت، دوزاخ، قايتا تىرىلىش قاتارلىقلار غەيىپكە كىرىدۇ” دەپ، ئىشەنچلىك ھەدىسلەردىن دەلىل كۆرسەتكەن[8]. يەنە شۇ بەقەر سۈرىسى 33-ئايەتتە “غەيىپ” ئاتالغۇسىغا قارتا “مەن سىلەرگە، ئاسمانلاردىكى ۋە زېمىندىكى غەيىبلەرنى ھەقىقەتەن بىلىپ تۇرمەن، ئاشكارا ۋە يوشۇرۇن ئىشىڭلارنى بىلىپ تۇرمەن دېمىگەنمىدىم” دېگەن. بىز بۇ “غەيىپ” كە ئالاقىدار قۇراندىكى ئايەتلەردىن فاتىر سۈرىسىدىكى “ئاللانىڭ بەندىلىرى ئىچىدە ئاللادىن پەقەت ئالىملارلا قورقىدۇ” (28-ئايەتنىڭ بىر قىسمى) دېگەن مەزمۇن بىلەن بىرلەشتۈرۈپ تەھلىل قىلغىنىمىزدا، يۇقىرىدا تىلغا ئېلىپ ئۆتكەن غەيىپنىڭ ئىككى خىل ئىكەنلىكىنى قايتا دەلىللىيەلەيمىز. يەنى، بىرىنچىسى قانۇنىيەتسىز بولغان، ئىنساننىڭ تەپەككۇرىغا توغرا كەلمەيدىغان، ياراتقۇچىلا بىلىشكە قادىر شەيىلەر ياكى ھادىسىلەر. يەنە بىرى بولسا قانۇنىيىتى بولغان ئالىملارنىڭ بىلىش ئىمكانىيىتىدىكى شەيى ياكى ھادىسىلەرنى كۆرسىتىدۇ.
غەيىپقا قىزىقىش ئىنسان تەبىئىتى بولۇپ، ئىنسان بوۋاق چېغىدا مەلۇم نەرسىنىڭ نېمىلىكىنى بىلىش ئۈچۈن تۇتۇپ باقىدۇ، ئېغزىغا سېلىپ باقىدۇ؛ كىچىك بالا چېغىدا يېپىق ساندۇق ئىچىدە نېمە بارلىقىغا قىزىقىپ شۇنى ئامال قىلىپ ئېچىشنىڭ كويدا بولىدۇ. غەيىپكە ئىشىنىش، غەيىپ ئۈستىدە ئىزدەنمەك، ئىنساننىڭ تەپەككۇر قىلىشىدىكى تۈپكى سەۋەب. ئەمما ئېغزى يېپىق ساندۇقتا بايلىق بارمۇ ياكى ئۇ بالايىئاپەت قاچىلانغان پەندورانىڭ قۇتىسىمۇ [9]، ئىنسان ئۈچۈن يەنە بۇ قورقۇنچمۇ بار. بۇ يەردە غەيىپ ئۈستىدە ئىزدىنىشنىڭ توغرا يۆلىنىشى پەقەت ئەقلى تەپەككۇر قىلىش ۋە بىلىم ئارقىلىق ئۇنىڭ تېگىگە يېتىش بولىدىغانلىقى “ ئاللادىن پەقەت ئالىملارلا قورقىدۇ” دېگەن ئايەت تەرىپىدىن دەلىللىنىپ تۇرۇپتۇ. ئەگەر بىز بۇ يەردە “قورقۇش” دېگەن ئۇقۇمنى بۇ مەزمۇنغا قوشۇمچە قىلىپ تەھلىل قىلساق، بىلىپ قورقۇش بىلەن بىلمەي قورقۇش دەپ ئىككى خىل قورقۇشنىڭ بارلىقىنى، دىنىي ئېتىقاد خۇددى يەسسان غەزنىدەك ئەقلى تەپەككۇر ئارقىلىق ئىنسان قارشىسىدىكى مۇتلەق قۇدرەتلىك كۈچ بولمىش ياراتقۇچىسىنى ھەقىقىي تونۇپ پەقەت ياراتقۇچىسىغىلا ئىبادەت قىلىش بىلەن؛ ھېچقانداق ئەقلى تەپەككۇر قىلماي پەقەت دىندا ئېيتىلىۋاتقان دوزاخ ئوتىدىن قورقۇپلا ياراتقۇچىسىغا ئېتىقاد قىلىدىغان ئەھۋالنىڭ مەۋجۇت ئىكەنلىكىنى بىلىمىز. بۇلارنىڭ ئىچىدە قايسى خىل ئىبادەت ياراتقۇچى تەرىپىدىن مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەن دېگەندە قۇراندا “ئالىملارنىڭ قورقۇشىنىڭ ھەقىقىي” بولىدىغانلىقى ئارقىلىق ئەقلى تەپەككۇرنىڭ دىننى چۈشىنىشتىكى رولى نەقلەشتۈرۈلگەن.
دىنىي چۈشەنچىلەردىن قارىغاندا ياراتقۇچى ئادەمدىن ئاۋۋال ئالتە كۈندە كائىناتنى ياراتقان، يەتتىنچى كۈنى ئىنسان يارىتىلغان. كائىنات قانۇنىيەتلىك يارىتىلغان. كائىناتنى قانۇنىيەتلىك يارتىلىغانلىقى ھەققىدە قۇراندىكى “ …ئاللا ھەممە نەرسىنى ياراتتى، ئاندىن ئۇنىڭغا مۇناسىپ ئۆلچەمنى بەلگىلىدى [10]” دېگەن ئايەتنى نەقىل كەلتۈرۈشكە بولىدۇ. بۇ ئايەتتىكى ئۆلچەم ئەمەلىيەتتە ھەر شەيىنىڭ ئىچكى قانۇنىيىتى بولۇپ، ئېينىشتېين بۇنىڭغا قارتا “تەڭرى شىشىخال (قىمار) ئوينىمايدۇ” دېيىش ئارقىلىق، بۇ دۇنيانىڭ ئاپىرىدە قىلىنىشىدا مۇكەممەل قانۇنىيەتكە ئىگە ئىكەنلىكىنى، پۈتكۈل كائىناتنىڭ ئۆز ئىچىدىكى شەيىلەرنىڭ قانۇنىيەتلىك تۇتۇشۇپ تۇرۇشى بىلەن بىر مۇكەممەل گەۋدە سۈپىتىدە مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدىغانلىقىنى ئىشارە قىلغان.
ئىنسان شۇ قانۇنىيەتنى بايقىيالايدىغان شەكىلدە ئاپىرىدە قىلىنغانلىقنىڭ دەلىلى دەل ئىنساندا ئەقلى تەپەككۇرنىڭ بولۇشىدا. قۇراننىڭ نەھىلدە سۈرىسىدە شەيىلەرنىڭ قانۇنىيىتى ئۈستىدە تەپەككۇر قىلىپ ئاللانىڭ بارلىقىنى بىلىش تەرغىب قىلىنغان. مەسىلەن بۇ ئايەتتە “ئاللا سىلەرگە كېچىنى، كۈندۈزنى، كۈننى، ئاينى بويسۇندۇرۇپ بەردى، يۇلتۇزلارمۇ ئاللانىڭ ئەمىرى بىلەن بويسۇندۇرۇلغاندۇر؛ چۈشىنىدىغان قوۋم ئۈچۈن بۇنىڭدا نۇرغۇن دەلىللەر بار [11]” دېيىلگەن. بۇ بىزگە “چۈشىنىدىغان قوۋم” دىن بولۇش ئۈچۈن، ئەقلى تەپەككۇر ئارقىلىق ياراتقۇچىنىڭ قانۇنىيەتلىرىنى بىلىشكە ئىجازەت ئىكەنلىكىنى دەلىللەپ تۇرۇپتۇ.
