PDA

View Full Version : Elrohlan: Junggo, Amérika we Zérek Küch (Smart Power)



moderator9
10-08-17, 21:56
Elrohlan: Junggo, Amérika we Zérek Küch (Smart Power)

Elrohlan
2017-yili 11-Awghust


Men aldinqi yazmamda «yumshaq küch» dep atilidighan bir küch heqqide toxtilip, hazir Junggo ashu sahedimu özining küchini östürüsh üchün nahayiti köp meblegh bilen qattiq tirishiwatqanliqini otturigha qoydum. Hemde eger Junggo özining hazirqidek siyasiy tüzümini saqlap mangidiken, u yumshaq küch jehette dunyadiki hökümran orun’gha ötelmeydighanliqini sherhlep öttüm.

Xelq’ara munasiwette herbiy küch, iqtisadiy küch we yumshaq küchtin bashqa yene «Zérek küch» dep atilidighan yene bir küchmu bar bolup, bu küch heqqidiki uqumning otturigha chiqqinigha anche uzun waqit bolmidi. Men bu qétim ashundaq «zérek küch» heqqide qisqiche chüshenche bérip ötimen. Méning bu qétim paydilan’ghinim Amérikidiki Xarward Uniwérsitétining proféssori doktor Joséf Nay (Joseph Nye) ning «Dunyawi küchlerning yötkilishi: Qattiq küch, yumshaq küch, we zérek küch» dégen témidiki bir meydan ilmiy doklati bolup, men mezkur yazmida ashu doklatning özüm tallighan mezmunlirini tonushturup ötimen. Bu doklatning sin höjjiti 2014-yili 18-Noyabir küni Yutyubqa qoyulghan bolup, u eslide dunyagha dangliq téléwizor nutqi programmisi «Téxnologiye, Köngül Échish, we Layihe» (Technology, Entertainment, Design, TED) de sözlen’gen iken. Töwendiki mezmunlarning hemmisi eslidiki menbege tewe bolup, peqet kichik témilarnila men özüm qoydum. Eger töwendiki mezmunlargha özümning sözini qoshup qoymaqchi bolsam, uni «Ilawe» sözi bilen bashlan’ghan bir ayrim abzas qilip qisturup qoyimen.

556
1-resim: Joséf Nay 2014-yili 18-Noyabirdiki «TED» programmisida nutuq sözlewatqan waqittiki bir körünüsh.

Proféssor Nayni men aldinqi yazmida qisqiche tonushturup ötken bolup, uni bu yerde qayta tekrarlimaymen. Töwendikisi proféssor Nayning sözliridin özüm tallighan mezmunlar.

Men silerge 21-esirdiki küchler heqqide sözlep bérimen. Méning eng aldi bilen dep qoyidighinim, hazir küchler özgiriwatidu. U özgirishlerni 2 türge ayrish mumkin. Uning biri küchlerning yötkilishi bolup, u küchlerning oxshimighan döletler otturisidiki teqsimatida boluwatqan özgirishlerni körsitidu. Yeni, hazir küchler gherbtin sherqqe yötkiliwatidu. Yene biri bolsa küchlerning tarqilishi (diffusion) bolup, hazir küchler döletlerdin birer döletke tewe emes teshkilatlargha tarqiliwatidu. Mana bular mushu esirde yüz bériwatqan küchler heqqidiki eng chong özgirishlerdur. Men yuqiridiki mesililer üstide ayrim-ayrim toxtilip, andin ularning öz-ara qandaq tesirlerni körsitidighanliqi heqqide sözlep, eng axirida bezi yaxshi xewerlerni otturigha qoyup ötimen.


1. Küchlerning Yötkilishi

Biz dawamliq Asiyaning kötürülüwatqanliqi heqqide sözlishimiz. Eslide biz uni «Asiyaning eslige kélishi, Asiyaning eslige qaytishi» dések toghriraq bolidu. Eger biz 1800-yiligha qarap baqidighan bolsaq, u chaghda dunya nopusining tengdin tolisi Asiyada yashawatqanliqini, hemde dunyadiki mehsulatlarning tengdin tolisinimu Asiyaliqlar ishlep chiqiriwatqanliqini körimiz. Eger aldimizgha 100 yil méngip, 1900-yiligha qarap baqidighan bolsaq, dunya nopusining tengdin tolisi yenila Asiyada yashawatqanliqini, emma dunyadiki mehsulatning aran 20 pirsentini Asiyaliqlar ishlep chiqiriwatqanliqini körimiz. Bu ariliqta néme boldi? «Sana’et inqilabi» boldi. Shuning bilen Yawropa bilen Amérika dunyaning hökümran ornida turidighan yéngi merkezge aylandi. Biz 21-esirde Asiyaning tedrijiy öz eslige qaytip, dunya nopusining tengdin köpini igileydighan, hemde dunya mehsulatlirining tengdin tolisini ishlep chiqiridighan bolidighanliqini körimiz. Bu nahayiti muhim, hemde u bir nahayiti muhim özgirish yaki yötkilish.


2. Küchlerning Tarqilishi

Emdi men yene bir özgirish yaki küchlerning yötkilishi üstide toxtilimen. U bolsimu küchlerning tarqilishi. Bu mesilini chüshinish üchün könglingizde mundaq bir ishni ching saqlang: 1970-yilliridin mushu esirning béshighiche kompyutér we uchur téxnikisining tennerxi 1000 hesse töwenlidi. Bu bir abstrakt san. Eger yoluchi aptomobilining bahasimu ashundaq téz chüshken bolsa, bügün siz bir mashinini 5 dollargha sétiwalalayttingiz. Eger bir mehsulatning bahasi ashundaq téz chüshüp kétidiken, «bösüp kirish tosalghusi» (barrier of entry) mu töwenlep kétidu. Yeni, u mehsulatni hemme adem ishlepchiqiralaydighan bolup kétidu. 1970-yili siz birla waqitta dunyaning bir qanche jayliri bilen téléfonda sözleshmekchi bolghan bolsingiz, siz shundaq qilalayttingiz. Ashundaq qilish üchün zörür bolghan téxnika u chaghdimu bar idi. Emma siz nahayiti bay bolmisingiz bolmaytti. Hazir hemme ademning ashundaq qilish imkaniyiti bar. Hazir hemme ademning burun bahasining yuqiri bolush cheklimisige uchraydighan ishlarni qilish imkaniyiti bar. Men yéqinda bir «intérnét chayxanisi» gha kirsem, intérnétning bir sa’etlik heqqi En’gliye pulida bir Fond Stérling bolup, Skayip (Skype) bolsa heqsiz iken.

Démek, burun cheklen’gen imkaniyetler hazir hemme adem üchün teyyar. Bu «dölet dewri axirlashti» dégenni bildürmeydu. Dölet hazirmu muhim bolup, hazir yéngidin wujudqa kelgen ehwal xelq’ara sehnilerning oyun oynaydighanlar bilen bek toshup kétishi, bek qista-qistang bolup kétishidur. Sehnilerge birer dölet hökümitige tewe emes kishilerning chiqishidur. Melum jehettin élip éytqanda bu bir yaxshi ish. Yeni, siyasiygha birer hökümetke tewe emes kishilerningmu qatnishishi bir yaxshi ish. Yene bezi jehettin bu bir yaman ish. Mesilen, El-Qa’ide. Umu birer hökümetke tewe bolmighan rol alghuchilarning biridur.

En’eniwi köz-qarash boyiche biz «urush» dések, kallimizgha döletler otturisidiki urushlar kélidu. Mesilen, 1941-yilidiki urush Yaponning Amérikining Pé’arl Xarbor Portigha hujum qilishi bilen bashlan’ghan. 2001-yili birer dölet hökümitige tewe bolmighan El-Qa’ide Amérikigha hujum qilip, 1941-yilidiki Pé’arl Xarbor Porti urushida ölgen kishilerdinmu köp ademni öltürdi. Buni biz «urushning xususiylashturulushi» dep chüshensekmu bolidu. Démek, küchlerning tarqilishi jehette biz bir chong özgirishni körüwatimiz.


3. Küch (Power) Dégen Néme?

Küch déginimiz bashqilargha tesir körsitip, özingiz istigen netijige érishish démektur. Bundaq qilishning 3 xil usuli bar:
--1) Tehdit, mejburlash, yaki «tayaq»
--2) Pul bérish, para bérish, yaki «sewze»
--3) Bashqilarnimu siz istigen nersini isteydighan qilish

Bashqilarni mejburlimay, yaki bashqilargha pul tölimey, ulargha siz istigen ishni qilghuzushni men «yumshaq küch» dep ataymen. Hazirghiche kishiler mushundaq yumshaq küchke anche ehmiyet bermidi, hemde uni toghra chüshinelmidi. Emeliyette u nahayitimu muhim. Eger siz yumshaq küchtin qandaq qilip ünümlük paydilinishni öginiwalidikensiz, siz tayaq we sewze jehettiki nurghunlighan küchni téjep qalalaysiz.

Ilawe: Gherbte «tayaq we sewze» dégen sözni köp ishlitidu. U bashqilarning yaxshi ipadisini qolgha keltürüshte mukapat bilen jazadin teng paydilinish charisige qaritilghan. Hemde bu uqum bir harwikeshning harwini sörewatqan qéchirgha aldi tereptin bir sewzini tenglesh we arqa tereptin bir tayaqni tenglesh ehwalidin kélip chiqqan. Qéchir sewzidin ibaret bir mukapatqa érishish üchün harwini aldigha tartidu, shundaqla tayaq yéyishtin ibaret bir jazagha uchrimasliq üchün yenila harwini aldigha tartidu. «Sewze we tayaq» uqumi xelq’ara munasiwette «qattiq küch» ning emeliy uqumini ipadileydu. Yeni sewze iqtisadiy paydigha, tayaq bolsa tehdit we pisxologiyilik zorawanliqqa wekillik qilidu. «Sewze we tayaq» uqumi eng deslipide 1948-yili gherb elliride qollinishqa bashlighan.

557
2-resim: «Sewze» we «tayaq».

En’eniwi köz-qarash boyiche éytqanda, «küch» dése kishiler peqet herbiy küchnila közde tutidu. Emma 21-esirdiki küchlerni toghra chüshinish üchün küchlerge yéngi éniqlima bérishke toghra kélidu. 21-esirde urushlar yenila mewjut bolup turidu, emma «küch» déginimizde peqet urushlarda ghalib kélidighan küchlernila közde tutsaq bolmaydu. Buningdin kéyinki ishlar «kimning armiyisi yengdi» dégendin bashqa, yene «kimning gépi yengdi» dégen boyiche bolidu. Biz buningdin kéyin öz hékayimiz yaki öz gépimiz üstide qattiq bash qaturup, hékayimizni eng ünüm béridighan haletke ekelmisek bolmaydu.


4. Küchlerning Döletler Ara Yötkilishi

Biz hazir küchlük döletlerning yuqirigha örlishi we töwen’ge chüshüshi heqqide köp sözlishimiz. Yeni, Junggoning örlishi we Amérikining chüshüshi heqqide köp sözleymiz. 2008-yilidiki iqtisadiy krizistin kéyin köpligen kishiler «mana bu dunyagha Amérika hökümranliq qilidighan dewrning axirlishishi» déyishke bashlidi. Emeliyette bundaq qarash köpinche waqitlarda xata chüshenche peyda qilidu. Eger biz yéqinqi nechche on yilliq tarixqa qarap baqidighan bolsaq, «Amérika tügeshti» dégen köz-qarashning her 10 – 15 yilda bir qétim peyda bolup turghanliqini bayqaymiz. 1958-yili Sowét Ittipaqi «Sputnik» namliq sün’iy hemrahni qoyup bergende kishiler «Emdi Amérika tügeshti», dédi. 1973-yili néfit sodisi men’i qilin’ghanda kishiler «Emdi Amérika tügeshti», dédi. 1980-yilliridiki Rigan prézidént boluwatqan waqitta Amérika iqtisadining merkizi Amérikining ottura-gherb rayonliridin Kaliforniyediki Kirimniy Jilghisigha yötkelgende kishiler «Emdi Amérika tügeshti», dédi. Emeliyette undaq qarashlarning hemmisi xata bolup chiqti. 2000-yilliri kishiler Amérikining küchini bek yuqiri mölcherlep, «Amérika her qandaq ishni qilalaydu» dégen qarashta ish élip bardi. Netijide tashqi ishlar siyasitide Amérika nahayiti éghir balayi’apetlerge duch keldi. Hazir bolsa kishiler qaytidin «Emdi Amérika tügeshti», déyishke bashlidi. Qisqisi, kishilerning neziride Amérika yaki yuqirigha chiqidu, yaki bolmisa töwen’ge chüshidu. Bu bizge kishilerde saqliniwatqan bir xil pisxologiyilik haletni körsitip béridighan bolup, hergizmu emeliy ehwalni körsitip bermeydu.

Eger biz heqiqiy ehwalni chüshenmekchi bolsaq, Amérika we Junggogha da’ir hazir qandaq ishlarning yüz bériwatqanliqigha qarishimiz kérek. Dunyadiki eng chong bankidin biri bolghan Goldman Saks «Junggo iqtisadi 2027-yiligha barghanda dunyadiki eng chong iqtisadqa aylinidu», dégen mölcherni otturigha qoydi. Nopus sani 1.3 milyardtin ashidighan Junggoning iqtisadi melum bir waqitqa barghanda choqum Amérikining iqtisadini bésip chüshidu. Emma, Goldman Saks ning mölchirige oxshash mölcherler küchlerning yötkilishi heqqide emeliy ehwalni yorutup bérelemdu-yoq, mesiliside biz nahayitimu éhtiyatchan bolushimiz kérek.

