PDA

View Full Version : Millitimiz chet'ellerdiki uyghurlardin nimilerni kütidu.



Seher
27-08-17, 04:43
Millitimiz Chet’eldiki Uyghurlardin Némilerni Kütidu?

Seher
2017-8-28

“Yuqirida militimiz chet’ellerdiki Uyghurlardin némilerni kütidu?” dégen so’al astida nahayiti yuqiri sewiyilik maqalilerning élan qiliniwatqanliqini kördüm. Bu emeliyette men chet’elge chiqqan on nechche yil jeryanida öz-özümdin izchil sorap kéliwatqan “millitim chet’eldiki mendin némilerni kütidu?” Dégen so’alning kéngeytilgen shekli idi. Bu so’al manga, men dawamliq yol yürgende, ishligende, tramway we aptobusta, hayatimning herqaysi deqiqiliride, wetinim we xelqim bilen yoshurun pichirlashqanda, qelbimde we xiyali bir dunyayimda shekillendürüwatqan, uni kütidu, buni kütidu dep birnersilerni muhakime qiliwatqan we bezide birnersilerni qoshup, birnersilerni chiqiriwatqan halitimdin, oylighanlirimni qeghez üstige qondurushning lazimliqini eskertkendek boldi. xuddi kompyutér we eqilliq téléfonlarda dawamliq körülidighan “update” dégen in’glizche sözdek menmu bir qedem algha ilgirilep, weten sirtida yashawatqan her bir ziyaliy oylinishqa tégishlik bolghan tügmen téshidek wezni éghir bu so’alning jawabkari bolush süpitide qolumgha qelem aldim. elwette herqandaq bir ish eng awwal oylinish, tepekkur qilish, pikirlerni ortaqlishish we hemkarliship ishlesh ( in’glizche team work dep atilidu) arqiliq wujudqa chiqidu. Her yazghinimiz we her sözligen sözimiz millitimiz we xelqimizge xeyrlik bolsun.

Millitimiz chet’ellerdiki Uyghurlardin némilerni kütidu? Bu so’al adette ottura mekteptiki jughrapiye mu’ellimimiz soraydighan bu derya yaki kölge, qaysi östeng we ériqlar quyulidu?dégen so’algha bekmu oxshaydu. Millitimizni bir derya yaki déngiz dep qarisaq, bu derya we déngiz süyining ulghiyishi we yaki qurup kétishide biz chet’ellerde yashawatqan, melum menidin élip éytqanda östeng we ériqliq wezipisini, öz üstige alghan Uyghurlarning mes’uliyitimiz bar elwette.
Millitimizning chet’ellerdiki Uyghurlardin némilerni kütidighanliqi heqqidiki so’alning wezni, weten ichidiki Uyghur xelqimizning, oxshimighan dewrlerdiki siyasiy ornining qandaq bolghanliqi, xitay hökümitining mustemlike astidiki sherqi türkistanda qandaq siyaset yürgüzgenlikige qarita bezide turghun halette bolsa bezide éship bardi.

Yene bir jehettin xitay hökümiti sherqi türkistanni bésiwalghan az kem 70 yil jeryanida, izchil halette Uyghur xelqini assimilyatsiye qilip yoq qilish siyasiti yürgüzüp keldi. Uyghur xelqining meshrep, putbol, noruz qatarliq medeniyet pa’aliyetliri, kiyim-kéchekliri dini étiqadliri we eng axirida ana tili ni yoq qilish üchün ghaljirane hujumgha ötti. bundaq ehwal astida weten sirtida yashawatqan Uyghurlarning birdin bir wezipisi, awazi boghulghan xelqimizning chet’ellerdiki awazi bolush, xitay hökümiti yürgüzüwatqan assimilyatsiye siyasitide, chet’ellerdiki mustehkem oz mewjutluqi arqiliq xitayning bu xil assimilyatsiye siyasitige qalqan bolush wezipisi yüklen’gen. emma tülkidin qéchip börige tutulghandek, chet’eldiki Uyghurlar oxshimighan döletlerde olturaqlishish ehwaligha qarap,
derijidin tashqiri chong milletlerning til, medeniyet we örüp-adet jehette xuddi déngiz tashqini(tsunami) dek yopurulup kélishidek xewpi astida, Türklishish, Ereblishish, In’glizlishish we Firansuzlishish dek xewpkimu duch kelmekte. démek, millitimiz weten sirtidiki Uyghurlardin némilerni kütidu dégen so’al weznining tügmen téshidinmu éghir bolushidiki seweb del mushu yerde.

Shundaqla bu so’al, Gugil xeritisidiki bir nuqtini ipadiligen tochkining kéngiyip barghanche yoghinap mehelle we chong yollarni körsetkenlikidek, sizni mes’uliyetning, adem we adimiylikning, er we erkeklikning, ziyaliy we ziyaliyliqning herbir bulung puchqaqlirighiche, her bir kichik éléméntlirighiche sörep kiridu. Bu so’algha egeshken waqtingizda, adem bashqa adimiylik bashqa, er bashqa erkeklik bashqa, ziyaliy bashqa ziyaliyliq bashqa ikenlikidin ibaret yandash uqumlar üstidimu muhakime qilishqa bashlaysiz.

Millitimiz chet’eldiki Uyghurlardin némilerni kütidu? Bu so’alning birinchi pelempiyi “millitim chet’eldiki mendin némilerni kütidu?” din bashlinip andin, “a’ilemdin némilerni kütidu?”, “Ballirimdinchu?”, ”Men tesir körsitiwatqan mehellem yaki dost burader guruppilardinchu?” “Ziyaliylar we alimlardinchu?”, “Dini ölimalardinchu?” we shundaqla “men yashawatqan dölettinchu?“............... dégendek shaxlap kétiwéridu.

Bir milletning ziyaliyliri, alimliri dini ölimaliri shu milletning ilghar küchliri hésablinidu. Aldin körgüchiler, qarangghuluqni yorutquchilar, sham-chiraghlar, milletning serkiliri, yol bashlighuchiliri, jahalet bilen küresh qilghuchilar, heq-naheq mesiliside sükütni emes belki chuqan sélish yolini tallighanlar, adalet bayriqini lepildetküchiler, insan rohining inzhénérliri dep teriplinidu. shu sewebtin islam dinida, alimlar peyghemberlerning warisliri dep qarilip, ulargha nahayiti yuqiri shöhret we hörmet bérilgen.