بىز ھەممە شەيىلەرنى بىلىشكە قادىرمۇ؟ نەزەرىيە جەھەتتىن ئەگەر بارلىق شەيىلەر قانۇنىيەتلىك بولسا، ھەمدە ئىنسانغا زامان چەكلىمىسى بولمىسا بىلىشكە قادىر. تەبىئىي پەننىڭ تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ بىزنىڭ ئوبيېكتىپ دۇنياغا بولغان تونۇشىمىز بارغانسېرى چوڭقۇرلىشىپ بارماقتا. ۋە شۇنىڭ بىلەن بىللە ئەقلى تەپەككۇر جەھەتتە ماراسونغا چۈشكەن ئىنسانلار توپى ئوتتۇرىسىدىكى پەرق چوڭىيىپ بارماقتا. ئىنسانلار توپى قانچىلىك ئەقلى تەپەككۇر قىلىشى ۋە ئىجاد قىلىشى بىلەن ئىجتىمائىي تۇرمۇش مۇھىتىنى ئۆزگەرتىشكە شۇنچىلىك قادىر بولماقتا. ئەقلى تەپەككۇرى ئوتتۇرا ئەسىردە توختاپ قالغان ئىنسانلار توپى بىلەن توختىماي ئۇنى يۈكسەلدۈرۈپ مېڭىۋاتقان ئىنسانلار توپى ئارىسىدىكى سۈركىلىش كۈچەيمەكتە. بۇ سۈركىلىشلەرنىڭ كېلىش مەنبەسى ئەقلى تەپەككۇردىكى پەرق ئىكەنلىكىنى تەكىتلەپ ئۆتسەك، ئىنسانلىققا بولغان چۈشىنىش بۇنىڭ يەنە بىر ئىپادىسى دەپ ئىشىنىمىز. بۇ دۇنيا ياراتقۇچى بىلەن يارالغۇچىنىڭ دىئالوگى بولۇپ، بۇ دىئالوگقا يەسسان غەزنىدەك يېگانە جاۋاب ئىزدىگەن ئىنسانلار مەۋجۇت ئىكەن، مىفىستافىلنىڭ ئېزىقتۇرۇشىغا ئۇچۇرغان ھالدا ئىزدەنگەن فائۇستتەك [12] ئىنسانلارمۇ ھەم مەۋجۇت. ئەگەر دىنىمىزدا كۆرسىتىپ ئۆتكەندەك، ياراتقۇچىسىنى ھەقىقىي تونۇش ۋە ياخشى ئەمەللەر ئارقىلىق ئۇنىڭ رەھمىتىگە ئېرىشىش ئىنساننىڭ نىشانى بولسا، بىز بۇنى ئۆزىنى بىلىش ۋە ياراتقۇچىسىنى ئەقلى تەپەككۇر ئارقىلىق تونۇش ئىنساننىڭ ۋەزىپىسى دەپ ئېيتالايمىز. بىزگە چەكلىك ھايات بېرىلگەنلىكنىڭ ئۆزى، ھەر بىر ئىنساننىڭ بۇ چەكلىك ھاياتتا ئۆزىنى بىلىشى ۋە ياراتقۇچىسىنى تونۇشى ھاياتلىقنىڭ نىشانى ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ.
ئەمەلىيەتتە ئىنسان بولمىش بىز ئۆزىمىزنى بىلىشكە تولۇق شەرتلەرنى ھازىرلىغان ھالدا ياراتقۇچى تەرىپىدىن ئاپىرىدە قىلىندۇق. تۇنجى ئىنسان يالغۇز يارىتىلغان بولسا ھازىرمۇ ھەر بىر ئىنسان يالغۇز ھالدا بۇ دۇنياغا كۆز ئېچىۋاتىدۇ ۋە يالغۇز كېتىۋاتىدۇ. ئىنسان بولمىش بىز ھامان تەنھا. چۈنكى ياراتقۇچى بىر تەندە بىر روھ ئاپىرىدە قىلغان بولسا، شۇ روھنى ئويغىتالىشى ئۈچۈن ھەر تەنگە بىردىن تەپەككۇر قىلالايدىغان كاللا ئاتا قىلغان. ئەگەر ھەر بىر ئىنساننىڭ ئۆز تېنىدىكى روھىنى ئويغىتىش مەجبۇرىيىتى بولمىسا ئىدى، ياراتقۇچى پۈتۈن ئىنسانلارغا ۋاكالىتەن بەلكىم پەيغەمبەرگىلا ئەقىل بەرگەن بولاتتى. ھەر ئىنساننىڭ مۇستەقىل تەن ۋە كاللا بىلەن يارىتىلىشنىڭ ئۆزى، بىزنىڭ ئىنسان ھەققىدە ئويلىنىشىمىزنىڭ باشلىنىشى بولالايدۇ. ئىنسان مېڭىسى تەندىكى روھنىڭ ئويغىنىشى ئۈچۈن تىرىشىپ تەپەككۇر قىلىشى كېرەك. قانداق تەپەككۇر قىلىدۇ؟ خۇددى يەسسان غەزنىدەك ئوبيېكتىپ دۇنيادىن كۆرگەن-بىلگەننىڭ قانۇنىيىتىنى ئىزدەيدۇ. تېنى ھېس قىلغان تۇيغۇلار ئۈستىدە ئانالىز قىلىپ ھاياتلىق ھەققىدە خۇلاسە چىقىرىپ ماڭىدۇ. ھەر بىر ئىنسان يەنە بىر ئىنسانغا، قېرىنداش ياكى ئاتا-ئانا، ياكى دوست ياكى دۈشمەن. ئۆزىنى ئىزدەشكە ئىنتىلگەن ھەر بىر ئىنسان ئۈچۈن باشقا ئىنسانلار ئەينەكتۇر. ئوخشىمىغان ئەينەكتىن ئۆز روھىيىتىمىزنىڭ ئوخشىمىغان تەرىپىنى كۆرىمىز ۋە تاكامۇللاشتۇرىمىز. قانداق تاكامۇللاشتۇرىمىز؟ ھەر دائىم ئۆزگىلەردە بېرە كەمچىللىكنى بايقىغاندا ئۇ كەمچىللىكنىڭ ئۆزىمىزدە بار يوقلىغىنى تەكشۈرىمىز، بار بولسا تۈزىتىمىز، يوق بولسا شۈكرى دەيمىز. ئەنە شۇنداق قىلىپ تاكامۇللىشىمىز.
ئىنسانچىلىق شۇكى، بىر ئىنسان تۇغۇلۇپ مۇستەقىل بولغۇچە ئاتا-ئانىنىڭ مېھرىنىڭ قانداقلىقىنى تېتىپ چوڭ بولسا، ئۆزى بالىلىق بولغاندا بالىنىڭ تاتلىق بولۇشىنى تېتىپ، ئۆزىنىڭ ئاتا-ئانىسىنىڭ قەدرىگە يېتىدۇ. ياراتقۇچى بۇنداق قېرىنداشلىق ۋە باشقا ئىنسانى مۇناسىۋەتلەرنى ھەر ئىنساننىڭ ئەتراپىغا يارىتىپ بېرىش ئارقىلىق، بىزگە ئىنسانچىلىقنى بىلىش پۇرسىتى بېرىدۇ. ئەگەر سىز بۇ مۇناسىۋەتلەرنى قەدىرلىمىسىڭىز، ئۆزىڭىزنى تېپىشقا كېرەك ئامىللارنى يىغىشقا قادىر بولالمايسىز ۋە بۇنداق ھېس-تۇيغۇلارنى باشقىلارغا بېرەلمەيسىز. ئەگەر ئۇ مۇددىئا ئارىلاشقان نىيەت بولىدىكەن، ئۇ چاغدا سىز ئۆز روھىڭىزنىڭ ئويغىنىشىغا زەھەر چاچقان بولمايلا قالماستىن، باشقىلارنىڭ روھىنى ئويغىتىشىغا توسالغۇلۇق قىلغان بولىسىز. ھەر تەندە روھ يالغۇز بولسىمۇ، ئۇنىڭ ئويغىنىشى ئەتراپىدىكى ئىنسانچىلىقنى شەرت قىلىدۇ. شۇ سەۋەبتىن بىز ئىنسانچىلىقنى قەدىرلەشنى جەمىيەت مۇقىملىقىنىڭ ئالدىنقى شەرتى قىلمىز. ۋە شۇنىڭ ئۈچۈنمۇ ئىسلام دىندا ئۇممەتچىلىك تەرغىب قىلىنغان.
بۇ يەردە ئەقلى تەپەككۇر شۇنچىلىك مۇھىمكى، پەقەت ئەقلى تەپەككۇرنىڭ ئەلگىكىدىن ئۆتكەن ئىلمى يەكۈن بىزگە ئۆز كەلگۈسىمىزدىن بېشارەت بېرەلەيدۇ. ئەگەر ئەقلىڭىز سىزگە مەلۇم ئىشنى قىلساڭ ئۇنىڭ نەتىجىسى كەلگۈسىدە ساڭا پۇشايمان ئېلىپ كېلىدۇ دېسە شۇ ئىشنى قىلماسلىقىڭىز كېرەك. شۇ سەۋەبتىن بىز كەلگۈسىمىزنىڭ كاپالىتى ئۈچۈن ئەقلى تەپەككۇر قىلىشنىڭ مېتودلىرىنى ئۆگىنىشىمىز شەرت.