Undaq mölcherler emeliyette nahayiti addiy usul bilen otturigha chiqirilghan. Birinchidin, u mölcher tüz-siziqliq özgirish yüzlinishi boyiche keltürüp chiqirilghan. Yeni, u mölcher «Amérika mawu siziq boyiche méngip, Junggo awu siziq boyiche mangsa, bu ikki siziq mawu jayda öz-ara késishidu», dégen qarash bilen keltürüp chiqirilghan. Tarix tüz-siziq boyiche mangmaydu. Tarixiy yollarda oy-dongghullar köp bolidu. Ikkinchidin, eger «Junggo iqtisadining chongluqi 2030-yiligha barghanda Amérika iqtisadini bésip chüshidu», dések, bu iqtisadning chong-kichiklikini körsitidighan bolup, hergizmu kishi béshigha toghra kélidighan kirimni körsetmeydu. U hergizmu iqtisadning terkibiy qisimlirini échip bermeydu. Junggo iqtisadida tereqqiy qilmighan saheler yenila nahayiti köp. Kishi béshigha toghra kélidighan kirim bir iqtisadning murekkeplik derijisini körsitip béridighan nerse bolup, u jehette Junggo Amérikigha 2050-yilliridin burun yétishelmeydu. Üchinchidin, yuqiridiki mölcher peqet birla ölchem (one-dimension) boyiche chiqirilghan. Yeni, uningda iqtisadiy küch peqet GDP arqiliqla ölchen’gen. GDP herbiy küch we yumshaq küch heqqide héch némini dep bérelmeydu.

Yene bir tereptin, men yuqirida Asiyaning qaytip kélishi heqqide toxtaldim. Asiya peqet birla dölet emes. Yaponlarning neziridiki yaki Hindistanliqlarning neziridiki qed kötürgen Junggo bilen Junggoluqlarning neziridiki qed kötürgen Junggo pütünley bashqa-bashqiche uqumlarni bildüridu. Amérika küchining bir paydiliq teripi Asiyadiki köpligen eller Junggogha taqabil turushta Amérikining kapalitini isteydu. Junggoning qoshniliri Junggogha düshmenlik közliri bilen qaraydu. Démek, Goldman Saks ningkige oxshash mölcherler küchlerning yötkilishi heqqidiki heqiqiy ehwalni körsitip bérelmeydu.


(Dawami bar)

Mezkur Maqale bilen Munasiwetlik Burunqi Yazmilar:

[1] Junggo Asiyadiki Hökümran Küch Bolalmaydu
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47047-Junggo-Asiyadiki-H%F6k%FCmran-K%FCch-Bolalmaydu

[2] Junggo bilen Amérikining Urushush Éhtimalliqi Qanchilik?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47243-Junggo-bilen-Am%E9rikining-Urushush-%C9htimalliqi-Qanchilik

[3] Trampning Prézidént Bolushi Junggo Üchün Némidin Dérek Béridu?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47285-Trampning-Pr%E9zid%E9nt-Bolushi-Junggo-%DCch%FCn-N%E9midin-D%E9rek-B%E9ridu

[4] Millet Döliti, Medeniyet Döliti, we Assimilyatsiye
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47355-Millet-D%F6liti-Medeniyet-D%F6liti-we-Assimilyatsiye

[5] Shi Jinping Junggoni Buningdin Kéyin Qaysi Terepke Yétekleydu?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47402-Shi-Jinping-Junggoni-Buningdin-K%E9yin-Qaysi-Terepke-Y%E9tekleydu

[6] Junggo Dunyadiki 1-Orun’gha Chiqqanda
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47450-Elrohlan-Junggo-Dunyadiki-1-Orun%92gha-Chiqqanda

[7] Tarix Bilen Söhbet: Amérika, Gherb, Asiya, we Junggo
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47530-Tarix-Bilen-S%F6hbet-Am%E9rika-Gherb-Asiya-we-Junggo

[8] Junggo Némishqa Tinch Yol Bilen Tereqqiy Qilalmaydu?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47665-Elrohlan-Junggo-N%E9mishqa-Tinch-Yol-Bilen-Tereqqiy-Qilalmaydu

[9] Némishqa Lidérlar Yalghanchiliq Qilidu?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47870-Elrohlan-N%E9mishqa-Lid%E9rlar-Yalghanchiliq-Qilidu

[10] Junggoning Bir Belwagh, Bir Yol Pilani Heqqide Qisqiche Chüshenche
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?48459-Elrohlan-Junggoning-Bir-Belwagh-Bir-Yol-Pilani-Heqqide-Qisqiche-Ch%FCshenche

[11] Junggoning Uyghur Diyari we Pakistandin Ötüdighan Yéngi Yipek Yoli
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?48510-Elrohlan-Junggoning-Uyghur-Diyari-we-Pakistandin-%D6t%FCdighan-Y%E9ngi-Yipek-Yoli

[12] Pakistan Parchilinip Kétemdu?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?48630-Elrohlan-Pakistan-Parchilinip-K%E9temdu

[13] Junggo «Yumshaq Küch» te Dunyadiki 1-Orun’gha Chiqalamdu?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?48818-Elrohlan-Junggo-%ABYumshaq-K%FCch%BB-te-Dunyadiki-1-Orun%92gha-Chiqalamdu

moderator9
10-08-17, 21:59
جۇڭگو، ئامېرىكا ۋە زېرەك كۈچ (Smart Power)

ئەلروھلان
2017-يىلى 11-ئاۋغۇست



مەن ئالدىنقى يازمامدا «يۇمشاق كۈچ» دەپ ئاتىلىدىغان بىر كۈچ ھەققىدە توختىلىپ، ھازىر جۇڭگو ئاشۇ ساھەدىمۇ ئۆزىنىڭ كۈچىنى ئۆستۈرۈش ئۈچۈن ناھايىتى كۆپ مەبلەغ بىلەن قاتتىق تىرىشىۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدۇم. ھەمدە ئەگەر جۇڭگو ئۆزىنىڭ ھازىرقىدەك سىياسىي تۈزۈمىنى ساقلاپ ماڭىدىكەن، ئۇ يۇمشاق كۈچ جەھەتتە دۇنيادىكى ھۆكۈمران ئورۇنغا ئۆتەلمەيدىغانلىقىنى شەرھلەپ ئۆتتۈم.

خەلقئارا مۇناسىۋەتتە ھەربىي كۈچ، ئىقتىسادىي كۈچ ۋە يۇمشاق كۈچتىن باشقا يەنە «زېرەك كۈچ» دەپ ئاتىلىدىغان يەنە بىر كۈچمۇ بار بولۇپ، بۇ كۈچ ھەققىدىكى ئۇقۇمنىڭ ئوتتۇرىغا چىققىنىغا ئانچە ئۇزۇن ۋاقىت بولمىدى. مەن بۇ قېتىم ئاشۇنداق «زېرەك كۈچ» ھەققىدە قىسقىچە چۈشەنچە بېرىپ ئۆتىمەن. مېنىڭ بۇ قېتىم پايدىلانغىنىم ئامېرىكىدىكى خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى دوكتور جوسېف ناي (Joseph Nye) نىڭ «دۇنياۋى كۈچلەرنىڭ يۆتكىلىشى: قاتتىق كۈچ، يۇمشاق كۈچ، ۋە زېرەك كۈچ» دېگەن تېمىدىكى بىر مەيدان ئىلمىي دوكلاتى بولۇپ، مەن مەزكۇر يازمىدا ئاشۇ دوكلاتنىڭ ئۆزۈم تاللىغان مەزمۇنلىرىنى تونۇشتۇرۇپ ئۆتىمەن. بۇ دوكلاتنىڭ سىن ھۆججىتى 2014-يىلى 18-نويابىر كۈنى يۇتيۇبقا قويۇلغان بولۇپ، ئۇ ئەسلىدە دۇنياغا داڭلىق تېلېۋىزور نۇتقى پروگراممىسى «تېخنولوگىيە، كۆڭۈل ئېچىش، ۋە لايىھە» (Technology, Entertainment, Design, TED) دە سۆزلەنگەن ئىكەن. تۆۋەندىكى مەزمۇنلارنىڭ ھەممىسى ئەسلىدىكى مەنبەگە تەۋە بولۇپ، پەقەت كىچىك تېمىلارنىلا مەن ئۆزۈم قويدۇم. ئەگەر تۆۋەندىكى مەزمۇنلارغا ئۆزۈمنىڭ سۆزىنى قوشۇپ قويماقچى بولسام، ئۇنى «ئىلاۋە» سۆزى بىلەن باشلانغان بىر ئايرىم ئابزاس قىلىپ قىستۇرۇپ قويىمەن.

558
بىرىنچى رەسىم: جوسېف ناي 2014-يىلى 18-نويابىردىكى «TED» پروگراممىسىدا نۇتۇق سۆزلەۋاتقان ۋاقىتتىكى بىر كۆرۈنۈش.

پروفېسسور ناينى مەن ئالدىنقى يازمىدا قىسقىچە تونۇشتۇرۇپ ئۆتكەن بولۇپ، ئۇنى بۇ يەردە قايتا تەكرارلىمايمەن. تۆۋەندىكىسى پروفېسسور ناينىڭ سۆزلىرىدىن ئۆزۈم تاللىغان مەزمۇنلار.

مەن سىلەرگە 21-ئەسىردىكى كۈچلەر ھەققىدە سۆزلەپ بېرىمەن. مېنىڭ ئەڭ ئالدى بىلەن دەپ قويىدىغىنىم، ھازىر كۈچلەر ئۆزگىرىۋاتىدۇ. ئۇ ئۆزگىرىشلەرنى 2 تۈرگە ئايرىش مۇمكىن. ئۇنىڭ بىرى كۈچلەرنىڭ يۆتكىلىشى بولۇپ، ئۇ كۈچلەرنىڭ ئوخشىمىغان دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى تەقسىماتىدا بولۇۋاتقان ئۆزگىرىشلەرنى كۆرسىتىدۇ. يەنى، ھازىر كۈچلەر غەربتىن شەرققە يۆتكىلىۋاتىدۇ. يەنە بىرى بولسا كۈچلەرنىڭ تارقىلىشى (diffusion) بولۇپ، ھازىر كۈچلەر دۆلەتلەردىن بىرەر دۆلەتكە تەۋە ئەمەس تەشكىلاتلارغا تارقىلىۋاتىدۇ. مانا بۇلار مۇشۇ ئەسىردە يۈز بېرىۋاتقان كۈچلەر ھەققىدىكى ئەڭ چوڭ ئۆزگىرىشلەردۇر. مەن يۇقىرىدىكى مەسىلىلەر ئۈستىدە ئايرىم-ئايرىم توختىلىپ، ئاندىن ئۇلارنىڭ ئۆز-ئارا قانداق تەسىرلەرنى كۆرسىتىدىغانلىقى ھەققىدە سۆزلەپ، ئەڭ ئاخىرىدا بەزى ياخشى خەۋەرلەرنى ئوتتۇرىغا قويۇپ ئۆتىمەن.


1. كۈچلەرنىڭ يۆتكىلىشى

بىز داۋاملىق ئاسىيانىڭ كۆتۈرۈلۈۋاتقانلىقى ھەققىدە سۆزلىشىمىز. ئەسلىدە بىز ئۇنى «ئاسىيانىڭ ئەسلىگە كېلىشى، ئاسىيانىڭ ئەسلىگە قايتىشى» دېسەك توغرىراق بولىدۇ. ئەگەر بىز 1800-يىلىغا قاراپ باقىدىغان بولساق، ئۇ چاغدا دۇنيا نوپۇسىنىڭ تەڭدىن تولىسى ئاسىيادا ياشاۋاتقانلىقىنى، ھەمدە دۇنيادىكى مەھسۇلاتلارنىڭ تەڭدىن تولىسىنىمۇ ئاسىيالىقلار ئىشلەپ چىقىرىۋاتقانلىقىنى كۆرىمىز. ئەگەر ئالدىمىزغا 100 يىل مېڭىپ، 1900-يىلىغا قاراپ باقىدىغان بولساق، دۇنيا نوپۇسىنىڭ تەڭدىن تولىسى يەنىلا ئاسىيادا ياشاۋاتقانلىقىنى، ئەمما دۇنيادىكى مەھسۇلاتنىڭ ئاران 20 پىرسەنتىنى ئاسىيالىقلار ئىشلەپ چىقىرىۋاتقانلىقىنى كۆرىمىز. بۇ ئارىلىقتا نېمە بولدى؟ «سانائەت ئىنقىلابى» بولدى. شۇنىڭ بىلەن ياۋروپا بىلەن ئامېرىكا دۇنيانىڭ ھۆكۈمران ئورنىدا تۇرىدىغان يېڭى مەركەزگە ئايلاندى. بىز 21-ئەسىردە ئاسىيانىڭ تەدرىجىي ئۆز ئەسلىگە قايتىپ، دۇنيا نوپۇسىنىڭ تەڭدىن كۆپىنى ئىگىلەيدىغان، ھەمدە دۇنيا مەھسۇلاتلىرىنىڭ تەڭدىن تولىسىنى ئىشلەپ چىقىرىدىغان بولىدىغانلىقىنى كۆرىمىز. بۇ ناھايىتى مۇھىم، ھەمدە ئۇ بىر ناھايىتى مۇھىم ئۆزگىرىش ياكى يۆتكىلىش.


