PDA

View Full Version : Elrohlan: Junggo «Yumshaq Küch» te Dunyadiki 1-Orun’gha Chiqalamdu?



moderator9
14-07-17, 05:53
Junggo «Yumshaq Küch» te Dunyadiki 1-Orun’gha Chiqalamdu?

Elrohlan
2017-yili 14-Iyul


Men aldinqi bir qanche parche yazmilirimda Junggo iqtisadiy we herbiy jehetlerde dunyadiki yaki Asiyadiki hökümran orun’gha chiqalaydighan-chiqalmaydighanliqi heqqide toxtaldim. Dunyada iqtisadiy küch bilen herbiy küchtin bashqa yene «yumshaq küch» dep atilidighan bir küchmu mewjut bolup, hazir Junggo ashu sahedimu özining küchini östürüsh üchün nahayiti köp meblegh bilen qattiq tirishiwatidu. Junggo hazirghiche dunyadiki 380 din artuq dangliq aliy mekteplerde qurghan «Kungzi Tetqiqat Merkizi» ene shu yoldiki tirishchanliqlarning bir qismi bolup, men körgen bir matériyaldin ésimde qélishiche, Junggo chet ellerde Junggo heqqide teshwiqat élip bérish, Kungzi tetqiqat merkezlirini mangdurush, Junggogha qarshi her xil siyasiy küchlerge taqabil turush, we chet ellerdin her xil uchurlarni toplash qatarliq ishlar üchün 2014-yili jem’iy 15 milyard dollar pul xejligen.

Men bu qétim Amérikidiki Xarward Uniwérsitétining proféssori doktor Joséf Nay (Joseph Nye) ning «Junggoning qed kötürüshi we Amérikining Küchi» dégen témidiki bir meydan ilmiy doklatining özüm tallighan mezmunlirini tonushturimen. Bu doklat 2012-yili 20-Awghust küni «Kembirij Sehnisi» dégen bir ilmiy muhakime yighinida sözlen’gen. Töwendiki mezmunlarning hemmisi eslidiki menbege tewe bolup, peqet kichik témilarnila men özüm qoydum. Eger töwendiki mezmunlargha özümning sözini qoshup qoymaqchi bolsam, uni «Ilawe» sözi bilen bashlan’ghan bir ayrim abzas qilip qisturup qoyimen.

554
1-resim: Joséf Nay 2012-yili 20-Awghustta doklat bériwatqan waqittiki bir korunush.

Proféssor Nay 1970-yilliri bashqa bir mutexessis bilen birlikte xelq’ara munasiwettiki In’glizche «Neoliberalism» dep atilidighan nezeriyini ijat qilghan bolup, bu nezeriye ularning 1977-yili neshr qilin’ghan «Küch we öz-ara yölinish» (döletlerning küchi we bir-birige tayinishi, dégen menide) dégen kitabida bayan qilin’ghan. U yéqinqi yillardin buyan «yumshaq küch» saheside dunya boyiche eng aldida méngiwatqan mutexessis, dep qarilip kéliwatqan bolup, u otturigha qoyghan «eqilliq küch» (smart power) uqumi Amérika hökümitining Klinton we Obama dewrliride nahayiti köp paydilinilghan. U bir mezgil Xarward Uniwérsitéti Hökümet Institutining mudiri bolghan. 2011-yilidiki bir qétimliq bahalashta u 1700 neper xelq’ara munasiwet mutexessisliri ichidin 6-orunda turidighan «tesiri eng küchlük mutexessis» bolup tallan’ghan. Amérikining chet el siyasitidiki tesiri eng küchlük mutexessis bolupmu bahalan’ghan. Mezkur doklatni bérishtin sel burun u Junggo rehbiri Shi Jinping bilenmu körüshken. U 2014-yili Amérika hökümiti chet el siyasiti komitéti we dölet mudapi’e siyasiti komitétining ezaliqigha teyinlen’gen.

Töwendikisi proféssor Nayning sözliridin özüm tallighan mezmunlar.


1. Amérika-junggo Munasiwitidiki Yéngi Özgirishler

Yene 10 yildek waqittin kéyin Amérika bilen Junggoning ehwali qandaqraq bolidu? Junggo xéli uzun waqit ichide yiligha 10 pirsent etrapida tereqqiy qilghan bolup, hazir uning iqtisadi yiligha 7.5 pirsent ösüwatqanliqi perez qiliniwatidu. Mushundaq ehwalda biz Junggoning kelgüsi heqqide némilerni köreleymiz? Junggoning herbiy xirajiti aldinqi 10 yildek waqit ichide yiligha 13 milyard dollardin toghra keldi.
Junggo iqtisadining kötürülüshi némidin dérek béridu? Uning Amérikining küchi bilen bolghan munasiwiti qandaq? Bezi mutexessisler 1-dunya urushidiki ehwallargha asasen, bir dölet küchiyip, burun eng küchlük dölet bolup kelgen yene bir döletning hökümranliq ornigha tehdit bolup qalghanda choqum bu ikki dölet otturisida urush partlaydu, dep qarawatidu. Birinchi dunya urushi mezgilide, dunyaning merkizi bolup kelgen Yawropa parchilinip, Gérmaniye hökümran orundiki dölet boldi. Shuning bilen En’gliyede endishe peyda boldi.

Shunglashqa beziler 21-esirdimu yuqiridikige oxshash chong toqunushlar yüz béridu, dep qarawatidu. Ularning qarishiche u toqunush Junggoning qed kötürüshi, we shu sewebtin Amérikida endishe peyda bolushi bilen yüz béridu. Bu xil köz-qarashta boluwatqanlar ichide Chikako Uniwérsitétining proféssori Jon Mi’érshaymérge oxshash tonulghan siyaset alimlirimu bar. Jon Mi’érshaymérning déyishiche Junggo tinch yol bilen tereqqiy qilalmaydu. Eger bu ish rast bolidiken, bizni bir nahayiti éghir derijide buzulghan bir yéngi esir kütüp turuwatqan bolidu. Méningche bu rast emes. Men buni yene bir azdin kéyin chüshendürüp ötimen. Shundaqtimu biz bu endishige alahide diqqet qilishimiz kérek.

Aldinqi 2 – 3 yil ichide yuqiridiki nezeriyige ispat bolidighan bezi ishlar yüz berdi. U bolsimu Junggoning özige bek ishinidighan chet el siyasitidin ibaret. Köpligen Junggoluqlar 2008-yili Amérika iqtisadida yüz bergen chong chékinishke, we uningdin kéyin Amérikining asta eslige kélishtek bir emeliyitige qarap, hemde Junggo iqtisadining yiligha 10 pirsenttin ösüshige asaslinip, «Amérika arqigha chékinip, biz nahayiti téz tereqqiy qiliwatimiz. Shunglashqa biz bu xil shara’ittin toluq paydilinishimiz kérek» dewatidu. Heqiqetenmu mushuninggha oxshash téz kötürülüwatqan küchte meghrurlinish peyda bolush bilen birlikte, burun hökümran orunda turup kelgen küchte endishe peyda bolidu. 2008-yilidin 2011-yilighiche bolghan ariliqta Amérika-junggo munasiwiti burunqidin nacharlashti. Uning bir sewebi Junggoluqlarda hazir bar bolghan héliqidek «Amérika chékiniwatidu» dégen köz-qarashtin ibaret bolup, bir qisim Amérikiliqlardimu hazir ashundaq köz-qarash peyda boluwatidu. Yéqinda élip bérilghan bir qétimliq ray sinashning netijisige asaslan’ghanda, köp sandiki Amérikiliqlar hazir Junggo Amérikidin éship ketti, dep qaraydiken. Emeliyette bu bir xata chüshenche bolup, u yuqirida tilgha élin’ghan endishining bir namayendisidur.


2. Amérika Rastinila Chékiniwatamdu?

Bu so’algha jawab bérishtin burun bu yerde déyiliwatqan «chékinish» ning mutleq chékinish yaki nispiy chékinish ikenlikini aydinglashturuwélishqa toghra kélidu. Qedimki Rim impériyiside yüz bergen ish mutleq chékinish idi. U chaghda bashqa bir impériye tereqqiyatta Rim Impériyisidin ötüp ketmidi. U chaghda Rim iqtisadi dölet ichide zadila ünümi yoq bir nersige aylinip, Rimliqlar köpligen urushqa we sirttin kelgen hujumlargha duch kélip, shuning bilen Rim Impériyisi weyran boldi.

Bügünki Amérikining ehwali Rim Impériyisiningkige zadila oxshimaydu. Dunya Iqtisadiy Munbiri döletlerni dunyadiki riqabet küchi boyiche tizghanda Amérika 5-orun’gha qoyulup, Junggo 27-orun’gha qoyuldi. Riqabet küchi jehette Amérikining aldigha ötken döletler Shiwétsiye, Shiwéytsariye we Sin’gapor qatarliq kichik döletlerdin terkib tapti. Amérikidiki aliy mekteplerning köpinchisi dunya boyiche eng aldinqi qatar ichide turidu. Tetqiqat we tereqqiyat ishlirigha pul ajritish jehettimu Amérika bashqilarning köp aldida bolup, Amérikining bu ishlargha ajratqan puli Junggo, Jenubiy Koréye we Gérmaniye ajratqan pullarni qoshqan waqittikidinmu köp. Hazir pütün dunya tetqiqat we tereqqiyat ishlirigha xejleydighan pulning 31 pirsentini Amérika chiqiridu. Yéngi téxnologiyiler yéngi esir üchün intayin muhim bolup, ularning ichide bi’o-téxnologiyisi we nano-téxnologiyisi qatarliqlar bar. Bu sahelerdimu Amérika bashqilarning köp aldida méngiwatidu.

Shunglashqa «Amérikida mutleq chékinish yüz bériwatidu» dégen köz-qarash emeliyetke uyghun emes. Nispiy chékinish jehette biz diqqet bérishke tégishlik ehwallar bar. Nispiy chékinishte Amérika mutleq ölchem boyiche qarighanda chékin’gen bolmastin, bashqa eller Amérikidin tézrek tereqqiy qilghan bolidu. Hazir mushundaq tereqqiy qiliwatqan ellerdin Junggo, Hindistan, Biraziliye we bashqa döletler bar. Bashqilar tézrek tereqqiy qilidiken, ular bilen Amérika otturisidiki ariliq kichiklep mangidu. Shunglashqa bu Amérikining keynige chékinishi bolmastin, bashqilarning Amérikigha yétishiwélishi bolidu. Bashqa ellerning kötürülüshi ularning Amérikidin éship chüshkenlikidin dérek bermeydu. U peqet otturidiki ariliqning kichikligenlikidin dérek béridu.

Nispiy chékinishni kishiler asanla xata chüshinip qélip, uni «bashqilarning bizdin ötüp ketkini» dep oylap qalidu. Shuning bilen Junggoning ehwali Amérikiliqlarda men yuqirida tilgha alghan endishini peyda qilip qoyidu.


3. Junggoning Iqtisadiy we Herbiy Küchliri

Omumiy küch jehette Junggo Amérikini bésip chüshelemdu? Méningche undaq qilalmaydu. Emma, iqtisadning kölimi jehette ular Amérikidin éship chüshüshi mumkin. Eger 1.3 milyard nopusqa ige bir iqtisad yiligha 10 pirsenttin tereqqiy qilip, 350 milyon nopusqa ige yene bir iqtisad yiligha ikki pirsenttin ösüp mangidiken, bu ikki iqtisadqa wekillik qilidighan ikki siziq melum bir waqitqa kelgende öz-ara késishidu. En’gliyediki bir institut Junggo iqtisadining miqdari (size) 2019-yili Amérikiningkidin éship kétidu, dégen mölcherni otturigha qoydi. Dunyadiki eng chong bankilarning biri bolghan Goldmen Seks (Goldman Sacks) Junggo iqtisadining miqdari 2027-yiligha barghanda Amérikiningkidin éship kétidu, dep mölcherlidi. Emma, Kaliforniyediki bir institutning mölcherlishiche, almashturush qimmiti boyiche qarighanda, Junggo iqtisadi 2025-yiligha barghanda Amérika iqtisadining aran 50 pirsentige barawer kélidighan bolidu.

Junggo iqtisadining miqdari Amérikiningkidin éship kétemdu, dégen mesile bir muhim mesile emes. Ikki döletning nopus ölchimi boyiche qarighanda yuqiridiki ish bir muqerrerlik, dep qarashqa bolidu. Bu yerdiki muhim mesile, omumiy dölet küchi jehette Junggo Amérikini bésip chüshelemdu, dégendin ibaret. Bu mesilige kelgende biz kishi béshigha toghra kélidighan kirim qatarliq bashqa amillarghimu qarap chiqmisaq bolmaydu. Kishi béshigha toghra kélidighan kirim bir iqtisadning qanchilik derijide murekkep ikenlikini körsitip béridu. Eger mushu boyiche qaraydighan bolsaq, Junggo Amérikining aldigha ötüp kétishi mumkin, dep qaralghan teqdirdimu, undaq ish mushu esirning axirqi mezgilige kelgüche yüz bermeydu. Bu yerdimu némini ölchem qilish nahayiti muhim orunda turidu.

Iqtisadiy küch mesiliside kishiler hazir Junggo buningdin kéyinmu burunqidekla tereqqiy qilip mangidu, dep qarawatidu. Undaq bolushi asasen mumkin emes. Buning mundaq bir qanche sewebliri bar. Uning biri, bir dölet bay bolghanséri, uning tereqqiyat sür’iti astilap mangidu. Uning ikkinchisi, Junggoning emgek küchining sani 2015-yilidin bashlap azlap mangidu. Hazir Junggoluqlar endishe qiliwatqan ishlarning biri, ular bay bolup bolghuche, ularning qérip kétishidur. Shunglashqa Junggoning iqtisadiy tereqqiyat sür’iti buningdin kéyinki 10 – 15 yil ichide burunqidek 10 pirsent yaki 7.5 pirsent bolup mangalmaydu.

Dölet küchi ichide iqtisadiy küchtin bashqa yene herbiy küch we yumshaq küchmu bar. Herbiy küch jehettimu Junggoning tereqqiyati nahayiti téz boluwatidu. Emma ularning herbiy sahege ajratqan puli ularning GDP sining aran 2 pirsentini teshkil qilidu. Junggo bu yil özining tunji awi’amatkisini sugha saldi. Emma peqet birla awi’amatkisi bar bolush bilen bir 11 awi’amatkiliq chong herbiy qoshunning bar bolushi otturisida nahayiti zor perq bar.