تۆتىنچى قىسىم: ئەقلى تەپەككۇر ۋە ئانا تىل

بىز “بۇ تۆت كۈنلۈك ئالەمدە تاپقان-تەرگىنىڭ قالىدۇ، ئۇ دۇنياغا ھېچ نېمە ئېلىپ كېتەلمەيمىز” دېگەن سۆزنى دائىم ئاڭلايمىز. ئەمما ئىشىنىمىزكى بىز بىر نەرسىنى ئېلىپ كېتەلەيمىز. يەنى تەپەككۇرىمىزنى. چۈنكى ئاخىرقى سوراقتا (قايتا تىرىلگەندە) بىز تەپەككۇرىمىزنى ئېلىپ كېتەلمىسەك قانداق جاۋاب بېرىمىز؟ ئىنسان ئۈچۈن ئەڭ ياخشى تەپەككۇر ئۇنىڭ ئانا تىلدىن كېلىدۇ.
ئىنسان تەپەككۇرى تىلنى قورال قىلىدۇ. تىل ئارقىلىق ئۇچۇر قوبۇل قىلمىز، لوگىكىلىق ئانالىز قىلمىز، سەۋەب-نەتىجىلەرنى يەكۈنلەيمىز. تىل ئارقىلىق مەۋجۇتلۇقىمىزنى ۋە تەرەققىياتىمىزنى ئىپادىلەيمىز. ئىنسانشۇناسلار تىلنى مېتود قىلىش ئارقىلىق مەلۇم ئىنسانلار توپىنىڭ ئۆتمۈشىنى بىلىشكە قادىر. مىسالىغا شىمالىي مۇز قۇتۇپ چەمبىرىكى ئىچىدە ياشايدىغان ئېسكىموسلارنىڭ ئېغىز تىلىدا يالغۇز “قار” نى ئىپادىلەيدىغان سۆزلۈكتىن 200گە يېقىنى بار ئىكەن. ئۇلارنىڭ تىلىدا ئوۋچىلىققا ئالاقىدار سۆزلۈكلەر ئەڭ كۆپ بولۇپ، بۇ ئارقىلىق ئىنسانشۇناسلار ئېسكىموسلارنىڭ ئۆتمۈشىگە ئالاقىدار نۇرغۇن يەكۈنلەرنى، ئۇلارنىڭ يازما تارىخى بولمىسىمۇ توغرا يۆلىنىشتە يەكۈنلەپ چىقالىغان.
مەلۇم ئىنسانلار توپلىمى (مىللەت) نىڭ تىلنىڭ تەرەققىياتى يەنە بىر جەھەتتىن شۇ ئىنسانلار توپىنىڭ تەپەككۇرنىڭ تەرەققىيات ئەھۋالىنىمۇ ئىپادىلەپ بېرىدۇ. مەسىلەن بىز ئەقلى تەپەككۇرنى باشلاپ بەرگەن سوقراتنىڭ ئىسمى قاچاندىن باشلاپ ئۇيغۇر تىلىغا كىرگەن دېگەن چېغىمىزدا ئېنىق تارىخى يازما ئۇچۇر بىلەن دەلىللىشىمىز تەس. ئەمما ناۋايىنىڭ <خەمسە>سىدە پەرھاتنىڭ تاش غاردا سوقرات بىلەن كۆرۈشكەنلىكى تەسۋىرلەنگەن. شۇنىڭغا ئاساسەن بىز ئۇيغۇرلارنىڭ 1500-يىلدىن ئىلگىرى سوقرات بىلەن تونۇش دېگەن دەسلەپكى يەكۈننى چىقىرالايمىز. بۇنى يەنىمۇ ئىلگىرىلەپ سۈرۈشتۈرگەندە، پەلسەپە دۇنياسىدا “ئىككىنچى ئۇستاز (تھە سەcوندە ماستەر)” دەپ تەرىپلەنگەن ئەبۇ ناسىر فارابىنىڭ ناتۇرال پانتىزىملىق پەلسەپە سىستېمىسىنىڭ بىۋاسىتە سوقراتنىڭ شاگىرتى بولمىش ئەپلاتون ۋە ئارستوتىل پەلسەپىسىگە بېرىلگەن ئىزاھات ئىكەنلىكىدىن، ۋە ئۇنىڭ ئۇيغۇرلارغا (ھازىرقى قازاقىستان تەۋەسىدىكى) تەۋە بىر قەبىلىدىن بولغان كېلىپ چىقىشى بىلەن بىرلەشتۈرۈپ، ئۇيغۇرلارنىڭ چاغاتاي زامانىسىدىن كۆپ ئىلگىرى يەنە “ئىسلامنىڭ ئالتۇن دەۋرى” دىلا سوقرات ھەققىدە تونۇشقا ئىگە ئىكەنلىكىنى يەكۈنلىيەلەيمىز. ئەمدى بىز تېخىمۇ چۇڭقۇر تەھلىل قىلساق، ئىسلامدىن كۆپ ئىلگىرى يۈز بەرگەن، ئۇيغۇرلار تەرىپىدىن “قوش مۈڭگۈزلۈك ئىسكەندەر” دەپ نام قويۇلغان ئىسكەندەر زۇلقەرنەيىننىڭ كېڭەيمىچىلىك ئۇرۇشىنىڭ نەتىجىسىدە، گىرېتسىيە كۇلتۇرىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە تارىم ئويمانلىقىغا “ھېلىنىزىم” ھادىسىسى بولۇپ چۇڭقۇر تەسىر قىلغانلىقىنى نەزەرگە ئالغىنىمىزدا، سوقراتنىڭ ئىسمىنى ئاز دېگەندىمۇ ئىسلامدىن كوپ ئىلگىرىكى بۇددىست ئۇيغۇرلارنىڭ تىلىدا بۆلىشى ئېھتىماللىقىنى چەتكە قاقمايمىز. بۇنداق تەھلىللەر ئارقىلىق بىز ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ھەر دەۋردە ئۆز زامانىسىنىڭ تەرەققىياتىغا تەڭ ئەگىشىپ ماڭغانلىقى توغرىسىدا، يەنە تېخىمۇ ئوچۇقراق ئېيتقاندا، ھازىرقى ئۇيغۇر ئاتلىق مىللەتنىڭ تەپەككۇر قۇرۇلمىسىنىڭ ھەر زاماندا توختىماي يۈكسىلىپ ماڭغانلىقىنى بۇ بىر سوقرات ئاتالغۇسىنىڭ ئۇيغۇر تىلىدىكى ئۆزلىشىشى ئەھۋالى ئارقىلىق قىياس قىلالايمىز.
تۇنجى ئىنساننىڭ تىلىنىڭ قايسى مىللەتنىڭ تىلى ئىكەنلىكىنى بەلكىم ياراتقۇچى ئاللادىن باشقىسى بىلمىسە كېرەك. ئەمما لوگىكىلىق تەھلىلدىن ئۇنىڭ مەلۇم بىر تىلنى ئىشلىتىدىغانلىقىنى بىلەلەيمىز. بولمىسا ھاۋا ئانا بىلەن ئىككىسى قانداق پىكىر ئالماشتۇرغان، بالىلىرىنى قانداق تەربىيىلىگەن بولار ئىدى؟ زامانىمىزدا قۇران كەرىم مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام سەۋەبلىك ئەرەب تىلىدا بولغاچقا، ئەرەب تىلى ئەزىز بولماقتا. ۋە ھەتتا بىر قىسىم ئۇيغۇر “دىننى زاتلار” ئەرەبچە بىلمىسە ئەھلى جەننىتى بولالمايدىغانلىقىنى ھۆكۈم قىلىپ ئۇيغۇر بالىلارنى ئانا تىل بىلەن تەربىيىلەشنى رەت قىلماقتا. ئەمما تەپەككۇر ئۈچۈن ئىنسان قايسى تىلنى مۇكەممەل بىلسە شۇ ئەڭ ئەۋزەل تىلدۇر. قۇراندا، ئىنجىل ۋە تەۋراتنىڭمۇ مۇقەددەس كىتاب ئىكەنلىكىنى دەلىللەيدىغان ئايەتلەرنىڭ بۆلىشى ۋە ئىنجىل، تەۋراتلارنىڭ قۇران تىلى بولغان ئەرەب تىلىدا بولماسلىقى، بىزگە دىنىمىزدا ئەرەب تىلىنىلا يۈكسەك بىلىپ ئانا تىلىنى پەس كۆرىدىغان، ئىنكار قىلىدىغان ئىشنىڭ پەقەت شەخسلەر كەلتۈرۈپ چىقارغان خاتا چۈشەنچە ئىكەنلىكىنى دەلىللەپ تۇرۇپتۇ. شۇ سەۋەبتىن ئىنسان ئۈچۈن ئەقلى تەپەككۇرىغا ئەڭ ياخشى قورال بولالايدىغان تىل يەنىلا ئانا تىل ھېسابلىنىدۇ.

ئۈچىنچى بۆلۈم: لوگىكىلىق تەپەككۇر ۋە دىن

ئەجەبا دىننىڭ چۈشۈرۈلۈشى بىلەن تەڭ ئىلىم ئىجاد قىلىش توختاپ قالغانمۇ دېگەندە ئۇنداق ئەمەس. ھەر بىر يېڭى دىن بارلىققا كەلگەندە ئالدىدا بىر مەھەل ئىلىمدىمۇ گۈللىنىش بارلىققا كەلگەنۇ ئەمما كۆپ ئۆتمەي ھوقۇق تالىشىش كۈرەشلىرىنىڭ نەتىجىسىدە، ئىلىم تەھسىل قىلىش ۋە ئەقلى تەپەككۇر قىلىش، ھوقۇق ۋە سىياسىي مۇددىئالارنىڭ ئېھتىياجى بىلەن بارلىققا كەلگەن دوگما تەپەككۇرنىڭ قۇربانى بولۇپ كەتكەن. بىز پەلسەپە ئىلمىنىڭ تەرەققىيات تارىخىنى يەكۈنلەپ كۆرسەك، ئەمەلىيەتتە پەلسەپىنىڭ گۈللىنىشى ۋە خارابلىشىشى دەل ئىلىمنىڭ گۈللىنىشى ۋە چەكلىنىشى بىلەن بىر لىنىيەدە بولغانلىقىنى كۆرۈۋالالايمىز.
بۇ چەكلىنىشنىڭ تۈپكى سەۋەبى بولسا، بولۇپمۇ ئەقلى تەپەككۇرنىڭ مېتودى بولغان لوگىكا دىنىي ئەقىدىلەرگە نۇرغۇن ئۆتكۈر سوئاللارنى قويۇپ، نوقۇل ئىبادەت بىلەنلا شۇغۇللىنىدىغان ئەمما ئەقلى تەپەككۇرغا ئەھمىيەت بەرمىگەن ئىنسانلارنى گاڭگىراتقان ۋە ھەتتا ئۇلارغا قورقۇنچ ئېلىپ كەلگەن. مەسىلەن لوگىكىلىق تەھلىل ئارقىلىق دىندا مۇتلەق ئورۇنغا چىقىپ قالغان بىر قانچە ئۇقۇمنىڭ نىسپىي بولىدىغانلىقىنى دەلىللىيەلەيمىز. ئالدىن تەكىتلەپ قويۇشقا تېگىشلىك نۇقتا شۇكى، بۇ ئۇقۇملارنى نىسپىي ئورۇنغا قويۇش ئۇلارنى ئىنكار قىلىش بولماستىن، پەقەت شۇ ئۇقۇملارنىڭ قارشىسىدا بولغان، پەقەت ۋە پەقەت ياراتقۇچىنىڭلا بىردىن-بىر يېگانە مۇتلەق ئورنىنى تەكىتلەش ئارقىلىق، بۇ نۇقتىنى ئۇنتۇپ قېلىۋاتقان ياكى باشقا نىسپىي ئۇقۇملار بىلەن ئارىلاشتۇرۇۋالغان ئىنسانلارنىڭ ئېسىگە سېلىش ئۈچۈندۇر. بۇنى تۆۋەندە كۆرۈپ ئۆتىمىز.