Chet’eldiki Uyghurlar dégen waqtimizda chet’eldiki Uyghur ziyaliyliri, oqumushluq kishiler, dini ölimalar yaki ata anisi bilim igiliri bolmighan teqdirdimu 2- ewlad chet’ellerde yétishken we bilim tehsil qilghan kishilerni körsitidu.

Eslide bir milletning eng yuqiri pellisidiki ziyaliylarni alim, dini jehette yétilgenlerni dini ölima yaki damollam dep ataymiz. Ilim bilen dinning héchqandaq chiqishalmaydighan we yaki bir birini chet’ke qaqidighan mesilisi yoq idi emma xitay hökümiti dinsiz bir kommunist hökümet bolghanliqi üchün. Dinni xurapatliq dep chüshendürdi. Yéqinqi yillarda yolgha qoyghan partiye ezaliri, hökümet xadimliri meschitke kelmeslik, jüme namizi oqumasliq, dini pa’aliyetlerge qatnashmasliq dégen’ge oxshash belgilimiler xitayda ziyaliylar bilen dini erbablar otturisidiki boshluqni téximu kéngeytiwetti.

Din démek iman démek. Iman bilen ilimning munasiwiti néme? Insanlar yüzde yüz ishen’gen bir nerse iman dep atilidu. Ilim bolsa biz yuqirida éytip ötüp ketkendek bir nersige bolghan chongqur ishenchingiz bolush üchün eng awwal u nersige bolghan bilimingiz bolushi kérek.

Ishench bilen bilim arisida chongqur bir munasiwet bar. Démek qanchilik bilsingiz shunchilik ishinisiz. bu sewebtin bilimsiz imanni tesewwur qilghili bolmaydu.

Iman yene bir jehettin tilida sözlimek we qelbide mu’eyyenleshtürmek démektur. bu sewebtin siz bir nersini bilmey turup mu’eyyenleshtürelmeysiz. shu sewebtin iman yeni din bilen ilim bir birige baghlinishliqtur. shunga bilim bolmastin iman mewjut bolup turalmaydu.

Shuning üchün alla qur’anning tunji ayitini oqu, bil bilen bashlaydu.
“eshhedu en lailahe illallah we eshedu en muhemmeden we resuluhu” dep shahadet éytimiz. bu “shahit boldumki allahtin bashqa ilah yoqtur we shahit boldumki muhemmet uning quli we elchisidur”. yeni bu yerde shahitliq heqqide toxtiliwatimiz. Shahit bolmaq bilmek démektur yeni shahit bolushtin burun bir nersini bilmek lazim. bilmey turup shahit bolush mumkin emes.

Erebchide alim dégenning menisi bir nersini keng da’iride bilmek dégen menini bildüridu.

Ilim dégen néme? Alimlar ilimni ikki oxshash nerse otturisidiki perqni körsitip béridighan alamet we isharet dep teripleydu. Yeni saq adem bilen aghriq adem otturisidiki perqni bilmek we körmek bilim dep atilidu dep tebir béridu. eger siz psixologiye ilmining adimi bolsingiz, saghlam psixologiyesi bolghan adem bilen saghlamsiz psixologiyesi bolghan adem otturisidiki perqni köreleysiz. Pelsepe oqughan bolsingiz tepekkurlar otturisidiki perqni köreleysiz wahakazalar. Démek bu yerdiki heqiqiy ilim heq-adalet bilen adaletsizlik otturisidiki perqni kürmek. Yoruqluq bilen qarangghuluq otturisidiki perqni körmek, güzellik bilen setlik otturisidiki perqni körmek. démek bu perqni köreligen kishini biz ziyaliy, bilim adimi, alim dep ataymiz. Eger bu perqni körelmise bu jahalet démektur. Yene bir qisim alimlar ilimni bir nersining arqisidiki sewebni bilmektur dep teswirleydu. yeni bir nersining arqa teripini hékmitini bilmek démektur. mesilen bir millet némishqa bu haletke keldi? Bu so’al astida yolgha chiqip buning sewebliri heqqide mulahize qilish arqiliq bir milletni qayta tirildürüsh. Bu Uyghur ölima alimliri we din alimliri ortaq mulahize qilishqa tégishlik mesile. Shundaqla, millitimiz chet’eldiki Uyghurlardin némilerni kütidu? Namliq Bu so’al érishküsi jawabning yol xeritisi.

Ilim heqqide yene bezi alimlar, bilgen kishining qolgha keltürgen netijiliri arqiliq wijdanining rahetlinishini saqlap qalghan nersidur deydu.

Islam dinida eqil bilen iman otturisida nahayiti chongqur bir munasiwet bar. Yeni bu munasiwet, Eqil bilen wehiy otturisidiki munasiwet, köz bilen nur otturisidiki munasiwettur. Eqil közdur, Wehiy nurdur, eger köz bolmighan ehwal astida nurni körelmeysiz. Közsiz nurning eqilsiz wehiyning héch qimmiti bolmas.

Ilim-pen sahesidiki dangliq alimlar yer sharining
mukemmel halettiki yaritilishini bilishning özliride chongqur bir iman tuyghusi élip kelgenlikini otturigha qoyghan. Dunyaning uniwérsal tartish küchi we heriketning üch qanunining ijadchisi Nyuton, ilmiy tetqiqat élip bérishtiki asasliq meqsitining allani tonughanliqidin bolghanliqini ilgiri sürgen. Albért éynishtéyn ilim pen sahesidiki alimlarning qiliwatqanlirining, eslide alliqachan alla teripidin sizip qoyulghan siziqlarning üstini qayta sizip qoyush boluwatqanliqini ilgiri sürgen. Ka’inatning bir nizami we bir kitabi bar. bu kitab we bu nizam dunya apiride bolghandin hazirgha qeder, ilim-pen we alim ziyaliylar bilen din we din ademliri we ölimalirini intayin zich birleshtürüp keldi. Peqet xitayla buning sirtida. Xitayda alim ziyaliyliq bilen din we dindarliq bir biri bilen hergiz chiqishalmaydighan ikki qutup dégen idé’ologiye ilgiri sürülüp keldi. Bu nuqta islam dinigha étiqad qilidighan xitay mustemlikisi astidiki, sherqi türkistanning heqliq igiliri bolghan Uyghur xelqining, ilim ehliliri bilen dini zatliri otturisida téximu keskin boldi. chünki bu xitay izchil yürgüzüp kéliwatqan, Uyghur xelqini ichki qismida bölüp idare qilish siyasitining girde nénigha yagh-qaymaq sürüp bergenlik bolatti. Netijide ziyaliyliq öz qutubigha qarap, dini alimliqmu yene bir qutupqa qarap kétiwerdi. bu xil ilim bilen dinning qutuplishishi Uyghur xelqige intayin éghir aqiwetlerni élip keldi. xitayning Uyghur xelqi arisida yürgüzüwatqan assimilyatsiye qilish we ménge yuyush siyasitini ongay yürgüzüshi üchün bu xil qutuplishish aktip rol oynidi.