(Dawami bar)



Mezkur Maqale bilen Munasiwetlik Burunqi Yazmilar:

[1] Junggo Asiyadiki Hökümran Küch Bolalmaydu
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47047-Junggo-Asiyadiki-H%F6k%FCmran-K%FCch-Bolalmaydu

[2] Junggo bilen Amérikining Urushush Éhtimalliqi Qanchilik?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47243-Junggo-bilen-Am%E9rikining-Urushush-%C9htimalliqi-Qanchilik

[3] Trampning Prézidént Bolushi Junggo Üchün Némidin Dérek Béridu?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47285-Trampning-Pr%E9zid%E9nt-Bolushi-Junggo-%DCch%FCn-N%E9midin-D%E9rek-B%E9ridu

[4] Millet Döliti, Medeniyet Döliti, we Assimilyatsiye
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47355-Millet-D%F6liti-Medeniyet-D%F6liti-we-Assimilyatsiye

[5] Shi Jinping Junggoni Buningdin Kéyin Qaysi Terepke Yétekleydu?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47402-Shi-Jinping-Junggoni-Buningdin-K%E9yin-Qaysi-Terepke-Y%E9tekleydu

[6] Junggo Dunyadiki 1-Orun’gha Chiqqanda
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47450-Elrohlan-Junggo-Dunyadiki-1-Orun%92gha-Chiqqanda

[7] Tarix Bilen Söhbet: Amérika, Gherb, Asiya, we Junggo
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47530-Tarix-Bilen-S%F6hbet-Am%E9rika-Gherb-Asiya-we-Junggo

[8] Junggo Némishqa Tinch Yol Bilen Tereqqiy Qilalmaydu?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47665-Elrohlan-Junggo-N%E9mishqa-Tinch-Yol-Bilen-Tereqqiy-Qilalmaydu

[9] Némishqa Lidérlar Yalghanchiliq Qilidu?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47870-Elrohlan-N%E9mishqa-Lid%E9rlar-Yalghanchiliq-Qilidu

[10] Junggoning Bir Belwagh, Bir Yol Pilani Heqqide Qisqiche Chüshenche
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?48459-Elrohlan-Junggoning-Bir-Belwagh-Bir-Yol-Pilani-Heqqide-Qisqiche-Ch%FCshenche

[11] Junggoning Uyghur Diyari we Pakistandin Ötüdighan Yéngi Yipek Yoli
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?48510-Elrohlan-Junggoning-Uyghur-Diyari-we-Pakistandin-%D6t%FCdighan-Y%E9ngi-Yipek-Yoli

[12] Pakistan Parchilinip Kétemdu?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?48630-Elrohlan-Pakistan-Parchilinip-K%E9temdu

moderator9
14-07-17, 05:55
جۇڭگو «يۇمشاق كۈچ» تە دۇنيادىكى 1-ئورۇنغا چىقالامدۇ؟

ئەلروھلان
2017-يىلى 14-ئىيۇل


مەن ئالدىنقى بىر قانچە پارچە يازمىلىرىمدا جۇڭگو ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي جەھەتلەردە دۇنيادىكى ياكى ئاسىيادىكى ھۆكۈمران ئورۇنغا چىقالايدىغان-چىقالمايدىغانلىقى ھەققىدە توختالدىم. دۇنيادا ئىقتىسادىي كۈچ بىلەن ھەربىي كۈچتىن باشقا يەنە «يۇمشاق كۈچ» دەپ ئاتىلىدىغان بىر كۈچمۇ مەۋجۇت بولۇپ، ھازىر جۇڭگو ئاشۇ ساھەدىمۇ ئۆزىنىڭ كۈچىنى ئۆستۈرۈش ئۈچۈن ناھايىتى كۆپ مەبلەغ بىلەن قاتتىق تىرىشىۋاتىدۇ. جۇڭگو ھازىرغىچە دۇنيادىكى 380 دىن ئارتۇق داڭلىق ئالىي مەكتەپلەردە قۇرغان «كۇڭزى تەتقىقات مەركىزى» ئەنە شۇ يولدىكى تىرىشچانلىقلارنىڭ بىر قىسمى بولۇپ، مەن كۆرگەن بىر ماتېرىيالدىن ئېسىمدە قېلىشىچە، جۇڭگو چەت ئەللەردە جۇڭگو ھەققىدە تەشۋىقات ئېلىپ بېرىش، كۇڭزى تەتقىقات مەركەزلىرىنى ماڭدۇرۇش، جۇڭگوغا قارشى ھەر خىل سىياسىي كۈچلەرگە تاقابىل تۇرۇش، ۋە چەت ئەللەردىن ھەر خىل ئۇچۇرلارنى توپلاش قاتارلىق ئىشلار ئۈچۈن 2014-يىلى جەمئىي 15 مىليارد دوللار پۇل خەجلىگەن.

مەن بۇ قېتىم ئامېرىكىدىكى خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى دوكتور جوسېف ناي (Joseph Nye) نىڭ «جۇڭگونىڭ قەد كۆتۈرۈشى ۋە ئامېرىكىنىڭ كۈچى» دېگەن تېمىدىكى بىر مەيدان ئىلمىي دوكلاتىنىڭ ئۆزۈم تاللىغان مەزمۇنلىرىنى تونۇشتۇرىمەن. بۇ دوكلات 2012-يىلى 20-ئاۋغۇست كۈنى «كەمبىرىج سەھنىسى» دېگەن بىر ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنىدا سۆزلەنگەن. تۆۋەندىكى مەزمۇنلارنىڭ ھەممىسى ئەسلىدىكى مەنبەگە تەۋە بولۇپ، پەقەت كىچىك تېمىلارنىلا مەن ئۆزۈم قويدۇم. ئەگەر تۆۋەندىكى مەزمۇنلارغا ئۆزۈمنىڭ سۆزىنى قوشۇپ قويماقچى بولسام، ئۇنى «ئىلاۋە» سۆزى بىلەن باشلانغان بىر ئايرىم ئابزاس قىلىپ قىستۇرۇپ قويىمەن.

555
1-رەسىم: جوسېف ناي 2012-يىلى 20-ئاۋغۇستتا دوكلات بېرىۋاتقان ۋاقىتتىكى بىر كورۇنۇش.

پروفېسسور ناي 1970-يىللىرى باشقا بىر مۇتەخەسسىس بىلەن بىرلىكتە خەلقئارا مۇناسىۋەتتىكى ئىنگلىزچە «Neoliberalism» دەپ ئاتىلىدىغان نەزەرىيىنى ئىجات قىلغان بولۇپ، بۇ نەزەرىيە ئۇلارنىڭ 1977-يىلى نەشر قىلىنغان «كۈچ ۋە ئۆز-ئارا يۆلىنىش» (دۆلەتلەرنىڭ كۈچى ۋە بىر-بىرىگە تايىنىشى، دېگەن مەنىدە) دېگەن كىتابىدا بايان قىلىنغان. ئۇ يېقىنقى يىللاردىن بۇيان «يۇمشاق كۈچ» ساھەسىدە دۇنيا بويىچە ئەڭ ئالدىدا مېڭىۋاتقان مۇتەخەسسىس، دەپ قارىلىپ كېلىۋاتقان بولۇپ، ئۇ ئوتتۇرىغا قويغان «ئەقىللىق كۈچ» (smart power) ئۇقۇمى ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ كلىنتون ۋە ئوباما دەۋرلىرىدە ناھايىتى كۆپ پايدىلىنىلغان. ئۇ بىر مەزگىل خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتى ھۆكۈمەت ئىنستىتۇتىنىڭ مۇدىرى بولغان. 2011-يىلىدىكى بىر قېتىملىق باھالاشتا ئۇ 1700 نەپەر خەلقئارا مۇناسىۋەت مۇتەخەسسىسلىرى ئىچىدىن 6-ئورۇندا تۇرىدىغان «تەسىرى ئەڭ كۈچلۈك مۇتەخەسسىس» بولۇپ تاللانغان. ئامېرىكىنىڭ چەت ئەل سىياسىتىدىكى تەسىرى ئەڭ كۈچلۈك مۇتەخەسسىس بولۇپمۇ باھالانغان. مەزكۇر دوكلاتنى بېرىشتىن سەل بۇرۇن ئۇ جۇڭگو رەھبىرى شى جىنپىڭ بىلەنمۇ كۆرۈشكەن. ئۇ 2014-يىلى ئامېرىكا ھۆكۈمىتى چەت ئەل سىياسىتى كومىتېتى ۋە دۆلەت مۇداپىئە سىياسىتى كومىتېتىنىڭ ئەزالىقىغا تەيىنلەنگەن.

تۆۋەندىكىسى پروفېسسور ناينىڭ سۆزلىرىدىن ئۆزۈم تاللىغان مەزمۇنلار.


1. ئامېرىكا-جۇڭگو مۇناسىۋىتىدىكى يېڭى ئۆزگىرىشلەر

يەنە 10 يىلدەك ۋاقىتتىن كېيىن ئامېرىكا بىلەن جۇڭگونىڭ ئەھۋالى قانداقراق بولىدۇ؟ جۇڭگو خېلى ئۇزۇن ۋاقىت ئىچىدە يىلىغا 10 پىرسەنت ئەتراپىدا تەرەققىي قىلغان بولۇپ، ھازىر ئۇنىڭ ئىقتىسادى يىلىغا 7.5 پىرسەنت ئۆسۈۋاتقانلىقى پەرەز قىلىنىۋاتىدۇ. مۇشۇنداق ئەھۋالدا بىز جۇڭگونىڭ كەلگۈسى ھەققىدە نېمىلەرنى كۆرەلەيمىز؟ جۇڭگونىڭ ھەربىي خىراجىتى ئالدىنقى 10 يىلدەك ۋاقىت ئىچىدە يىلىغا 13 مىليارد دوللاردىن توغرا كەلدى.

جۇڭگو ئىقتىسادىنىڭ كۆتۈرۈلۈشى نېمىدىن دېرەك بېرىدۇ؟ ئۇنىڭ ئامېرىكىنىڭ كۈچى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى قانداق؟ بەزى مۇتەخەسسىسلەر 1-دۇنيا ئۇرۇشىدىكى ئەھۋاللارغا ئاساسەن، بىر دۆلەت كۈچىيىپ، بۇرۇن ئەڭ كۈچلۈك دۆلەت بولۇپ كەلگەن يەنە بىر دۆلەتنىڭ ھۆكۈمرانلىق ئورنىغا تەھدىت بولۇپ قالغاندا چوقۇم بۇ ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا ئۇرۇش پارتلايدۇ، دەپ قاراۋاتىدۇ. بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە، دۇنيانىڭ مەركىزى بولۇپ كەلگەن ياۋروپا پارچىلىنىپ، گېرمانىيە ھۆكۈمران ئورۇندىكى دۆلەت بولدى. شۇنىڭ بىلەن ئەنگلىيەدە ئەندىشە پەيدا بولدى.

شۇڭلاشقا بەزىلەر 21-ئەسىردىمۇ يۇقىرىدىكىگە ئوخشاش چوڭ توقۇنۇشلار يۈز بېرىدۇ، دەپ قاراۋاتىدۇ. ئۇلارنىڭ قارىشىچە ئۇ توقۇنۇش جۇڭگونىڭ قەد كۆتۈرۈشى، ۋە شۇ سەۋەبتىن ئامېرىكىدا ئەندىشە پەيدا بولۇشى بىلەن يۈز بېرىدۇ. بۇ خىل كۆز-قاراشتا بولۇۋاتقانلار ئىچىدە چىكاكو ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى جون مىئېرشايمېرگە ئوخشاش تونۇلغان سىياسەت ئالىملىرىمۇ بار. جون مىئېرشايمېرنىڭ دېيىشىچە جۇڭگو تىنچ يول بىلەن تەرەققىي قىلالمايدۇ. ئەگەر بۇ ئىش راست بولىدىكەن، بىزنى بىر ناھايىتى ئېغىر دەرىجىدە بۇزۇلغان بىر يېڭى ئەسىر كۈتۈپ تۇرۇۋاتقان بولىدۇ. مېنىڭچە بۇ راست ئەمەس. مەن بۇنى يەنە بىر ئازدىن كېيىن چۈشەندۈرۈپ ئۆتىمەن. شۇنداقتىمۇ بىز بۇ ئەندىشىگە ئالاھىدە دىققەت قىلىشىمىز كېرەك.

ئالدىنقى 2 - 3 يىل ئىچىدە يۇقىرىدىكى نەزەرىيىگە ئىسپات بولىدىغان بەزى ئىشلار يۈز بەردى. ئۇ بولسىمۇ جۇڭگونىڭ ئۆزىگە بەك ئىشىنىدىغان چەت ئەل سىياسىتىدىن ئىبارەت. كۆپلىگەن جۇڭگولۇقلار 2008-يىلى ئامېرىكا ئىقتىسادىدا يۈز بەرگەن چوڭ چېكىنىشكە، ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن ئامېرىكىنىڭ ئاستا ئەسلىگە كېلىشتەك بىر ئەمەلىيىتىگە قاراپ، ھەمدە جۇڭگو ئىقتىسادىنىڭ يىلىغا 10 پىرسەنتتىن ئۆسۈشىگە ئاساسلىنىپ، «ئامېرىكا ئارقىغا چېكىنىپ، بىز ناھايىتى تېز تەرەققىي قىلىۋاتىمىز. شۇڭلاشقا بىز بۇ خىل شارائىتتىن تولۇق پايدىلىنىشىمىز كېرەك» دەۋاتىدۇ. ھەقىقەتەنمۇ مۇشۇنىڭغا ئوخشاش تېز كۆتۈرۈلۈۋاتقان كۈچتە مەغرۇرلىنىش پەيدا بولۇش بىلەن بىرلىكتە، بۇرۇن ھۆكۈمران ئورۇندا تۇرۇپ كەلگەن كۈچتە ئەندىشە پەيدا بولىدۇ. 2008-يىلىدىن 2011-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا ئامېرىكا-جۇڭگو مۇناسىۋىتى بۇرۇنقىدىن ناچارلاشتى. ئۇنىڭ بىر سەۋەبى جۇڭگولۇقلاردا ھازىر بار بولغان ھېلىقىدەك «ئامېرىكا چېكىنىۋاتىدۇ» دېگەن كۆز-قاراشتىن ئىبارەت بولۇپ، بىر قىسىم ئامېرىكىلىقلاردىمۇ ھازىر ئاشۇنداق كۆز-قاراش پەيدا بولۇۋاتىدۇ. يېقىندا ئېلىپ بېرىلغان بىر قېتىملىق راي سىناشنىڭ نەتىجىسىگە ئاساسلانغاندا، كۆپ ساندىكى ئامېرىكىلىقلار ھازىر جۇڭگو ئامېرىكىدىن ئېشىپ كەتتى، دەپ قارايدىكەن. ئەمەلىيەتتە بۇ بىر خاتا چۈشەنچە بولۇپ، ئۇ يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان ئەندىشىنىڭ بىر نامايەندىسىدۇر.


2. ئامېرىكا راستىنىلا چېكىنىۋاتامدۇ؟

بۇ سوئالغا جاۋاب بېرىشتىن بۇرۇن بۇ يەردە دېيىلىۋاتقان «چېكىنىش» نىڭ مۇتلەق چېكىنىش ياكى نىسپىي چېكىنىش ئىكەنلىكىنى ئايدىڭلاشتۇرۇۋېلىشقا توغرا كېلىدۇ. قەدىمكى رىم ئىمپېرىيىسىدە يۈز بەرگەن ئىش مۇتلەق چېكىنىش ئىدى. ئۇ چاغدا باشقا بىر ئىمپېرىيە تەرەققىياتتا رىم ئىمپېرىيىسىدىن ئۆتۈپ كەتمىدى. ئۇ چاغدا رىم ئىقتىسادى دۆلەت ئىچىدە زادىلا ئۈنۈمى يوق بىر نەرسىگە ئايلىنىپ، رىملىقلار كۆپلىگەن ئۇرۇشقا ۋە سىرتتىن كەلگەن ھۇجۇملارغا دۇچ كېلىپ، شۇنىڭ بىلەن رىم ئىمپېرىيىسى ۋەيران بولدى.