بىرىنچى قىسىم: پەيغەمبەر ئۇقۇمىنىڭ نىسپىيلىكى ھەققىدە

بىر (كومپيۇتېر) ئىنژېنېر دوستۇمدىن سورۇدۇم “ئەگەر ياراتقۇچى بىلەن پەيغەمبەر ئىككىسىنىڭ بىرىگە ئەگىشىشكە توغرا كەلسە كىمگە ئەگىشىسەن؟” دەپ. بۇ دوستۇم ئىككىلەنمەيلا “ئەلۋەتتە ياراتقۇچىغا” دەپ جاۋاب بەردى. بۇ سوئالنى يەنە بىر (كومپيۇتېر) ئىنژېنېر دوستۇمدىن سورۇدۇم، ئەمما ئۇ “ياراتقۇچى تەرەپتە تۇرۇشىمىزنى پەيغەمبەر ئۆگەتكەن تۇرسا بۇ ئىككىسىنى قانداقمۇ ئايرىغىلى بولسۇن” دەپ گاڭگىراپ قالدى. بۇ سوئال قارماققا بىر ھەدىدىن ئاشقان سوئالدەك كۆرۈنىدۇ. ئەمما ئويلاپ كۆرسەك، ئەگەر دىنغا ئىشەنگۈچىلەر چوقۇم پەيغەمبەر تەرەپتە تۇرغان بولسا، ئادەم ئەلەيھىسسالام ياكى ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام دىن كېيىنكى پەيغەمبەرلەرگە ھېچ كىشى ئەگەشمىگەن ۋە ئۇلار ئارقىلىق چۈشۈرۈلگەن دىنلار مۇراتسىز قالغان بولاتتى.
مۇھەممەت پەيغەمبەرنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن ئۇنىڭ گەپ-سۆز، ئىش-ھەرىكەتلىرى مۇسۇلمانلار تەقلىد قىلىدىغان ۋە ئەگىشىدىغان سۈننەت بولۇپ قالغان. ۋە بۇنىڭغا ئۇلىشىپ نۇرغۇن ساختا سۈننەت(ھەدىس) لەر مەيدانغا كەلگەن. شۇ سەۋەبتىن مۇسۇلمانلارغا توغرا سۈننەتنى يەتكۈزۈش ئۈچۈن ھادىسىشۇناسلىق بارلىققا كەلگەن. مۇھەممەت پەيغەمبەرنىڭ ۋاپاتىغا 1400 يىل بولغان بۈگۈنكى كۈندە مۇسۇلمانلار يەنىلا ئۆزلىرىنىڭ ھايات يولدىكى سوئاللىرىغا ھەدىستىن جاۋاب ئىزدىشىدۇ. ۋە جاۋاب تاپالمىسا گاڭگىرايدىغان، ياكى دوگما تەپەككۇر بويىچە جاۋاب تاپالمىغان يېڭى شەيىلەرنى بولسا پۈتۈنلەي ئىنكار قىلىش پوزىتسىيەسىدە بولماقتا. ئەمەلىيەتتە ئەقلى تەپەككۇردا يۇقىرى بىر سەۋىيەنى قولغا كەلتۈرگەن ئىنسان ئۈچۈن، ياراتقۇچىنىڭ ياراتقان قانۇنىيەتلىرىگە ماس كېلىدىغان ئىش-ھەرىكەتلەرنىڭ قۇراننى چۈشەنچىلەرگىمۇ، ھەمدە پەيغەمبەرنىڭ سۈننەتلىرىگىمۇ ماس كېلىدىغانلىقىنى چۈشىنىش تەس ئەمەس. ئىلىم دۇنياسىدىكى تەتقىقاتلار بارغانسېرى شۇنى ئىسپاتلاۋاتىدۇكى، دىندا ئېيتىلغان تەلىمات بويىچە ئالتە كۈندە يارىتىلغان بۇ دۇنيا، ھەقىقەتەن قۇراندا دېيىلگەندەك “سىلەرنىڭ پايدىلىنىشىڭلار ئۈچۈندۇر” دېگەنگە ئۇيغۇن كېلىۋاتقان بولۇپ، بۇ پۈتۈن كائىناتنىڭ شەكىللىنىشى بىر زەررىچە كەم بولسىمۇ، ھاياتلىق شەكىللەنمەيدىغان دەرىجىدە ئىنچىكە ئىكەن. بىر ئاددىي مىسال شۇكى، يەر شارىدىكى ئىنسان ئۈچۈن ئەڭ كېرەك شەيىلەرنىڭ مۇھىملىقى بىلەن مىقدارى ئوڭ تاناسىپ بولىدىكەن. مەسىلەن، ئەگەر ھاۋا بولمىسا ئىنسانلار بىر قانچە مىنۇتتىن كېيىن ھاياتىدىن ئايرىلىدۇ، ھاۋانىڭ مىقدارى بولسا يەر شارىدا ئەڭ كۆپ. سۇ بولمىسا ئىنسانلار ئۈچ كۈندىن كېيىن ھاياتىدىن ئايرىلىدۇ، سۇنىڭ مىقدارى بولسا ھاۋادىن كېيىنلا تۇرىدۇ. ئىنسانلار قەدىرلەپ يۈرگەن ئالتۇن بازاردا قىممەت بولغان بىلەن ھاياتلىقنى تەشكىل قىلىشتا مىقدارى ئىنتايىن ئاز، ۋە بۇنىڭغا مۇناسىپ ھالدا تەبىئەتتە ئالتۇننىڭ زاپاس مىقدارىمۇ ئىنتايىن ئاز. شۇ سەۋەبتىن ھاياتلىقنى ساقلايدىغان، ھاياتلىقنىڭ داۋام ئېتىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىپ تۇرۇۋاتقان كائىناتنىڭ ئوبيېكتىپ قانۇنىيىتىگە بويسۇنۇپ ياشاش قۇرانغىمۇ، سۈننەتكىمۇ توغرا كېلىدۇ. ئەگەر بىز مەلۇم بىر ھەدىسنىڭ راست ياكى يالغانلىقىنى، ۋە ياكى ۋاقتى ئۆتكەن ياكى ئۆتمىگەنلىكىنى دەلىللىيەلمىسەك، ئۇنىڭ ئوبيېكتىپ قانۇنىيەتكە ماس كېلىدىغان ياكى كەلمەيدىغانلىقى ئارقىلىق ھۆكۈم چىقىرىشقا ھەقلىقمىز.


ئىككىنچى قىسىم: قۇراننىڭ نىسپىيلىك ھەققىدە

بىز ئالدىدا بىر لوگىكىلىق تەھلىل بىلەن قۇراننىڭ نىسپىي ھۆكۈم ئىكەنلىكىنى مۇھاكىمە قىلالايمىز.
قۇران ياراتقۇچىنىڭ سۆزىمۇ؟ ئۇ ئەلۋەتتە شۇنداق دەيمىز. ئەمما ئۇ ياراتقۇچىنىڭ بارلىق سۆزلىرىنىڭ يىغىندىسىمۇ دېگەندە، ئۇنداق بولمايدۇ. ئەگەر قۇراندىكىسى ياراتقۇچىنىڭ بارلىق سۆزلىرى بولسا ئۇ چاغدا ياراتقۇچىنىڭ مۇتلەقلىقىگە بىر چەك قويۇلۇپ قالىدۇ. ئەگەر ئۇ ياراتقۇچىنىڭ بىر قىسىم سۆزلىرى بولسا ئۇنداقتا ياراتقۇچى ئۆزىنىڭ قۇراندا قىلغان ھۆكۈملىرىگە قارشى ھۆكۈم چىقىرالايدىغان ئىقتىدارى بارمۇ دەپ سوئال قويمىز. بار بولۇشى كېرەك، بولمىسا ئوخشاش ھەممىگە قادىر ئىكەنلىكىگە چەك قويۇلۇپ قالىدۇ. شۇنداق بولغانلىقى ئۈچۈن، قۇران ئاللانىڭ بىر قىسىم سۆزلىرىنىڭ يىغىندىسى بولغانلىق سەۋەبىدىن ئۇ نىسپىي بولىدۇ.
يۇقىرىدىكىسى نوقۇل لوگىكىلىق يەكۈن بولۇپ، قۇراندىكى “ بۇ كىتابنى سىلەرگە پۈتۈن قىلدۇق” دېگەن ئايەت ئارقىلىق ئىنكار قىلغىلى بولىدۇ. ئەمما بۇ پۈتۈن چۈشۈرۈلگەن كىتاب پۈتۈن پېتى بىزگە يېتىپ كەلگەنمۇ دېگەندە سوئال تۇغۇلىدۇ. ئىسلام تارىخىنى ياخشى بىلىدىغانلار ئۈچۈن سىر ئەمەسكى، قۇران كەرىم پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا يىگىرمە يىل جەريانىدا چۈشۈرۈلگەن، ۋە پەيغەمبەر ئۇنى ئەغىزاكى دېيىش ئارقىلىق بىرقانچە كاتىپلارغا خاتىرىلەتكەن. مۇھەممەت ئەلەيھىسسالامنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن، خەلپە ئوسماننىڭ باشچىلىقىدا، تېرە، سۆڭەك پارچىلىرىغا يېزىلىپ ساقلانغان پارچە-پارچە سۈرە-ئايەتلەر توپلىنىپ رەتلەنگەن. رەتلىنىپ كىتابقا تىزىلغاندا پەيغەمبەرگە چۈشۈرۈلگەن رەت تەرتىپتە تىزىلماي، ئىنسانلارنىڭ ئىرادىسى بويىچە رەت تەرتىپى بەلگىلەنگەن ۋە ئەڭ دەسلەپتە ئۈچ كىتاب بولۇپ چىققان. ئىككى نۇسخىسى كۆيدۈرۈلۈپ پەقەت بىر نۇسخىسى ئېلىپ قېلىنىپ كۆپەيتىلىپ تارقىتىلغان. قۇران چۈشۈرۈلگەندىن تارتىپ ئۆزگىرىپ باقان ئەمەس دېگىنى ئەمەلىيەتتە شۇ ئېلىپ قېلىنغان نۇسخىسىدىن كېيىن ئۆزگىرىپ باقمىدى دېگەنلىك بولىدۇ. ئەمما ياراتقۇچىدىن پەيغەمبەرگە چۈشۈرۈلۈپ، پەيغەمبەردىن كاتىپلارغا خاتىرىلىتىپ، شۇ كاتىپلاردىن بىر يەرگە جەملەنگەندە بولسا باشتىن ئاخىرى ئوخشاشمۇ دېيىلسە ئۇنى تەكشۈرۈپ بېكىتىدىغان پەيغەمبەر يوق بولغاچقا ئۇنداق بولماسلىقى مۇمكىن. بولمىسا رەتلەنگەندە ئۈچ كىتاب ئەمەس پەقەت بىرلا كىتاب بولۇپ چىقىشى كېرەك ئىدى. ئۈچ كىتاب بولۇپ چىقىشنىڭ سەۋەبى ئېنىق ئەمەس، ئەمما پەرقلەرنىڭ كېلىپ چىققانلىقى ئۇنىڭ ئۈچ كىتاب بولۇپ رەتلەنگەنلىكىنىڭ دەلىلى بولالايدۇ.
يەنە، تىلشۇناسلىقتىن ئېلىپ ئېيتىلغاندا، ئالدى بىلەن قۇران رەتلىنىپ چىققان مەزگىلدە ھازىرقىدەك، جۈملە ۋە بۆلەكلەرنى ئايرىيدىغان چېكىت پەشلەر يوق ئىدى. جۈملىنىڭ نەدىن ئۈزۈلۈشى، بىر بۆلەك ئايەتنىڭ نەدىن ئايرىلىشىدەك ئىزاھاتلار يېقىنقى زاماندا بارلىققا كەلگەن. شۇ سەۋەبلىك، ئىسلام ئالىملىرى ئارىسىدا مەلۇم سۆزنىڭ بىر ئايەتنىڭ ئاخىردا كېلىشى ياكى ئىككىنچى ئايەتنىڭ بېشى بولۇپ كېلىشى ھەققىدە تالاش-تارتىش ھازىرمۇ مەۋجۇت [13]. شۇنداق بولغان ئىكەن، بۇ خىل ئوخشىمايدىغان ئوقۇش پەرقلىق مەنە بېرىشى ئېنىق. بىز سۆز ئوينى ئورنىدا ئىشلىتىدىغان “بالام ئەقىللىق بول داداڭدەك ئېشەك بولما” دېگەن بىر جۈملە سۆز بار. بۇ جۈملىدە پەشنى دادا سۆزىنىڭ ئالدىغا ياكى ئارقىسىغا قويۇش بىلەن مەنىسى پۈتۈنلەي ئۆزگىرىپ كېتىدۇ. قۇران كەرىمىدە بۇنىڭدەك پەش قويماسلىق بىلەن كەلگەن پەرقلىق كۆز قاراشنىڭ بۆلىشى، ئەمەلىيەتتە بىزگە ئەقلى تەپەككۇرنىڭ شەخسنىڭ بىلىشى ئۈچۈن قانچىلىك مۇھىم ئىكەنلىكىنى، ئەگەر ھەر كىم ئۆزى ئەقلىنى ئىشلىتىپ تەپەككۇر قىلمىسا خۇددى مىسالغا ئالغان جۈملىدىكى دادىدەك پەشنىڭ كەينىگە ئۆتۈپ قالىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.