2. كۈچلەرنىڭ تارقىلىشى

ئەمدى مەن يەنە بىر ئۆزگىرىش ياكى كۈچلەرنىڭ يۆتكىلىشى ئۈستىدە توختىلىمەن. ئۇ بولسىمۇ كۈچلەرنىڭ تارقىلىشى. بۇ مەسىلىنى چۈشىنىش ئۈچۈن كۆڭلىڭىزدە مۇنداق بىر ئىشنى چىڭ ساقلاڭ: 1970-يىللىرىدىن مۇشۇ ئەسىرنىڭ بېشىغىچە كومپيۇتېر ۋە ئۇچۇر تېخنىكىسىنىڭ تەننەرخى 1000 ھەسسە تۆۋەنلىدى. بۇ بىر ئابستراكت سان. ئەگەر يولۇچى ئاپتوموبىلىنىڭ باھاسىمۇ ئاشۇنداق تېز چۈشكەن بولسا، بۈگۈن سىز بىر ماشىنىنى 5 دوللارغا سېتىۋالالايتتىڭىز. ئەگەر بىر مەھسۇلاتنىڭ باھاسى ئاشۇنداق تېز چۈشۈپ كېتىدىكەن، «بۆسۈپ كىرىش توسالغۇسى» (barrier of entry) مۇ تۆۋەنلەپ كېتىدۇ. يەنى، ئۇ مەھسۇلاتنى ھەممە ئادەم ئىشلەپچىقىرالايدىغان بولۇپ كېتىدۇ. 1970-يىلى سىز بىرلا ۋاقىتتا دۇنيانىڭ بىر قانچە جايلىرى بىلەن تېلېفوندا سۆزلەشمەكچى بولغان بولسىڭىز، سىز شۇنداق قىلالايتتىڭىز. ئاشۇنداق قىلىش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان تېخنىكا ئۇ چاغدىمۇ بار ئىدى. ئەمما سىز ناھايىتى باي بولمىسىڭىز بولمايتتى. ھازىر ھەممە ئادەمنىڭ ئاشۇنداق قىلىش ئىمكانىيىتى بار. ھازىر ھەممە ئادەمنىڭ بۇرۇن باھاسىنىڭ يۇقىرى بولۇش چەكلىمىسىگە ئۇچرايدىغان ئىشلارنى قىلىش ئىمكانىيىتى بار. مەن يېقىندا بىر «ئىنتېرنېت چايخانىسى» غا كىرسەم، ئىنتېرنېتنىڭ بىر سائەتلىك ھەققى ئەنگلىيە پۇلىدا بىر فوند ستېرلىڭ بولۇپ، سكايىپ (Skype) بولسا ھەقسىز ئىكەن.

دېمەك، بۇرۇن چەكلەنگەن ئىمكانىيەتلەر ھازىر ھەممە ئادەم ئۈچۈن تەييار. بۇ «دۆلەت دەۋرى ئاخىرلاشتى» دېگەننى بىلدۈرمەيدۇ. دۆلەت ھازىرمۇ مۇھىم بولۇپ، ھازىر يېڭىدىن ۋۇجۇدقا كەلگەن ئەھۋال خەلقئارا سەھنىلەرنىڭ ئويۇن ئوينايدىغانلار بىلەن بەك توشۇپ كېتىشى، بەك قىستا-قىستاڭ بولۇپ كېتىشىدۇر. سەھنىلەرگە بىرەر دۆلەت ھۆكۈمىتىگە تەۋە ئەمەس كىشىلەرنىڭ چىقىشىدۇر. مەلۇم جەھەتتىن ئېلىپ ئېيتقاندا بۇ بىر ياخشى ئىش. يەنى، سىياسىيغا بىرەر ھۆكۈمەتكە تەۋە ئەمەس كىشىلەرنىڭمۇ قاتنىشىشى بىر ياخشى ئىش. يەنە بەزى جەھەتتىن بۇ بىر يامان ئىش. مەسىلەن، ئەل-قائىدە. ئۇمۇ بىرەر ھۆكۈمەتكە تەۋە بولمىغان رول ئالغۇچىلارنىڭ بىرىدۇر.

ئەنئەنىۋى كۆز-قاراش بويىچە بىز «ئۇرۇش» دېسەك، كاللىمىزغا دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئۇرۇشلار كېلىدۇ. مەسىلەن، 1941-يىلىدىكى ئۇرۇش ياپوننىڭ ئامېرىكىنىڭ پېئارل خاربور پورتىغا ھۇجۇم قىلىشى بىلەن باشلانغان. 2001-يىلى بىرەر دۆلەت ھۆكۈمىتىگە تەۋە بولمىغان ئەل-قائىدە ئامېرىكىغا ھۇجۇم قىلىپ، 1941-يىلىدىكى پېئارل خاربور پورتى ئۇرۇشىدا ئۆلگەن كىشىلەردىنمۇ كۆپ ئادەمنى ئۆلتۈردى. بۇنى بىز «ئۇرۇشنىڭ خۇسۇسىيلاشتۇرۇلۇشى» دەپ چۈشەنسەكمۇ بولىدۇ. دېمەك، كۈچلەرنىڭ تارقىلىشى جەھەتتە بىز بىر چوڭ ئۆزگىرىشنى كۆرۈۋاتىمىز.


3. كۈچ (Power) دېگەن نېمە؟

كۈچ دېگىنىمىز باشقىلارغا تەسىر كۆرسىتىپ، ئۆزىڭىز ئىستىگەن نەتىجىگە ئېرىشىش دېمەكتۇر. بۇنداق قىلىشنىڭ 3 خىل ئۇسۇلى بار:
--1) تەھدىت، مەجبۇرلاش، ياكى «تاياق»
--2) پۇل بېرىش، پارا بېرىش، ياكى «سەۋزە»
--3) باشقىلارنىمۇ سىز ئىستىگەن نەرسىنى ئىستەيدىغان قىلىش

باشقىلارنى مەجبۇرلىماي، ياكى باشقىلارغا پۇل تۆلىمەي، ئۇلارغا سىز ئىستىگەن ئىشنى قىلغۇزۇشنى مەن «يۇمشاق كۈچ» دەپ ئاتايمەن. ھازىرغىچە كىشىلەر مۇشۇنداق يۇمشاق كۈچكە ئانچە ئەھمىيەت بەرمىدى، ھەمدە ئۇنى توغرا چۈشىنەلمىدى. ئەمەلىيەتتە ئۇ ناھايىتىمۇ مۇھىم. ئەگەر سىز يۇمشاق كۈچتىن قانداق قىلىپ ئۈنۈملۈك پايدىلىنىشنى ئۆگىنىۋالىدىكەنسىز، سىز تاياق ۋە سەۋزە جەھەتتىكى نۇرغۇنلىغان كۈچنى تېجەپ قالالايسىز.

ئىلاۋە: غەربتە «تاياق ۋە سەۋزە» دېگەن سۆزنى كۆپ ئىشلىتىدۇ. ئۇ باشقىلارنىڭ ياخشى ئىپادىسىنى قولغا كەلتۈرۈشتە مۇكاپات بىلەن جازادىن تەڭ پايدىلىنىش چارىسىگە قارىتىلغان. ھەمدە بۇ ئۇقۇم بىر ھارۋىكەشنىڭ ھارۋىنى سۆرەۋاتقان قېچىرغا ئالدى تەرەپتىن بىر سەۋزىنى تەڭلەش ۋە ئارقا تەرەپتىن بىر تاياقنى تەڭلەش ئەھۋالىدىن كېلىپ چىققان. قېچىر سەۋزىدىن ئىبارەت بىر مۇكاپاتقا ئېرىشىش ئۈچۈن ھارۋىنى ئالدىغا تارتىدۇ، شۇنداقلا تاياق يېيىشتىن ئىبارەت بىر جازاغا ئۇچرىماسلىق ئۈچۈن يەنىلا ھارۋىنى ئالدىغا تارتىدۇ. «سەۋزە ۋە تاياق» ئۇقۇمى خەلقئارا مۇناسىۋەتتە «قاتتىق كۈچ» نىڭ ئەمەلىي ئۇقۇمىنى ئىپادىلەيدۇ. يەنى سەۋزە ئىقتىسادىي پايدىغا، تاياق بولسا تەھدىت ۋە پىسخولوگىيىلىك زوراۋانلىققا ۋەكىللىك قىلىدۇ. «سەۋزە ۋە تاياق» ئۇقۇمى ئەڭ دەسلىپىدە 1948-يىلى غەرب ئەللىرىدە قوللىنىشقا باشلىغان.

559
2-رەسىم: «سەۋزە» ۋە «تاياق».

ئەنئەنىۋى كۆز-قاراش بويىچە ئېيتقاندا، «كۈچ» دېسە كىشىلەر پەقەت ھەربىي كۈچنىلا كۆزدە تۇتىدۇ. ئەمما 21-ئەسىردىكى كۈچلەرنى توغرا چۈشىنىش ئۈچۈن كۈچلەرگە يېڭى ئېنىقلىما بېرىشكە توغرا كېلىدۇ. 21-ئەسىردە ئۇرۇشلار يەنىلا مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدۇ، ئەمما «كۈچ» دېگىنىمىزدە پەقەت ئۇرۇشلاردا غالىب كېلىدىغان كۈچلەرنىلا كۆزدە تۇتساق بولمايدۇ. بۇنىڭدىن كېيىنكى ئىشلار «كىمنىڭ ئارمىيىسى يەڭدى» دېگەندىن باشقا، يەنە «كىمنىڭ گېپى يەڭدى» دېگەن بويىچە بولىدۇ. بىز بۇنىڭدىن كېيىن ئۆز ھېكايىمىز ياكى ئۆز گېپىمىز ئۈستىدە قاتتىق باش قاتۇرۇپ، ھېكايىمىزنى ئەڭ ئۈنۈم بېرىدىغان ھالەتكە ئەكەلمىسەك بولمايدۇ.


4. كۈچلەرنىڭ دۆلەتلەر ئارا يۆتكىلىشى

بىز ھازىر كۈچلۈك دۆلەتلەرنىڭ يۇقىرىغا ئۆرلىشى ۋە تۆۋەنگە چۈشۈشى ھەققىدە كۆپ سۆزلىشىمىز. يەنى، جۇڭگونىڭ ئۆرلىشى ۋە ئامېرىكىنىڭ چۈشۈشى ھەققىدە كۆپ سۆزلەيمىز. 2008-يىلىدىكى ئىقتىسادىي كرىزىستىن كېيىن كۆپلىگەن كىشىلەر «مانا بۇ دۇنياغا ئامېرىكا ھۆكۈمرانلىق قىلىدىغان دەۋرنىڭ ئاخىرلىشىشى» دېيىشكە باشلىدى. ئەمەلىيەتتە بۇنداق قاراش كۆپىنچە ۋاقىتلاردا خاتا چۈشەنچە پەيدا قىلىدۇ. ئەگەر بىز يېقىنقى نەچچە ئون يىللىق تارىخقا قاراپ باقىدىغان بولساق، «ئامېرىكا تۈگەشتى» دېگەن كۆز-قاراشنىڭ ھەر 10 – 15 يىلدا بىر قېتىم پەيدا بولۇپ تۇرغانلىقىنى بايقايمىز. 1958-يىلى سوۋېت ئىتتىپاقى «Sputnik» ناملىق سۈنئىي ھەمراھنى قويۇپ بەرگەندە كىشىلەر «ئەمدى ئامېرىكا تۈگەشتى»، دېدى. 1973-يىلى نېفىت سودىسى مەنئى قىلىنغاندا كىشىلەر «ئەمدى ئامېرىكا تۈگەشتى»، دېدى. 1980-يىللىرىدىكى رىگان پرېزىدېنت بولۇۋاتقان ۋاقىتتا ئامېرىكا ئىقتىسادىنىڭ مەركىزى ئامېرىكىنىڭ ئوتتۇرا-غەرب رايونلىرىدىن كالىفورنىيەدىكى كىرىمنىي جىلغىسىغا يۆتكەلگەندە كىشىلەر «ئەمدى ئامېرىكا تۈگەشتى»، دېدى. ئەمەلىيەتتە ئۇنداق قاراشلارنىڭ ھەممىسى خاتا بولۇپ چىقتى. 2000-يىللىرى كىشىلەر ئامېرىكىنىڭ كۈچىنى بەك يۇقىرى مۆلچەرلەپ، «ئامېرىكا ھەر قانداق ئىشنى قىلالايدۇ» دېگەن قاراشتا ئىش ئېلىپ باردى. نەتىجىدە تاشقى ئىشلار سىياسىتىدە ئامېرىكا ناھايىتى ئېغىر بالايىئاپەتلەرگە دۇچ كەلدى. ھازىر بولسا كىشىلەر قايتىدىن «ئەمدى ئامېرىكا تۈگەشتى»، دېيىشكە باشلىدى. قىسقىسى، كىشىلەرنىڭ نەزىرىدە ئامېرىكا ياكى يۇقىرىغا چىقىدۇ، ياكى بولمىسا تۆۋەنگە چۈشىدۇ. بۇ بىزگە كىشىلەردە ساقلىنىۋاتقان بىر خىل پىسخولوگىيىلىك ھالەتنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان بولۇپ، ھەرگىزمۇ ئەمەلىي ئەھۋالنى كۆرسىتىپ بەرمەيدۇ.

ئەگەر بىز ھەقىقىي ئەھۋالنى چۈشەنمەكچى بولساق، ئامېرىكا ۋە جۇڭگوغا دائىر ھازىر قانداق ئىشلارنىڭ يۈز بېرىۋاتقانلىقىغا قارىشىمىز كېرەك. دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ بانكىدىن بىرى بولغان گولدمان ساكس «جۇڭگو ئىقتىسادى 2027-يىلىغا بارغاندا دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئىقتىسادقا ئايلىنىدۇ»، دېگەن مۆلچەرنى ئوتتۇرىغا قويدى. نوپۇس سانى 1.3 مىلياردتىن ئاشىدىغان جۇڭگونىڭ ئىقتىسادى مەلۇم بىر ۋاقىتقا بارغاندا چوقۇم ئامېرىكىنىڭ ئىقتىسادىنى بېسىپ چۈشىدۇ. ئەمما، گولدمان ساكسنىڭ مۆلچىرىگە ئوخشاش مۆلچەرلەر كۈچلەرنىڭ يۆتكىلىشى ھەققىدە ئەمەلىي ئەھۋالنى يورۇتۇپ بېرەلەمدۇ-يوق، مەسىلىسىدە بىز ناھايىتىمۇ ئېھتىياتچان بولۇشىمىز كېرەك.