بۈگۈنكى ئامېرىكىنىڭ ئەھۋالى رىم ئىمپېرىيىسىنىڭكىگە زادىلا ئوخشىمايدۇ. دۇنيا ئىقتىسادىي مۇنبىرى دۆلەتلەرنى دۇنيادىكى رىقابەت كۈچى بويىچە تىزغاندا ئامېرىكا 5-ئورۇنغا قويۇلۇپ، جۇڭگو 27-ئورۇنغا قويۇلدى. رىقابەت كۈچى جەھەتتە ئامېرىكىنىڭ ئالدىغا ئۆتكەن دۆلەتلەر شىۋېتسىيە، شىۋېيتسارىيە ۋە سىنگاپور قاتارلىق كىچىك دۆلەتلەردىن تەركىب تاپتى. ئامېرىكىدىكى ئالىي مەكتەپلەرنىڭ كۆپىنچىسى دۇنيا بويىچە ئەڭ ئالدىنقى قاتار ئىچىدە تۇرىدۇ. تەتقىقات ۋە تەرەققىيات ئىشلىرىغا پۇل ئاجرىتىش جەھەتتىمۇ ئامېرىكا باشقىلارنىڭ كۆپ ئالدىدا بولۇپ، ئامېرىكىنىڭ بۇ ئىشلارغا ئاجراتقان پۇلى جۇڭگو، جەنۇبىي كورېيە ۋە گېرمانىيە ئاجراتقان پۇللارنى قوشقان ۋاقىتتىكىدىنمۇ كۆپ. ھازىر پۈتۈن دۇنيا تەتقىقات ۋە تەرەققىيات ئىشلىرىغا خەجلەيدىغان پۇلنىڭ 31 پىرسەنتىنى ئامېرىكا چىقىرىدۇ. يېڭى تېخنولوگىيىلەر يېڭى ئەسىر ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىچىدە بىئو-تېخنولوگىيىسى ۋە نانو-تېخنولوگىيىسى قاتارلىقلار بار. بۇ ساھەلەردىمۇ ئامېرىكا باشقىلارنىڭ كۆپ ئالدىدا مېڭىۋاتىدۇ.

شۇڭلاشقا «ئامېرىكىدا مۇتلەق چېكىنىش يۈز بېرىۋاتىدۇ» دېگەن كۆز-قاراش ئەمەلىيەتكە ئۇيغۇن ئەمەس. نىسپىي چېكىنىش جەھەتتە بىز دىققەت بېرىشكە تېگىشلىك ئەھۋاللار بار. نىسپىي چېكىنىشتە ئامېرىكا مۇتلەق ئۆلچەم بويىچە قارىغاندا چېكىنگەن بولماستىن، باشقا ئەللەر ئامېرىكىدىن تېزرەك تەرەققىي قىلغان بولىدۇ. ھازىر مۇشۇنداق تەرەققىي قىلىۋاتقان ئەللەردىن جۇڭگو، ھىندىستان، بىرازىلىيە ۋە باشقا دۆلەتلەر بار. باشقىلار تېزرەك تەرەققىي قىلىدىكەن، ئۇلار بىلەن ئامېرىكا ئوتتۇرىسىدىكى ئارىلىق كىچىكلەپ ماڭىدۇ. شۇڭلاشقا بۇ ئامېرىكىنىڭ كەينىگە چېكىنىشى بولماستىن، باشقىلارنىڭ ئامېرىكىغا يېتىشىۋېلىشى بولىدۇ. باشقا ئەللەرنىڭ كۆتۈرۈلۈشى ئۇلارنىڭ ئامېرىكىدىن ئېشىپ چۈشكەنلىكىدىن دېرەك بەرمەيدۇ. ئۇ پەقەت ئوتتۇرىدىكى ئارىلىقنىڭ كىچىكلىگەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ.

نىسپىي چېكىنىشنى كىشىلەر ئاسانلا خاتا چۈشىنىپ قېلىپ، ئۇنى «باشقىلارنىڭ بىزدىن ئۆتۈپ كەتكىنى» دەپ ئويلاپ قالىدۇ. شۇنىڭ بىلەن جۇڭگونىڭ ئەھۋالى ئامېرىكىلىقلاردا مەن يۇقىرىدا تىلغا ئالغان ئەندىشىنى پەيدا قىلىپ قويىدۇ.


3. جۇڭگونىڭ ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي كۈچلىرى

ئومۇمىي كۈچ جەھەتتە جۇڭگو ئامېرىكىنى بېسىپ چۈشەلەمدۇ؟ مېنىڭچە ئۇنداق قىلالمايدۇ. ئەمما، ئىقتىسادنىڭ كۆلىمى جەھەتتە ئۇلار ئامېرىكىدىن ئېشىپ چۈشۈشى مۇمكىن. ئەگەر 1.3 مىليارد نوپۇسقا ئىگە بىر ئىقتىساد يىلىغا 10 پىرسەنتتىن تەرەققىي قىلىپ، 350 مىليون نوپۇسقا ئىگە يەنە بىر ئىقتىساد يىلىغا ئىككى پىرسەنتتىن ئۆسۈپ ماڭىدىكەن، بۇ ئىككى ئىقتىسادقا ۋەكىللىك قىلىدىغان ئىككى سىزىق مەلۇم بىر ۋاقىتقا كەلگەندە ئۆز-ئارا كېسىشىدۇ. ئەنگلىيەدىكى بىر ئىنستىتۇت جۇڭگو ئىقتىسادىنىڭ مىقدارى (size) 2019-يىلى ئامېرىكىنىڭكىدىن ئېشىپ كېتىدۇ، دېگەن مۆلچەرنى ئوتتۇرىغا قويدى. دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ بانكىلارنىڭ بىرى بولغان گولدمەن سەكس (Goldman Sacks) جۇڭگو ئىقتىسادىنىڭ مىقدارى 2027-يىلىغا بارغاندا ئامېرىكىنىڭكىدىن ئېشىپ كېتىدۇ، دەپ مۆلچەرلىدى. ئەمما، كالىفورنىيەدىكى بىر ئىنستىتۇتنىڭ مۆلچەرلىشىچە، ئالماشتۇرۇش قىممىتى بويىچە قارىغاندا، جۇڭگو ئىقتىسادى 2025-يىلىغا بارغاندا ئامېرىكا ئىقتىسادىنىڭ ئاران 50 پىرسەنتىگە باراۋەر كېلىدىغان بولىدۇ.

جۇڭگو ئىقتىسادىنىڭ مىقدارى ئامېرىكىنىڭكىدىن ئېشىپ كېتەمدۇ، دېگەن مەسىلە بىر مۇھىم مەسىلە ئەمەس. ئىككى دۆلەتنىڭ نوپۇس ئۆلچىمى بويىچە قارىغاندا يۇقىرىدىكى ئىش بىر مۇقەررەرلىك، دەپ قاراشقا بولىدۇ. بۇ يەردىكى مۇھىم مەسىلە، ئومۇمىي دۆلەت كۈچى جەھەتتە جۇڭگو ئامېرىكىنى بېسىپ چۈشەلەمدۇ، دېگەندىن ئىبارەت. بۇ مەسىلىگە كەلگەندە بىز كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان كىرىم قاتارلىق باشقا ئامىللارغىمۇ قاراپ چىقمىساق بولمايدۇ. كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان كىرىم بىر ئىقتىسادنىڭ قانچىلىك دەرىجىدە مۇرەككەپ ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ئەگەر مۇشۇ بويىچە قارايدىغان بولساق، جۇڭگو ئامېرىكىنىڭ ئالدىغا ئۆتۈپ كېتىشى مۇمكىن، دەپ قارالغان تەقدىردىمۇ، ئۇنداق ئىش مۇشۇ ئەسىرنىڭ ئاخىرقى مەزگىلىگە كەلگۈچە يۈز بەرمەيدۇ. بۇ يەردىمۇ نېمىنى ئۆلچەم قىلىش ناھايىتى مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ.

ئىقتىسادىي كۈچ مەسىلىسىدە كىشىلەر ھازىر جۇڭگو بۇنىڭدىن كېيىنمۇ بۇرۇنقىدەكلا تەرەققىي قىلىپ ماڭىدۇ، دەپ قاراۋاتىدۇ. ئۇنداق بولۇشى ئاساسەن مۇمكىن ئەمەس. بۇنىڭ مۇنداق بىر قانچە سەۋەبلىرى بار. ئۇنىڭ بىرى، بىر دۆلەت باي بولغانسېرى، ئۇنىڭ تەرەققىيات سۈرئىتى ئاستىلاپ ماڭىدۇ. ئۇنىڭ ئىككىنچىسى، جۇڭگونىڭ ئەمگەك كۈچىنىڭ سانى 2015-يىلىدىن باشلاپ ئازلاپ ماڭىدۇ. ھازىر جۇڭگولۇقلار ئەندىشە قىلىۋاتقان ئىشلارنىڭ بىرى، ئۇلار باي بولۇپ بولغۇچە، ئۇلارنىڭ قېرىپ كېتىشىدۇر. شۇڭلاشقا جۇڭگونىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىيات سۈرئىتى بۇنىڭدىن كېيىنكى 10 - 15 يىل ئىچىدە بۇرۇنقىدەك 10 پىرسەنت ياكى 7.5 پىرسەنت بولۇپ ماڭالمايدۇ.

دۆلەت كۈچى ئىچىدە ئىقتىسادىي كۈچتىن باشقا يەنە ھەربىي كۈچ ۋە يۇمشاق كۈچمۇ بار. ھەربىي كۈچ جەھەتتىمۇ جۇڭگونىڭ تەرەققىياتى ناھايىتى تېز بولۇۋاتىدۇ. ئەمما ئۇلارنىڭ ھەربىي ساھەگە ئاجراتقان پۇلى ئۇلارنىڭ GDP سىنىڭ ئاران 2 پىرسەنتىنى تەشكىل قىلىدۇ. جۇڭگو بۇ يىل ئۆزىنىڭ تۇنجى ئاۋىئاماتكىسىنى سۇغا سالدى. ئەمما پەقەت بىرلا ئاۋىئاماتكىسى بار بولۇش بىلەن بىر 11 ئاۋىئاماتكىلىق چوڭ ھەربىي قوشۇننىڭ بار بولۇشى ئوتتۇرىسىدا ناھايىتى زور پەرق بار.


(داۋامى بار)


مەزكۇر ماقالە بىلەن مۇناسىۋەتلىك بۇرۇنقى يازمىلار:

[1] جۇڭگو ئاسىيادىكى ھۆكۈمران كۈچ بولالمايدۇ
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47047-Junggo-Asiyadiki-H%F6k%FCmran-K%FCch-Bolalmaydu>

[2] جۇڭگو بىلەن ئامېرىكىنىڭ ئۇرۇشۇش ئېھتىماللىقى قانچىلىك؟
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47243-Junggo-bilen-Am%E9rikining-Urushush-%C9htimalliqi-Qanchilik>

[3] ترامپنىڭ پرېزىدېنت بولۇشى جۇڭگو ئۈچۈن نېمىدىن دېرەك بېرىدۇ؟
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47285-Trampning-Pr%E9zid%E9nt-Bolushi-Junggo-%DCch%FCn-N%E9midin-D%E9rek-B%E9ridu>

[4] مىللەت دۆلىتى، مەدەنىيەت دۆلىتى، ۋە ئاسسىمىلياتسىيە
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47355-Millet-D%F6liti-Medeniyet-D%F6liti-we-Assimilyatsiye>

[5] شى جىنپىڭ جۇڭگونى بۇنىڭدىن كېيىن قايسى تەرەپكە يېتەكلەيدۇ؟
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47402-Shi-Jinping-Junggoni-Buningdin-K%E9yin-Qaysi-Terepke-Y%E9tekleydu>

[6] جۇڭگو دۇنيادىكى 1-ئورۇنغا چىققاندا
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47450-Elrohlan-Junggo-Dunyadiki-1-Orun%92gha-Chiqqanda>

[7] تارىخ بىلەن سۆھبەت: ئامېرىكا، غەرب، ئاسىيا، ۋە جۇڭگو
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47530-Tarix-Bilen-S%F6hbet-Am%E9rika-Gherb-Asiya-we-Junggo

[8] جۇڭگو نېمىشقا تىنچ يول بىلەن تەرەققىي قىلالمايدۇ؟
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47665-Elrohlan-Junggo-N%E9mishqa-Tinch-Yol-Bilen-Tereqqiy-Qilalmaydu

[9] نېمىشقا لىدېرلار يالغانچىلىق قىلىدۇ؟
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47870-Elrohlan-N%E9mishqa-Lid%E9rlar-Yalghanchiliq-Qilidu>


[10] جۇڭگونىڭ بىر بەلۋاغ، بىر يول پىلانى ھەققىدە قىسقىچە چۈشەنچە
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?48459-Elrohlan-Junggoning-Bir-Belwagh-Bir-Yol-Pilani-Heqqide-Qisqiche-Ch%FCshenche>


[11] جۇڭگونىڭ ئۇيغۇر دىيارى ۋە پاكىستاندىن ئۆتۈدىغان يېڭى يىپەك يولى
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?48510-Elrohlan-Junggoning-Uyghur-Diyari-we-Pakistandin-%D6t%FCdighan-Y%E9ngi-Yipek-Yoli>

[12] پاكىستان پارچىلىنىپ كېتەمدۇ؟
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?48630-Elrohlan-Pakistan-Parchilinip-K%E9temdu

moderator9
20-07-17, 21:49
Junggo «Yumshaq Küch» te Dunyadiki 1-Orun’gha Chiqalamdu?

Elrohlan

(Dawami)

4. Junggo Yumshaq Küchte Dunyadiki Hökümran Orun’gha Ötelemdu?

Junggo hazir özining yumshaq küchini östürüshke nahayiti qiziqiwatidu. Junggo rehbiri Xu Jintaw 2007-yilidiki 17-nöwetlik partiye qurultiyida «Junggo yumshaq küchni tereqqiy qildurush üchün nahayiti köp meblegh sélishi kérek» dégen idi. Bu Junggo üchün bir nahayiti aqilane istratégiye. Eger siz özingizning iqtisadi bilen herbiy küchingizni nahayiti téz tereqqiy qilduridikensiz, siz qoshniliringizni qorqutup qoyisiz. Shuning bilen ular hemkarliq ornitip, siz bilen tengpungluq saqlashqa tirishidu. Emma, eger siz özingizning yumshaq küchinimu bashqa ikki xil küch bilen bille östürüp, shu arqiliq qoshniliringizni özingizge jelp qilidikensiz, qoshniliringiz siz bilen tengpungluq saqlashqa unchiwala küchimeydighan bolidu. Shunglashqa Xu Jintawning sözi bir nahayiti yaxshi istratégiye bolup hésablinidu.

Bu yerdiki mesile, yumshaq küchni tereqqiy qildurush Junggo üchün anche asan emes. Junggo hazir nechche milyard dollar pul xejlep, özining merkiziy téléwiziye istansisi we Shinxua Axbarat Idarisi qatarliqlarni chet elge kéngeytip, Eljezirege oxshash bir xelq’araliq xewer torini wujudqa keltürmekchi boluwatidu. Kungzi Institutlirini qurup, Junggo medeniyitini dunyagha tarqatmaqchi boluwatidu. Bularning hemmisi yaxshi ishlar. Emma Junggoluqlar duch kélidighan bir mesile bar. U bolsimu, dunyadiki köpinche eller yumshaq küchni dölet hakimiyiti arqiliq yükseldürmey, uni özlirining grazhdan jem’iyetliri (civil society) arqiliq tereqqiy qilduridu. Amérikining yumshaq küchini tereqqiy qildurushta uning teshwiqatliri anche chong rol oynimay, Amérikidiki uniwérsitétlar we keng tarqalghan Amérika medeniyiti chong rol oynaydu. Junggo ammiwi medeniyet we grazhdan jem’iyetlirige héch qandaq erkinlik bermeydu. Mesilen, Junggo 2009-yili Shangxeyde Xelq’ara körgezme ötküzgende, men uninggha qatniship, nahayiti yaxshi ijabiy tesirat bilen qaytip kelgen idim. Emma shuningdin kéyinla Junggo hökümiti dunyagha dangliq «2008 Xitabnamisi» ni yazghan Lyu Shyawboni solap qoyup, uning Oslogha bérip, Nobél Tinchliq Mukapatini tapshurup élishigha yol qoymidi. Xuddi mushuninggha oxshash, Junggo hökümiti yumshaq küchni tereqqiy qildurushning aldinqi sherti bolghan grazhdan jem’iyetlerge erkinlik bérish ishini yolida orunliyalmaywatidu.