ئۈچىنچى قىسىم: دىننىڭ نىسپىيلىكى ھەققىدە

بۇ يەردە كۆرسىتىلىۋاتقان دىننىڭ نىسپىيلىك ھەققىدىكى كۆز قاراش نوقۇل بىرلا دىن مۇتلەق توغرا، باشقىلىرى خاتا دېگەن كۆز قاراشقا بېرىلگەن رەددىيەدۇر. ياراتقۇچى قۇراندا “مەن مۇقەددەس كىتابلارغا ئىشەنگەنلەرنىڭ ئاخىرەتلىكىنى ياخشى قىلمەن” دېگەن مەزمۇن بار. بىز باشقا دىنلارنى قويۇپ تۇرۇپ ئىسلام دىنى بىلەن بىر يىلتىزدا تۇتاشقان يەھۇدىي دىنى بىلەن خرىستىئان دىنىنى ئېلىپ ئېيتساق، بۇ ئىككى دىنغا چۈشۈرۈلگەن “تەۋرات” بىلەن “ئىنجىل” قۇراندا ئېتىراپ قىلىنغان مۇقەددەس كىتاب ھېسابلىنىدۇ. قۇراندا بۇ ئىككى كىتابقا ئەمەل قىلغانلارنىڭمۇ ئوخشاشلا ياخشى ئاخىرەتلىك بىلەن مۇكاپاتلىنىدىغانلىقى ئېيتىلغان بولسىمۇ، مۇسۇلمانلار ھازىرقى ئىنجىل ۋە تەۋراتلارنىڭ ئۆزگىرىپ كەتكەنلىكىنى، شۇ سەۋەبتىن ئۇلارغا ئەگەشكەنلەرنىڭ ئەھلى جەننىتى بولالمايدىغانلىقىنى ئېيتىشىدۇ. ئۇنداق بولسا شۇ “ئۆزگىرىپ كەتكەن” يېرىنى توغرىلاپ يەنىلا ئۆز ئېتىقادىنى داۋاملاشتۇرغان ئىنسانلار قانداق ئاخىرەتكە ئېرىشىشى كېرەك؟ ئەمەلىيەتتە بولسا قايسى ئىنساننىڭ ئەھلى جەننىتى بولىدىغان ياكى بولالمايدىغانلىقىغا ئالاقىدار جاۋاب ياراتقۇچىغىلا خاس غەيىپ ھۆكۈم بولۇپ ئۇ توغرىلىق ئۆز-ئالدىغا ھۆكۈم چىقارغان ئىنساننىڭ شېرىك كەلتۈرۈش بىلەن ئەيىبلىنىشى كېرەك بولىدۇ.
يۇقىرىدىكى ئۇقۇملارنى لوگىكىغا سېلىپ نىسپىي ھۆكۈم چىقىرىش ئۇنى ئىنكار قىلغانلىق بولماستىن، بەلكى بىر خۇدالىق دىندا پەقەت ياراتقۇچىنىڭلا يېگانە مۇتلەق ئىكەنلىكىنى ئايدىڭلاشتۇرۇۋېلىش ئۈچۈندۇر. لوگىكىنىڭ ئەقلى تەپەككۇردىكى رولىنى چۈشەنمەيدىغان ئىنسانلار ئۈچۈن، بولۇپمۇ بىلىم قۇرۇلمىسى ئاددىي، تەبىئىي ۋە ئىجتىمائىي بىلىملەرنى چۇڭقۇر ئۆگەنمەي، ئىزدىنىشلەرنى ئۆزگىلەرگە (دىنىي يېتەكچىلەرگە) تاپشۇرۇپ شۇلارغا ئەگىشىپ ياخشى ئاخىرەتلىك ئىستەيدىغان ئىنسانلارغا، لوگىكىنىڭ قورقۇنچلۇق تۇيۇلۇشىنىڭ يەنە بىر تەرىپى، بۇ خىل لوگىكىلىق تەھلىل بىلەن بولۇپمۇ فورمال لوگىكىدىكى “زىتلىق يەكۈن (پارادوخەس)” ئارقىلىق، ھەتتا ياراتقۇچىنى ئىنكار قىلغىلى بولىدىغان يەكۈنلەرنىمۇ ئوتتۇرىغا قويغىلى بولىدىغانلىقىدا. مەسىلەن نۇرغۇن دىنغا ئىشەنمەيدىغان ئىنسانلار مەغرۇرلىنىپ تۇرۇپ تىلغا ئالىدىغان بىر لوگىكىلىق يەكۈن مۇنداق، يەنە ئالدىنقى شەرت ياراتقۇچى ھەممىگە قادىر، ئاندىن ئانالىز. ئەگەر ياراتقۇچى ھەممىگە قادىر بولسا، ئۇ ئۆزى كۆتۈرەلمەيدىغان تاشنى يارىتالامدۇ؟ ئەگەر يارىتالايدۇ دېيىلسە ئۇنداقتا ھەممىگە قادىر تۇرۇپ نېمە ئۈچۈن كۆتۈرەلمەيدۇ دېگەن سوئال چىقىدۇ؛ ئەگەر يارىتالمايدۇ دېيىلسە ئۇنداقتا ھەممىگە قادىر ئەمەسكەنغۇ دېگەن ئىنكار پەيدا بولىدۇ. بۇ تەپەككۇرنىڭ زىل يېرى بولۇپ، خېلى بىر قىسىم ئىنسانلار بۇنى ھەزىم قىلالمىسا دەھرىي دەپ چەكلىشى ئېنىق. بۇنىڭغا ئوخشاش مىسالدىن يەنە بىرى بولسا، ياراتقۇچى ھەممىگە قادىر يېگانە مەۋجۇتلۇق بولسا، ئۇ ئۆزىنى ئىككى قىلىپ يارىتالامدۇ، دېگەن سوئالغا بولغان ئانالىزدىن ئىبارەت. ئەگەر جاۋاب يارىتالايدۇ بولسا ئۇ چاغدا يېگانە بولالمايدۇ؛ ئەگەر يارىتالمايدۇ دېيىلسە ھەممىگە قادىر بولۇشىغا چەكلىمە قويۇلىدۇ. ئەگەر نوقۇل لوگىكىلىق تەپەككۇر قىلساق بۇنداق مۆمىنلەرنى گاڭگىرىتىدىغان ۋە غەزەپلەندۈرىدىغان سوئاللار كۆپلەپ ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. شۇ سەۋەبتىن ئەگەر تەپەككۇر، ئىلىم بىلەن قوراللانغان ئەقلى تەپەككۇر بولمىسا ئۇ ئاسانلا دىندا چىڭ تۇرىدىغان ئەمما ئەقلى تەپەككۇرغا ئاجىز ئىنسانلاردا قارشىلىق پەيدا قىلىپ ئىلىمنى، ئەقلى تەپەككۇرنى تەقىب قىلىدىغان خاھىشنى پەيدا قىلىپ قويىدۇ.
يۇقىرىدىكى لوگىكىلىق يەكۈنلەرنىڭ نەتىجىسى شۇكى، بىزنىڭ بىلىش دائىرىمىزدە نىسپىيلىك بىر مۇتلەق ھۆكۈم بولۇپ، بۇ مۇتلەق ھۆكۈمنى قولدا تۇتۇپ تۇرغۇچى پەقەت شۇ نىسپىي دۇنيانى ياراتقۇچى بولىدۇ. شۇ سەۋەبتىن بىز ياراتقۇچىدىن باشقا ھېچقانداق بىر شەيى ياكى ھادىسىنى مۇتلەق دەپ ھۆكۈم قىلالمايمىز. شۇنداق بولغانىكەن، ھەرقانداق نىسپىي ھۆكۈم “ئەگەر” دېگەن ئالدىنقى شەرت ئاستىدا شارائىتقا قاراپ بىزگە بېرىدىغان نەتىجىسىمۇ ئوخشاش بولمايدۇ، ۋە بۇ نەتىجىنى پەقەت ئەقلى تەپەككۇرلا توغرا يەكۈنلەپ چىقالايدۇ.