ئۇنداق مۆلچەرلەر ئەمەلىيەتتە ناھايىتى ئاددىي ئۇسۇل بىلەن ئوتتۇرىغا چىقىرىلغان. بىرىنچىدىن، ئۇ مۆلچەر تۈز-سىزىقلىق ئۆزگىرىش يۈزلىنىشى بويىچە كەلتۈرۈپ چىقىرىلغان. يەنى، ئۇ مۆلچەر «ئامېرىكا ماۋۇ سىزىق بويىچە مېڭىپ، جۇڭگو ئاۋۇ سىزىق بويىچە ماڭسا، بۇ ئىككى سىزىق ماۋۇ جايدا ئۆز-ئارا كېسىشىدۇ»، دېگەن قاراش بىلەن كەلتۈرۈپ چىقىرىلغان. تارىخ تۈز-سىزىق بويىچە ماڭمايدۇ. تارىخىي يوللاردا ئوي-دوڭغۇللار كۆپ بولىدۇ. ئىككىنچىدىن، ئەگەر «جۇڭگو ئىقتىسادىنىڭ چوڭلۇقى 2030-يىلىغا بارغاندا ئامېرىكا ئىقتىسادىنى بېسىپ چۈشىدۇ»، دېسەك، بۇ ئىقتىسادنىڭ چوڭ-كىچىكلىكىنى كۆرسىتىدىغان بولۇپ، ھەرگىزمۇ كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان كىرىمنى كۆرسەتمەيدۇ. ئۇ ھەرگىزمۇ ئىقتىسادنىڭ تەركىبىي قىسىملىرىنى ئېچىپ بەرمەيدۇ. جۇڭگو ئىقتىسادىدا تەرەققىي قىلمىغان ساھەلەر يەنىلا ناھايىتى كۆپ. كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان كىرىم بىر ئىقتىسادنىڭ مۇرەككەپلىك دەرىجىسىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان نەرسە بولۇپ، ئۇ جەھەتتە جۇڭگو ئامېرىكىغا 2050-يىللىرىدىن بۇرۇن يېتىشەلمەيدۇ. ئۈچىنچىدىن، يۇقىرىدىكى مۆلچەر پەقەت بىرلا ئۆلچەم (one-dimension) بويىچە چىقىرىلغان. يەنى، ئۇنىڭدا ئىقتىسادىي كۈچ پەقەت GDP ئارقىلىقلا ئۆلچەنگەن. GDP ھەربىي كۈچ ۋە يۇمشاق كۈچ ھەققىدە ھېچ نېمىنى دەپ بېرەلمەيدۇ.

يەنە بىر تەرەپتىن، مەن يۇقىرىدا ئاسىيانىڭ قايتىپ كېلىشى ھەققىدە توختالدىم. ئاسىيا پەقەت بىرلا دۆلەت ئەمەس. ياپونلارنىڭ نەزىرىدىكى ياكى ھىندىستانلىقلارنىڭ نەزىرىدىكى قەد كۆتۈرگەن جۇڭگو بىلەن جۇڭگولۇقلارنىڭ نەزىرىدىكى قەد كۆتۈرگەن جۇڭگو پۈتۈنلەي باشقا-باشقىچە ئۇقۇملارنى بىلدۈرىدۇ. ئامېرىكا كۈچىنىڭ بىر پايدىلىق تەرىپى ئاسىيادىكى كۆپلىگەن ئەللەر جۇڭگوغا تاقابىل تۇرۇشتا ئامېرىكىنىڭ كاپالىتىنى ئىستەيدۇ. جۇڭگونىڭ قوشنىلىرى جۇڭگوغا دۈشمەنلىك كۆزلىرى بىلەن قارايدۇ. دېمەك، گولدمان ساكسنىڭكىگە ئوخشاش مۆلچەرلەر كۈچلەرنىڭ يۆتكىلىشى ھەققىدىكى ھەقىقىي ئەھۋالنى كۆرسىتىپ بېرەلمەيدۇ.

(داۋامى بار)


مەزكۇر ماقالە بىلەن مۇناسىۋەتلىك بۇرۇنقى يازمىلار:

[1] جۇڭگو ئاسىيادىكى ھۆكۈمران كۈچ بولالمايدۇ
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47047-Junggo-Asiyadiki-H%F6k%FCmran-K%FCch-Bolalmaydu

[2] جۇڭگو بىلەن ئامېرىكىنىڭ ئۇرۇشۇش ئېھتىماللىقى قانچىلىك؟
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47243-Junggo-bilen-Am%E9rikining-Urushush-%C9htimalliqi-Qanchilik

[3] ترامپنىڭ پرېزىدېنت بولۇشى جۇڭگو ئۈچۈن نېمىدىن دېرەك بېرىدۇ؟
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47285-Trampning-Pr%E9zid%E9nt-Bolushi-Junggo-%DCch%FCn-N%E9midin-D%E9rek-B%E9ridu

[4] مىللەت دۆلىتى، مەدەنىيەت دۆلىتى، ۋە ئاسسىمىلياتسىيە
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47355-Millet-D%F6liti-Medeniyet-D%F6liti-we-Assimilyatsiye

[5] شى جىنپىڭ جۇڭگونى بۇنىڭدىن كېيىن قايسى تەرەپكە يېتەكلەيدۇ؟
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47402-Shi-Jinping-Junggoni-Buningdin-K%E9yin-Qaysi-Terepke-Y%E9tekleydu

[6] جۇڭگو دۇنيادىكى 1-ئورۇنغا چىققاندا
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47450-Elrohlan-Junggo-Dunyadiki-1-Orun%92gha-Chiqqanda

[7] تارىخ بىلەن سۆھبەت: ئامېرىكا، غەرب، ئاسىيا، ۋە جۇڭگو
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47530-Tarix-Bilen-S%F6hbet-Am%E9rika-Gherb-Asiya-we-Junggo

[8] جۇڭگو نېمىشقا تىنچ يول بىلەن تەرەققىي قىلالمايدۇ؟
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47665-Elrohlan-Junggo-N%E9mishqa-Tinch-Yol-Bilen-Tereqqiy-Qilalmaydu

[9] نېمىشقا لىدېرلار يالغانچىلىق قىلىدۇ؟
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47870-Elrohlan-N%E9mishqa-Lid%E9rlar-Yalghanchiliq-Qilidu


[10] جۇڭگونىڭ بىر بەلۋاغ، بىر يول پىلانى ھەققىدە قىسقىچە چۈشەنچە
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?48459-Elrohlan-Junggoning-Bir-Belwagh-Bir-Yol-Pilani-Heqqide-Qisqiche-Ch%FCshenche


[11] جۇڭگونىڭ ئۇيغۇر دىيارى ۋە پاكىستاندىن ئۆتۈدىغان يېڭى يىپەك يولى
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?48510-Elrohlan-Junggoning-Uyghur-Diyari-we-Pakistandin-%D6t%FCdighan-Y%E9ngi-Yipek-Yoli

[12] پاكىستان پارچىلىنىپ كېتەمدۇ؟
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?48630-Elrohlan-Pakistan-Parchilinip-K%E9temdu

[13] جۇڭگو «يۇمشاق كۈچ» تە دۇنيادىكى 1-ئورۇنغا چىقالامدۇ؟
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?48818-Elrohlan-Junggo-%ABYumshaq-K%FCch%BB-te-Dunyadiki-1-Orun%92gha-Chiqalamdu

moderator9
17-08-17, 22:56
Junggo, Amérika, we Zérek Küch (Smart Power)

Elrohlan
2017-yili 18-Awghust

(Dawami)


5. Küchlerning Teqsimati we Uning Küchlerning Tarqilishigha Körsitidighan Tesiri

Heqiqiy küchlük döletning qaysi ikenlikini toghra chüshinish tolimu muhim. Eger siz bu mesilide toghra chüshenchige ige bolalmaydikensiz, siz tüzgen tashqi ishlar siyasiti pütünley xata bolup chiqishi mumkin. Nurghun kishiler «21-esir ichide 20-esirde yüz bergen weqeler qayta tekrarlinidu», dep qarawatidu. 20-esirde Yawropadiki eller özining dunyaning merkizi bolush salahiyitini yoqatti. Undaq bolushini Gérmaniyening küchlinip kétishi we shu sewebtin En’gliyede peyda bolghan endishe keltürüp chiqardi. Shunga kishiler «ashundaq ehwal bügün yene tekrarlinidu», déyishiwatidu. Méning qarishimche undaq ish yüz bermeydu. U bir nachar tarix bolup, uning yüz bérishidiki seweb 1900-yilliridila Gérmaniye sana’et küchi jehette En’gliyedin éship ketken. Men yuqirida dep ötkinimdek, Junggo buningdin kéyinki nechche on yil ichide Amérikining aldigha ötelmeydu.

Yene bir tereptin, eger sizde yuqiriqidek chüshenche bar bolidiken, u sizde bir endishe peyda qilip, siz uninggha qarita chare qollan’ghanda chektin ashuruwétidighan ishlar kélip chiqidu. Küchlerning gherbtin sherqqe yötkilishidin kélip chiqidighan eng chong xeter u peyda qilidighan endishidin ibaret. Biz Junggoning tereqqiy qilip kétishidin yaki Asiyaning eslige qaytishidin qorqup ketmeslikimiz kérek. Eger biz tarixtiki ehwallarni toghra chüshen’gen asasta ish élip barsaq, hazir yüz bériwatqan ehwallarni toghra bir terep qilip kételeymiz.

Dunyadiki küchlerning bügünki teqsimlinish ehwalini bir 3 ölchemlik shahmat taxtisi (3-dimensional chess game) gha oxshitish mumkin. U taxtining eng yuqiri qewitige dunyadiki herbiy küchler tizilghan bolup, ularning ichide peqet Amérikila bir derijidin tashqiri küchlük dölet bolup qed kötürüp turidu. Hemde bundaq ehwal yene 20 – 30 yil ichide özgermey dawamlishidu. Bu herbiy taxtayning üstide Junggo hergizmu Amérikining ornini alalmaydu.

Ottura qewettiki taxtaygha oxshimighan döletlerning iqtisadiy küchliri tizilghan. Bu qewette küchler köp qutupluq haletke kirgen bolup, Amérika, Yawropa, Junggo we Yaponiye qatarliq oxshimighan qutuplar bir-birini tengpunglashturup turidu.

Shahmat taxtisining eng astinqi qewitige oxshimighan döletler otturisidiki öz-ara baghlan’ghan küchler tizilghan. Mesilen, hawa kilimatining özgirishi, zeherlik chékimlik sodisi, iqtisadiy jinayi ishlar we yuqumluq késel qatarliqlar. Bularning hemmisi dölet hökümetlirining kontrolluqi sirtidiki ishlargha kiridu. Bu saheni héch kim kontrol qilmaydu. Bu taxtayda küchler qalaymiqan tarqalghan. Bu taxtaydiki mesililer biz mushu esir ichide duch kélidighan eng chong mesililerge wekillik qilidighan bolup, ularni hel qilishning birdin-bir usuli öz-ara hemkarlishish. Bu dégenlik yumshaq küch hemmidin muhim orun’gha ötidu, dégenni bildüridu.

Biz 21-esirde küchler heqqide oylighan waqtimizda, «küchlerning yighindisi nöl bolidu; men utsam, sen choqum utturisen» dégen idiyidin yiraq turushimiz kérek. Küchlerning yighindisi bezide ijabiy netijimu bolalaydighan bolup, undaq ehwalda sizmu utup, menmu utimen. Eger Junggo énérgiye yétishtürelmeslik mesilisini toghra hel qilip, shu arqiliq hawani bulghashni azaytsa, u biz hemmimiz üchün paydiliq. Shunglashqa eger biz Junggoning hawagha is tarqitish mesilisini hel qilishigha yardem qilsaq, u hemmimiz üchün paydiliq.


6. Zérek Küch

Bu dégenlik 21-esirde döletler öz aldigha ayrim ish élip bérishining hajiti yoq, dégenlik emes. 21-esirdimu dölet qoshunliri mewjut bolup turidu. Urushlarmu mewjut bolup turidu. Bashqilar bilen tengpungluq saqlash oxshashla muhim orunda turuwéridu. Qattiq küchmu mewjut bolup, u öz mewjutluqini saqlap mangidu. Emma, eger biz qattiq küchler bilen yumshaq küchlerni «zérek küchler istratégiyisi» boyiche birleshtürüp ish körmeydikenmiz, biz 21-esirdiki chong mesililerni toghra hel qilalmaymiz.

Biz bu yerde oylanmisaq bolmaydighan muhim téma, biz dunyawi da’ire ichide qandaq hemkarliqlarni ishqa ashursaq, pütün dunyagha yaxshiliq élip kéleleymiz, dégendin ibaret. Dölet menpe’itige qandaq éniqlima bergende, küchlerning yighindisi nöl bolmay, belki ijabiy netije peyda qilidu, dégendin ibaret. Shunglashqa biz 21-esirde dölet menpe’itige éniqlima bergende, biz choqum özimizgimu paydiliq, we bashqilarghimu paydiliq bolidighan bir yolni tallishimiz kérek. Mana bu biz 21-esirde küchler üstide oylan’ghanda este ching tutushqa tégishlik muhim mesile. Biz bu esirde qattiq küch arqiliq özimizni qoghdash bilen birlikte, dunyaning omumiy menpe’itige payda yetküzidighan ishlarnimu teng qilip, shu arqiliq özimizning yumshaq küchinimu ashurushimiz kérek.

Hilari Klinton Obama hakimiyitining tashqi ishlar siyasiti üstide toxtalghanda, ularning siyasiti zérek küch siyasiti bolidighanliqini, ashu siyaset boyiche bolghanda, ular herbiy küch, iqtisadiy küch we yumshaq küchler qachilan’ghan «tashqi ishlar siyasiti saymanliri sanduqi» diki saymanlarning hemmisidin aqilanilik bilen paydilinidighanliqini otturigha qoyghan idi. Men yuqirida 21-esirdiki küchler teqsimatining alahidiliki küchlerning yötkilishi we küchlerning tarqilishidin ibaret ikki nuqtigha merkezlishidighanliqini otturigha qoydum. Shunglashqa biz buningdin kéyin ashu alahidilikke asasen, qattiq küch bilen yumshaq küchni birleshtürüp ishqa salidighan bir zérek küch istratégiyisini wujudqa keltürüshimiz kérek. Men silerge dep qoymaqchi bolghan yaxshi xewer shuki, biz ashundaq ishni qilalaymiz [1].