Insan tepekkur qilmay turup heqiqetni körelmeydu.. Tepekkur mundaq 4 türlük bolidu:
1- ötmüsh heqqide tepekkur qilish.
2- ötmüsh tepekkuri we tejribe sawaqliri arqiliq kélechek heqqide yekün chiqirish.
3- ötmüsh we bügünni sélishturush.
4- tepekkur qilish arqiliq bügün üchün xizmet qilish.

Insan eng awwal tepekkur qilghuchi we mewjutluqini hés qilghuchidur. Tepekkur so’allarni tughduridu. Mesilen xelqimiz chet’eldiki Uyghurlardin we mendin némilerni kütidu? Dégendek. insan Mewjutluqini hés qilghanda andin, Mendin nimini kütidu? Dégen so’al tughulidu. milletning mewjutluqini hés qilghanda andin milletning yoq bolup kétishidin ibaret bu wehimini hés qilghan we bizdin némilerni kütidu dégen so’al tughulghan bolidu. eger wetendin ibaret bu zéminda mewjutluqning yoq bolushidin ibaret bir xewp mewjut bolmisa idi, bizdin némilerni kütidu dégen so’almu tughulmighan bolatti. We chet’ellerdiki Uyghurlardin birnersiler kütüshtin ibaret bir ang mewjut bolmighan bolatti. Wetendiki Uyghurlar chet’ellerde yashawatqan Uyghurlardin némilerni kütidu dégen so’aldin, Uyghur dégen bir millet mewjutluqining hayat-mamatliq bir tehdit bilen qarshilishiwatqanliqini hés qilghili bolidu.

Mesilen türkler chet’ellerdiki türklerdin, erebler chet’ellerdiki ereblerdin we bashqa yehudiylar chet’ellerdiki yehudiylardin.......... wehakaza.... bir nersiler kütmeydu chünki ularning erkin, her nersige qadir hör döliti bar.

Men we biz, biri shexsiyet we shexsiyetchilikni, yene biri kolléktip we hemkarliqni ipadileydighan Uyghur tilidiki ikki uqum.
Amérika we kanadadiki adettiki bir qehwexanilargha kirip ishleshni iltimas qilsingizmu sizdin In’glizche, “Do you have téam work expirience?” dep soraydu. Bu dégenlik “séning hemkarliship ishlesh, guruppa bolup ishlesh, yaki kolléktip bolup ishlesh tejribeng barmu?” dégenlik. Yeni men emes, biz bolup ishliyelemsen? Oxshimighan köz qarash, oxshimighan
pikir teklip, oxshimighan yol, we oxshimighan ériq-östeng we deryalar bilen qoshulup bir déngizgha quyulalamsen? dégendin ibaret. Mana bu kapitalizmning tereqqiy qilishidiki Amérika Kanadalarning dunyadiki küchlük döletler qataridin orun alalishidiki sir.

Biz weten ichi we sirtida mesililiri intayin jiq bolghan bir milletmiz. Uyghur milliti, ghayet zor bir ejdiha, weten ichide bolsun we yaki dunyaning bashqa jaylirida bolsun, siyasiy ishlargha arilashqan bolsun yaki bolmisun zeherlik qolini uzitiwatqan bir milletmiz.

Millitimiz chet’ellerdiki Uyghurlardin némilerni kütidu?

Xitay türmisidiki minglighan onminglighan ilham toxtilar chet’ellerdiki Uyghurlardin özlirining awazi bolup bérishni kütidu. Xitayning qarangghu zindanlirida ayaq-asti qiliniwatqan erkinlik hörlük jengchilirimiz, wetende heq-adaletning öz ornini tépishi üchün, xitay tajawuzchilirini wetinimizdin qoghlap chiqirish üchün. chet’ellerde toxtimay chuqan sélishimizni kütidu. Yoqilish girdabigha bérip qéliwatqan Uyghur ana tilimiz, Uyghur medeniyitimiz, örp adetlirimiz, dini étiqadlirimiz bizdin bu ghayet zor déngiz tashqini(tsunami) gha tughan sélishimizni, tughan salalmighan teqdirdimu, chuqan bolsimu sélishimizni kütidu.

Ilim ehli démek, allagha bolghan söygüsi eng küchlük bolghan we bu söygüdin ayrilip qélishtin eng qorqqan kishi ilim ehli dep atilidu.

Ilim ehli dégende, peqet uning muweppeqiyitila emes belki uning öz milliti we xelqige qandaq xizmet qilghanliqi közde tutulidu.

Millitimiz chet’ellerdiki Uyghurlardin némilerni kütidu?

Bilim ehli, ziyaliy we alimlar bilen, din ehli we dini ölimalarning biz yuqirida éytip ötüp ketken “team work” qilishini yeni hemkarliship ishliyeleydighan büyük bir hemkarliq we ittipaqliq tori berpa qilishni ümid qilidu.

Qisqisi, heq naheq mesiliside, yoq bolush bilen mewjut bolup turush mesiliside, kimlik mesiliside süküt qilish jinayet.

Alla bizge heyran qalarliq yaritish téxnikisi bilen, angla dep qulaq, kör dep köz we süküt qilma dep éghiz berdi. eger biz mushu 3 ezayimizni yaxshi jari qilduralisaq buninggha yene men emes bizdin ibaret “team work” ni qoshalisaq iduq, barliq kütüshler, barliq müshkülatlar we barliq zulumlargha chare tapalighan bolattuq.