تۆتىنچى قىسىم: ئىلىم ۋە دىننىڭ مۇناسىۋىتى

لوگىكا ۋە ئەقلى تەپەككۇرنىڭ دىنىي جەمىيەتتە تەقىبكە ئۇچرىشىشىنىڭ سەۋەبى مۇشۇنداق ئۆتكۈر سوئاللارنىڭ دىنىي ئەقىدىلەرگە تەۋرىنىش ئېلىپ كېلىدىغانلىقى ۋە ھەتتا ئىنساننى ئويلىنىشتىن توختىتىپ قويىدىغان دەرىجىدە كەسكىن ئىچكى كۈرەشكە سېلىپ قويىدىغان ئەھۋاللارنىڭ مەۋجۇت بولۇشىدا. مەسىلەن دىندا يېقىن تۇغقانلارنىڭ توي قىلىشى ناھايىتى قاتتىق گۇناھ ھېسابلىنىدۇ، ۋە قاتتىق چەكلىنىدۇ. ئەمما ئەگەر بىز دەل دىنىي چۈشەنچىلەردىن ئىنساننىڭ كۆپىيىش ئەھۋالىنى تەھلىل قىلساق، ئەگەر ئادەم ئاتا بىلەن ھاۋا ئانىدىن ئاپىرىدە بولغان بىر ئائىلە كىشىلىرى ئۆز ئارا جۈپلەشمىسە، ئەتراپىدا باشقا ئىنسان بولمىغان ئەھۋالدا قانداق كۆپىيىدۇ دېگەن سوئال تۇغۇلىدۇ. ۋە شۇنىڭدىن بىزگە ئىنسانلار ئەمەلىيەتتە شۇ بىر ئائىلە كىشىلىرىنىڭ قالايمىقان مۇناسىۋەتلىرىنىڭ مەھسۇلى ئىكەنغۇ دېگەن يەكۈن كېلىپ چىقىدۇ. بۇ بىر قارماققا ئىنتايىن ھەددىدىن ئاشقان قورقۇنچلۇق سوئال بولۇپ، ئەمسە شۇنداق ئىكەن بىز ھايۋانلاردەك قالايمىقان مۇناسىۋەتتە بولساق بولدىكەن-دە دېگەن غەزەپلىك چۇقان چىقىدۇ. ئەمما رېئاللىقتا بولسا ئىرسىيەت ئىلمى يېقىن تۇغقانلارنىڭ توي قىلىشىدىن تۇغۇلغان بالىلارنىڭ مۇتلەق كۆپچىلىكىدە ئىرسىيەت كېسىلى بولىدىغانلىقىنى، شۇ سەۋەبتىن يېقىن تۇغقانلارنىڭ توي قىلىشىنىڭ تەبىئىي چەكلىمىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ.
يېقىندا ئېلان قىلىنغان بىر ئىرسىيەت ئىلمى دوكلاتىدا، ئامېرىكىنىڭ كولورادو شتاتى بىلەن ئارىزونا شتاتىنىڭ چېگراسىغا جايلاشقان بىر كىچىك بازاردا ئولتۇرۇشلۇق كىشىلەردە، دۇنيادا ئىنتايىن ئاز ئۇچرايدىغان ئىرسىيەت كېسىلىگە گىرىپتار بولۇش نىسبىتىنىڭ ئىنتايىن يۇقىرى ئىكەنلىكىنى، تەكشۈرۈش نەتىجىسىدە بۇنىڭ سەۋەبىنىڭ كۆپ خوتۇنلۇق تۈزۈمىگە ئەمەل قىلىدىغان خرىستىئان دىنىنىڭ بىر تارمىقىغا تەۋە كىشىلەرنىڭ يېقىن تۇغقان تۇرۇپ توي قىلىشىدىن كېلىپ چىققانلىقى ئىسپاتلانغان. بىز لوگىكىدىكى يەكۈندىن كېلىپ چىققان ئىنسانلار بىر ئائىلە كىشىلىرىنىڭ ئۆز-ئارا توي قىلىشىدىن كەلگەنمۇ دېگەن ئويلىنىشنى ھەر كىشىنىڭ ئىختىيارىغا قويۇپ، پەقەت ئۇنىڭ نەتىجىسىگە قارتا سوئال قويساق، يېقىن تۇغقانلارنىڭ توي قىلىشىنىڭ خاتا ئىكەنلىكىگە ئەڭ كۈچلۈك رەددىيە بېرەلەيدىغىنى يەنىلا ئىلىم بولىدۇ. بۇ مىسال بىزگە دىنىي ئەقىدىلەرگە ئىلمى ئاساسلارنىڭ قانچىلىك مۇھىم ئىكەنلىكىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
شۇ سەۋەبتىن بىز لوگىكىلىق ئانالىزدىن كېلىپ چىقىدىغان بۇنداق سەزگۈر سوئاللار سەۋەبىدىنلا ئەقلى تەپەككۇر ئارقىلىق دىنىي چۈشىنىشنى ۋە چۈشەندۈرۈشنى ئىنكار قىلساق بولمايدۇ. بۇ خىل ئانالىزلارنىڭ نەتىجىسى شۇكى، ئىنساننىڭ تار دائىرىدىكى بىلىم قۇرۇلمىسى چوڭقۇرلاپ، بارلىق مۇتلەق دەپ ئېسىلىۋالغان ئەقىدىلەرنىڭمۇ نىسپىي ئىكەنلىكىنى ئاستا-ئاستا چۈشىنىپ يېتىپ، ئىلمى-ئىجاھاتتا، ئەقلى تەپەككۇردا ئۆز زامانداشلىرىدىن ھالقىپ، ئىنسان ئۆزىنىڭ سوئالىغا جاۋاب بېرەلەيدىغان يەنە بىر ئىنساننى ئۇچۇرتالمايدىغان دەرىجىگە يېتىپ بارىدۇ. ۋە ئەڭ ئاخىردا يېگانە مۇتلەق ياراتقۇچىسىغا مۇراجىئەت قىلىشقا يۈزلىنىدۇ. يەنە ئېتىقاد ھەقىقىي يوسۇندا ياراتقۇچىسىغىلا يۈزلىنىدىغان، قۇراندىكى “پەقەت ئاللاغىلا ئېتىقاد قىلىڭلار” دېگەن ئايەتنى ماھىيەت جەھەتتىن چۈشىنىپ يېتىشكە قادىر بولالايدۇ. شۇ سەۋەبتىن نۇرغۇن دىنىي ئالىملارنىڭ يەنە زاھىت، سوپى بولۇپ ياشىشىنىڭ سەۋەبى بۇ بولۇپ، ئۇلار ئۆمرىنى ئەقلى تەپەككۇر قىلىش بىلەن ئۆتكۈزگەن. مۇھەممەت پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالاممۇ سوپى، زاھىت بولۇپ ياشاشنى تەشەببۇس قىلمىسىمۇ، بۇنداق كىشىلەرنى ھۆرمەتلىگەن.
بۇ خىل لوگىكىلىق تەھلىللەرنىڭ دىنىي ئېتىقادنى تەۋرىتىپ قويۇشىدىن ئەنسىرەپ، ئۇنى بىراقلا تەقىب قىلىش، ئەكسىچە ئىنسان تەپەككۇرىنى دوگما ئىچىگە ئىتتىرىپ قويىدۇ. چۈنكى دەل ئىلىم ۋە ئەقلى تەپەككۇرنىڭ ئەڭ يۇقىرى پەللىسى بۇ سوئاللارغا قارتا كىشىنى قايىل قىلارلىق جاۋاب بېرەلەيدۇ. ۋە بۇ سوئاللار بىزنى ياراتقۇچىنى بىر ياققا قايرىپ قويۇپ دىننى-ئەھكاملارنى، پەيغەمبەرنىڭ سۈننەتلىرىنى، قۇراننى مۇتلەق ئورۇنغا قويۇپ دىننىڭ ئەسلى مەقسىتى بولغان پەقەت ياراتقۇچىسىغا ئىبادەت قىلىش مەقسىتىنىڭ بۇرمىلىنىپ كەتمەسلىكىگە، توغرا يولدا بولۇشىغا كاپالەتلىك قىلالايدۇ. بىز لوگىكا بىلەن رېئاللىقنى ئاغدۇرۇۋېتەلمەيمىز. شۇ قۇراندا “ئويلىغىنىڭ گۇناھلىق بولسىمۇ، ئۇنى ئەمەلىيەتكە ئايلاندۇرمىساڭ گۇناھ ھېسابلانمايدۇ” دېيىلگەن. لوگىكا دەل شۇنداق گۇناھتەك بىلىنىدىغان ئەمما ئەقلى تەپەككۇر قىلىشقا يول قويۇلىدىغان دائىرە ئىچىدىكى ئىلىمدۇر. بۇ خىل كوچىلاپ سۈرۈشتە قىلىش ئىنساننى بىلىشكە ئۈندەپ، بىلىش ئارقىلىق بارلىق قورقۇنچلار يوقاپ ئىنساننى بىۋاسىتە ھەقنى تونۇشقا يېتەكلەيدۇ. ئىنسان ئۈچۈن كىمنىڭ پۇشتى بولۇش مۇھىم ئەمەس، قانداق بىر پۇشتى بولۇش ئەڭ مۇھىمدۇر.