Ilawe: Doktor Nay ependining mezkur léksiyisi mushu yerde axirlashti. U 2015-yili 10-Martta Amérikidiki «Baféy Instituti» (Buffett Institute) da bergen bir doklatida néme üchün Junggo yumshaq küch jehette tereqqiy qilalmaydighanliqini nahayiti yaxshi chüshendürüptu. Töwende men ashu mezmunni bayan qilip ötimen [2].

562
3-resim: Joséf Nay 2015-yili 10-Mart küni Amérikidiki «Baféy Instituti» da nutuq sözlewatqan waqittiki bir körünüsh.


7. Junggo Némishqa Yumshaq Küchte Tereqqiy Qilalmaydu?

Gerche Xu Jintaw «Junggo yumshaq küch tereqqiyatigha téximu köp meblegh sélishi kérek», dégen bolsimu, hemde Junggo hazir yumshaq küch tereqqiyati üchün milyard dollarlap pul xejlewatqan bolsimu, Junggoning bu jehette her xil cheklimiliri bar. Bu ish Junggo siyasiy tüzümi mahiyitining cheklimisige uchraydu. Yumshaq küchning tereqqiy qilishi dölet hakimiyitining teshwiqat qorallirining mehsulati emes bolup, bu nuqtini Junggoluqlar anche chüshenmeydu. Yumshaq küchni asasiy jehettin ammiwi jem’iyetler wujudqa keltüridu. Eger siz ammiwi jem’iyetlerning erkin heriketlinishige yol qoymaydikensiz, siz yumshaq küch jehettiki iqtidaringizni zor derijide cheklep qoyisiz.

Men nechche yilning aldida Béyjing Uniwérsitétida bir meydan doklat bergende, bir oqughuchi mendin «Junggo qandaq qilsa özining yumshaq küchini tereqqiy qilduralaydu?» dep soridi. Men uninggha mundaq dédim: «Men sizge uning sirini dep bérey, emma siz choqum méning jawabimni yaqturmaysiz: Her xil uchurlarni tekshürüsh tüzümini emeldin qaldurung. Holliwodning Amérika yumshaq küchi tereqqiyatida oynawatqan roligha qarap béqing. Hindistandiki Baliwud Amérikidiki Holliwodqa qarighanda téximu köprek kino ishlep chiqiridu. Junggodiki iqtidarliq diréktorlar we kino artislirining sani hergizmu Hindistandikidin az emes. Emma Junggoda uchurlarni tekshürüp jazalash (censorship) orunliri nahayitimu köp. Bu jehette Junggoning Amérika we Hindistan’gha yétishiwélishi tolimu qiyin. Sewebi Junggoning siyasiy tüzümi Markisizm-léninizmliq tüzüm bolup, u Léninning kommunizm idiyisi asasigha qurulghan. Junggodiki kishiler kommunizmgha anche ishenmeydu, emma Junggo kommunizm idiyisi boyiche idare qilinidu. Hazir Junggo yuqiri sür’etlik iqtisadiy tereqqiyat bilen milletchilikke tayinip ashundaq tüzümni qanunluq asasqa ige qiliwatidu. Bu xil ehwal Junggoning diktatoriliq tüzümdiki ellerdiki yumshaq küchini östürgen bilen, Amérika we Yawropada undaq qilalmaydu. »

Démek, Junggoning aldida qandaq qilip yumshaq küchni tereqqiy qildurush mesilisi bar. Ularning mushu jehettiki tirishchanliqlar qatarida qilghan ishlirining ichide muweppeqiyetlik ötküzgen dunya olimpik musabiqisi we Shangxeydiki soda yermenkisi qatarliqlar bar. Men ötken yil ashu soda yermenkisige qatniship, nahayitimu tesirlendim. Emma Junggo uningdin kéyinla Lyu Shawboni türmige qamap, uning Oslodiki Nobél mukapati murasimigha bérip mukapat tapshurup élishini tosup qoydi. Shuning bilen yuqiridikidek muweppeqiyetlik élip barghan ishlirining netijisini yoq qildi. Shunglashqa Amérikidiki bir orun élip barghan bir qétimliq tekshürüsh netijisi yumshaq küch jehette Amérika Junggodin köp üstün ikenlikini körsetti. Méningche Junggoning siyasiy tüzümide özgirish bolmighuche, bundaq ehwal dawamliship méngiwéridu.


Paydilinish menbeliri:

[1] Joseph Nye - Global power shifts: hard power, soft power and smart power
https://www.youtube.com/watch?v=JsE_1sY0lfU&t=2s

[2] Joseph Nye: The Future of Power
https://www.youtube.com/watch?v=rRd4mrxF3os&t=3s


(Tügidi)

moderator9
17-08-17, 22:58
جۇڭگو، ئامېرىكا ۋە زېرەك كۈچ (Smart Power)


ئەلروھلان
2017-يىلى 18-ئاۋغۇست


(داۋامى)


5. كۈچلەرنىڭ تەقسىماتى ۋە ئۇنىڭ كۈچلەرنىڭ تارقىلىشىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرى

ھەقىقىي كۈچلۈك دۆلەتنىڭ قايسى ئىكەنلىكىنى توغرا چۈشىنىش تولىمۇ مۇھىم. ئەگەر سىز بۇ مەسىلىدە توغرا چۈشەنچىگە ئىگە بولالمايدىكەنسىز، سىز تۈزگەن تاشقى ئىشلار سىياسىتى پۈتۈنلەي خاتا بولۇپ چىقىشى مۇمكىن. نۇرغۇن كىشىلەر «21-ئەسىر ئىچىدە 20-ئەسىردە يۈز بەرگەن ۋەقەلەر قايتا تەكرارلىنىدۇ»، دەپ قاراۋاتىدۇ. 20-ئەسىردە ياۋروپادىكى ئەللەر ئۆزىنىڭ دۇنيانىڭ مەركىزى بولۇش سالاھىيىتىنى يوقاتتى. ئۇنداق بولۇشىنى گېرمانىيەنىڭ كۈچلىنىپ كېتىشى ۋە شۇ سەۋەبتىن ئەنگلىيەدە پەيدا بولغان ئەندىشە كەلتۈرۈپ چىقاردى. شۇڭا كىشىلەر «ئاشۇنداق ئەھۋال بۈگۈن يەنە تەكرارلىنىدۇ»، دېيىشىۋاتىدۇ. مېنىڭ قارىشىمچە ئۇنداق ئىش يۈز بەرمەيدۇ. ئۇ بىر ناچار تارىخ بولۇپ، ئۇنىڭ يۈز بېرىشىدىكى سەۋەب 1900-يىللىرىدىلا گېرمانىيە سانائەت كۈچى جەھەتتە ئەنگلىيەدىن ئېشىپ كەتكەن. مەن يۇقىرىدا دەپ ئۆتكىنىمدەك، جۇڭگو بۇنىڭدىن كېيىنكى نەچچە ئون يىل ئىچىدە ئامېرىكىنىڭ ئالدىغا ئۆتەلمەيدۇ.

يەنە بىر تەرەپتىن، ئەگەر سىزدە يۇقىرىقىدەك چۈشەنچە بار بولىدىكەن، ئۇ سىزدە بىر ئەندىشە پەيدا قىلىپ، سىز ئۇنىڭغا قارىتا چارە قوللانغاندا چەكتىن ئاشۇرۇۋېتىدىغان ئىشلار كېلىپ چىقىدۇ. كۈچلەرنىڭ غەربتىن شەرققە يۆتكىلىشىدىن كېلىپ چىقىدىغان ئەڭ چوڭ خەتەر ئۇ پەيدا قىلىدىغان ئەندىشىدىن ئىبارەت. بىز جۇڭگونىڭ تەرەققىي قىلىپ كېتىشىدىن ياكى ئاسىيانىڭ ئەسلىگە قايتىشىدىن قورقۇپ كەتمەسلىكىمىز كېرەك. ئەگەر بىز تارىختىكى ئەھۋاللارنى توغرا چۈشەنگەن ئاساستا ئىش ئېلىپ بارساق، ھازىر يۈز بېرىۋاتقان ئەھۋاللارنى توغرا بىر تەرەپ قىلىپ كېتەلەيمىز.

دۇنيادىكى كۈچلەرنىڭ بۈگۈنكى تەقسىملىنىش ئەھۋالىنى بىر 3 ئۆلچەملىك شاھمات تاختىسى (3-dimensional chess game) غا ئوخشىتىش مۇمكىن. ئۇ تاختىنىڭ ئەڭ يۇقىرى قەۋىتىگە دۇنيادىكى ھەربىي كۈچلەر تىزىلغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدە پەقەت ئامېرىكىلا بىر دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچلۈك دۆلەت بولۇپ قەد كۆتۈرۈپ تۇرىدۇ. ھەمدە بۇنداق ئەھۋال يەنە 20 – 30 يىل ئىچىدە ئۆزگەرمەي داۋاملىشىدۇ. بۇ ھەربىي تاختاينىڭ ئۈستىدە جۇڭگو ھەرگىزمۇ ئامېرىكىنىڭ ئورنىنى ئالالمايدۇ.

ئوتتۇرا قەۋەتتىكى تاختايغا ئوخشىمىغان دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي كۈچلىرى تىزىلغان. بۇ قەۋەتتە كۈچلەر كۆپ قۇتۇپلۇق ھالەتكە كىرگەن بولۇپ، ئامېرىكا، ياۋروپا، جۇڭگو ۋە ياپونىيە قاتارلىق ئوخشىمىغان قۇتۇپلار بىر-بىرىنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇپ تۇرىدۇ.

شاھمات تاختىسىنىڭ ئەڭ ئاستىنقى قەۋىتىگە ئوخشىمىغان دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئۆز-ئارا باغلانغان كۈچلەر تىزىلغان. مەسىلەن، ھاۋا كىلىماتىنىڭ ئۆزگىرىشى، زەھەرلىك چېكىملىك سودىسى، ئىقتىسادىي جىنايى ئىشلار ۋە يۇقۇملۇق كېسەل قاتارلىقلار. بۇلارنىڭ ھەممىسى دۆلەت ھۆكۈمەتلىرىنىڭ كونتروللۇقى سىرتىدىكى ئىشلارغا كىرىدۇ. بۇ ساھەنى ھېچ كىم كونترول قىلمايدۇ. بۇ تاختايدا كۈچلەر قالايمىقان تارقالغان. بۇ تاختايدىكى مەسىلىلەر بىز مۇشۇ ئەسىر ئىچىدە دۇچ كېلىدىغان ئەڭ چوڭ مەسىلىلەرگە ۋەكىللىك قىلىدىغان بولۇپ، ئۇلارنى ھەل قىلىشنىڭ بىردىن-بىر ئۇسۇلى ئۆز-ئارا ھەمكارلىشىش. بۇ دېگەنلىك يۇمشاق كۈچ ھەممىدىن مۇھىم ئورۇنغا ئۆتىدۇ، دېگەننى بىلدۈرىدۇ.

بىز 21-ئەسىردە كۈچلەر ھەققىدە ئويلىغان ۋاقتىمىزدا، «كۈچلەرنىڭ يىغىندىسى نۆل بولىدۇ؛ مەن ئۇتسام، سەن چوقۇم ئۇتتۇرىسەن» دېگەن ئىدىيىدىن يىراق تۇرۇشىمىز كېرەك. كۈچلەرنىڭ يىغىندىسى بەزىدە ئىجابىي نەتىجىمۇ بولالايدىغان بولۇپ، ئۇنداق ئەھۋالدا سىزمۇ ئۇتۇپ، مەنمۇ ئۇتىمەن. ئەگەر جۇڭگو ئېنېرگىيە يېتىشتۈرەلمەسلىك مەسىلىسىنى توغرا ھەل قىلىپ، شۇ ئارقىلىق ھاۋانى بۇلغاشنى ئازايتسا، ئۇ بىز ھەممىمىز ئۈچۈن پايدىلىق. شۇڭلاشقا ئەگەر بىز جۇڭگونىڭ ھاۋاغا ئىس تارقىتىش مەسىلىسىنى ھەل قىلىشىغا ياردەم قىلساق، ئۇ ھەممىمىز ئۈچۈن پايدىلىق.


6. زېرەك كۈچ

بۇ دېگەنلىك 21-ئەسىردە دۆلەتلەر ئۆز ئالدىغا ئايرىم ئىش ئېلىپ بېرىشىنىڭ ھاجىتى يوق، دېگەنلىك ئەمەس. 21-ئەسىردىمۇ دۆلەت قوشۇنلىرى مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدۇ. ئۇرۇشلارمۇ مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدۇ. باشقىلار بىلەن تەڭپۇڭلۇق ساقلاش ئوخشاشلا مۇھىم ئورۇندا تۇرۇۋېرىدۇ. قاتتىق كۈچمۇ مەۋجۇت بولۇپ، ئۇ ئۆز مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ ماڭىدۇ. ئەمما، ئەگەر بىز قاتتىق كۈچلەر بىلەن يۇمشاق كۈچلەرنى «زېرەك كۈچلەر ئىستراتېگىيىسى» بويىچە بىرلەشتۈرۈپ ئىش كۆرمەيدىكەنمىز، بىز 21-ئەسىردىكى چوڭ مەسىلىلەرنى توغرا ھەل قىلالمايمىز.