مىللىتىمىز چەتئەلدىكى ئۇيغۇرلاردىن نېمىلەرنى كۈتىدۇ؟

سەھەر
2017-8-28

«يۇقىرىدا مىلىتىمىز چەتئەللەردىكى ئۇيغۇرلاردىن نېمىلەرنى كۈتىدۇ؟» دېگەن سوئال ئاستىدا ناھايىتى يۇقىرى سەۋىيىلىك ماقالىلەرنىڭ ئېلان قىلىنىۋاتقانلىقىنى كۆردۈم. بۇ ئەمەلىيەتتە مەن چەتئەلگە چىققان ئون نەچچە يىل جەريانىدا ئۆز-ئۆزۈمدىن ئىزچىل سوراپ كېلىۋاتقان مىللىتىم چەتئەلدىكى مەندىن نېمىلەرنى كۈتىدۇ؟ دېگەن سوئالنىڭ كېڭەيتىلگەن شەكلى ئىدى. بۇ سوئال ماڭا، مەن داۋاملىق يول يۈرگەندە، ئىشلىگەندە، ترامۋاي ۋە ئاپتوبۇستا، ھاياتىمنىڭ ھەرقايسى دەقىقىلىرىدە، ۋەتىنىم ۋە خەلقىم بىلەن يوشۇرۇن پىچىرلاشقاندا، قەلبىمدە ۋە خىيالى بىر دۇنيايىمدا شەكىللەندۈرۈۋاتقان، ئۇنى كۈتىدۇ، بۇنى كۈتىدۇ دەپ بىرنەرسىلەرنى مۇھاكىمە قىلىۋاتقان ۋە بەزىدە بىرنەرسىلەرنى قوشۇپ بىرنەرسىلەرنى چىقىرىۋاتقان ھالىتىمدىن، ئويلىغانلىرىمنى قەغەز ئۈستىگە قوندۇرۇشنىڭ لازىملىقىنى ئەسكەرتكەندەك بولدى. خۇددى كومپيۇتېر ۋە ئەقىللىق تېلېفونلاردا داۋاملىق كۆرۈلىدىغان «update» دېگەن ئىنگلىزچە سۆزدەك مەنمۇ بىر قەدەم ئالغا ئىلگىرىلەپ، ۋەتەن سىرتىدا ياشاۋاتقان ھەر بىر زىيالىي ئويلىنىشقا تېگىشلىك بولغان تۈگمەن تېشىدەك ۋەزنى ئېغىر بۇ سوئالنىڭ جاۋابكارى بولۇش سۈپىتىدە قولۇمغا قەلەم ئالدىم. ئەلۋەتتە ھەرقانداق بىر ئىش ئەڭ ئاۋۋال ئويلىنىش، تەپەككۇر قىلىش، پىكىرلەرنى ئورتاقلىشىش ۋە ھەمكارلىشىپ ئىشلەش ( ئىنگلىزچە team work دەپ ئاتىلىدۇ) ئارقىلىق ۋۇجۇدقا چىقىدۇ. ھەر يازغىنىمىز ۋە ھەر سۆزلىگەن سۆزىمىز مىللىتىمىز ۋە خەلقىمىزگە خەيرلىك بولسۇن.

«مىللىتىمىز چەتئەللەردىكى ئۇيغۇرلاردىن نېمىلەرنى كۈتىدۇ؟» بۇ سوئال ئادەتتە ئوتتۇرا مەكتەپتىكى جۇغراپىيە مۇئەللىمىمىز سورايدىغان، بۇ دەريا ياكى كۆلگە، قايسى ئۆستەڭ ۋە ئېرىقلار قۇيۇلىدۇ؟دېگەن سوئالغا بەكمۇ ئوخشايدۇ. مىللىتىمىزنى بىر دەريا ياكى دېڭىز دەپ قارىساق، بۇ دەريا ۋە دېڭىز سۈيىنىڭ ئۇلغىيىشى ۋە ياكى قۇرۇپ كېتىشىدە بىز چەتئەللەردە ياشاۋاتقان، مەلۇم مەنىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا ئۆستەڭ ۋە ئېرىقلىق ۋەزىپىسىنى، ئۆز ئۈستىگە ئالغان ئۇيغۇرلارنىڭ مەسئۇلىيىتىمىز بار ئەلۋەتتە.
مىللىتىمىزنىڭ چەتئەللەردىكى ئۇيغۇرلاردىن نېمىلەرنى كۈتىدىغانلىقى ھەققىدىكى سوئالنىڭ ۋەزنى، ۋەتەن ئىچىدىكى ئۇيغۇر خەلقىمىزنىڭ، ئوخشىمىغان دەۋرلەردىكى سىياسىي ئورنىنىڭ قانداق بولغانلىقى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ مۇستەملىكە ئاستىدىكى شەرقى تۈركىستاندا قانداق سىياسەت يۈرگۈزگەنلىكىگە قارىتا بەزىدە تۇرغۇن ھالەتتە بولسا بەزىدە ئېشىپ باردى.

يەنە بىر جەھەتتىن خىتاي ھۆكۈمىتى شەرقى تۈركىستاننى بېسىۋالغان ئاز كەم 70 يىل جەريانىدا، ئىزچىل ھالەتتە ئۇيغۇر خەلقىنى ئاسسىمىلياتسىيە قىلىپ يوق قىلىش سىياسىتى يۈرگۈزۈپ كەلدى. ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مەشرەپ، پۇتبول، نورۇز قاتارلىق مەدەنىيەت پائالىيەتلىرى، كىيىم-كېچەكلىرى دىنى ئېتىقادلىرى ۋە ئەڭ ئاخىرىدا ئانا تىلى نى يوق قىلىش ئۈچۈن غالجىرانە ھۇجۇمغا ئۆتتى. بۇنداق ئەھۋال ئاستىدا ۋەتەن سىرتىدا ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ بىردىن بىر ۋەزىپىسى، ئاۋازى بوغۇلغان خەلقىمىزنىڭ چەتئەللەردىكى ئاۋازى بولۇش، خىتاي ھۆكۈمىتى يۈرگۈزۈۋاتقان ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتىدە، چەتئەللەردىكى مۇستەھكەم ئوز مەۋجۇتلۇقى ئارقىلىق خىتاينىڭ بۇ خىل ئاسسىمىلياتسىيە سىياسىتىگە قالقان بولۇش ۋەزىپىسى يۈكلەنگەن. ئەمما تۈلكىدىن قېچىپ بۆرىگە تۇتۇلغاندەك، چەتئەلدىكى ئۇيغۇرلار ئوخشىمىغان دۆلەتلەردە ئولتۇراقلىشىش ئەھۋالىغا قاراپ،
دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ مىللەتلەرنىڭ تىل، مەدەنىيەت ۋە ئۆرۈپ-ئادەت جەھەتتە خۇددى دېڭىز تاشقىنى(tsunami) دەك يوپۇرۇلۇپ كېلىشىدەك خەۋپى ئاستىدا، تۈركلىشىش، ئەرەبلىشىش، ئىنگلىزلىشىش ۋە فىرانسۇزلىشىش دەك خەۋپكىمۇ دۇچ كەلمەكتە. دېمەك، مىللىتىمىز ۋەتەن سىرتىدىكى ئۇيغۇرلاردىن نېمىلەرنى كۈتىدۇ دېگەن سوئال ۋەزنىنىڭ تۈگمەن تېشىدىنمۇ ئېغىر بولۇشىدىكى سەۋەب دەل مۇشۇ يەردە.