ئاخىرقى سۆز

مەزكۇر يازمىدا بىز ئەقلى تەپەككۇرنى مەركەزلىك ئانالىز قىلىش ئارقىلىق ئۇنىڭ دىننى چۈشىنىشتىكى رولىنى تەكىتلەپ ئۆتتۇق.
“…كىمكى پاكلىنىدىكەن ئۇ ئۆزى ئۈچۈن پاكلانغان بولىدۇ. ئاخىرى قايتىدىغان جاي ئاللانىڭ دەرگاھىدۇر” [14]. “ھەرقانداق ئىنساننىڭ ئۆمرىنىڭ ئۇزۇن ياكى قىسقا بولۇشى لاۋھۇلمەھپۇزدا يېزىلغان، بۇ ھەقىقەتەن ئاللاغا ئاسان [15]”. بىز قۇراننى قىرائەت قىلغان چېغىمىزدا بۇ ئىككى ئايەتتىن ھەر ئىنساننىڭ چەكلىك ھاياتتا ئۆزى ئۈستىدە ئويلىنىشى كېرەكلىكىنى، دىننى چۈشىنىشنى بىۋاسىتە ئۆز تەپەككۇرىدا ئېلىپ بېرىش كېرەكلىكىنى ئەگەر ئۆزگىلەرنىڭ تەپەككۇر نەتىجىسىگە ئەمەل قىلىپ ئۇ گۇناھ ئىكەنلىكى دەلىللەنگەندە بۇ گۇناھنىڭ ئۆزگىلەرگە ئەمەس ئۆزىگە يېزىلىدىغانلىقىنى بىلىمىز. شۇ سەۋەبتىن ئىسلام تارىخىدىكى داڭلىق ئۆلىمالار ئۆز زامانىسىدا يەنە يېتىلگەن ئالىملاردىن بولغان. ئەمما ئىنسان ھاياتى مەڭگۈلۈك ئەمەس، تارىخى شارائىتقا قارتا ئىگىلىگەن بىلىممۇ چەكلىك بولىدۇ. ئۇنداقتا چەكلىك ئىلىم بىلەن تەپەككۇر قىلغان ئىنسانلارنىڭ ئۆز ئۈستىدە چىقارغان يەكۈنى توغرا بولماي قالسا قانداق بولىدۇ؟ بۇنىڭغا بىز يۇقىرىدا “ياخشى سارمانتى” نىڭ مىسالى بىلەن جاۋاب بەردۇق. ھەمدە بۇنىڭغا قارتا قۇراندا “ئۆز دەۋرىڭلاردا ياشاڭلار” دېگەن. بۇنى قولىڭىزدىن كېلىشىچە شارائىتىڭىزنىڭ يېتىشىچە تەپەككۇر قىلىڭ، ئىجاد قىلىڭ نەتىجىسىنى ياراتقۇچى بېرىدۇ دېگەن مەنىدە چۈشىنىشكە بولىدۇ. بۇنى ئالگېبرادىكى پارابولانىڭ چوققىسىغا ئوخشاتساق ئىنساننىڭ تەپەككۇرى، ئىجاد قىلىشى ۋە بىلىش ئۈچۈن تىرىشىشى شۇ چوققىدا بولۇپ ھەق (ياراتقۇچى) قە چەكسىز يېقىنلىشىدۇ، ئەمما (ھاياتلىقتا) مەڭگۈ كېسىشمەيدۇ (ھەققە يېتەلمەيدۇ). بىز قانچىلىك ساۋاپ قىلساق ياراتقۇچىنىڭ رەھمىتىگە ئېرىشىمىز بىلمەيمىز. ئەمما شۇنىڭ ئۈچۈن چىن نىيىتىمىز بىلەن توختىماي چەكسىز تىرىشىمىز.
بۇ يازما يېزىلىۋاتقان ۋاقىتتا، ئامېرىكىدىكى داڭلىق غول ھۈجەيرە تەتقىقاتچىسى، ئۇيغۇر ئالىمى شۆھرەت مۇتەللىپ گېن تەتقىقاتىدا ئىرسىيەت كېسەللىكلىرىنى ئالدىن كونترول قىلىش جەھەتتە يېڭى بىر نەتىجە ياراتتى. بۇ خىل تەتقىقات يازمىنىڭ بېشىدا تىلغا ئېلىپ ئۆتكىنىمىزدەك، ئەڭ تەرەققىي قىلغان ئامېرىكىنىڭ ئۆزىدىمۇ قانۇنى جەھەتتىن قاتتىق چەكلىمە ئىچىدە كونترول قىلىنىدىغان تەتقىقات بولۇپ، شۆھرەت مۇتەللىپنىڭ بۇ يېڭى نەتىجىسى ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقىنى ساقلاپ تۇرماقتا. شۆھرەت مۇتەللىپنىڭ تەتقىقات يۆلىنىشى كەلگۈسىدە بوۋاقلار تۇغۇلۇشتىن بۇرۇن غەيرىي گېنلىرى “قايتا لايىھىلىنىپ” ئىرسىيەت كېسەللىكىدىن خالى دۇنياغا كېلىشىنى مەقسەت قىلغان ساۋابلىق ئىش ھېسابلانسىمۇ، ئەمما بۇ تېخنىكا تەبىئىي قانۇنىيەتلەردىن ئاپىرىدە بولۇپ ھازىرقى ھالەتكە كەلگەن ئىنسانلارغا سۈنىي ئۆزگىرىش ياساش، ھەتتا كەلگۈسىدە ئەكسى تەسىر بېرىش مۇمكىنچىلىكى بار ياكى يوقلۇقى ئېنىق بولمىغان تەتقىقات ھېسابلىنىدۇ. بۇ دەل ئىنسانلار بىلىشكە قىزىقىۋاتقان يەنە بىر “غەيىپ” ھادىسە بولۇپ، بۇ تېخنىكىنى تەرەققىي قىلدۇرۇپ ھەممە بالىنىڭ تۇغۇلۇشىدا نورمال بولۇشنى ئۈمىد قىلىدىغان ئىنسانلار بىلەن غەيىپتىن قورقۇپ تەقىب قىلىشنى قوللايدىغان ئىنسانلار ئوتتۇرىسىدىكى كۆز قاراش زىتلىقىنى ئەكس ئەتتۈرۈپ تۇرۇپتۇ.
ئەقلى تەپەككۇرىدىكى تەرەققىياتنىڭ تەكشىسىزلىكى سەۋەبىدىن كۆپ قىسىم ئىنسانلارنىڭ چۈشىنىشى تېخنىكا تەرەققىياتىنىڭ كۆپ كەينىدە قالماقتا، شۇ سەۋەبتىن تېخنىكا تەرەققىياتىغا ۋە ئىلىمدىكى ئىزدىنىشلەرگە چەكلىمىلەر قويۇلماقتا. ئەگەر ئەقلى تەپەككۇر ھەر كاللىدا تەكشى تەرەققىي قىلغان بولسا، ئىنسانلار جەمىيىتى بىر تەكشىلىكتە تەرەققىي قىلغان ۋە ئۆزلىرى ياساپ چىققان تەقلىدى ئەقىلنىڭ كەلگۈسىدىن ئەندىشە قىلىپ كەتمىگەن بولار ئىدى. خ
دەل ھەر ئىنساننىڭ ئۆزى ئۈستىدىكى ئويلىنىشلىرى يېتەرسىز بولۇۋاتقانلىقى ئۈچۈن، بىر قىسىم ئۆزىنى تاپالمىغان ئىنسانلارنىڭ بىر كۈنلەردە بۇ تېخنىكىلاردىن پايدىلىنىپ ئىنسانلارغا زىيان ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن. شۇ سەۋەبتىن تەپەككۇردىكى تەكشىسىزلىك تۈگىمەي تۇرۇپ ئىنسانلار جەمىيىتىدىكى جەڭگى-جېدەللەرنىڭ ھەرگىز ئاخىرى چىقمايدۇ.
ئەمما مەيلى دىنىي چۈشەنچىلەر بولسۇن ۋە ياكى ئىجتىمائىي تۇرمۇشىمىزدىكى ھادىسىلەر بولسۇن، ھەر ئىشتا ئەقىل ئىشلىتىش، تەپەككۇر قىلىش، بىزنىڭ نىيىتىمىزنىڭ دۇرۇس بولۇشى، ئىشىمىزنىڭ نەتىجىلىك بولۇشى ۋە ساۋابقا ئايلىنىشىنىڭ ئالدىنقى شەرتى ھېسابلىنىدۇ. دىندا تۆت خوتۇن ئالسا بولىدۇ دېسىلا ماتېماتىكىنى تۆتكىچە ساناشنى ئۆگىنىپ توختاپ قالساق بولمايدۇ. ئۆزىمىز ياشاۋاتقان جەمىيەتتە باشقا ئىنسانلارغا زەخمەت يەتكۈزىدىغان ئىشلاردىن ساقلىنىش ئاساسىدا ئېلىپ بارغان ئىش-پائالىيەتلىرىمىز، نىيەتنىڭ دۇرۇسلۇقىنىڭ بەلگىسى. ئەمما ئۆزىمىز باسقان ھەر بىر قەدەمنىڭ باشقىلارغا زىيان-زەخمەت يەتكۈزمەيدىغانلىقىنى بىلىش ئۈچۈن، بىزدىن ئۆز دەۋرىمىزگىچە تەرەققىي قىلغان بىلىملەرنى ئامال بار تولۇق ئىگىلەش، ئەقلى تەپەككۇرىمىزنى يۈكسەلدۈرۈش تەلەپ قىلىنىدۇ. “ئادەم، ئادەم بىلەن ئادەم”. ئىنسانچىلىقنى ئۆگىنىش، ئىنسانچىلىقنى ھۆرمەت قىلىش، ياراتقۇچىنى خۇش قىلىدىغان ئىنسان بولۇش، بۇلارنى ئىشقا ئاشۇرۇش ئۈچۈن، نىيىتىمىزنى دەڭسەيدىغان ئەقلى تەپەككۇرغا موھتاجمىز.