Qisqisi, Junggoning yumshaq küchi yüksiliwatidu. Emma, Amérikining yumshaq küch sewiyisi bilen sélishturghanda Junggo téxi köp arqida. Junggo özining ammiwi jem’iyetlirini erkinlikke érishtürmey turup, özining yumshaq küchini ünümlük yükseldürelishi mumkin emes.


5. Buningdin Kéyinki Amérika-junggo Munasiwiti Qandaq Bolidu?

Junggo iqtisadiy küch, herbiy küch we yumshaq küch jehette tereqqiy qiliwatidu. Emma, méningche Junggoning yéqin kelgüside ashu 3 xil küch boyiche Amérikini bésip chüshishi mumkin emes. Özining ehwalini toghra chüshinish intayin muhim. Eger bir dölet özining küchini toghra mölcherliyelmeydiken, u özide hakawurluqni yétildüridu. Özidin üstün turup kelgen elde bolsa yuqirida tilgha élin’ghandek endishini peyda qilidu.

Bu yerdiki muhim mesile Amérika bilen Junggo özlirining nispiy küchlirini toghra chüshinelemdu, yaki mushu esirning ichide bu ikki dölet bir-birige bolghan mu’amilini chektin ashuruwétip, shuning bilen bir chong toqunush peyda qilip, 1-dunya urushi mezgilide Yawropada yüz bergendek ehwalni qaytidin keltürüp chiqiramdu, dégendin ibaret bolup, méning bu so’algha béridighan jawabim: Undaq bolmaydu. 1914-yilidiki 1-dunya urushi partlashtin xélila burun, yeni 1900-yilliri omumiy iqtisadiy küch jehette Gérmaniye En’gliyedin éship ketken. Men yuqirida tilgha élip ötkünümdek, Junggoning yéqin kelgüside Amérikini bésip chüshishi mumkin emes. Junggoning küchlinishige muwapiq inkas qayturush, we uninggha muwapiq tedbir qollinish üchün bizning nechche on yildek waqtimiz bar. Bu intayin muhim. Undaq bolushidiki seweb biz hazirdin bashlapla qorqup ketmisekmu bolidu. Amérikining sabiq prézidénti Franklin Rozwélt (Franklin Roosevelt) ning sözi boyiche éytsaq, bizning hazirdin bashlap ensirishimizge tégishlik nerse ashu endishining özidur. Heddidin ziyade qorqup kétish Amérika-junggo munasiwitini toghra bir terep qilishqa paydisiz. Amérika-junggo otturisida chong ziddiyetler mewjut emes. Burun Natsist Gérmaniye we Sowét Ittipaqining jem’iyetliri bilen dölet hakimiyetliri bizni weyran qiliwetmekchi bolghan. Emma hazir Junggo undaq bir ishqa uruniwatmaywatidu. Junggo isteydighan köpligen nersiler bizning isteydighinimiz bilen oxshap kétidu. Xéli köp sahelerde biz Junggo bilen hemkarlashqan asasta bille yashiyalaymiz.

Yene bir tereptin, biz ashundaq bille yashashqa mejburmiz. Eger biz 21-esirdiki chong qiyin ötkellerge qarap baqidighan bolsaq, ularning köpligen döletler otturisidiki mesililer ikenlikini bayqaymiz. Hazir dunyalishish we téxnologiye jehettiki öz-ara singip kirish ehwalliri omumyüzlük yüz bériwatidu. Iqtisadiy muqimliqni ishqa ashurushta we hawa témpératurisining örlishini kontrol qilishta köpligen döletler hemkarlashmisa bolmaydighanliqi buning bir misali. Hawada CO2 ni (Karbon Töt Oksid) peyda qilishta hazir Junggo bir derijidin tashqiri chong dölet bolup, u peyda qilghan bulghinish dunyadiki hemme ademlerge ziyan séliwatidu. Keng tarqalghan késellik we döletler ara térrorizmliqqa oxshash ishlargha taqabil turushta biz özimizning küchige tayinipla ünüm qazinalmaymiz. Bundaq mesililerni yalghuz Amérika, yalghuz Junggo, yaki yalghuz Yawropala öz aldigha hel qilalmaydu. Biz choqum hemkarliship ish élip baridighan munasiwetni turghuzushimiz kérek.

Yuqiriqidek sewebler tüpeylidin biz buningdin kéyin küch heqqide toxtalghanda, bashqa dölettin üstün turidighan küchni emes, bashqa döletler bilen teng paydilinidighan küchni közde tutishimiz kérek. Bezide mushundaq ikki xil küchning muhimliq derijisi oxshash bolup qalidu.

Bu dégenlik klassik herbiy mesililer we diplomatik mesililer muhim emes, dégenlik emes. Undaq mesililer buningdin kéyinmu oxshashla mewjut bolup turidu. Mesilen, Jenubiy Junggo Déngizidiki néfit bayliqini talishish mesilisi. Emma, bezi mesililerni herbiy küch bilen bir terep qilghili bolmaydu. Dunyagha keng tarqalghan késeller, iqtisadiy krizis we hawaning issip kétishi qatarliq mesililerni bashqilarningkidin üstün turidighan küchler bilen bir terep qilghili bolmaydu. Undaq mesililerni bashqilar bilen teng paydilinidighan küchler arqiliq hel qilishqa toghra kélidu.

Undaqta Amérika Junggogha qarita qandaq tashqi siyaset qollinishi kérek? Méningche sewrchanliq siyasiti qollinishi kérek. Uningdin bashqa, hem bek issiq emes, hem bek soghuq emes bir siyasetni qollinishi kérek. Biz Junggo bilen hem hemkarlishidighan, hem riqabetlishidighan bir usulni öginiwélishimiz kérek. Amérikiliqlar üchün bu bir asan ish emes. Yeni, Amérika birsige mu’amile qilishta «düshmen» we «düshmen emes» dep éniq ayrishqa öginip qalghan. Biz «Junggo hem hemkarlashquchi, hem riqabetleshküchi» dégen uqumni qobul qilishimiz kérek. Eger biz undaq qilalmaydikenmiz, 21-esir biz üchün bir azabliq esir bolup qalidu. Eger biz bu munasiwetni yaxshi bir terep qilalaydikenmiz, méningche Junggoning qed kötürüshi bir anche yaman ishmu emes. Biz shu arqiliq bir esirdin burun yüz bergen ehwalning tekrarlinishidin saqlinalaymiz.


(Dawami bar)

moderator9
20-07-17, 21:50
جۇڭگو «يۇمشاق كۈچ» تە دۇنيادىكى 1-ئورۇنغا چىقالامدۇ؟

ئەلروھلان


4. جۇڭگو يۇمشاق كۈچتە دۇنيادىكى ھۆكۈمران ئورۇنغا ئۆتەلەمدۇ؟

جۇڭگو ھازىر ئۆزىنىڭ يۇمشاق كۈچىنى ئۆستۈرۈشكە ناھايىتى قىزىقىۋاتىدۇ. جۇڭگو رەھبىرى خۇ جىنتاۋ 2007-يىلىدىكى 17-نۆۋەتلىك پارتىيە قۇرۇلتىيىدا «جۇڭگو يۇمشاق كۈچنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ئۈچۈن ناھايىتى كۆپ مەبلەغ سېلىشى كېرەك» دېگەن ئىدى. بۇ جۇڭگو ئۈچۈن بىر ناھايىتى ئاقىلانە ئىستراتېگىيە. ئەگەر سىز ئۆزىڭىزنىڭ ئىقتىسادى بىلەن ھەربىي كۈچىڭىزنى ناھايىتى تېز تەرەققىي قىلدۇرىدىكەنسىز، سىز قوشنىلىرىڭىزنى قورقۇتۇپ قويىسىز. شۇنىڭ بىلەن ئۇلار ھەمكارلىق ئورنىتىپ، سىز بىلەن تەڭپۇڭلۇق ساقلاشقا تىرىشىدۇ. ئەمما، ئەگەر سىز ئۆزىڭىزنىڭ يۇمشاق كۈچىنىمۇ باشقا ئىككى خىل كۈچ بىلەن بىللە ئۆستۈرۈپ، شۇ ئارقىلىق قوشنىلىرىڭىزنى ئۆزىڭىزگە جەلپ قىلىدىكەنسىز، قوشنىلىرىڭىز سىز بىلەن تەڭپۇڭلۇق ساقلاشقا ئۇنچىۋالا كۈچىمەيدىغان بولىدۇ. شۇڭلاشقا خۇ جىنتاۋنىڭ سۆزى بىر ناھايىتى ياخشى ئىستراتېگىيە بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.

بۇ يەردىكى مەسىلە، يۇمشاق كۈچنى تەرەققىي قىلدۇرۇش جۇڭگو ئۈچۈن ئانچە ئاسان ئەمەس. جۇڭگو ھازىر نەچچە مىليارد دوللار پۇل خەجلەپ، ئۆزىنىڭ مەركىزىي تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى ۋە شىنخۇا ئاخبارات ئىدارىسى قاتارلىقلارنى چەت ئەلگە كېڭەيتىپ، ئەلجەزىرەگە ئوخشاش بىر خەلقئارالىق خەۋەر تورىنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرمەكچى بولۇۋاتىدۇ. كۇڭزى ئىنستىتۇتلىرىنى قۇرۇپ، جۇڭگو مەدەنىيىتىنى دۇنياغا تارقاتماقچى بولۇۋاتىدۇ. بۇلارنىڭ ھەممىسى ياخشى ئىشلار. ئەمما جۇڭگولۇقلار دۇچ كېلىدىغان بىر مەسىلە بار. ئۇ بولسىمۇ، دۇنيادىكى كۆپىنچە ئەللەر يۇمشاق كۈچنى دۆلەت ھاكىمىيىتى ئارقىلىق يۈكسەلدۈرمەي، ئۇنى ئۆزلىرىنىڭ گراژدان جەمئىيەتلىرى (civil society) ئارقىلىق تەرەققىي قىلدۇرىدۇ. ئامېرىكىنىڭ يۇمشاق كۈچىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشتا ئۇنىڭ تەشۋىقاتلىرى ئانچە چوڭ رول ئوينىماي، ئامېرىكىدىكى ئۇنىۋېرسىتېتلار ۋە كەڭ تارقالغان ئامېرىكا مەدەنىيىتى چوڭ رول ئوينايدۇ. جۇڭگو ئاممىۋى مەدەنىيەت ۋە گراژدان جەمئىيەتلىرىگە ھېچ قانداق ئەركىنلىك بەرمەيدۇ. مەسىلەن، جۇڭگو 2009-يىلى شاڭخەيدە خەلقئارا كۆرگەزمە ئۆتكۈزگەندە، مەن ئۇنىڭغا قاتنىشىپ، ناھايىتى ياخشى ئىجابىي تەسىرات بىلەن قايتىپ كەلگەن ئىدىم. ئەمما شۇنىڭدىن كېيىنلا جۇڭگو ھۆكۈمىتى دۇنياغا داڭلىق «2008 خىتابنامىسى» نى يازغان ليۇ شاۋبونى سولاپ قويۇپ، ئۇنىڭ ئوسلوغا بېرىپ، نوبېل تىنچلىق مۇكاپاتىنى تاپشۇرۇپ ئېلىشىغا يول قويمىدى. خۇددى مۇشۇنىڭغا ئوخشاش، جۇڭگو ھۆكۈمىتى يۇمشاق كۈچنى تەرەققىي قىلدۇرۇشنىڭ ئالدىنقى شەرتى بولغان گراژدان جەمئىيەتلەرگە ئەركىنلىك بېرىش ئىشىنى يولىدا ئورۇنلىيالمايۋاتىدۇ.

قىسقىسى، جۇڭگونىڭ يۇمشاق كۈچى يۈكسىلىۋاتىدۇ. ئەمما، ئامېرىكىنىڭ يۇمشاق كۈچ سەۋىيىسى بىلەن سېلىشتۇرغاندا جۇڭگو تېخى كۆپ ئارقىدا. جۇڭگو ئۆزىنىڭ ئاممىۋى جەمئىيەتلىرىنى ئەركىنلىككە ئېرىشتۈرمەي تۇرۇپ، ئۆزىنىڭ يۇمشاق كۈچىنى ئۈنۈملۈك يۈكسەلدۈرەلىشى مۇمكىن ئەمەس.


5. بۇنىڭدىن كېيىنكى ئامېرىكا-جۇڭگو مۇناسىۋىتى قانداق بولىدۇ؟

جۇڭگو ئىقتىسادىي كۈچ، ھەربىي كۈچ ۋە يۇمشاق كۈچ جەھەتتە تەرەققىي قىلىۋاتىدۇ. ئەمما، مېنىڭچە جۇڭگونىڭ يېقىن كەلگۈسىدە ئاشۇ 3 خىل كۈچ بويىچە ئامېرىكىنى بېسىپ چۈشىشى مۇمكىن ئەمەس. ئۆزىنىڭ ئەھۋالىنى توغرا چۈشىنىش ئىنتايىن مۇھىم. ئەگەر بىر دۆلەت ئۆزىنىڭ كۈچىنى توغرا مۆلچەرلىيەلمەيدىكەن، ئۇ ئۆزىدە ھاكاۋۇرلۇقنى يېتىلدۈرىدۇ. ئۆزىدىن ئۈستۈن تۇرۇپ كەلگەن ئەلدە بولسا يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغاندەك ئەندىشىنى پەيدا قىلىدۇ.

بۇ يەردىكى مۇھىم مەسىلە ئامېرىكا بىلەن جۇڭگو ئۆزلىرىنىڭ نىسپىي كۈچلىرىنى توغرا چۈشىنەلەمدۇ، ياكى مۇشۇ ئەسىرنىڭ ئىچىدە بۇ ئىككى دۆلەت بىر-بىرىگە بولغان مۇئامىلىنى چەكتىن ئاشۇرۇۋېتىپ، شۇنىڭ بىلەن بىر چوڭ توقۇنۇش پەيدا قىلىپ، 1-دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە ياۋروپادا يۈز بەرگەندەك ئەھۋالنى قايتىدىن كەلتۈرۈپ چىقىرامدۇ، دېگەندىن ئىبارەت بولۇپ، مېنىڭ بۇ سوئالغا بېرىدىغان جاۋابىم: ئۇنداق بولمايدۇ. 1914-يىلىدىكى 1-دۇنيا ئۇرۇشى پارتلاشتىن خېلىلا بۇرۇن، يەنى 1900-يىللىرى ئومۇمىي ئىقتىسادىي كۈچ جەھەتتە گېرمانىيە ئەنگلىيەدىن ئېشىپ كەتكەن. مەن يۇقىرىدا تىلغا ئېلىپ ئۆتكۈنۈمدەك، جۇڭگونىڭ يېقىن كەلگۈسىدە ئامېرىكىنى بېسىپ چۈشىشى مۇمكىن ئەمەس. جۇڭگونىڭ كۈچلىنىشىگە مۇۋاپىق ئىنكاس قايتۇرۇش، ۋە ئۇنىڭغا مۇۋاپىق تەدبىر قوللىنىش ئۈچۈن بىزنىڭ نەچچە ئون يىلدەك ۋاقتىمىز بار. بۇ ئىنتايىن مۇھىم. ئۇنداق بولۇشىدىكى سەۋەب بىز ھازىردىن باشلاپلا قورقۇپ كەتمىسەكمۇ بولىدۇ. ئامېرىكىنىڭ سابىق پرېزىدېنتى فرانكلىن روزۋېلت (Franklin Roosevelt) نىڭ سۆزى بويىچە ئېيتساق، بىزنىڭ ھازىردىن باشلاپ ئەنسىرىشىمىزگە تېگىشلىك نەرسە ئاشۇ ئەندىشىنىڭ ئۆزىدۇر. ھەددىدىن زىيادە قورقۇپ كېتىش ئامېرىكا-جۇڭگو مۇناسىۋىتىنى توغرا بىر تەرەپ قىلىشقا پايدىسىز. ئامېرىكا-جۇڭگو ئوتتۇرىسىدا چوڭ زىددىيەتلەر مەۋجۇت ئەمەس. بۇرۇن ناتسىست گېرمانىيە ۋە سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ جەمئىيەتلىرى بىلەن دۆلەت ھاكىمىيەتلىرى بىزنى ۋەيران قىلىۋەتمەكچى بولغان. ئەمما ھازىر جۇڭگو ئۇنداق بىر ئىشقا ئۇرۇنىۋاتمايۋاتىدۇ. جۇڭگو ئىستەيدىغان كۆپلىگەن نەرسىلەر بىزنىڭ ئىستەيدىغىنىمىز بىلەن ئوخشاپ كېتىدۇ. خېلى كۆپ ساھەلەردە بىز جۇڭگو بىلەن ھەمكارلاشقان ئاساستا بىللە ياشىيالايمىز.