شۇنداقلا بۇ سوئال، گۇگىل خەرىتىسىدىكى بىر نۇقتىنى ئىپادىلىگەن توچكىنىڭ كېڭىيىپ بارغانچە يوغىناپ مەھەللە ۋە چوڭ يوللارنى كۆرسەتكەنلىكىدەك، سىزنى مەسئۇلىيەتنىڭ، ئادەم ۋە ئادىمىيلىكنىڭ، ئەر ۋە ئەركەكلىكنىڭ، زىيالىي ۋە زىيالىيلىقنىڭ ھەربىر بۇلۇڭ پۇچقاقلىرىغىچە، ھەر بىر كىچىك ئېلېمېنتلىرىغىچە سۆرەپ كىرىدۇ. بۇ سوئالغا ئەگەشكەن ۋاقتىڭىزدا، ئادەم باشقا ئادىمىيلىك باشقا، ئەر باشقا ئەركەكلىك باشقا، زىيالىي باشقا زىيالىيلىق باشقا ئىكەنلىكىدىن ئىبارەت يانداش ئۇقۇملار ئۈستىدىمۇ مۇھاكىمە قىلىشقا باشلايسىز.

مىللىتىمىز چەتئەلدىكى ئۇيغۇرلاردىن نېمىلەرنى كۈتىدۇ؟ بۇ سوئالنىڭ بىرىنچى پەلەمپىيى “مىللىتىم چەتئەلدىكى مەندىن نېمىلەرنى كۈتىدۇ؟» دىن باشلىنىپ ئاندىن، “ئائىلەمدىن نېمىلەرنى كۈتىدۇ؟»، “باللىرىمدىنچۇ؟»، »مەن تەسىر كۆرسىتىۋاتقان مەھەللەم ياكى دوست بۇرادەر گۇرۇپپىلاردىنچۇ؟» “زىيالىيلار ۋە ئالىملاردىنچۇ؟»، “دىنى ئۆلىمالاردىنچۇ؟» ۋە شۇنداقلا “مەن ياشاۋاتقان دۆلەتتىنچۇ؟“............... دېگەندەك شاخلاپ كېتىۋېرىدۇ.

بىر مىللەتنىڭ زىيالىيلىرى، ئالىملىرى دىنى ئۆلىمالىرى شۇ مىللەتنىڭ ئىلغار كۈچلىرى ھېسابلىنىدۇ. ئالدىن كۆرگۈچىلەر، قاراڭغۇلۇقنى يورۇتقۇچىلار، شام-چىراغلار، مىللەتنىڭ سەركىلىرى، يول باشلىغۇچىلىرى، جاھالەت بىلەن كۈرەش قىلغۇچىلار، ھەق-ناھەق مەسىلىسىدە سۈكۈتنى ئەمەس بەلكى چۇقان سېلىش يولىنى تاللىغانلار، ئادالەت بايرىقىنى لەپىلدەتكۈچىلەر، ئىنسان روھىنىڭ ئىنژېنېرلىرى دەپ تەرىپلىنىدۇ. شۇ سەۋەبتىن ئىسلام دىنىدا، ئالىملار پەيغەمبەرلەرنىڭ ۋارىسلىرى دەپ قارىلىپ، ئۇلارغا ناھايىتى يۇقىرى شۆھرەت ۋە ھۆرمەت بېرىلگەن.

چەتئەلدىكى ئۇيغۇرلار دېگەن ۋاقتىمىزدا چەتئەلدىكى ئۇيغۇر زىيالىيلىرى، ئوقۇمۇشلۇق كىشىلەر، دىنى ئۆلىمالار ياكى ئاتا ئانىسى بىلىم ئىگىلىرى بولمىغان تەقدىردىمۇ 2- ئەۋلاد چەتئەللەردە يېتىشكەن ۋە بىلىم تەھسىل قىلغان كىشىلەرنى كۆرسىتىدۇ.

ئەسلىدە بىر مىللەتنىڭ ئەڭ يۇقىرى پەللىسىدىكى زىيالىيلارنى ئالىم، دىنى جەھەتتە يېتىلگەنلەرنى دىنى ئۆلىما ياكى داموللام دەپ ئاتايمىز. ئىلىم بىلەن دىننىڭ ھېچقانداق چىقىشالمايدىغان ۋە ياكى بىر بىرىنى چەتكە قاقىدىغان مەسىلىسى يوق ئىدى ئەمما خىتاي ھۆكۈمىتى دىنسىز بىر كوممۇنىست ھۆكۈمەت بولغانلىقى ئۈچۈن. دىننى خۇراپاتلىق دەپ چۈشەندۈردى. يېقىنقى يىللاردا يولغا قويغان پارتىيە ئەزالىرى، ھۆكۈمەت خادىملىرى مەسچىتكە كەلمەسلىك، جۈمە نامىزى ئوقۇماسلىق، دىنى پائالىيەتلەرگە قاتناشماسلىق دېگەنگە ئوخشاش بەلگىلىمىلەر خىتايدا زىيالىيلار بىلەن دىنى ئەربابلار ئوتتۇرىسىدىكى بوشلۇقنى تېخىمۇ كېڭەيتىۋەتتى.