ئىزاھاتلار

[1]. سوقراتتىن بۇرۇن گىرېتسىيەدە باشقا پەيلاسوپلار بار بولغان بولسىمۇ ئۇلار دۇنيانىڭ كېلىش مەنبەسىنى مەلۇم بىر كونكرېت شەيىدىن دەپ قارايدىغان “مېتافىزىك” چىلاردىن ئىدى.
[2]. سوقرات كوچا دوقمۇشىغا چىقىپ دائىم ئۆتۈپ كېتىۋاتقان ئادەملەردىن سوئال سورايدىكەن، ئۇ سوئالنىڭ جاۋابىنى ئالغاندىن كېيىن، ئۇ ئادەمدىن توختىماي سوئال سوراپ ئاخىردا ئۇ كىشىنىڭ دەسلەپكى جاۋابىنى كېيىنكى سوئاللارغا بەرگەن جاۋابقا زىت قىلىپ ئۇنى ئۆزنىڭ دەسلەپكى يەكۈنىگە قارتا قايتا ئويلىنىشقا مەجبۇر قىلىدىكەن. بۇ كېيىنكىلەر تەرىپىدىن “سوقراتچە سوئال سوراش” دەپ يەكۈنلەنگەن.
[3]. سوپىزم توغرىسىدا ھازىرغىچە تالاش تارتىش تۈگىگىنى يوق. سوپىزم نوقۇل ئىسلام پەلسەپىسىگە خاس ئاتالغۇ ۋە ئېقىم بولماستىن، سوقراتتىن باشلانغان تەپەككۇرنى ئاساس قىلغان پەلسەپىۋى ئويلىنىشلار ۋە پىكىرلەر سوپىزملىققا كىرىدۇ. شۇ سەۋەبتىن ئاپتور سوپى ئاتالغۇسىنىڭ ھەقىقىي مەنىسى تەپەككۇر قىلماق بولۇشى كېرەك دەپ قارايدۇ.
[4]. بەقەر سۈرىسى 29-ئايەت.
[5]. فاتىر سۈرىسى 38-ئايەت.
[6]. ياپونىيەلىك فىزىكا ئالىمى مۇراياما ھىتوشىنىڭ ئامېرىكىدىكى بىر دوكلات بېرىش يىغىنىدا ئاپتورنىڭ سورىغان سوئالىغا بەرگەن جاۋابىدىن ئېلىنغان نەقىل.
[7]. مائىدە سۈرىسى 9-ئايەت.
[8]. ئىنجىلدىن كەلگەن بىر ھېكايە بولۇپ، ھېكايىدە بىر يەھۇدىي ياردەمگە ئېھتىياجلىق ھالدا يول ياقىسىدا ياتقاندا، ئۇنىڭ يېنىدىن باشقا يەھۇدىيلار ۋە يەھۇدىي پوپلىرى ئۆتكەن بولسىمۇ ئۇنىڭغا ياردەم قولنى سوزمىغان. بۇ يەردىن يەھۇدىي دىنىغا ئېتىقاد قىلمايدىغان سارمانتىلىق بىر كىشى ئۆتۈپ قالغان ۋە ئۇ يەھۇدىغا ياردەم قولىنى سوزۇپ ئۇنى قۇتقۇزۇپ قالغان. بۇ ھېكايە ئىنسانچىلىق ھەققىدىكى پەلسەپىۋى ئىزدىنىشكە تۈرتكە بولغان، ۋە كىشىلەرنى ياخشى ئىشقا ئۈندەش، ۋە ياخشى نىيىتىنىڭ ئەكسىچە ئۈنۈم كۆرۈلگەندە ئۇنىڭ جاۋابكارلىقى سۈرۈشتۈرۈلمەسلىك قاتارلىق قانۇن تۈزۈملەرنىڭ بارلىققا كېلىشىگە تۈرتكە بولغان. بەزى دۆلەتلەر قانۇن تۇرغۇزۇپ ھەتتا قۇتقۇزۇش ئىمكانىيىتى بار تۇرۇپ ياردەم قولىنى سۇنمىغان ئىنسانلارنى قانۇنى جازاغا تارتىشنى بەلگىلىگەن.
[9]. ئىبن كەسىرنىڭ قۇران كەرىم تەپسىرى 94-بەت.
[10]. يۇنان ئەپسانىلىرىدىكى ئىچىگە بالايىئاپەت، ئاغرىق-سىلاق قاچىلانغان ساندۇق.
[11]. فۇرقان سۈرىسى 2-ئايەتنىڭ كېيىنكى يېرىمى.
[12]. نەھلىدە سۈرىسى 12-ئايەت.
[13]. گىئۇتەنىڭ (گوئەتھە) <فائۇست> داستانىدىكى باش پېرسوناژ. مىفىستافىل ئىسىملىك شەيتان تەڭرىگە جەڭ ئېلان قىلىدۇ، مەن سەن مۇكەممەل دېگەن ئىنساننى ئازدۇرۇپ سېنىڭ يولۇڭدىن چىقىرالايمەن دەپ. تەڭرى ئۇنىغا شۇنداق قىلىشقا ئىجازەت بېرىدۇ. مىفىستافىل يەر يۈزىگە چۈشۈپ ناھايىتى پېقىر ياشاۋاتقان ئەقىللىق ياش فائۇستقا كۆزى چۈشىدۇ ۋە ئۇنى ھەر-خىل ئېزىقتۇرۇشلارغا باشلىماقچى بولىدۇ. فائۇست ھاياتلىقنىڭ مەنىسىنى بىلىش ئۈچۈن، شەيتان بىلەن پۈتۈشۈپ، مۇھەببەت، نەپرەت، ئىلاھى تۇيغۇ قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسىنى تېتىيدۇ، ۋە ھاياتىنىڭ ئاخىردا ھاياتنىڭ مەنىسىنى چۈشىنىشكە قادىر بولىدۇ. فائۇست ئېيتىلىشىچە ئوتتۇرا ئەسىردە ياۋروپادىكى بىر ئەپسانىۋى ئادەم بولۇپ، ئەقىلدە كامالەتكە يەتكەن پېرسوناژ. فائۇست ھەققىدە ياۋروپادا نۇرغۇن ئوخشىمىغان ھېكايەلەر مەۋجۇت بولۇپ، گىئۇتىنىڭ بۇ ئەسىرى ياۋروپا ئەدەبىيات-سەنەت ئويغىنىشىدىن باشلانغان ئىنسانلىققا قايتىش ۋە تەپەككۇر ئۈستىدە قايتا ئويلىنىش ئېلىپ بېرىلىۋاتقان دەۋرىدىكى ئىنسانلارنىڭ ئەقىل بىلەن ئىقتىدار ئوتتۇرىسىدىكى ئويلىنىشلىرىنىڭ بىر گۈزەل شەكىلدە ئىپادىلىنىشىدۇر. گىئۇتى بۇ ئەسەرنى يېزىشقا پۈتۈن ئۆمرىنى سەرپ قىلغان (جەمىي 64 يىل يازغان، ۋە ئۆلۈپ كېتىشتىن بىر يىل ئاۋۋال تاماملىغان). ئۆزى ئۈستىدە ئويلىنىۋاتقان ئىنسان ئۈچۈن بىر ئوقۇپ بېقىشقا ئەرزىيدىغان ئېسىل ئەسەر ھېسابلىنىدۇ.
[14]. ئىبن كەسىرنىڭ قۇران كەرىم تەپسىرى 91-بەتتە بۇ خىل ئوخشىمايدىغان كۆز قاراشنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى مىسال بىلەن بايان قىلغان.
[15]. سۈرە فاتەر 18-ئايەتنىڭ بىر قىسمى.
[16]. سۈرە فاتىر 11-ئايەت.

Unregistered
29-08-17, 12:23
ئۇيغۇرلاردىن ئوچۇق تەپەككۇر قىلىپ مۇشۇنىڭدەك چوڭقۇر قىلىپ ماقالە يازىدىغانلار بارلىقىدىن خوشالمەن. بىز ئۇيغۇرلاردىكى ئەڭ چوڭ مەسىلە دەپ تەپەككۇرنىڭ ئىنتايىن دوگما ھالەتتە بولىشى. باشقىچە تەپەككۇرلارغا يول قويماسلىق، ئۇنى بوغۇش، ئۇنى تۇنجىقتۇرۇش، ھەرخىل ئاماللار بىلەن سېسىپ كەتكەن، ۋاقتى ئۆتكەن دوگما كاللىسىدا يەكۈنلىگەن سىياسى ئاتالمىش سىتىراتىگىيەلىرىگە ھەرخىل ۋاستىلەر بىلەن قىستاش.
بىزدە شۇنداق بىر كەمچىلىك باركى، بىز بوزەك بولغانلىقىمىز ئۈچۈن يامانلارنىڭ ياخشى گېپىنى قىلالماسلىق، كىمكى شۇ يامانلارنىڭ ياخشى گېپىنى قىلسا ئۇ خائىن ياكى مۇناپىق. بىر دۆلەت ياكى بىر ھۆكۈمەت مۇتلەق ناچار بولمايدۇ. ئۇنىڭ ياخشى يېرى بولسا سۆزلەش كېرەك، ئەسكى يېرى بولسىمۇ سۆزلەش كېرەك. سېنىڭ سىياسى مەقسىتىڭ ئۈچۈن سۆزلەشلىرىڭ ۋالاقلاشلىرىڭ ۋاقتىنچە ئۈنۈملۈك قورال بولىۋاتقان بىلەن ئەمما بارلىق مىللەتنىڭ تەرەققىياتىنى توسۇدىغان، ئىدولوگىيەسىنى بوغىدىغان، ئۇلارنىڭ ئەقلى تەپەككۇرىنى پالەچ قىلىدىغان نەرسىدىن باشقا نەرسە ئەمەس. مەسىلىنىڭ ماھىيىتىنى مىللەتكە بىلدۈرىشىڭ كېرەك. ھەممە ئادەمگە بىلدۈرەلمىسەڭمۇ كۆپ سانلىققا بىلدۈرىشىڭ كېرەك. كۆپسانلىق ئادەم نورمال ھەم ئەقلى تەپەككۇر قىلالايدىغان بولىشى كېرەك.

بىر قېتىم بىر ئۇيغۇر قېرىندىشىمغا تەپەككۇر قىل، سېنىڭ ئەگىشىۋاتقىنىڭ قۇرئان ئەمەس بەلكى قۇرئاننىڭ تەفسىرى، مۇھەممەد سالىھ داموللا تەفسىر قىلغاندا خاتالىقلاردىن مۇستەسنا بولالمىغان، باشقا يېڭى تەفسىرلەرنى قىلىش كېرەك. دېگەن ئىدىم ئەمما شۇ دېگىنىم ئۈچۈن ئۇ ماڭا كافىرلىق ئۇنۋانىنى بەرگەن ئىدى. ئەگەر ھەممە ئۇيغۇرنىڭ ھالى مۇشۇ بولسا ئۇيغۇرنىڭ كەلگۈسىدىن سۆز ئاچماق تەس.شەخسى نۇقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا بىر ئۇيغۇر ئۆزلىرى خالاپ بەزى دۆلەتلەرگە ئامراق ياكى ئۆچ بولۇش ھوقۇقى بولىدۇ. ئەمما ھازىر بىرەر ئۇيغۇر تۈركىيەگە ئۆچ ئىكەنلىكىنى ئىپادىلەپ قويسا تىل ئاڭلايدۇ.
تەپەككۇرنى ئەركىن قىلماي تۇرۇپ ئەركىنلىك سۆزىنى ئازراق ئىشلىتىش كېرەك. ئاۋال ئەركىن تەپەككۇر بىلەن ياشايلى ھەم باشقىلارنىمۇ ئەركىن تەپەككۇردا ياشىغىلى قويىلى.

Unregistered
31-08-17, 08:07
Heqiqeten yuquri qimmetlik, yuquri sewiyelik, chongqur menilik, otkus pokirlik we kop emgek singdurulgen isil yazma iken. Men bizdin 1- paylasupni korgendek boldum.