بىز بۇ يەردە ئويلانمىساق بولمايدىغان مۇھىم تېما، بىز دۇنياۋى دائىرە ئىچىدە قانداق ھەمكارلىقلارنى ئىشقا ئاشۇرساق، پۈتۈن دۇنياغا ياخشىلىق ئېلىپ كېلەلەيمىز، دېگەندىن ئىبارەت. دۆلەت مەنپەئىتىگە قانداق ئېنىقلىما بەرگەندە، كۈچلەرنىڭ يىغىندىسى نۆل بولماي، بەلكى ئىجابىي نەتىجە پەيدا قىلىدۇ، دېگەندىن ئىبارەت. شۇڭلاشقا بىز 21-ئەسىردە دۆلەت مەنپەئىتىگە ئېنىقلىما بەرگەندە، بىز چوقۇم ئۆزىمىزگىمۇ پايدىلىق، ۋە باشقىلارغىمۇ پايدىلىق بولىدىغان بىر يولنى تاللىشىمىز كېرەك. مانا بۇ بىز 21-ئەسىردە كۈچلەر ئۈستىدە ئويلانغاندا ئەستە چىڭ تۇتۇشقا تېگىشلىك مۇھىم مەسىلە. بىز بۇ ئەسىردە قاتتىق كۈچ ئارقىلىق ئۆزىمىزنى قوغداش بىلەن بىرلىكتە، دۇنيانىڭ ئومۇمىي مەنپەئىتىگە پايدا يەتكۈزىدىغان ئىشلارنىمۇ تەڭ قىلىپ، شۇ ئارقىلىق ئۆزىمىزنىڭ يۇمشاق كۈچىنىمۇ ئاشۇرۇشىمىز كېرەك.

ھىلارى كلىنتون ئوباما ھاكىمىيىتىنىڭ تاشقى ئىشلار سىياسىتى ئۈستىدە توختالغاندا، ئۇلارنىڭ سىياسىتى زېرەك كۈچ سىياسىتى بولىدىغانلىقىنى، ئاشۇ سىياسەت بويىچە بولغاندا، ئۇلار ھەربىي كۈچ، ئىقتىسادىي كۈچ ۋە يۇمشاق كۈچلەر قاچىلانغان «تاشقى ئىشلار سىياسىتى سايمانلىرى ساندۇقى» دىكى سايمانلارنىڭ ھەممىسىدىن ئاقىلانىلىك بىلەن پايدىلىنىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان ئىدى. مەن يۇقىرىدا 21-ئەسىردىكى كۈچلەر تەقسىماتىنىڭ ئالاھىدىلىكى كۈچلەرنىڭ يۆتكىلىشى ۋە كۈچلەرنىڭ تارقىلىشىدىن ئىبارەت ئىككى نۇقتىغا مەركەزلىشىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدۇم. شۇڭلاشقا بىز بۇنىڭدىن كېيىن ئاشۇ ئالاھىدىلىككە ئاساسەن، قاتتىق كۈچ بىلەن يۇمشاق كۈچنى بىرلەشتۈرۈپ ئىشقا سالىدىغان بىر زېرەك كۈچ ئىستراتېگىيىسىنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرۈشىمىز كېرەك. مەن سىلەرگە دەپ قويماقچى بولغان ياخشى خەۋەر شۇكى، بىز ئاشۇنداق ئىشنى قىلالايمىز [1].

ئىلاۋە: دوكتور ناي ئەپەندىنىڭ مەزكۇر لېكسىيىسى مۇشۇ يەردە ئاخىرلاشتى. ئۇ 2015-يىلى 10-مارتتا ئامېرىكىدىكى «بافېي ئىنستىتۇتى» (Buffett Institute) دا بەرگەن بىر دوكلاتىدا نېمە ئۈچۈن جۇڭگو يۇمشاق كۈچ جەھەتتە تەرەققىي قىلالمايدىغانلىقىنى ناھايىتى ياخشى چۈشەندۈرۈپتۇ. تۆۋەندە مەن ئاشۇ مەزمۇننى بايان قىلىپ ئۆتىمەن [2].

563
3-رەسىم: جوسېف ناي 2015-يىلى 10-مارت كۈنى ئامېرىكىدىكى «بافېي ئىنستىتۇتى» دا نۇتۇق سۆزلەۋاتقان ۋاقىتتىكى بىر كۆرۈنۈش.


7. جۇڭگو نېمىشقا يۇمشاق كۈچتە تەرەققىي قىلالمايدۇ؟

گەرچە خۇ جىنتاۋ «جۇڭگو يۇمشاق كۈچ تەرەققىياتىغا تېخىمۇ كۆپ مەبلەغ سېلىشى كېرەك»، دېگەن بولسىمۇ، ھەمدە جۇڭگو ھازىر يۇمشاق كۈچ تەرەققىياتى ئۈچۈن مىليارد دوللارلاپ پۇل خەجلەۋاتقان بولسىمۇ، جۇڭگونىڭ بۇ جەھەتتە ھەر خىل چەكلىمىلىرى بار. بۇ ئىش جۇڭگو سىياسىي تۈزۈمى ماھىيىتىنىڭ چەكلىمىسىگە ئۇچرايدۇ. يۇمشاق كۈچنىڭ تەرەققىي قىلىشى دۆلەت ھاكىمىيىتىنىڭ تەشۋىقات قوراللىرىنىڭ مەھسۇلاتى ئەمەس بولۇپ، بۇ نۇقتىنى جۇڭگولۇقلار ئانچە چۈشەنمەيدۇ. يۇمشاق كۈچنى ئاساسىي جەھەتتىن ئاممىۋى جەمئىيەتلەر ۋۇجۇدقا كەلتۈرىدۇ. ئەگەر سىز ئاممىۋى جەمئىيەتلەرنىڭ ئەركىن ھەرىكەتلىنىشىگە يول قويمايدىكەنسىز، سىز يۇمشاق كۈچ جەھەتتىكى ئىقتىدارىڭىزنى زور دەرىجىدە چەكلەپ قويىسىز.

مەن نەچچە يىلنىڭ ئالدىدا بېيجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتىدا بىر مەيدان دوكلات بەرگەندە، بىر ئوقۇغۇچى مەندىن «جۇڭگو قانداق قىلسا ئۆزىنىڭ يۇمشاق كۈچىنى تەرەققىي قىلدۇرالايدۇ؟» دەپ سورىدى. مەن ئۇنىڭغا مۇنداق دېدىم: «مەن سىزگە ئۇنىڭ سىرىنى دەپ بېرەي، ئەمما سىز چوقۇم مېنىڭ جاۋابىمنى ياقتۇرمايسىز: ھەر خىل ئۇچۇرلارنى تەكشۈرۈش تۈزۈمىنى ئەمەلدىن قالدۇرۇڭ. ھوللىۋودنىڭ ئامېرىكا يۇمشاق كۈچى تەرەققىياتىدا ئويناۋاتقان رولىغا قاراپ بېقىڭ. ھىندىستاندىكى بالىۋۇد ئامېرىكىدىكى ھوللىۋودقا قارىغاندا تېخىمۇ كۆپرەك كىنو ئىشلەپ چىقىرىدۇ. جۇڭگودىكى ئىقتىدارلىق دىرېكتورلار ۋە كىنو ئارتىسلىرىنىڭ سانى ھەرگىزمۇ ھىندىستاندىكىدىن ئاز ئەمەس. ئەمما جۇڭگودا ئۇچۇرلارنى تەكشۈرۈپ جازالاش (censorship) ئورۇنلىرى ناھايىتىمۇ كۆپ. بۇ جەھەتتە جۇڭگونىڭ ئامېرىكا ۋە ھىندىستانغا يېتىشىۋېلىشى تولىمۇ قىيىن. سەۋەبى جۇڭگونىڭ سىياسىي تۈزۈمى ماركىسىزم-لېنىنىزملىق تۈزۈم بولۇپ، ئۇ لېنىننىڭ كوممۇنىزم ئىدىيىسى ئاساسىغا قۇرۇلغان. جۇڭگودىكى كىشىلەر كوممۇنىزمغا ئانچە ئىشەنمەيدۇ، ئەمما جۇڭگو كوممۇنىزم ئىدىيىسى بويىچە ئىدارە قىلىنىدۇ. ھازىر جۇڭگو يۇقىرى سۈرئەتلىك ئىقتىسادىي تەرەققىيات بىلەن مىللەتچىلىككە تايىنىپ ئاشۇنداق تۈزۈمنى قانۇنلۇق ئاساسقا ئىگە قىلىۋاتىدۇ. بۇ خىل ئەھۋال جۇڭگونىڭ دىكتاتورىلىق تۈزۈمدىكى ئەللەردىكى يۇمشاق كۈچىنى ئۆستۈرگەن بىلەن، ئامېرىكا ۋە ياۋروپادا ئۇنداق قىلالمايدۇ. »

دېمەك، جۇڭگونىڭ ئالدىدا قانداق قىلىپ يۇمشاق كۈچنى تەرەققىي قىلدۇرۇش مەسىلىسى بار. ئۇلارنىڭ مۇشۇ جەھەتتىكى تىرىشچانلىقلار قاتارىدا قىلغان ئىشلىرىنىڭ ئىچىدە مۇۋەپپەقىيەتلىك ئۆتكۈزگەن دۇنيا ئولىمپىك مۇسابىقىسى ۋە شاڭخەيدىكى سودا يەرمەنكىسى قاتارلىقلار بار. مەن ئۆتكەن يىل ئاشۇ سودا يەرمەنكىسىگە قاتنىشىپ، ناھايىتىمۇ تەسىرلەندىم. ئەمما جۇڭگو ئۇنىڭدىن كېيىنلا ليۇ شاۋبونى تۈرمىگە قاماپ، ئۇنىڭ ئوسلودىكى نوبېل مۇكاپاتى مۇراسىمىغا بېرىپ مۇكاپات تاپشۇرۇپ ئېلىشىنى توسۇپ قويدى. شۇنىڭ بىلەن يۇقىرىدىكىدەك مۇۋەپپەقىيەتلىك ئېلىپ بارغان ئىشلىرىنىڭ نەتىجىسىنى يوق قىلدى. شۇڭلاشقا ئامېرىكىدىكى بىر ئورۇن ئېلىپ بارغان بىر قېتىملىق تەكشۈرۈش نەتىجىسى يۇمشاق كۈچ جەھەتتە ئامېرىكا جۇڭگودىن كۆپ ئۈستۈن ئىكەنلىكىنى كۆرسەتتى. مېنىڭچە جۇڭگونىڭ سىياسىي تۈزۈمىدە ئۆزگىرىش بولمىغۇچە، بۇنداق ئەھۋال داۋاملىشىپ مېڭىۋېرىدۇ.


پايدىلىنىش مەنبەلىرى:

[1] Joseph Nye - Global power shifts: hard power, soft power and smart power
https://www.youtube.com/watch?v=JsE_1sY0lfU&t=2s

[2] Joseph Nye: The Future of Power
https://www.youtube.com/watch?v=rRd4mrxF3os&t=3s


(تۈگىدى)

Oqughuchi
18-08-17, 02:23
Elrohlan ependi ejringizge rexmet. Bir soalim bar: Zhonggu degen namning Uyghurchisi nime? Teshkilatlar bilen RFA Xitay dep eliwatidu, sizning undaq almasliqingizdiki sevep nime? Xitay degen atalghuning ilmiyiliki yoqmu? Zhongu degen gepni xenzuchisi boyiche ishlitishning sevebi nime?
Hormet bilen,
Bir oqughuchi.





جۇڭگو، ئامېرىكا ۋە زېرەك كۈچ (Smart Power)


ئەلروھلان
2017-يىلى 18-ئاۋغۇست


(داۋامى)


5. كۈچلەرنىڭ تەقسىماتى ۋە ئۇنىڭ كۈچلەرنىڭ تارقىلىشىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرى

ھەقىقىي كۈچلۈك دۆلەتنىڭ قايسى ئىكەنلىكىنى توغرا چۈشىنىش تولىمۇ مۇھىم. ئەگەر سىز بۇ مەسىلىدە توغرا چۈشەنچىگە ئىگە بولالمايدىكەنسىز، سىز تۈزگەن تاشقى ئىشلار سىياسىتى پۈتۈنلەي خاتا بولۇپ چىقىشى مۇمكىن. نۇرغۇن كىشىلەر «21-ئەسىر ئىچىدە 20-ئەسىردە يۈز بەرگەن ۋەقەلەر قايتا تەكرارلىنىدۇ»، دەپ قاراۋاتىدۇ. 20-ئەسىردە ياۋروپادىكى ئەللەر ئۆزىنىڭ دۇنيانىڭ مەركىزى بولۇش سالاھىيىتىنى يوقاتتى. ئۇنداق بولۇشىنى گېرمانىيەنىڭ كۈچلىنىپ كېتىشى ۋە شۇ سەۋەبتىن ئەنگلىيەدە پەيدا بولغان ئەندىشە كەلتۈرۈپ چىقاردى. شۇڭا كىشىلەر «ئاشۇنداق ئەھۋال بۈگۈن يەنە تەكرارلىنىدۇ»، دېيىشىۋاتىدۇ. مېنىڭ قارىشىمچە ئۇنداق ئىش يۈز بەرمەيدۇ. ئۇ بىر ناچار تارىخ بولۇپ، ئۇنىڭ يۈز بېرىشىدىكى سەۋەب 1900-يىللىرىدىلا گېرمانىيە سانائەت كۈچى جەھەتتە ئەنگلىيەدىن ئېشىپ كەتكەن. مەن يۇقىرىدا دەپ ئۆتكىنىمدەك، جۇڭگو بۇنىڭدىن كېيىنكى نەچچە ئون يىل ئىچىدە ئامېرىكىنىڭ ئالدىغا ئۆتەلمەيدۇ.