دىن دېمەك ئىمان دېمەك. ئىمان بىلەن ئىلىمنىڭ مۇناسىۋىتى نېمە؟ ئىنسانلار يۈزدە يۈز ئىشەنگەن بىر نەرسە ئىمان دەپ ئاتىلىدۇ. ئىلىم بولسا بىز يۇقىرىدا ئېيتىپ ئۆتۈپ كەتكەندەك بىر نەرسىگە بولغان چوڭقۇر ئىشەنچىڭىز بولۇش ئۈچۈن ئەڭ ئاۋۋال ئۇ نەرسىگە بولغان بىلىمىڭىز بولۇشى كېرەك.

ئىشەنچ بىلەن بىلىم ئارىسىدا چوڭقۇر بىر مۇناسىۋەت بار. دېمەك قانچىلىك بىلسىڭىز شۇنچىلىك ئىشىنىسىز. بۇ سەۋەبتىن بىلىمسىز ئىماننى تەسەۋۋۇر قىلغىلى بولمايدۇ.

ئىمان يەنە بىر جەھەتتىن تىلىدا سۆزلىمەك ۋە قەلبىدە مۇئەييەنلەشتۈرمەك دېمەكتۇر. بۇ سەۋەبتىن سىز بىر نەرسىنى بىلمەي تۇرۇپ مۇئەييەنلەشتۈرەلمەيسىز. شۇ سەۋەبتىن ئىمان يەنى دىن بىلەن ئىلىم بىر بىرىگە باغلىنىشلىقتۇر. شۇڭا بىلىم بولماستىن ئىمان مەۋجۇت بولۇپ تۇرالمايدۇ.

شۇنىڭ ئۈچۈن ئاللا قۇرئاننىڭ تۇنجى ئايىتىنى ئوقۇ، بىل بىلەن باشلايدۇ.«ئەشھەدۇ ئەن لاىلاھە ئىللاللاھ ۋە ئەشەدۇ ئەن مۇھەممەدەن ۋە رەسۇلۇھۇ» دەپ شاھادەت ئېيتىمىز. بۇ «شاھىت بولدۇمكى ئاللاھتىن باشقا ئىلاھ يوقتۇر ۋە شاھىت بولدۇمكى مۇھەممەت ئۇنىڭ قۇلى ۋە ئەلچىسىدۇر». يەنى بۇ يەردە شاھىتلىق ھەققىدە توختىلىۋاتىمىز. شاھىت بولماق بىلمەك دېمەكتۇر يەنى شاھىت بولۇشتىن بۇرۇن بىر نەرسىنى بىلمەك لازىم. بىلمەي تۇرۇپ شاھىت بولۇش مۇمكىن ئەمەس.

ئەرەبچىدە ئالىم دېگەننىڭ مەنىسى بىر نەرسىنى كەڭ دائىرىدە بىلمەك دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ.

ئىلىم دېگەن نېمە؟ ئالىملار ئىلىمنى ئىككى ئوخشاش نەرسە ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان ئالامەت ۋە ئىشارەت دەپ تەرىپلەيدۇ. يەنى ساق ئادەم بىلەن ئاغرىق ئادەم ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنى بىلمەك ۋە كۆرمەك بىلىم دەپ ئاتىلىدۇ دەپ تەبىر بېرىدۇ. ئەگەر سىز پسىخولوگىيە ئىلمىنىڭ ئادىمى بولسىڭىز، ساغلام پسىخولوگىيەسى بولغان ئادەم بىلەن ساغلامسىز پسىخولوگىيەسى بولغان ئادەم ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنى كۆرەلەيسىز. پەلسەپە ئوقۇغان بولسىڭىز تەپەككۇرلار ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنى كۆرەلەيسىز ۋاھاكازالار. دېمەك بۇ يەردىكى ھەقىقىي ئىلىم ھەق-ئادالەت بىلەن ئادالەتسىزلىك ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنى كۈرمەك. يورۇقلۇق بىلەن قاراڭغۇلۇق ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنى كۆرمەك، گۈزەللىك بىلەن سەتلىك ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنى كۆرمەك. دېمەك بۇ پەرقنى كۆرەلىگەن كىشىنى بىز زىيالىي، بىلىم ئادىمى، ئالىم دەپ ئاتايمىز. ئەگەر بۇ پەرقنى كۆرەلمىسە بۇ جاھالەت دېمەكتۇر. يەنە بىر قىسىم ئالىملار ئىلىمنى بىر نەرسىنىڭ ئارقىسىدىكى سەۋەبنى بىلمەكتۇر دەپ تەسۋىرلەيدۇ. يەنى بىر نەرسىنىڭ ئارقا تەرىپىنى ھېكمىتىنى بىلمەك دېمەكتۇر. مەسىلەن بىر مىللەت نېمىشقا بۇ ھالەتكە كەلدى؟ بۇ سوئال ئاستىدا يولغا چىقىپ بۇنىڭ سەۋەبلىرى ھەققىدە مۇلاھىزە قىلىش ئارقىلىق بىر مىللەتنى قايتا تىرىلدۈرۈش. بۇ ئۇيغۇر ئۆلىما ئالىملىرى ۋە دىن ئالىملىرى ئورتاق مۇلاھىزە قىلىشقا تېگىشلىك مەسىلە. شۇنداقلا، مىللىتىمىز چەتئەلدىكى ئۇيغۇرلاردىن نېمىلەرنى كۈتىدۇ؟ ناملىق بۇ سوئال ئېرىشكۈسى جاۋابنىڭ يول خەرىتىسى.

ئىلىم ھەققىدە يەنە بەزى ئالىملار، بىلگەن كىشىنىڭ قولغا كەلتۈرگەن نەتىجىلىرى ئارقىلىق ۋىجدانىنىڭ راھەتلىنىشىنى ساقلاپ قالغان نەرسىدۇر دەيدۇ.

ئىسلام دىنىدا ئەقىل بىلەن ئىمان ئوتتۇرىسىدا ناھايىتى چوڭقۇر بىر مۇناسىۋەت بار. يەنى بۇ مۇناسىۋەت، ئەقىل بىلەن ۋەھىي ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت، كۆز بىلەن نۇر ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتتۇر. ئەقىل كۆزدۇر، ۋەھىي نۇردۇر، ئەگەر كۆز بولمىغان ئەھۋال ئاستىدا نۇرنى كۆرەلمەيسىز. كۆزسىز نۇرنىڭ ئەقىلسىز ۋەھىينىڭ ھېچ قىممىتى بولماس.