يەنە بىر تەرەپتىن، بىز ئاشۇنداق بىللە ياشاشقا مەجبۇرمىز. ئەگەر بىز 21-ئەسىردىكى چوڭ قىيىن ئۆتكەللەرگە قاراپ باقىدىغان بولساق، ئۇلارنىڭ كۆپلىگەن دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى مەسىلىلەر ئىكەنلىكىنى بايقايمىز. ھازىر دۇنيالىشىش ۋە تېخنولوگىيە جەھەتتىكى ئۆز-ئارا سىڭىپ كىرىش ئەھۋاللىرى ئومۇميۈزلۈك يۈز بېرىۋاتىدۇ. ئىقتىسادىي مۇقىملىقنى ئىشقا ئاشۇرۇشتا ۋە ھاۋا تېمپېراتۇرىسىنىڭ ئۆرلىشىنى كونترول قىلىشتا كۆپلىگەن دۆلەتلەر ھەمكارلاشمىسا بولمايدىغانلىقى بۇنىڭ بىر مىسالى. ھاۋادا CO2 (كاربون تۆت ئوكسىد) پەيدا قىلىشتا ھازىر جۇڭگو بىر دەرىجىدىن تاشقىرى چوڭ دۆلەت بولۇپ، ئۇ پەيدا قىلغان بۇلغىنىش دۇنيادىكى ھەممە ئادەملەرگە زىيان سېلىۋاتىدۇ. كەڭ تارقالغان كېسەللىك ۋە دۆلەتلەر ئارا تېررورىزملىققا ئوخشاش ئىشلارغا تاقابىل تۇرۇشتا بىز ئۆزىمىزنىڭ كۈچىگە تايىنىپلا ئۈنۈم قازىنالمايمىز. بۇنداق مەسىلىلەرنى يالغۇز ئامېرىكا، يالغۇز جۇڭگو، ياكى يالغۇز ياۋروپالا ئۆز ئالدىغا ھەل قىلالمايدۇ. بىز چوقۇم ھەمكارلىشىپ ئىش ئېلىپ بارىدىغان مۇناسىۋەتنى تۇرغۇزۇشىمىز كېرەك.

يۇقىرىقىدەك سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن بىز بۇنىڭدىن كېيىن كۈچ ھەققىدە توختالغاندا، باشقا دۆلەتتىن ئۈستۈن تۇرىدىغان كۈچنى ئەمەس، باشقا دۆلەتلەر بىلەن تەڭ پايدىلىنىدىغان كۈچنى كۆزدە تۇتىشىمىز كېرەك. بەزىدە مۇشۇنداق ئىككى خىل كۈچنىڭ مۇھىملىق دەرىجىسى ئوخشاش بولۇپ قالىدۇ.

بۇ دېگەنلىك كلاسسىك ھەربىي مەسىلىلەر ۋە دىپلوماتىك مەسىلىلەر مۇھىم ئەمەس، دېگەنلىك ئەمەس. ئۇنداق مەسىلىلەر بۇنىڭدىن كېيىنمۇ ئوخشاشلا مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدۇ. مەسىلەن، جەنۇبىي جۇڭگو دېڭىزىدىكى نېفىت بايلىقىنى تالىشىش مەسىلىسى. ئەمما، بەزى مەسىلىلەرنى ھەربىي كۈچ بىلەن بىر تەرەپ قىلغىلى بولمايدۇ. دۇنياغا كەڭ تارقالغان كېسەللەر، ئىقتىسادىي كرىزىس ۋە ھاۋانىڭ ئىسسىپ كېتىشى قاتارلىق مەسىلىلەرنى باشقىلارنىڭكىدىن ئۈستۈن تۇرىدىغان كۈچلەر بىلەن بىر تەرەپ قىلغىلى بولمايدۇ. ئۇنداق مەسىلىلەرنى باشقىلار بىلەن تەڭ پايدىلىنىدىغان كۈچلەر ئارقىلىق ھەل قىلىشقا توغرا كېلىدۇ.

ئۇنداقتا ئامېرىكا جۇڭگوغا قارىتا قانداق تاشقى سىياسەت قوللىنىشى كېرەك؟ مېنىڭچە سەۋرچانلىق سىياسىتى قوللىنىشى كېرەك. ئۇنىڭدىن باشقا، ھەم بەك ئىسسىق ئەمەس، ھەم بەك سوغۇق ئەمەس بىر سىياسەتنى قوللىنىشى كېرەك. بىز جۇڭگو بىلەن ھەم ھەمكارلىشىدىغان، ھەم رىقابەتلىشىدىغان بىر ئۇسۇلنى ئۆگىنىۋېلىشىمىز كېرەك. ئامېرىكىلىقلار ئۈچۈن بۇ بىر ئاسان ئىش ئەمەس. يەنى، ئامېرىكا بىرسىگە مۇئامىلە قىلىشتا «دۈشمەن» ۋە «دۈشمەن ئەمەس» دەپ ئېنىق ئايرىشقا ئۆگىنىپ قالغان. بىز «جۇڭگو ھەم ھەمكارلاشقۇچى، ھەم رىقابەتلەشكۈچى» دېگەن ئۇقۇمنى قوبۇل قىلىشىمىز كېرەك. ئەگەر بىز ئۇنداق قىلالمايدىكەنمىز، 21-ئەسىر بىز ئۈچۈن بىر ئازابلىق ئەسىر بولۇپ قالىدۇ. ئەگەر بىز بۇ مۇناسىۋەتنى ياخشى بىر تەرەپ قىلالايدىكەنمىز، مېنىڭچە جۇڭگونىڭ قەد كۆتۈرۈشى بىر ئانچە يامان ئىشمۇ ئەمەس. بىز شۇ ئارقىلىق بىر ئەسىردىن بۇرۇن يۈز بەرگەن ئەھۋالنىڭ تەكرارلىنىشىدىن ساقلىنالايمىز.


(داۋامى بار)

moderator9
27-07-17, 21:15
Junggo «Yumshaq Küch» te Dunyadiki 1-Orun’gha Chiqalamdu?

Elrohlan

(Dawami)


Ilawe: Proféssor Nayning nutqi mushu yerde axirlashqan bolup, uningdin kéyin so’al-jawab söhbiti élip bérildi. Töwendikisi shu jeryandin men özüm tallighan mezmunlar.


6. So’al-Jawablar

Birinchi so’al: Amérikining yumshaq küchi Junggogha qandaq tesir körsitidu?

Jawab: Yumshaq küch adette mesile hel qilishning qorali bolalmaydu. Mesilen, yumshaq küch Shimaliy Koréye krizisini hel qilalmaydu. Shundaqtimu u bezi sahelerde belgilik rol oyniyalaydu. Mesilen, hazir Amérikida 125000 din artuq Junggoluq oqughuchi oquwatidu. Ularning ichidiki xéli köpliri oqush pütkende Junggogha qaytidu. Ularning xéli köpliri Amérika uniwérsitétliri we Amérika medeniyitidin minnetdar. Shunglashqa Junggo bilen hemkarliship ish élip bérish jehette biz xéli yaxshi asasqa ige. Bu yumshaq küch bilen hemme mesililerni hel qilghili bolidu, dégenlik emes. Bu öz chüshinish hasil qilishta Amérika belgilik asasqa ige, dégenlik.

Men Béyjing Uniwérsitétidiki Wang isimlik bir proféssor bilen bille bir parche ilmiy maqale yazdim. Biz u maqalide mundaq bir nersini otturigha qoyduq. Junggoning yumshaq küchining Amérikida ösüshi bilen Junggo Amérikiliqlarni özige téximu jelp qilduridu. Amérika yumshaq küchining Junggoda ösüshi bolsa Amérika Junggoluqlarni özige téximu jelp qilduridu. Mushundaq ehwalda her ikki dölet payda alidu. Yumshaq küchni mushundaq chüshinish eqilge birqeder muwapiq, dep oylaymen.

Ikkinchi so’al: Amérikining yumshaq küchi Junggoning kishilik hoquq ehwaligha tesir körsitelemdu?

Jawab: Méningche buninggha xéli uzun waqit kétidu. Hazir Junggoda bezi özgirishler yüz bériwatidu. Amérikining yumshaq küchi B d t da Junggoni Süriyege qarshi bilet tashlashqa élip bérishtek ishlarni qilalmaydu. Junggoning ichide hazir Junggoluqlar kishilik hoquqqa burunqidin yaxshiraq diqqet qilishqa bashlidi. Junggo bay bolghanséri mushundaq ishlargha köngül bolidighan kishilerning sanimu yuqirilap mangidu. Junggoluqlar özlirining bashqilarning közliridiki yumshaq küchige nahayitimu ehmiyet béridu. Men her qétim Junggogha barghanda kishiler méni mushundaq témida doklat bérishke teklip qilidu. Mendin «Junggo qandaq qilghanda özining yumshaq küchini tereqqiy qilduralaydu?» dep soraydu. Men ulargha «Lyu Shyawboni türmidin qoyuwetsenglar, yaki kishilik hoquq mesilisige téximu bekrek köngül bölsenglar, özünglarning yumshaq küchini tereqqiy qilduralaysiler», dep jawab bérimen. Méning bundaq jawabim yighin meydanidikilerning bek qarshi élishigha érishelmeydu. Emma doklat axirlashqanda kishiler méning qéshimgha kélip: «Déginingiz toghra, biz ashu nishan’gha qarap tirishiwatimiz», deydu. Bu yil (2012-yili) 2-ayda Shi Jinping Amérika hökümiti teripidin bérilgen bir ziyapetke qatnishiwatqanda, Amérikining mu’awin prézidénti Baydin uni Junggoning kishilik hoquq mesiliside qistidi. Shu chaghda Shi Jinping «Buning siler bilen héch munasiwiti yoq», démey, uning ornigha «Bizning bu ishta yene uzun musapimiz bar, emma biz ashu yolda tirishiwatimiz», dédi. Démek, bu jehette biz azraq-azraqtin ilgirilesh hasil qiliwatimiz.

Üchinchi so’al: Biz hazir Amérikining 237 yilliq tarixidiki eng chong chékinishni öz béshimizdin kechürüwatimizmu? Junggo 5 ming yildek tarixqa ige bolup, bu jeryanda her xil dewrlerni öz béshidin ötküzdi. Méningche biz hazir bir chong xeter astida qalduq. Eger Junggoning puli bolmighan bolsa, Amérika iqtisadi weyran bolghan bolatti. Shunglashqa biz hazir iqtisadiy jehette öz-ara baghlinip qalduq. Junggo hazir biz zor kölemdiki otturahal sinipni wujudqa keltürüshni xalap ketmeydighandek qilidu. Sewebi, undaq otturahal sinipni wujudqa keltürgendin kéyin, ularni shu péti saqlap méngish anche asan’gha toxtimaydu. Biz hazir qaysi yönilishke kétiwatimiz? Pelsepe nuqtisidin qarighanda Junggo hazir qaysi terepke kétiwatidu?

Jawab: Heqiqetenmu hazir Amérika bir qanche qiyin mesililerge duch keldi. Biz hel qilmisaq bolmaydighan bashlan’ghuch we ottura mektep ma’aripi, dölet qerzi, we téxnologiyining tereqqiy qilishi bilen kélip chiqqan barawersizlik mesilisi qatarliq bar. Emma Junggo duch kelgen mesililermu az emes. Méningche Amérika duch kelgen mesililer Junggo duch kelgen mesililerdek éghir emes. Junggo keng xelq ammisining siyasiygha qatnishish mesilisini hel qilip baqmidi. Mesilen, Hindistan qurulghandila bir démokratik asasiy qanun bilen qurulghan. Junggoda xelq ammisini siyasiygha qatnashturush qurulmisi mewjut emes. Kishilerning kirimi köpeygenséri ularning siyasiygha qatnishish istikimu küchiyip mangidu. Bu yerde men Junggoning démokratiyilishishini közde tutmidim. Hazir Junggoda 500 milyondin köprek nopus intérnét ishlitidu. Junggoning uchur kontrolluqi burunqidin köp qiyinliship ketti. Shunglashqa Junggomu bir qisim mesililerge duch kéliwatidu. Amérikimu hem shundaq. Emma méningche duch kelgen mesililerni hel qilishta hazir Amérika yaxshiraq chare-tedbirlerge ige.


(Dawami bar)

moderator9
27-07-17, 21:16
جۇڭگو «يۇمشاق كۈچ» تە دۇنيادىكى 1-ئورۇنغا چىقالامدۇ؟

ئەلروھلان



ئىلاۋە: پروفېسسور ناينىڭ نۇتقى مۇشۇ يەردە ئاخىرلاشقان بولۇپ، ئۇنىڭدىن كېيىن سوئال-جاۋاب سۆھبىتى ئېلىپ بېرىلدى. تۆۋەندىكىسى شۇ جەرياندىن مەن ئۆزۈم تاللىغان مەزمۇنلار.


6. سوئال-جاۋابلار

بىرىنچى سوئال: ئامېرىكىنىڭ يۇمشاق كۈچى جۇڭگوغا قانداق تەسىر كۆرسىتىدۇ؟

جاۋاب: يۇمشاق كۈچ ئادەتتە مەسىلە ھەل قىلىشنىڭ قورالى بولالمايدۇ. مەسىلەن، يۇمشاق كۈچ شىمالىي كورېيە كرىزىسىنى ھەل قىلالمايدۇ. شۇنداقتىمۇ ئۇ بەزى ساھەلەردە بەلگىلىك رول ئوينىيالايدۇ. مەسىلەن، ھازىر ئامېرىكىدا 125000 دىن ئارتۇق جۇڭگولۇق ئوقۇغۇچى ئوقۇۋاتىدۇ. ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى خېلى كۆپلىرى ئوقۇش پۈتكەندە جۇڭگوغا قايتىدۇ. ئۇلارنىڭ خېلى كۆپلىرى ئامېرىكا ئۇنىۋېرسىتېتلىرى ۋە ئامېرىكا مەدەنىيىتىدىن مىننەتدار. شۇڭلاشقا جۇڭگو بىلەن ھەمكارلىشىپ ئىش ئېلىپ بېرىش جەھەتتە بىز خېلى ياخشى ئاساسقا ئىگە. بۇ يۇمشاق كۈچ بىلەن ھەممە مەسىلىلەرنى ھەل قىلغىلى بولىدۇ، دېگەنلىك ئەمەس. بۇ ئۆز چۈشىنىش ھاسىل قىلىشتا ئامېرىكا بەلگىلىك ئاساسقا ئىگە، دېگەنلىك.