يەنە بىر تەرەپتىن، ئەگەر سىزدە يۇقىرىقىدەك چۈشەنچە بار بولىدىكەن، ئۇ سىزدە بىر ئەندىشە پەيدا قىلىپ، سىز ئۇنىڭغا قارىتا چارە قوللانغاندا چەكتىن ئاشۇرۇۋېتىدىغان ئىشلار كېلىپ چىقىدۇ. كۈچلەرنىڭ غەربتىن شەرققە يۆتكىلىشىدىن كېلىپ چىقىدىغان ئەڭ چوڭ خەتەر ئۇ پەيدا قىلىدىغان ئەندىشىدىن ئىبارەت. بىز جۇڭگونىڭ تەرەققىي قىلىپ كېتىشىدىن ياكى ئاسىيانىڭ ئەسلىگە قايتىشىدىن قورقۇپ كەتمەسلىكىمىز كېرەك. ئەگەر بىز تارىختىكى ئەھۋاللارنى توغرا چۈشەنگەن ئاساستا ئىش ئېلىپ بارساق، ھازىر يۈز بېرىۋاتقان ئەھۋاللارنى توغرا بىر تەرەپ قىلىپ كېتەلەيمىز.

دۇنيادىكى كۈچلەرنىڭ بۈگۈنكى تەقسىملىنىش ئەھۋالىنى بىر 3 ئۆلچەملىك شاھمات تاختىسى (3-dimensional chess game) غا ئوخشىتىش مۇمكىن. ئۇ تاختىنىڭ ئەڭ يۇقىرى قەۋىتىگە دۇنيادىكى ھەربىي كۈچلەر تىزىلغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدە پەقەت ئامېرىكىلا بىر دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچلۈك دۆلەت بولۇپ قەد كۆتۈرۈپ تۇرىدۇ. ھەمدە بۇنداق ئەھۋال يەنە 20 – 30 يىل ئىچىدە ئۆزگەرمەي داۋاملىشىدۇ. بۇ ھەربىي تاختاينىڭ ئۈستىدە جۇڭگو ھەرگىزمۇ ئامېرىكىنىڭ ئورنىنى ئالالمايدۇ.

ئوتتۇرا قەۋەتتىكى تاختايغا ئوخشىمىغان دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي كۈچلىرى تىزىلغان. بۇ قەۋەتتە كۈچلەر كۆپ قۇتۇپلۇق ھالەتكە كىرگەن بولۇپ، ئامېرىكا، ياۋروپا، جۇڭگو ۋە ياپونىيە قاتارلىق ئوخشىمىغان قۇتۇپلار بىر-بىرىنى تەڭپۇڭلاشتۇرۇپ تۇرىدۇ.

شاھمات تاختىسىنىڭ ئەڭ ئاستىنقى قەۋىتىگە ئوخشىمىغان دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئۆز-ئارا باغلانغان كۈچلەر تىزىلغان. مەسىلەن، ھاۋا كىلىماتىنىڭ ئۆزگىرىشى، زەھەرلىك چېكىملىك سودىسى، ئىقتىسادىي جىنايى ئىشلار ۋە يۇقۇملۇق كېسەل قاتارلىقلار. بۇلارنىڭ ھەممىسى دۆلەت ھۆكۈمەتلىرىنىڭ كونتروللۇقى سىرتىدىكى ئىشلارغا كىرىدۇ. بۇ ساھەنى ھېچ كىم كونترول قىلمايدۇ. بۇ تاختايدا كۈچلەر قالايمىقان تارقالغان. بۇ تاختايدىكى مەسىلىلەر بىز مۇشۇ ئەسىر ئىچىدە دۇچ كېلىدىغان ئەڭ چوڭ مەسىلىلەرگە ۋەكىللىك قىلىدىغان بولۇپ، ئۇلارنى ھەل قىلىشنىڭ بىردىن-بىر ئۇسۇلى ئۆز-ئارا ھەمكارلىشىش. بۇ دېگەنلىك يۇمشاق كۈچ ھەممىدىن مۇھىم ئورۇنغا ئۆتىدۇ، دېگەننى بىلدۈرىدۇ.

بىز 21-ئەسىردە كۈچلەر ھەققىدە ئويلىغان ۋاقتىمىزدا، «كۈچلەرنىڭ يىغىندىسى نۆل بولىدۇ؛ مەن ئۇتسام، سەن چوقۇم ئۇتتۇرىسەن» دېگەن ئىدىيىدىن يىراق تۇرۇشىمىز كېرەك. كۈچلەرنىڭ يىغىندىسى بەزىدە ئىجابىي نەتىجىمۇ بولالايدىغان بولۇپ، ئۇنداق ئەھۋالدا سىزمۇ ئۇتۇپ، مەنمۇ ئۇتىمەن. ئەگەر جۇڭگو ئېنېرگىيە يېتىشتۈرەلمەسلىك مەسىلىسىنى توغرا ھەل قىلىپ، شۇ ئارقىلىق ھاۋانى بۇلغاشنى ئازايتسا، ئۇ بىز ھەممىمىز ئۈچۈن پايدىلىق. شۇڭلاشقا ئەگەر بىز جۇڭگونىڭ ھاۋاغا ئىس تارقىتىش مەسىلىسىنى ھەل قىلىشىغا ياردەم قىلساق، ئۇ ھەممىمىز ئۈچۈن پايدىلىق.


6. زېرەك كۈچ

بۇ دېگەنلىك 21-ئەسىردە دۆلەتلەر ئۆز ئالدىغا ئايرىم ئىش ئېلىپ بېرىشىنىڭ ھاجىتى يوق، دېگەنلىك ئەمەس. 21-ئەسىردىمۇ دۆلەت قوشۇنلىرى مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدۇ. ئۇرۇشلارمۇ مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدۇ. باشقىلار بىلەن تەڭپۇڭلۇق ساقلاش ئوخشاشلا مۇھىم ئورۇندا تۇرۇۋېرىدۇ. قاتتىق كۈچمۇ مەۋجۇت بولۇپ، ئۇ ئۆز مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ ماڭىدۇ. ئەمما، ئەگەر بىز قاتتىق كۈچلەر بىلەن يۇمشاق كۈچلەرنى «زېرەك كۈچلەر ئىستراتېگىيىسى» بويىچە بىرلەشتۈرۈپ ئىش كۆرمەيدىكەنمىز، بىز 21-ئەسىردىكى چوڭ مەسىلىلەرنى توغرا ھەل قىلالمايمىز.

بىز بۇ يەردە ئويلانمىساق بولمايدىغان مۇھىم تېما، بىز دۇنياۋى دائىرە ئىچىدە قانداق ھەمكارلىقلارنى ئىشقا ئاشۇرساق، پۈتۈن دۇنياغا ياخشىلىق ئېلىپ كېلەلەيمىز، دېگەندىن ئىبارەت. دۆلەت مەنپەئىتىگە قانداق ئېنىقلىما بەرگەندە، كۈچلەرنىڭ يىغىندىسى نۆل بولماي، بەلكى ئىجابىي نەتىجە پەيدا قىلىدۇ، دېگەندىن ئىبارەت. شۇڭلاشقا بىز 21-ئەسىردە دۆلەت مەنپەئىتىگە ئېنىقلىما بەرگەندە، بىز چوقۇم ئۆزىمىزگىمۇ پايدىلىق، ۋە باشقىلارغىمۇ پايدىلىق بولىدىغان بىر يولنى تاللىشىمىز كېرەك. مانا بۇ بىز 21-ئەسىردە كۈچلەر ئۈستىدە ئويلانغاندا ئەستە چىڭ تۇتۇشقا تېگىشلىك مۇھىم مەسىلە. بىز بۇ ئەسىردە قاتتىق كۈچ ئارقىلىق ئۆزىمىزنى قوغداش بىلەن بىرلىكتە، دۇنيانىڭ ئومۇمىي مەنپەئىتىگە پايدا يەتكۈزىدىغان ئىشلارنىمۇ تەڭ قىلىپ، شۇ ئارقىلىق ئۆزىمىزنىڭ يۇمشاق كۈچىنىمۇ ئاشۇرۇشىمىز كېرەك.

ھىلارى كلىنتون ئوباما ھاكىمىيىتىنىڭ تاشقى ئىشلار سىياسىتى ئۈستىدە توختالغاندا، ئۇلارنىڭ سىياسىتى زېرەك كۈچ سىياسىتى بولىدىغانلىقىنى، ئاشۇ سىياسەت بويىچە بولغاندا، ئۇلار ھەربىي كۈچ، ئىقتىسادىي كۈچ ۋە يۇمشاق كۈچلەر قاچىلانغان «تاشقى ئىشلار سىياسىتى سايمانلىرى ساندۇقى» دىكى سايمانلارنىڭ ھەممىسىدىن ئاقىلانىلىك بىلەن پايدىلىنىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان ئىدى. مەن يۇقىرىدا 21-ئەسىردىكى كۈچلەر تەقسىماتىنىڭ ئالاھىدىلىكى كۈچلەرنىڭ يۆتكىلىشى ۋە كۈچلەرنىڭ تارقىلىشىدىن ئىبارەت ئىككى نۇقتىغا مەركەزلىشىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدۇم. شۇڭلاشقا بىز بۇنىڭدىن كېيىن ئاشۇ ئالاھىدىلىككە ئاساسەن، قاتتىق كۈچ بىلەن يۇمشاق كۈچنى بىرلەشتۈرۈپ ئىشقا سالىدىغان بىر زېرەك كۈچ ئىستراتېگىيىسىنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرۈشىمىز كېرەك. مەن سىلەرگە دەپ قويماقچى بولغان ياخشى خەۋەر شۇكى، بىز ئاشۇنداق ئىشنى قىلالايمىز [1].

ئىلاۋە: دوكتور ناي ئەپەندىنىڭ مەزكۇر لېكسىيىسى مۇشۇ يەردە ئاخىرلاشتى. ئۇ 2015-يىلى 10-مارتتا ئامېرىكىدىكى «بافېي ئىنستىتۇتى» (Buffett Institute) دا بەرگەن بىر دوكلاتىدا نېمە ئۈچۈن جۇڭگو يۇمشاق كۈچ جەھەتتە تەرەققىي قىلالمايدىغانلىقىنى ناھايىتى ياخشى چۈشەندۈرۈپتۇ. تۆۋەندە مەن ئاشۇ مەزمۇننى بايان قىلىپ ئۆتىمەن [2].

563
3-رەسىم: جوسېف ناي 2015-يىلى 10-مارت كۈنى ئامېرىكىدىكى «بافېي ئىنستىتۇتى» دا نۇتۇق سۆزلەۋاتقان ۋاقىتتىكى بىر كۆرۈنۈش.


7. جۇڭگو نېمىشقا يۇمشاق كۈچتە تەرەققىي قىلالمايدۇ؟

گەرچە خۇ جىنتاۋ «جۇڭگو يۇمشاق كۈچ تەرەققىياتىغا تېخىمۇ كۆپ مەبلەغ سېلىشى كېرەك»، دېگەن بولسىمۇ، ھەمدە جۇڭگو ھازىر يۇمشاق كۈچ تەرەققىياتى ئۈچۈن مىليارد دوللارلاپ پۇل خەجلەۋاتقان بولسىمۇ، جۇڭگونىڭ بۇ جەھەتتە ھەر خىل چەكلىمىلىرى بار. بۇ ئىش جۇڭگو سىياسىي تۈزۈمى ماھىيىتىنىڭ چەكلىمىسىگە ئۇچرايدۇ. يۇمشاق كۈچنىڭ تەرەققىي قىلىشى دۆلەت ھاكىمىيىتىنىڭ تەشۋىقات قوراللىرىنىڭ مەھسۇلاتى ئەمەس بولۇپ، بۇ نۇقتىنى جۇڭگولۇقلار ئانچە چۈشەنمەيدۇ. يۇمشاق كۈچنى ئاساسىي جەھەتتىن ئاممىۋى جەمئىيەتلەر ۋۇجۇدقا كەلتۈرىدۇ. ئەگەر سىز ئاممىۋى جەمئىيەتلەرنىڭ ئەركىن ھەرىكەتلىنىشىگە يول قويمايدىكەنسىز، سىز يۇمشاق كۈچ جەھەتتىكى ئىقتىدارىڭىزنى زور دەرىجىدە چەكلەپ قويىسىز.

مەن نەچچە يىلنىڭ ئالدىدا بېيجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتىدا بىر مەيدان دوكلات بەرگەندە، بىر ئوقۇغۇچى مەندىن «جۇڭگو قانداق قىلسا ئۆزىنىڭ يۇمشاق كۈچىنى تەرەققىي قىلدۇرالايدۇ؟» دەپ سورىدى. مەن ئۇنىڭغا مۇنداق دېدىم: «مەن سىزگە ئۇنىڭ سىرىنى دەپ بېرەي، ئەمما سىز چوقۇم مېنىڭ جاۋابىمنى ياقتۇرمايسىز: ھەر خىل ئۇچۇرلارنى تەكشۈرۈش تۈزۈمىنى ئەمەلدىن قالدۇرۇڭ. ھوللىۋودنىڭ ئامېرىكا يۇمشاق كۈچى تەرەققىياتىدا ئويناۋاتقان رولىغا قاراپ بېقىڭ. ھىندىستاندىكى بالىۋۇد ئامېرىكىدىكى ھوللىۋودقا قارىغاندا تېخىمۇ كۆپرەك كىنو ئىشلەپ چىقىرىدۇ. جۇڭگودىكى ئىقتىدارلىق دىرېكتورلار ۋە كىنو ئارتىسلىرىنىڭ سانى ھەرگىزمۇ ھىندىستاندىكىدىن ئاز ئەمەس. ئەمما جۇڭگودا ئۇچۇرلارنى تەكشۈرۈپ جازالاش (censorship) ئورۇنلىرى ناھايىتىمۇ كۆپ. بۇ جەھەتتە جۇڭگونىڭ ئامېرىكا ۋە ھىندىستانغا يېتىشىۋېلىشى تولىمۇ قىيىن. سەۋەبى جۇڭگونىڭ سىياسىي تۈزۈمى ماركىسىزم-لېنىنىزملىق تۈزۈم بولۇپ، ئۇ لېنىننىڭ كوممۇنىزم ئىدىيىسى ئاساسىغا قۇرۇلغان. جۇڭگودىكى كىشىلەر كوممۇنىزمغا ئانچە ئىشەنمەيدۇ، ئەمما جۇڭگو كوممۇنىزم ئىدىيىسى بويىچە ئىدارە قىلىنىدۇ. ھازىر جۇڭگو يۇقىرى سۈرئەتلىك ئىقتىسادىي تەرەققىيات بىلەن مىللەتچىلىككە تايىنىپ ئاشۇنداق تۈزۈمنى قانۇنلۇق ئاساسقا ئىگە قىلىۋاتىدۇ. بۇ خىل ئەھۋال جۇڭگونىڭ دىكتاتورىلىق تۈزۈمدىكى ئەللەردىكى يۇمشاق كۈچىنى ئۆستۈرگەن بىلەن، ئامېرىكا ۋە ياۋروپادا ئۇنداق قىلالمايدۇ. »