ئىلىم-پەن ساھەسىدىكى داڭلىق ئالىملار يەر شارىنىڭ
مۇكەممەل ھالەتتىكى يارىتىلىشىنى بىلىشنىڭ ئۆزلىرىدە چوڭقۇر بىر ئىمان تۇيغۇسى ئېلىپ كەلگەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان. دۇنيانىڭ ئۇنىۋېرسال تارتىش كۈچى ۋە ھەرىكەتنىڭ ئۈچ قانۇنىنىڭ ئىجادچىسى نيۇتون، ئىلمىي تەتقىقات ئېلىپ بېرىشتىكى ئاساسلىق مەقسىتىنىڭ ئاللانى تونۇغانلىقىدىن بولغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن. ئالبېرت ئېينىشتېين ئىلىم پەن ساھەسىدىكى ئالىملارنىڭ قىلىۋاتقانلىرىنىڭ، ئەسلىدە ئاللىقاچان ئاللا تەرىپىدىن سىزىپ قويۇلغان سىزىقلارنىڭ ئۈستىنى قايتا سىزىپ قويۇش بولۇۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن. كائىناتنىڭ بىر نىزامى ۋە بىر كىتابى بار. بۇ كىتاب ۋە بۇ نىزام دۇنيا ئاپىرىدە بولغاندىن ھازىرغا قەدەر، ئىلىم-پەن ۋە ئالىم زىيالىيلار بىلەن دىن ۋە دىن ئادەملىرى ۋە ئۆلىمالىرىنى ئىنتايىن زىچ بىرلەشتۈرۈپ كەلدى. پەقەت خىتايلا بۇنىڭ سىرتىدا. خىتايدا ئالىم زىيالىيلىق بىلەن دىن ۋە دىندارلىق بىر بىرى بىلەن ھەرگىز چىقىشالمايدىغان ئىككى قۇتۇپ دېگەن ئىدېئولوگىيە ئىلگىرى سۈرۈلۈپ كەلدى. بۇ نۇقتا ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىدىغان خىتاي مۇستەملىكىسى ئاستىدىكى، شەرقى تۈركىستاننىڭ ھەقلىق ئىگىلىرى بولغان ئۇيغۇر خەلقىنىڭ، ئىلىم ئەھلىلىرى بىلەن دىنى زاتلىرى ئوتتۇرىسىدا تېخىمۇ كەسكىن بولدى. چۈنكى بۇ خىتاي ئىزچىل يۈرگۈزۈپ كېلىۋاتقان، ئۇيغۇر خەلقىنى ئىچكى قىسمىدا بۆلۈپ ئىدارە قىلىش سىياسىتىنىڭ گىردە نېنىغا ياغ-قايماق سۈرۈپ بەرگەنلىك بولاتتى. نەتىجىدە زىيالىيلىق ئۆز قۇتۇبىغا قاراپ، دىنى ئالىملىقمۇ يەنە بىر قۇتۇپقا قاراپ كېتىۋەردى. بۇ خىل ئىلىم بىلەن دىننىڭ قۇتۇپلىشىشى ئۇيغۇر خەلقىگە ئىنتايىن ئېغىر ئاقىۋەتلەرنى ئېلىپ كەلدى. خىتاينىڭ ئۇيغۇر خەلقى ئارىسىدا يۈرگۈزۈۋاتقان ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ۋە مېڭە يۇيۇش سىياسىتىنى ئوڭاي يۈرگۈزۈشى ئۈچۈن بۇ خىل قۇتۇپلىشىش ئاكتىپ رول ئوينىدى.

ئىنسان تەپەككۇر قىلماي تۇرۇپ ھەقىقەتنى كۆرەلمەيدۇ.. تەپەككۇر مۇنداق 4 تۈرلۈك بولىدۇ:
1- ئۆتمۈش ھەققىدە تەپەككۇر قىلىش.
2- ئۆتمۈش تەپەككۇرى ۋە تەجرىبە ساۋاقلىرى ئارقىلىق كېلەچەك ھەققىدە يەكۈن چىقىرىش.
3- ئۆتمۈش ۋە بۈگۈننى سېلىشتۇرۇش.
4- تەپەككۇر قىلىش ئارقىلىق بۈگۈن ئۈچۈن خىزمەت قىلىش.

ئىنسان ئەڭ ئاۋۋال تەپەككۇر قىلغۇچى ۋە مەۋجۇتلۇقىنى ھېس قىلغۇچىدۇر. تەپەككۇر سوئاللارنى تۇغدۇرىدۇ. مەسىلەن خەلقىمىز چەتئەلدىكى ئۇيغۇرلاردىن ۋە مەندىن نېمىلەرنى كۈتىدۇ؟ دېگەندەك. ئىنسان مەۋجۇتلۇقىنى ھېس قىلغاندا ئاندىن، مەندىن نىمىنى كۈتىدۇ؟ دېگەن سوئال تۇغۇلىدۇ. مىللەتنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ھېس قىلغاندا ئاندىن مىللەتنىڭ يوق بولۇپ كېتىشىدىن ئىبارەت بۇ ۋەھىمىنى ھېس قىلغان ۋە بىزدىن نېمىلەرنى كۈتىدۇ دېگەن سوئال تۇغۇلغان بولىدۇ. ئەگەر ۋەتەندىن ئىبارەت بۇ زېمىندا مەۋجۇتلۇقنىڭ يوق بولۇشىدىن ئىبارەت بىر خەۋپ مەۋجۇت بولمىسا ئىدى، بىزدىن نېمىلەرنى كۈتىدۇ دېگەن سوئالمۇ تۇغۇلمىغان بولاتتى. ۋە چەتئەللەردىكى ئۇيغۇرلاردىن بىرنەرسىلەر كۈتۈشتىن ئىبارەت بىر ئاڭ مەۋجۇت بولمىغان بولاتتى. ۋەتەندىكى ئۇيغۇرلار چەتئەللەردە ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلاردىن نېمىلەرنى كۈتىدۇ دېگەن سوئالدىن، ئۇيغۇر دېگەن بىر مىللەت مەۋجۇتلۇقىنىڭ ھايات-ماماتلىق بىر تەھدىت بىلەن قارشىلىشىۋاتقانلىقىنى ھېس قىلغىلى بولىدۇ.