مەن بېيجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتىدىكى ۋاڭ ئىسىملىك بىر پروفېسسور بىلەن بىللە بىر پارچە ئىلمىي ماقالە يازدىم. بىز ئۇ ماقالىدە مۇنداق بىر نەرسىنى ئوتتۇرىغا قويدۇق. جۇڭگونىڭ يۇمشاق كۈچىنىڭ ئامېرىكىدا ئۆسۈشى بىلەن جۇڭگو ئامېرىكىلىقلارنى ئۆزىگە تېخىمۇ جەلپ قىلدۇرىدۇ. ئامېرىكا يۇمشاق كۈچىنىڭ جۇڭگودا ئۆسۈشى بولسا ئامېرىكا جۇڭگولۇقلارنى ئۆزىگە تېخىمۇ جەلپ قىلدۇرىدۇ. مۇشۇنداق ئەھۋالدا ھەر ئىككى دۆلەت پايدا ئالىدۇ. يۇمشاق كۈچنى مۇشۇنداق چۈشىنىش ئەقىلگە بىرقەدەر مۇۋاپىق، دەپ ئويلايمەن.


ئىككىنچى سوئال: ئامېرىكىنىڭ يۇمشاق كۈچى جۇڭگونىڭ كىشىلىك ھوقۇق ئەھۋالىغا تەسىر كۆرسىتەلەمدۇ؟

جاۋاب: مېنىڭچە بۇنىڭغا خېلى ئۇزۇن ۋاقىت كېتىدۇ. ھازىر جۇڭگودا بەزى ئۆزگىرىشلەر يۈز بېرىۋاتىدۇ. ئامېرىكىنىڭ يۇمشاق كۈچى ب د ت دا جۇڭگونى سۈرىيەگە قارشى بىلەت تاشلاشقا ئېلىپ بېرىشتەك ئىشلارنى قىلالمايدۇ. جۇڭگونىڭ ئىچىدە ھازىر جۇڭگولۇقلار كىشىلىك ھوقۇققا بۇرۇنقىدىن ياخشىراق دىققەت قىلىشقا باشلىدى. جۇڭگو باي بولغانسېرى مۇشۇنداق ئىشلارغا كۆڭۈل بولىدىغان كىشىلەرنىڭ سانىمۇ يۇقىرىلاپ ماڭىدۇ. جۇڭگولۇقلار ئۆزلىرىنىڭ باشقىلارنىڭ كۆزلىرىدىكى يۇمشاق كۈچىگە ناھايىتىمۇ ئەھمىيەت بېرىدۇ. مەن ھەر قېتىم جۇڭگوغا بارغاندا كىشىلەر مېنى مۇشۇنداق تېمىدا دوكلات بېرىشكە تەكلىپ قىلىدۇ. مەندىن «جۇڭگو قانداق قىلغاندا ئۆزىنىڭ يۇمشاق كۈچىنى تەرەققىي قىلدۇرالايدۇ؟» دەپ سورايدۇ. مەن ئۇلارغا «ليۇ شياۋبونى تۈرمىدىن قويۇۋەتسەڭلار، ياكى كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىگە تېخىمۇ بەكرەك كۆڭۈل بۆلسەڭلار، ئۆزۈڭلارنىڭ يۇمشاق كۈچىنى تەرەققىي قىلدۇرالايسىلەر»، دەپ جاۋاب بېرىمەن. مېنىڭ بۇنداق جاۋابىم يىغىن مەيدانىدىكىلەرنىڭ بەك قارشى ئېلىشىغا ئېرىشەلمەيدۇ. ئەمما دوكلات ئاخىرلاشقاندا كىشىلەر مېنىڭ قېشىمغا كېلىپ: «دېگىنىڭىز توغرا، بىز ئاشۇ نىشانغا قاراپ تىرىشىۋاتىمىز»، دەيدۇ. بۇ يىل (2012-يىلى) 2-ئايدا شى جىنپىڭ ئامېرىكا ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن بېرىلگەن بىر زىياپەتكە قاتنىشىۋاتقاندا، ئامېرىكىنىڭ مۇئاۋىن پرېزىدېنتى بايدىن ئۇنى جۇڭگونىڭ كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىدە قىستىدى. شۇ چاغدا شى جىنپىڭ «بۇنىڭ سىلەر بىلەن ھېچ مۇناسىۋىتى يوق»، دېمەي، ئۇنىڭ ئورنىغا «بىزنىڭ بۇ ئىشتا يەنە ئۇزۇن مۇساپىمىز بار، ئەمما بىز ئاشۇ يولدا تىرىشىۋاتىمىز»، دېدى. دېمەك، بۇ جەھەتتە بىز ئازراق-ئازراقتىن ئىلگىرىلەش ھاسىل قىلىۋاتىمىز.

ئۈچىنچى سوئال: بىز ھازىر ئامېرىكىنىڭ 237 يىللىق تارىخىدىكى ئەڭ چوڭ چېكىنىشنى ئۆز بېشىمىزدىن كەچۈرۈۋاتىمىزمۇ؟ جۇڭگو 5 مىڭ يىلدەك تارىخقا ئىگە بولۇپ، بۇ جەرياندا ھەر خىل دەۋرلەرنى ئۆز بېشىدىن ئۆتكۈزدى. مېنىڭچە بىز ھازىر بىر چوڭ خەتەر ئاستىدا قالدۇق. ئەگەر جۇڭگونىڭ پۇلى بولمىغان بولسا، ئامېرىكا ئىقتىسادى ۋەيران بولغان بولاتتى. شۇڭلاشقا بىز ھازىر ئىقتىسادىي جەھەتتە ئۆز-ئارا باغلىنىپ قالدۇق. جۇڭگو ھازىر بىز زور كۆلەمدىكى ئوتتۇراھال سىنىپنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرۈشنى خالاپ كەتمەيدىغاندەك قىلىدۇ. سەۋەبى، ئۇنداق ئوتتۇراھال سىنىپنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرگەندىن كېيىن، ئۇلارنى شۇ پېتى ساقلاپ مېڭىش ئانچە ئاسانغا توختىمايدۇ. بىز ھازىر قايسى يۆنىلىشكە كېتىۋاتىمىز؟ پەلسەپە نۇقتىسىدىن قارىغاندا جۇڭگو ھازىر قايسى تەرەپكە كېتىۋاتىدۇ؟

جاۋاب: ھەقىقەتەنمۇ ھازىر ئامېرىكا بىر قانچە قىيىن مەسىلىلەرگە دۇچ كەلدى. بىز ھەل قىلمىساق بولمايدىغان باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپ مائارىپى، دۆلەت قەرزى، ۋە تېخنولوگىيىنىڭ تەرەققىي قىلىشى بىلەن كېلىپ چىققان باراۋەرسىزلىك مەسىلىسى قاتارلىق بار. ئەمما جۇڭگو دۇچ كەلگەن مەسىلىلەرمۇ ئاز ئەمەس. مېنىڭچە ئامېرىكا دۇچ كەلگەن مەسىلىلەر جۇڭگو دۇچ كەلگەن مەسىلىلەردەك ئېغىر ئەمەس. جۇڭگو كەڭ خەلق ئاممىسىنىڭ سىياسىيغا قاتنىشىش مەسىلىسىنى ھەل قىلىپ باقمىدى. مەسىلەن، ھىندىستان قۇرۇلغاندىلا بىر دېموكراتىك ئاساسىي قانۇن بىلەن قۇرۇلغان. جۇڭگودا خەلق ئاممىسىنى سىياسىيغا قاتناشتۇرۇش قۇرۇلمىسى مەۋجۇت ئەمەس. كىشىلەرنىڭ كىرىمى كۆپەيگەنسېرى ئۇلارنىڭ سىياسىيغا قاتنىشىش ئىستىكىمۇ كۈچىيىپ ماڭىدۇ. بۇ يەردە مەن جۇڭگونىڭ دېموكراتىيىلىشىشىنى كۆزدە تۇتمىدىم. ھازىر جۇڭگودا 500 مىليوندىن كۆپرەك نوپۇس ئىنتېرنېت ئىشلىتىدۇ. جۇڭگونىڭ ئۇچۇر كونتروللۇقى بۇرۇنقىدىن كۆپ قىيىنلىشىپ كەتتى. شۇڭلاشقا جۇڭگومۇ بىر قىسىم مەسىلىلەرگە دۇچ كېلىۋاتىدۇ. ئامېرىكىمۇ ھەم شۇنداق. ئەمما مېنىڭچە دۇچ كەلگەن مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشتا ھازىر ئامېرىكا ياخشىراق چارە-تەدبىرلەرگە ئىگە.


(داۋامى بار)

moderator9
03-08-17, 21:53
Junggo «Yumshaq Küch» te Dunyadiki 1-Orun’gha Chiqalamdu?

Elrohlan
2017-yili 4-Awghust


4-so’al: Sizche mushu esirning axirghiche Junggo yenila bir dölet bolup mewjut bolup turalamdu? Junggo bir nachar impériyige aylinip qalamdu?

Jawab: Méningche Junggo shundaq bolup turalaydu. Hazir Junggoluqlarning milletchiliki nahayiti küchlük. JKP milletchilikke tayinip, özini bir hoquqluq qurulma süpitide saqlap kéliwatidu. Ular özlirini «kommunistik partiye» désimu, hazir kommunizmliqi asasiy jehettin qalmidi. Ular hazir asasiy jehettin yuqiri sür’etlik iqtisadiy tereqqiyat we milletchilikke tayinip özini saqlap méngiwatidu. Hazir Junggoni yéqindin közitip baqsingiz, u yerde milletchilikning nahayitimu bek bash kötürgenlikini bayqaysiz. Bundaq bolushida rol oynighan bir terep hökümet, yene bir terep bolsa otturahal siniptiki kishiler sanining nahayiti téz köpiyishi. Méningche Junggo özini bir dölet süpitide tutup turalaydu.

Junggoning bir nachar impériyige aylinip qélish we siyasiy mesililerge duch kélish ishigha kelsek, bu jehettiki so’allargha jawab bérish nahayitimu tes. Junggoning rehberlik qoshuni muddetlik halda almiship mangdi. Hazirqi rehberler 4-dewr rehberlik qoshunigha tewe bolup, ularning mudditi bu yil (2012-yili) ning axiri toshidu. Kéler yildin bashlap hoquq tutidighanlar «5-dewr rehberliri» ge tewe bolidu. Beziler «Junggodiki heqiqiy özgirish 6-dewr rehberlirining qolida wujudqa chiqidu», dep perez qiliwatidu. 6-dewrlik rehberlerning köpinchisi chet elde oqughanlardin terkib tapidighan bolup, ular nahayiti murekkep we dunya heqqide mol bilimlerge ige kishilerdin bolidu. 6-dewrlik rehberler 2024-yili hoquqqa olturidighan bolup, Junggodiki chong özgirishler shu chaghda yüz bérishi mumkin. Shu waqitqa barghanda Junggoda siyasiy jehette chong özgirish yüz bérishi mumkin.

Hazirqi gep JKP shu waqitqiche mewjut bolup turalamdu-yoq, dégendin ibaret. Biz Amérikida tengsizlik ehwali mewjut, deymiz. Junggodiki tengsizlik téximu éghir. Junggoda chiriklik nahayitimu éghir. Junggoda déhqanlar we bashqilargha qiliniwatqan adaletsizlikler nahayitimu éghir. Shunglashqa JKP özining qanunluq ornini saqlap, hemde puqralarning siyasiygha qatnishishini emelge ashurup, shu asasta 2020-yillirighiche özini saqlap méngishi kérek. Ochuq qilip éytqanda, ular hazirche bu ishni qandaq qilishni bilmeydighan bolup, bizmu ularning 2020-yillirigha ulishalaydighan-ulishalmaydighanliqini bilmeymiz.

5-so’al: Siz «Junggo biz bilen oxshash nersilerni isteydu», dédingiz. Junggo hazir tebi’iy bayliqlargha ige bolush üchün Afriqigha yürüsh qiliwatidu. Bizmu u yerlerge yürüsh qiliwatimiz. Sizche mushundaq ishlar tüpeylidin birer chong toqunush peyda bolamdu? Mi’érshaymér otturigha qoyghan toqunushlar yüz béremdu? Biz hazirdin bashlap Junggoni cheklishimiz kérekmu?

Jawab: «Junggo biz bilen oxshash nersilerni isteydu», déginimde men asasliqi pul tépip bay bolush, a’ilisining turmush sewiyisini östürüsh we jem’iyetni tereqqiy qildurush jehettiki ishlarni közde tutqan. Méningche tebi’iy bayliq menbeliri üstidiki riqabet teshwiqatlarda sel köptürülüp bayan qilindi. Junggo Afriqigha bérip, u yerdin néfit we minérallarni sétiwalsa, Afriqiliqlarning turmush sewiyisi ösidu. Méningche bu bir yaxshi ish. «Afriqidiki néfitlerge Junggo ige boluwalsa, bizge néfit qalmaydu», dégen’ge oxshash idiyiler néfit bazirini chüshenmesliktin kélip chiqqan. Néfit menbeliri dunyagha keng tarqalghan bolup, bizge bir jaydikisi tegmise yene bir yerdikisi tégidu. Shunglashqa bu hergizmu bir mesile bolup qalmaydu.

Proféssor Mi’érshaymérning qarishiche bir dölet nahayiti küchiyip ketse, burundin tartip hökümran orunda turup kelgen dölette endishe peyda bolup, yéngidin ösüp chiqiwatqan döletni chekleshke urunup, shuning bilen u ikki dölet otturisida toqunush peyda bolushi mumkin. Men Klinton hökümitide wezipe ötewatqanda biz bu mesilige, hemde Junggoni chekleshning zörüriyiti bar-yoqluqigha nahayiti estayidil qarap chiqqan iduq. Bizning qararimiz «Undaq qilishning hajiti yoq», dégendin ibaret bolghan idi. Bizning qarishimizche peqet Junggola öz-özini chekliyeleydu. Yeni, eger Junggo bir zomigerdek ish tutidiken, uning qoshniliri uninggha qarita inkas qayturushqa bashlaydu. Ular qayturidighan inkaslarning bir qismi Amérikining Asiyada téximu köp qoshun turghuzup, shu arqiliq Junggo bilen tengpungluq saqlash bolidu. Shunglashqa biz 1990-yilliri tüzgen, hemde shuningdin béri emel qilip kéliwatqan istratégiye Junggoni cheklimeslik, yeni Junggoni soghuq urushi mezgilide Sowét Ittipaqini chekligen’ge oxshash cheklimeslik boldi. Biz Junggo bilen soda qilimiz, uning üstige biz Junggodin nahayiti köp miqdarda pul qerz alduq. Biz burun Sowétliqlar bilen soda qilmayla qalmay, ular bilen bizning otturimizda héch qandaq ijtima’iy munasiwet mewjut bolmighan. Hazir Amérikida 125000 neper Junggoluq oqughuchilar bar. Shunglashqa biz soghuq urushi mezgilidikige oxshash Junggoni cheklesh siyasitini yolgha qoymiduq. Emma biz Junggoni bir zomigerdek ish tutmaydighan qilishqa shara’it hazirlash üchün tirishiwatimiz.