دېمەك، جۇڭگونىڭ ئالدىدا قانداق قىلىپ يۇمشاق كۈچنى تەرەققىي قىلدۇرۇش مەسىلىسى بار. ئۇلارنىڭ مۇشۇ جەھەتتىكى تىرىشچانلىقلار قاتارىدا قىلغان ئىشلىرىنىڭ ئىچىدە مۇۋەپپەقىيەتلىك ئۆتكۈزگەن دۇنيا ئولىمپىك مۇسابىقىسى ۋە شاڭخەيدىكى سودا يەرمەنكىسى قاتارلىقلار بار. مەن ئۆتكەن يىل ئاشۇ سودا يەرمەنكىسىگە قاتنىشىپ، ناھايىتىمۇ تەسىرلەندىم. ئەمما جۇڭگو ئۇنىڭدىن كېيىنلا ليۇ شاۋبونى تۈرمىگە قاماپ، ئۇنىڭ ئوسلودىكى نوبېل مۇكاپاتى مۇراسىمىغا بېرىپ مۇكاپات تاپشۇرۇپ ئېلىشىنى توسۇپ قويدى. شۇنىڭ بىلەن يۇقىرىدىكىدەك مۇۋەپپەقىيەتلىك ئېلىپ بارغان ئىشلىرىنىڭ نەتىجىسىنى يوق قىلدى. شۇڭلاشقا ئامېرىكىدىكى بىر ئورۇن ئېلىپ بارغان بىر قېتىملىق تەكشۈرۈش نەتىجىسى يۇمشاق كۈچ جەھەتتە ئامېرىكا جۇڭگودىن كۆپ ئۈستۈن ئىكەنلىكىنى كۆرسەتتى. مېنىڭچە جۇڭگونىڭ سىياسىي تۈزۈمىدە ئۆزگىرىش بولمىغۇچە، بۇنداق ئەھۋال داۋاملىشىپ مېڭىۋېرىدۇ.


پايدىلىنىش مەنبەلىرى:

[1] Joseph Nye - Global power shifts: hard power, soft power and smart power
https://www.youtube.com/watch?v=JsE_1sY0lfU&t=2s

[2] Joseph Nye: The Future of Power
https://www.youtube.com/watch?v=rRd4mrxF3os&t=3s


(تۈگىدى)

El rohlan
18-08-17, 20:18
Weeleykum-essalam!

Men xelq’ara munasiwetke a’it siyasiy ilimni mezmun qilghan témilarda maqale yézishni qarar qilghanda, eng axirida u maqalilerni toplap, bir PDF kitab yaki ékitab qilip, uni wetendikilerge ewetip bérishni pilanlighan. Hemde ashu meqsetke mas kélidighan sözlerni ishlitip maqale teyyarlashni bashlighan. Hazir wetendikilerge maqale yaki kitab ewetkili bolmaydighan bir weziyet shekillendi. Emma men bu weziyet özigirip, wetendikilerge yene maqale we kitab ewetkili bolidighan bir zamanning yétip kélidighanliqigha ishinimen. Shunglashqa maqalilerni hazirqidek shekilde teyyarlashni dawamlashturiwatimen.



Elrohlan ependi ejringizge rexmet. Bir soalim bar: Zhonggu degen namning Uyghurchisi nime? Teshkilatlar bilen RFA Xitay dep eliwatidu, sizning undaq almasliqingizdiki sevep nime? Xitay degen atalghuning ilmiyiliki yoqmu? Zhongu degen gepni xenzuchisi boyiche ishlitishning sevebi nime?
Hormet bilen,
Bir oqughuchi.

Unregistered
18-08-17, 22:18
Weeleykum-essalam!

Men xelq’ara munasiwetke a’it siyasiy ilimni mezmun qilghan témilarda maqale yézishni qarar qilghanda, eng axirida u maqalilerni toplap, bir PDF kitab yaki ékitab qilip, uni wetendikilerge ewetip bérishni pilanlighan. Hemde ashu meqsetke mas kélidighan sözlerni ishlitip maqale teyyarlashni bashlighan. Hazir wetendikilerge maqale yaki kitab ewetkili bolmaydighan bir weziyet shekillendi. Emma men bu weziyet özigirip, wetendikilerge yene maqale we kitab ewetkili bolidighan bir zamanning yétip kélidighanliqigha ishinimen. Shunglashqa maqalilerni hazirqidek shekilde teyyarlashni dawamlashturiwatimen.

ajiringizga chong raxmat Sizni soyunush bilan qollayman bir oqurmandin

Unregistered
24-08-17, 10:08
Weeleykum-essalam!

Men xelq’ara munasiwetke a’it siyasiy ilimni mezmun qilghan témilarda maqale yézishni qarar qilghanda, eng axirida u maqalilerni toplap, bir PDF kitab yaki ékitab qilip, uni wetendikilerge ewetip bérishni pilanlighan. Hemde ashu meqsetke mas kélidighan sözlerni ishlitip maqale teyyarlashni bashlighan. Hazir wetendikilerge maqale yaki kitab ewetkili bolmaydighan bir weziyet shekillendi. Emma men bu weziyet özigirip, wetendikilerge yene maqale we kitab ewetkili bolidighan bir zamanning yétip kélidighanliqigha ishinimen. Shunglashqa maqalilerni hazirqidek shekilde teyyarlashni dawamlashturiwatimen.

undaq weziyet yeqin kelguside emdi shekillenmesliki mumkin. shundaqla bu maqalini mushu peti yazghandimu buni hechqachan wetenning torida elan qilidighan bir halet bolup baqqini yoq. zhongguo ning xarablishishi dep sozligenler axiri ozliri xarabliship ketti. Elrohlan ependining koprek emeliyetke uyghun kelidighan, zhongguoluqlarning qandaq tepekkur qiliwatqinini chushendiridighan maqalilernimu yezishini umut qilimen. hazir dunyada ikki xil qarmu qarshi siyasi pelsepe bar disek, biri gheripning siyasi pelsepisi, yene birsi sheriqning yeni zhongguo we hazirqi putin hakimiyitidiki rosiyening siyasi pelsepisi. shu seweptin ikkila xil siyasi pelsepini chushinish ular ottursidiki zidiyetning we ular arisidiki oxshashliqning nime boliwatqanliqini bilip dunya weziyitini aldinala toghra perez qilishta muhim. birxil pelsepege dawamliq chokup shu arqiliq dunya weziyitini sherhiyelep qarshi terepning pelsepisini chushinishke tirishmasliqmu bir toghra ish emes.

yuqurqi gepler hergiz birige yan besip eytilghan gepler emes. ilmi nuqtida turup sozlidim. qarshi pikir bolsa qubul qilimen.

Unregistered
24-08-17, 21:59
Chushunishlik boldi.



Weeleykum-essalam!

Men xelq’ara munasiwetke a’it siyasiy ilimni mezmun qilghan témilarda maqale yézishni qarar qilghanda, eng axirida u maqalilerni toplap, bir PDF kitab yaki ékitab qilip, uni wetendikilerge ewetip bérishni pilanlighan. Hemde ashu meqsetke mas kélidighan sözlerni ishlitip maqale teyyarlashni bashlighan. Hazir wetendikilerge maqale yaki kitab ewetkili bolmaydighan bir weziyet shekillendi. Emma men bu weziyet özigirip, wetendikilerge yene maqale we kitab ewetkili bolidighan bir zamanning yétip kélidighanliqigha ishinimen. Shunglashqa maqalilerni hazirqidek shekilde teyyarlashni dawamlashturiwatimen.

El rohlan
24-08-17, 23:30
Weeleykum-essalam!

Sizmu bilisiz, hazir Junggodiki ziyaliylarning hemmisi peqet siyasi üchün xizmet qilishqa mejburlan’ghan bolup, ularning akadémik eserliridiki nezeriye we köz-qarashlarni qobul qilghili bolmaydu.

Shunglashqa peqet démokratik ellerdiki mutexessislerning léksiye-doklatliridinla paydilinishni men özümge bir pirinsip qiliwalghan. Men menbe qilghan matériyallarning igilirining köpünchisi Junggogha bérip turidighanlar bolup, ular asasiy jehettin biterep meydanda turup gep qilidighanlar. Ularning ichide Asiyaliqlarmu bar. Mesilen:

[6] Junggo Dunyadiki 1-Orun’gha Chiqqanda
http://forum.uyghuramerican.org/foru...2gha-Chiqqanda

[7] Tarix Bilen Söhbet: Amérika, Gherb, Asiya, we Junggo
http://forum.uyghuramerican.org/foru...siya-we-Junggo

Men hazirghiche özüm muwapiq körgen témilarni tallap yazma teyyarlidim we teyyarlawatimen. Nahayiti qattiq tirishiwatimen. Bolsa sizmu özingiz muwapiq körgen témilarda yazma teyyarlap yollap turung. Shundaq qilghanda bizde bir muwapiq «xizmet teqsimati» shekillinidu. Siz buninggha qandaq qaraysiz?

Peqet teklip béridighanlarla bar bolup, ish qilidighanlar bar bolmisa, Uyghur jama’itide bir xil normalsizliq shekillinidu.

Axirida yaxshi könglingizge rehmet!



undaq weziyet yeqin kelguside emdi shekillenmesliki mumkin. shundaqla bu maqalini mushu peti yazghandimu buni hechqachan wetenning torida elan qilidighan bir halet bolup baqqini yoq. zhongguo ning xarablishishi dep sozligenler axiri ozliri xarabliship ketti. Elrohlan ependining koprek emeliyetke uyghun kelidighan, zhongguoluqlarning qandaq tepekkur qiliwatqinini chushendiridighan maqalilernimu yezishini umut qilimen. hazir dunyada ikki xil qarmu qarshi siyasi pelsepe bar disek, biri gheripning siyasi pelsepisi, yene birsi sheriqning yeni zhongguo we hazirqi putin hakimiyitidiki rosiyening siyasi pelsepisi. shu seweptin ikkila xil siyasi pelsepini chushinish ular ottursidiki zidiyetning we ular arisidiki oxshashliqning nime boliwatqanliqini bilip dunya weziyitini aldinala toghra perez qilishta muhim. birxil pelsepege dawamliq chokup shu arqiliq dunya weziyitini sherhiyelep qarshi terepning pelsepisini chushinishke tirishmasliqmu bir toghra ish emes.

yuqurqi gepler hergiz birige yan besip eytilghan gepler emes. ilmi nuqtida turup sozlidim. qarshi pikir bolsa qubul qilimen.

Unregistered
25-08-17, 03:56
Weeleykum-essalam!

Sizmu bilisiz, hazir Junggodiki ziyaliylarning hemmisi peqet siyasi üchün xizmet qilishqa mejburlan’ghan bolup, ularning akadémik eserliridiki nezeriye we köz-qarashlarni qobul qilghili bolmaydu.

Shunglashqa peqet démokratik ellerdiki mutexessislerning léksiye-doklatliridinla paydilinishni men özümge bir pirinsip qiliwalghan. Men menbe qilghan matériyallarning igilirining köpünchisi Junggogha bérip turidighanlar bolup, ular asasiy jehettin biterep meydanda turup gep qilidighanlar. Ularning ichide Asiyaliqlarmu bar. Mesilen:

[6] Junggo Dunyadiki 1-Orun’gha Chiqqanda
http://forum.uyghuramerican.org/foru...2gha-Chiqqanda

[7] Tarix Bilen Söhbet: Amérika, Gherb, Asiya, we Junggo
http://forum.uyghuramerican.org/foru...siya-we-Junggo

Men hazirghiche özüm muwapiq körgen témilarni tallap yazma teyyarlidim we teyyarlawatimen. Nahayiti qattiq tirishiwatimen. Bolsa sizmu özingiz muwapiq körgen témilarda yazma teyyarlap yollap turung. Shundaq qilghanda bizde bir muwapiq «xizmet teqsimati» shekillinidu. Siz buninggha qandaq qaraysiz?

Peqet teklip béridighanlarla bar bolup, ish qilidighanlar bar bolmisa, Uyghur jama’itide bir xil normalsizliq shekillinidu.

Axirida yaxshi könglingizge rehmet!

mening koz qarashliringizgha azraq pikrim bar. siz jungguo da elan qiliniwatqan maqalilerni kop oqup baqmaydighan oxshaysiz. bundin burunmu we yaki hazirmu gerche siyasi uchun maqale yeziwatqanlar bolghan bilen siyasidin mustesna turup zhongguo ichide turup maqale yazghanlar bolghan. bu yerdiki mesile zhongguo sizge nisbeten erkin emestek korungen bilen shu zhongguo luhlar uchun erkin korininidu. hem shular shundaq erkin yashaydu. ulargha erkin korungen zhongguo nimishqa sizge bashqiche korinidu? bu del mesilining achquchi. chunki ularning dunyani kozitishi bashqiche, ularning meydanida turup dunyani kozetsingiz yene bashqiche bir dunyani korisiz.men siznige pikir berdim xalas. bashqa mena yoq.

eger men zhongguo luhlarning koz qarishini tutqa qilip maqale yazsam bu torbette turush ehtimalliqi yoq. siz bezilerning qoliqigha xosh yaqiidghan geplerni yezip bergenlikingiz uchunla bu torbettin ochurulmidi bu yazmilar. aman bolung.