مەسىلەن تۈركلەر چەتئەللەردىكى تۈركلەردىن، ئەرەبلەر چەتئەللەردىكى ئەرەبلەردىن ۋە باشقا يەھۇدىيلار چەتئەللەردىكى يەھۇدىيلاردىن.......... ۋەھاكازا.... بىر نەرسىلەر كۈتمەيدۇ چۈنكى ئۇلارنىڭ ئەركىن، ھەر نەرسىگە قادىر ھۆر دۆلىتى بار.

مەن ۋە بىز، بىرى شەخسىيەت ۋە شەخسىيەتچىلىكنى، يەنە بىرى كوللېكتىپ ۋە ھەمكارلىقنى ئىپادىلەيدىغان ئۇيغۇر تىلىدىكى ئىككى ئۇقۇم. ئامېرىكا ۋە كانادادىكى ئادەتتىكى بىر قەھۋەخانىلارغا كىرىپ ئىشلەشنى ئىلتىماس قىلسىڭىزمۇ سىزدىن ئىنگلىزچە، «do you have téam work experience?» دەپ سورايدۇ. بۇ دېگەنلىك «سېنىڭ ھەمكارلىشىپ ئىشلەش، گۇرۇپپا بولۇپ ئىشلەش، ياكى كوللېكتىپ بولۇپ ئىشلەش تەجرىبەڭ بارمۇ؟» دېگەنلىك. يەنى مەن ئەمەس، بىز بولۇپ ئىشلىيەلەمسەن؟ ئوخشىمىغان كۆز قاراش، ئوخشىمىغان
پىكىر تەكلىپ، ئوخشىمىغان يول، ۋە ئوخشىمىغان ئېرىق-ئۆستەڭ ۋە دەريالار بىلەن قوشۇلۇپ بىر دېڭىزغا قۇيۇلالامسەن؟ دېگەندىن ئىبارەت. مانا بۇ كاپىتالىزمنىڭ تەرەققىي قىلىشىدىكى ئامېرىكا كانادالارنىڭ دۇنيادىكى كۈچلۈك دۆلەتلەر قاتارىدىن ئورۇن ئالالىشىدىكى سىر.

بىز ۋەتەن ئىچى ۋە سىرتىدا مەسىلىلىرى ئىنتايىن جىق بولغان بىر مىللەتمىز. ئۇيغۇر مىللىتى، غايەت زور بىر ئەجدىھا، ۋەتەن ئىچىدە بولسۇن ۋە ياكى دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىدا بولسۇن، سىياسىي ئىشلارغا ئارىلاشقان بولسۇن ياكى بولمىسۇن زەھەرلىك قولىنى ئۇزىتىۋاتقان بىر مىللەتمىز.

مىللىتىمىز چەتئەللەردىكى ئۇيغۇرلاردىن نېمىلەرنى كۈتىدۇ؟

خىتاي تۈرمىسىدىكى مىڭلىغان ئونمىڭلىغان ئىلھام توختىلار چەتئەللەردىكى ئۇيغۇرلاردىن ئۆزلىرىنىڭ ئاۋازى بولۇپ بېرىشنى كۈتىدۇ. خىتاينىڭ قاراڭغۇ زىندانلىرىدا ئاياق-ئاستى قىلىنىۋاتقان ئەركىنلىك ھۆرلۈك جەڭچىلىرىمىز، ۋەتەندە ھەق-ئادالەتنىڭ ئۆز ئورنىنى تېپىشى ئۈچۈن، خىتاي تاجاۋۇزچىلىرىنى ۋەتىنىمىزدىن قوغلاپ چىقىرىش ئۈچۈن. چەتئەللەردە توختىماي چۇقان سېلىشىمىزنى كۈتىدۇ. يوقىلىش گىردابىغا بېرىپ قېلىۋاتقان ئۇيغۇر ئانا تىلىمىز، ئۇيغۇر مەدەنىيىتىمىز، ئۆرپ ئادەتلىرىمىز، دىنى ئېتىقادلىرىمىز بىزدىن بۇ غايەت زور دېڭىز تاشقىنى(tsunami) غا تۇغان سېلىشىمىزنى، تۇغان سالالمىغان تەقدىردىمۇ، چۇقان بولسىمۇ سېلىشىمىزنى كۈتىدۇ.

ئىلىم ئەھلى دېمەك، ئاللاغا بولغان سۆيگۈسى ئەڭ كۈچلۈك بولغان ۋە بۇ سۆيگۈدىن ئايرىلىپ قېلىشتىن ئەڭ قورققان كىشى ئىلىم ئەھلى دەپ ئاتىلىدۇ.

ئىلىم ئەھلى دېگەندە، پەقەت ئۇنىڭ مۇۋەپپەقىيىتىلا ئەمەس بەلكى ئۇنىڭ ئۆز مىللىتى ۋە خەلقىگە قانداق خىزمەت قىلغانلىقى كۆزدە تۇتۇلىدۇ.

مىللىتىمىز چەتئەللەردىكى ئۇيغۇرلاردىن نېمىلەرنى كۈتىدۇ؟

بىلىم ئەھلى، زىيالىي ۋە ئالىملار بىلەن، دىن ئەھلى ۋە دىنى ئۆلىمالارنىڭ بىز يۇقىرىدا ئېيتىپ ئۆتۈپ كەتكەن «team work» قىلىشىنى يەنى ھەمكارلىشىپ ئىشلىيەلەيدىغان بۈيۈك بىر ھەمكارلىق ۋە ئىتتىپاقلىق تورى بەرپا قىلىشنى ئۈمىد قىلىدۇ.

قىسقىسى، ھەق ناھەق مەسىلىسىدە، يوق بولۇش بىلەن مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش مەسىلىسىدە، كىملىك مەسىلىسىدە سۈكۈت قىلىش جىنايەت.

ئاللا بىزگە ھەيران قالارلىق يارىتىش تېخنىكىسى بىلەن، ئاڭلا دەپ قۇلاق، كۆر دەپ كۆز ۋە سۈكۈت قىلما دەپ ئېغىز بەردى. ئەگەر بىز مۇشۇ 3 ئەزايىمىزنى ياخشى جارى قىلدۇرالىساق بۇنىڭغا يەنە مەن ئەمەس بىزدىن ئىبارەت «team work» نى قوشالىساق ئىدۇق، بارلىق كۈتۈشلەر، بارلىق مۈشكۈلاتلار ۋە بارلىق زۇلۇملارغا چارە تاپالىغان بولاتتۇق.