Peqet Amérika Yapon we Hindistan bilen hazirqidek yaxshi munasiwetni saqlap, özining Asiyadiki hazirqidek bir qoghdighuchi bolush, we Junggoning qoshniliri teripidin qarshi élinish ornini saqlapla mangidiken, u halda men yuqirida tilgha alghandek peqet Junggo öz-özini chekleydighan bir halet shekillinidu.

Aldinqi bir qanche yil ichide qandaq özgirishler bolghanliqigha qarap baqayli. 2009 – 2011-yilliri Junggo Jenubiy Junggo Déngizi, Sherqiy Junggo Déngizi, we Yaponiye Sénkaku aralliri rayonlirida bir qisim kéngeymichilik ishlirini élip bardi. Shuning bilen Junggoning hemme qoshnilirining Junggo bilen bolghan munasiwiti nacharliship, ularning Amérika bilen bolghan munasiwiti téximu yaxshilandi. Bundaq ehwal bizning Asiyagha bérip bir yéngi NATO qurghanliqimizdin wujudqa kelmidi. Belki Junggoning qoshnilirining bizni teklip qilip apirishi, yaki bizning ashu yerde téximu köp esker turghuzushimizni telep qilishi bilen boldi.

Qisqisi, bizning Junggoni cheklishimizning zörüriyiti yoq. Biz peqet uning Asiyadikilerge mush tenglep yürüshige yol qoymaydighan bir xil haletni saqlap mangsaqla kupaye qilidu. Bu biz hazirghiche yolgha qoyup kelgen istratégiye bolup, méningche bu istratégiye yaxshi ünüm bériwatidu. Eger biz buningdin kéyinmu mushu boyiche ish tutsaq, Mi’érshaymér otturigha qoyghan toqunushlardin saqlan’ghili bolidu.

6-so’al: Siz Junggoluqlar herbiy tereqqiyatta nahayiti küchewatqan bolsimu, Amérika bilen sélishturghanda ular köp arqida, dédingiz. Emma Junggo hazir intérnét urushi jehette téz tereqqiy qiliwatqandek qilidu. Ular intérnét urushidiki üstünlüki arqiliq Amérika bilen tenglishelemdu? Eger tenglishelise, ularning Amérikigha mush étish éhtimalliqi barmu?

Jawab: Intérnét sahesi bir nahayiti muhim sahe bolup, Junggo hazir u sahedimu nahayiti aktipliq bilen ish élip bériwatidu. Beziler «Junggo Amérikining éléktr toki torlirigha logikiliq bomba sélip qoyup, shu arqiliq Amérikining iqtisadini weyran qiliwételeydu», deydu. Emma, Junggo undaq qilishtin özini tartip kéliwatidu. Sewebi, eger ular undaq qilidiken, ular özlirigimu chong ziyanlarni salidu. Shuninggha oxshash sewebler bilen Junggo qolidiki dollarlarni bazargha biraqla séliwétishtin saqliniwatidu. Eger ular qolidiki dollarning hemmisini bazargha séliwetse, ular Amérikini yükündürüp qoyushi mumkin. Emma ular özliri yétip qalidu. Yeni hazir bu ikki dölet otturisida iqtisadiy jehette bir-birige yölinish munasiwiti mewjut bolup, bu munasiwet Junggoni yuqiriqidek ishlarni qilishtin tosup turidu.

Hazirqi mesile Junggoning intérnétta Amérika bilen bir chong urush élip bérishi emes. Hazirqi mesile Junggo intérnéttin paydilinip, Amérikidin intayin zor miqdardiki eqliy mülüklerni oghrilap kétiwatidu. Eger siz Junggoluq bolsingiz, sizmu shundaq qilidighan bolup, bu hemme ademni jelp qilidighan bir ish. Burun kishiler jasus terbiyilep, ularni öz döletliridin yene bir döletke ewetip, shular arqiliq uchur oghrilaytti. Hazir uchur oghrilash éléktronluq wasitiler bilen élip bérilidighan bolup ketti. Eger bir qétim éléktronluq höjjet mangdurup meghlup bolsingiz, uni qayta mangdursingizla bolidu. Hazir siz ewetken jasuslar tutulup qélip türmige qamilidighan, andin siz bérip ularni qutquzmisingiz bolmaydighan ishlar mewjut emes. Shunga biz hazir Junggoluqlar bilen mushundaq eqliy mülük oghriliqining derijisini töwenlitish heqqide söhbet élip baridighan bir yolni tépishimiz kérek. Bu ish intérnét urushi yüz bérishtin ensirep yürüshtin köp muhim orunda turidu. Eger intérnét wasitiliridin paydilinip éghir weyranchiliqlarni keltürüp chiqiridighan urush partlap qalidighan ish bolsa, uningda hazir Junggoning Amérikigha salalaydighan ziyinigha qarighanda, Amérikining Junggogha salalaydighan ziyini jiq köp bolidu, dep qarashqa bolidu. Emma hazir her ikki terep üchün undaq ishtin saqlanmisa bolmaydighan amillar bar. Intérnét arqiliq oghriliq qilish mesilisige kelsek, uninggha töleydighan melum bedeller bar bolushi kérek. Eger undaq bedeller mewjut bolmaydiken, Junggo bu ishni qilishni buningdin kéyinmu oxshashla dawamlashturidu. Hazir Amérika-junggo ikki döletning yuqiri derijilik rehberliri otturisida «Istratégiyilik iqtisadiy di’alog» dégen bir ish élip bériliwatqan bolup, u her yili bir qétim élip bériliwatidu. Bu yighin ötken yil tunji qétim intérnét oghriliqi mesilisini bir muzakire témisi qildi. Méningche biz buningdin kéyin bu jehette yenimu tirishmisaq bolmaydu.

7-so’al: Siz bügünki so’al-jawab waqtida «Téxnologiye jehettiki yüksilishler Amérikidiki tengsizlikni éghirlashturuwetti», dédingiz. Méning qarishimche Amérikidiki eng bay bir pirsenttek kishiler hazir hemme hoquqlarni igiliwélip, Amérikining démokratiyisige tehdit séliwatidu. Ular yéqinqi 30 yil jeryanida barghanséri köp bayliqlargha ige boluwaldi. Hazir ularning kirimi Amérikining yérim ahalisining kirimidin éship ketti. Siz bu mesilige qandaq qaraysiz?

Jawab: Iqtisadiy tengsizlikning her xil sewebliri bar. Bezi kishiler «buning sewebi dunyalishish, mesilen, Junggoluq ishchilar bilen riqabetlishish üchün shirketni chet ellerge yötkesh», dep qaraydu. Bular heqiqetenmu seweblerning bir qismi bolalaydu. Xelq’ara soda mutexessislirining déyishiche, kirim jehette hazirqidek chong perqlerning kélip chiqishining tashqi soda bilen héch bir munasiwiti yoq bolup, eger Junggo mewjut bolmighan bolsimu hazirqidek kirim jehettiki tengsizlik peyda boluwergen bolatti. Buning sewebi mundaq: Kompyutér we uchur téxnologiyisining tereqqiy qilishi bilen, ashundaq yéngi téxnologiyilerni ögitidighan oqushlarning oqush pulimu köp ösüp ketti. Buningdin 30 – 40 yillar burun siz toluq otturini püttürüp, bir mashina yasash shirkitide bir yaxshi xizmetke érishken bolsingiz, ambur-bolqa qatarliqlarni ishlitipla xizmitingizni qilalighan bolattingiz. Emma hazir siz kompyutér arqiliq bashqurulidighan qorallarni ishlitishni bilmisingiz bolmaydu. Otturahal sinip qatarigha kirish üchün zörür bolghan oqushta burun bilen hazirning perqi nahayitimu zor. Bundaq perqni Junggo keltürüp chiqarghan bolmastin, uni uchur téxnologiyisi bilen iqtisad keltürüp chiqarghan. Tengsizlikning hemmisi mushula emes. Tengsizliklerni keltürüp chiqiriwatqan amillar ichide iqtisadiy sistéma bilen munasiwetlik bolghan amillarmu köp. Emma buningdin 30 - 40 yil ilgiriki ehwallar bilen sélishturghanda hazirqi kirim tengsizlikining kélip chiqishida uchur téxnologiyisidiki tereqqiyat muhim rol oynidi.

8-so’al: Hazir Amérika dunyaning oxshimighan jaylirida 6 -7 chong herbiy baza saqlap kéliwatidu. Ular Amérikining iqtisadiy riqabet küchige qandaq tesir körsitidu? Bizning bu bazilarni dawamliq saqlap méngishimizning zörüriyiti barmu?

Jawab: Méningche ularning bezilirining paydisi bar bolup, bezilirining bolsa paydisi yoq. Mesilen, biz Afghanistandin chiqip kétishimiz kérek. Iraq bilen Afghanistan Amérika üchün bir chong xataliq, hemde bir chong pul israpchiliqi boldi. Yene bir tereptin, Yaponiyeni alidighan bolsaq, hazir Yaponda 50 ming Amérika eskiri bar bolup, ularning chiqimini Yapon töleydu. Yapondiki Amérika herbiy bazisi üchün biz özimiz pul xejlimeymiz. Uning chiqimini Yaponlarning öz üstige élishidiki seweb, ular özlirini Junggoning zomigerlikidin qoghdaydighan bir kapaletke éhtiyaji bar. Démek, biz bezi jaylardiki herbiy bazilarni qisqartishimiz kérek, yene bezi yerlerdikini, mesilen, Yaponiyedikini bolsa qet’iy saqlap qélishimiz kérek. U baza bizge pul chiqimi élip kelmeydu, emma Amérikining ashu rayonlardiki tesirini kücheytip béridu. Shunglashqa bu jehette biz ehwalgha qarap ish tutushimiz kérek.


(Tügidi)


Paydilinish menbesi:

Joseph Nye: The Rise of China and American Power
https://www.youtube.com/watch?v=BwWT0kbYSZs&t=6s

moderator9
03-08-17, 21:54
جۇڭگو «يۇمشاق كۈچ» تە دۇنيادىكى 1-ئورۇنغا چىقالامدۇ؟

ئەلروھلان
2017-يىلى 4-ئاۋغۇست


تۆتىنچى سوئال: سىزچە مۇشۇ ئەسىرنىڭ ئاخىرغىچە جۇڭگو يەنىلا بىر دۆلەت بولۇپ مەۋجۇت بولۇپ تۇرالامدۇ؟ جۇڭگو بىر ناچار ئىمپېرىيىگە ئايلىنىپ قالامدۇ؟

جاۋاب: مېنىڭچە جۇڭگو شۇنداق بولۇپ تۇرالايدۇ. ھازىر جۇڭگولۇقلارنىڭ مىللەتچىلىكى ناھايىتى كۈچلۈك. ج ك پ مىللەتچىلىككە تايىنىپ، ئۆزىنى بىر ھوقۇقلۇق قۇرۇلما سۈپىتىدە ساقلاپ كېلىۋاتىدۇ. ئۇلار ئۆزلىرىنى «كوممۇنىستىك پارتىيە» دېسىمۇ، ھازىر كوممۇنىزملىقى ئاساسىي جەھەتتىن قالمىدى. ئۇلار ھازىر ئاساسىي جەھەتتىن يۇقىرى سۈرئەتلىك ئىقتىسادىي تەرەققىيات ۋە مىللەتچىلىككە تايىنىپ ئۆزىنى ساقلاپ مېڭىۋاتىدۇ. ھازىر جۇڭگونى يېقىندىن كۆزىتىپ باقسىڭىز، ئۇ يەردە مىللەتچىلىكنىڭ ناھايىتىمۇ بەك باش كۆتۈرگەنلىكىنى بايقايسىز. بۇنداق بولۇشىدا رول ئوينىغان بىر تەرەپ ھۆكۈمەت، يەنە بىر تەرەپ بولسا ئوتتۇراھال سىنىپتىكى كىشىلەر سانىنىڭ ناھايىتى تېز كۆپىيىشى. مېنىڭچە جۇڭگو ئۆزىنى بىر دۆلەت سۈپىتىدە تۇتۇپ تۇرالايدۇ.

جۇڭگونىڭ بىر ناچار ئىمپېرىيىگە ئايلىنىپ قېلىش ۋە سىياسىي مەسىلىلەرگە دۇچ كېلىش ئىشىغا كەلسەك، بۇ جەھەتتىكى سوئاللارغا جاۋاب بېرىش ناھايىتىمۇ تەس. جۇڭگونىڭ رەھبەرلىك قوشۇنى مۇددەتلىك ھالدا ئالمىشىپ ماڭدى. ھازىرقى رەھبەرلەر 4-دەۋر رەھبەرلىك قوشۇنىغا تەۋە بولۇپ، ئۇلارنىڭ مۇددىتى بۇ يىل (2012-يىلى) نىڭ ئاخىرى توشىدۇ. كېلەر يىلدىن باشلاپ ھوقۇق تۇتىدىغانلار «5-دەۋر رەھبەرلىرى» گە تەۋە بولىدۇ. بەزىلەر «جۇڭگودىكى ھەقىقىي ئۆزگىرىش 6-دەۋر رەھبەرلىرىنىڭ قولىدا ۋۇجۇدقا چىقىدۇ»، دەپ پەرەز قىلىۋاتىدۇ. 6-دەۋرلىك رەھبەرلەرنىڭ كۆپىنچىسى چەت ئەلدە ئوقۇغانلاردىن تەركىب تاپىدىغان بولۇپ، ئۇلار ناھايىتى مۇرەككەپ ۋە دۇنيا ھەققىدە مول بىلىملەرگە ئىگە كىشىلەردىن بولىدۇ. 6-دەۋرلىك رەھبەرلەر 2024-يىلى ھوقۇققا ئولتۇرىدىغان بولۇپ، جۇڭگودىكى چوڭ ئۆزگىرىشلەر شۇ چاغدا يۈز بېرىشى مۇمكىن. شۇ ۋاقىتقا بارغاندا جۇڭگودا سىياسىي جەھەتتە چوڭ ئۆزگىرىش يۈز بېرىشى مۇمكىن.

ھازىرقى گەپ ج ك پ شۇ ۋاقىتقىچە مەۋجۇت بولۇپ تۇرالامدۇ-يوق، دېگەندىن ئىبارەت. بىز ئامېرىكىدا تەڭسىزلىك ئەھۋالى مەۋجۇت، دەيمىز. جۇڭگودىكى تەڭسىزلىك تېخىمۇ ئېغىر. جۇڭگودا چىرىكلىك ناھايىتىمۇ ئېغىر. جۇڭگودا دېھقانلار ۋە باشقىلارغا قىلىنىۋاتقان ئادالەتسىزلىكلەر ناھايىتىمۇ ئېغىر. شۇڭلاشقا ج ك پ ئۆزىنىڭ قانۇنلۇق ئورنىنى ساقلاپ، ھەمدە پۇقرالارنىڭ سىياسىيغا قاتنىشىشىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇپ، شۇ ئاساستا 2020-يىللىرىغىچە ئۆزىنى ساقلاپ مېڭىشى كېرەك. ئوچۇق قىلىپ ئېيتقاندا، ئۇلار ھازىرچە بۇ ئىشنى قانداق قىلىشنى بىلمەيدىغان بولۇپ، بىزمۇ ئۇلارنىڭ 2020-يىللىرىغا ئۇلىشالايدىغان-ئۇلىشالمايدىغانلىقىنى بىلمەيمىز.

بەشىنچى سوئال: سىز «جۇڭگو بىز بىلەن ئوخشاش نەرسىلەرنى ئىستەيدۇ»، دېدىڭىز. جۇڭگو ھازىر تەبىئىي بايلىقلارغا ئىگە بولۇش ئۈچۈن ئافرىقىغا يۈرۈش قىلىۋاتىدۇ. بىزمۇ ئۇ يەرلەرگە يۈرۈش قىلىۋاتىمىز. سىزچە مۇشۇنداق ئىشلار تۈپەيلىدىن بىرەر چوڭ توقۇنۇش پەيدا بولامدۇ؟ مىئېرشايمېر ئوتتۇرىغا قويغان توقۇنۇشلار يۈز بېرەمدۇ؟ بىز ھازىردىن باشلاپ جۇڭگونى چەكلىشىمىز كېرەكمۇ؟

جاۋاب: «جۇڭگو بىز بىلەن ئوخشاش نەرسىلەرنى ئىستەيدۇ»، دېگىنىمدە مەن ئاساسلىقى پۇل تېپىپ باي بولۇش، ئائىلىسىنىڭ تۇرمۇش سەۋىيىسىنى ئۆستۈرۈش ۋە جەمئىيەتنى تەرەققىي قىلدۇرۇش جەھەتتىكى ئىشلارنى كۆزدە تۇتقان. مېنىڭچە تەبىئىي بايلىق مەنبەلىرى ئۈستىدىكى رىقابەت تەشۋىقاتلاردا سەل كۆپتۈرۈلۈپ بايان قىلىندى. جۇڭگو ئافرىقىغا بېرىپ، ئۇ يەردىن نېفىت ۋە مىنېراللارنى سېتىۋالسا، ئافرىقىلىقلارنىڭ تۇرمۇش سەۋىيىسى ئۆسىدۇ. مېنىڭچە بۇ بىر ياخشى ئىش. «ئافرىقىدىكى نېفىتلەرگە جۇڭگو ئىگە بولۇۋالسا، بىزگە نېفىت قالمايدۇ»، دېگەنگە ئوخشاش ئىدىيىلەر نېفىت بازىرىنى چۈشەنمەسلىكتىن كېلىپ چىققان. نېفىت مەنبەلىرى دۇنياغا كەڭ تارقالغان بولۇپ، بىزگە بىر جايدىكىسى تەگمىسە يەنە بىر يەردىكىسى تېگىدۇ. شۇڭلاشقا بۇ ھەرگىزمۇ بىر مەسىلە بولۇپ قالمايدۇ.

پروفېسسور مىئېرشايمېرنىڭ قارىشىچە بىر دۆلەت ناھايىتى كۈچىيىپ كەتسە، بۇرۇندىن تارتىپ ھۆكۈمران ئورۇندا تۇرۇپ كەلگەن دۆلەتتە ئەندىشە پەيدا بولۇپ، يېڭىدىن ئۆسۈپ چىقىۋاتقان دۆلەتنى چەكلەشكە ئۇرۇنۇپ، شۇنىڭ بىلەن ئۇ ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا توقۇنۇش پەيدا بولۇشى مۇمكىن. مەن كلىنتون ھۆكۈمىتىدە ۋەزىپە ئۆتەۋاتقاندا بىز بۇ مەسىلىگە، ھەمدە جۇڭگونى چەكلەشنىڭ زۆرۈرىيىتى بار-يوقلۇقىغا ناھايىتى ئەستايىدىل قاراپ چىققان ئىدۇق. بىزنىڭ قارارىمىز «ئۇنداق قىلىشنىڭ ھاجىتى يوق»، دېگەندىن ئىبارەت بولغان ئىدى. بىزنىڭ قارىشىمىزچە پەقەت جۇڭگولا ئۆز-ئۆزىنى چەكلىيەلەيدۇ. يەنى، ئەگەر جۇڭگو بىر زومىگەردەك ئىش تۇتىدىكەن، ئۇنىڭ قوشنىلىرى ئۇنىڭغا قارىتا ئىنكاس قايتۇرۇشقا باشلايدۇ. ئۇلار قايتۇرىدىغان ئىنكاسلارنىڭ بىر قىسمى ئامېرىكىنىڭ ئاسىيادا تېخىمۇ كۆپ قوشۇن تۇرغۇزۇپ، شۇ ئارقىلىق جۇڭگو بىلەن تەڭپۇڭلۇق ساقلاش بولىدۇ. شۇڭلاشقا بىز 1990-يىللىرى تۈزگەن، ھەمدە شۇنىڭدىن بېرى ئەمەل قىلىپ كېلىۋاتقان ئىستراتېگىيە جۇڭگونى چەكلىمەسلىك، يەنى جۇڭگونى سوغۇق ئۇرۇشى مەزگىلىدە سوۋېت ئىتتىپاقىنى چەكلىگەنگە ئوخشاش چەكلىمەسلىك بولدى. بىز جۇڭگو بىلەن سودا قىلىمىز، ئۇنىڭ ئۈستىگە بىز جۇڭگودىن ناھايىتى كۆپ مىقداردا پۇل قەرز ئالدۇق. بىز بۇرۇن سوۋېتلىقلار بىلەن سودا قىلمايلا قالماي، ئۇلار بىلەن بىزنىڭ ئوتتۇرىمىزدا ھېچ قانداق ئىجتىمائىي مۇناسىۋەت مەۋجۇت بولمىغان. ھازىر ئامېرىكىدا 125000 نەپەر جۇڭگولۇق ئوقۇغۇچىلار بار. شۇڭلاشقا بىز سوغۇق ئۇرۇشى مەزگىلىدىكىگە ئوخشاش جۇڭگونى چەكلەش سىياسىتىنى يولغا قويمىدۇق. ئەمما بىز جۇڭگونى بىر زومىگەردەك ئىش تۇتمايدىغان قىلىشقا شارائىت ھازىرلاش ئۈچۈن تىرىشىۋاتىمىز.

پەقەت ئامېرىكا ياپون ۋە ھىندىستان بىلەن ھازىرقىدەك ياخشى مۇناسىۋەتنى ساقلاپ، ئۆزىنىڭ ئاسىيادىكى ھازىرقىدەك بىر قوغدىغۇچى بولۇش، ۋە جۇڭگونىڭ قوشنىلىرى تەرىپىدىن قارشى ئېلىنىش ئورنىنى ساقلاپلا ماڭىدىكەن، ئۇ ھالدا مەن يۇقىرىدا تىلغا ئالغاندەك پەقەت جۇڭگو ئۆز-ئۆزىنى چەكلەيدىغان بىر ھالەت شەكىللىنىدۇ.

ئالدىنقى بىر قانچە يىل ئىچىدە قانداق ئۆزگىرىشلەر بولغانلىقىغا قاراپ باقايلى. 2009 – 2011-يىللىرى جۇڭگو جەنۇبىي جۇڭگو دېڭىزى، شەرقىي جۇڭگو دېڭىزى، ۋە ياپونىيە سېنكاكۇ ئاراللىرى رايونلىرىدا بىر قىسىم كېڭەيمىچىلىك ئىشلىرىنى ئېلىپ باردى. شۇنىڭ بىلەن جۇڭگونىڭ ھەممە قوشنىلىرىنىڭ جۇڭگو بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ناچارلىشىپ، ئۇلارنىڭ ئامېرىكا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى تېخىمۇ ياخشىلاندى. بۇنداق ئەھۋال بىزنىڭ ئاسىياغا بېرىپ بىر يېڭى NATO قۇرغانلىقىمىزدىن ۋۇجۇدقا كەلمىدى. بەلكى جۇڭگونىڭ قوشنىلىرىنىڭ بىزنى تەكلىپ قىلىپ ئاپىرىشى، ياكى بىزنىڭ ئاشۇ يەردە تېخىمۇ كۆپ ئەسكەر تۇرغۇزۇشىمىزنى تەلەپ قىلىشى بىلەن بولدى.

قىسقىسى، بىزنىڭ جۇڭگونى چەكلىشىمىزنىڭ زۆرۈرىيىتى يوق. بىز پەقەت ئۇنىڭ ئاسىيادىكىلەرگە مۇش تەڭلەپ يۈرۈشىگە يول قويمايدىغان بىر خىل ھالەتنى ساقلاپ ماڭساقلا كۇپايە قىلىدۇ. بۇ بىز ھازىرغىچە يولغا قويۇپ كەلگەن ئىستراتېگىيە بولۇپ، مېنىڭچە بۇ ئىستراتېگىيە ياخشى ئۈنۈم بېرىۋاتىدۇ. ئەگەر بىز بۇنىڭدىن كېيىنمۇ مۇشۇ بويىچە ئىش تۇتساق، مىئېرشايمېر ئوتتۇرىغا قويغان توقۇنۇشلاردىن ساقلانغىلى بولىدۇ.

ئالتىنچى سوئال: سىز جۇڭگولۇقلار ھەربىي تەرەققىياتتا ناھايىتى كۈچەۋاتقان بولسىمۇ، ئامېرىكا بىلەن سېلىشتۇرغاندا ئۇلار كۆپ ئارقىدا، دېدىڭىز. ئەمما جۇڭگو ھازىر ئىنتېرنېت ئۇرۇشى جەھەتتە تېز تەرەققىي قىلىۋاتقاندەك قىلىدۇ. ئۇلار ئىنتېرنېت ئۇرۇشىدىكى ئۈستۈنلۈكى ئارقىلىق ئامېرىكا بىلەن تەڭلىشەلەمدۇ؟ ئەگەر تەڭلىشەلىسە، ئۇلارنىڭ ئامېرىكىغا مۇش ئېتىش ئېھتىماللىقى بارمۇ؟

جاۋاب: ئىنتېرنېت ساھەسى بىر ناھايىتى مۇھىم ساھە بولۇپ، جۇڭگو ھازىر ئۇ ساھەدىمۇ ناھايىتى ئاكتىپلىق بىلەن ئىش ئېلىپ بېرىۋاتىدۇ. بەزىلەر «جۇڭگو ئامېرىكىنىڭ ئېلېكتر توكى تورلىرىغا لوگىكىلىق بومبا سېلىپ قويۇپ، شۇ ئارقىلىق ئامېرىكىنىڭ ئىقتىسادىنى ۋەيران قىلىۋېتەلەيدۇ»، دەيدۇ. ئەمما، جۇڭگو ئۇنداق قىلىشتىن ئۆزىنى تارتىپ كېلىۋاتىدۇ. سەۋەبى، ئەگەر ئۇلار ئۇنداق قىلىدىكەن، ئۇلار ئۆزلىرىگىمۇ چوڭ زىيانلارنى سالىدۇ. شۇنىڭغا ئوخشاش سەۋەبلەر بىلەن جۇڭگو قولىدىكى دوللارلارنى بازارغا بىراقلا سېلىۋېتىشتىن ساقلىنىۋاتىدۇ. ئەگەر ئۇلار قولىدىكى دوللارنىڭ ھەممىسىنى بازارغا سېلىۋەتسە، ئۇلار ئامېرىكىنى يۈكۈندۈرۈپ قويۇشى مۇمكىن. ئەمما ئۇلار ئۆزلىرى يېتىپ قالىدۇ. يەنى ھازىر بۇ ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا ئىقتىسادىي جەھەتتە بىر-بىرىگە يۆلىنىش مۇناسىۋىتى مەۋجۇت بولۇپ، بۇ مۇناسىۋەت جۇڭگونى يۇقىرىقىدەك ئىشلارنى قىلىشتىن توسۇپ تۇرىدۇ.

ھازىرقى مەسىلە جۇڭگونىڭ ئىنتېرنېتتا ئامېرىكا بىلەن بىر چوڭ ئۇرۇش ئېلىپ بېرىشى ئەمەس. ھازىرقى مەسىلە جۇڭگو ئىنتېرنېتتىن پايدىلىنىپ، ئامېرىكىدىن ئىنتايىن زور مىقداردىكى ئەقلىي مۈلۈكلەرنى ئوغرىلاپ كېتىۋاتىدۇ. ئەگەر سىز جۇڭگولۇق بولسىڭىز، سىزمۇ شۇنداق قىلىدىغان بولۇپ، بۇ ھەممە ئادەمنى جەلپ قىلىدىغان بىر ئىش. بۇرۇن كىشىلەر جاسۇس تەربىيىلەپ، ئۇلارنى ئۆز دۆلەتلىرىدىن يەنە بىر دۆلەتكە ئەۋەتىپ، شۇلار ئارقىلىق ئۇچۇر ئوغرىلايتتى. ھازىر ئۇچۇر ئوغرىلاش ئېلېكترونلۇق ۋاسىتىلەر بىلەن ئېلىپ بېرىلىدىغان بولۇپ كەتتى. ئەگەر بىر قېتىم ئېلېكترونلۇق ھۆججەت ماڭدۇرۇپ مەغلۇپ بولسىڭىز، ئۇنى قايتا ماڭدۇرسىڭىزلا بولىدۇ. ھازىر سىز ئەۋەتكەن جاسۇسلار تۇتۇلۇپ قېلىپ تۈرمىگە قامىلىدىغان، ئاندىن سىز بېرىپ ئۇلارنى قۇتقۇزمىسىڭىز بولمايدىغان ئىشلار مەۋجۇت ئەمەس. شۇڭا بىز ھازىر جۇڭگولۇقلار بىلەن مۇشۇنداق ئەقلىي مۈلۈك ئوغرىلىقىنىڭ دەرىجىسىنى تۆۋەنلىتىش ھەققىدە سۆھبەت ئېلىپ بارىدىغان بىر يولنى تېپىشىمىز كېرەك. بۇ ئىش ئىنتېرنېت ئۇرۇشى يۈز بېرىشتىن ئەنسىرەپ يۈرۈشتىن كۆپ مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ. ئەگەر ئىنتېرنېت ۋاسىتىلىرىدىن پايدىلىنىپ ئېغىر ۋەيرانچىلىقلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ئۇرۇش پارتلاپ قالىدىغان ئىش بولسا، ئۇنىڭدا ھازىر جۇڭگونىڭ ئامېرىكىغا سالالايدىغان زىيىنىغا قارىغاندا، ئامېرىكىنىڭ جۇڭگوغا سالالايدىغان زىيىنى جىق كۆپ بولىدۇ، دەپ قاراشقا بولىدۇ. ئەمما ھازىر ھەر ئىككى تەرەپ ئۈچۈن ئۇنداق ئىشتىن ساقلانمىسا بولمايدىغان ئامىللار بار. ئىنتېرنېت ئارقىلىق ئوغرىلىق قىلىش مەسىلىسىگە كەلسەك، ئۇنىڭغا تۆلەيدىغان مەلۇم بەدەللەر بار بولۇشى كېرەك. ئەگەر ئۇنداق بەدەللەر مەۋجۇت بولمايدىكەن، جۇڭگو بۇ ئىشنى قىلىشنى بۇنىڭدىن كېيىنمۇ ئوخشاشلا داۋاملاشتۇرىدۇ. ھازىر ئامېرىكا-جۇڭگو ئىككى دۆلەتنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك رەھبەرلىرى ئوتتۇرىسىدا «ئىستراتېگىيىلىك ئىقتىسادىي دىئالوگ» دېگەن بىر ئىش ئېلىپ بېرىلىۋاتقان بولۇپ، ئۇ ھەر يىلى بىر قېتىم ئېلىپ بېرىلىۋاتىدۇ. بۇ يىغىن ئۆتكەن يىل تۇنجى قېتىم ئىنتېرنېت ئوغرىلىقى مەسىلىسىنى بىر مۇزاكىرە تېمىسى قىلدى. مېنىڭچە بىز بۇنىڭدىن كېيىن بۇ جەھەتتە يەنىمۇ تىرىشمىساق بولمايدۇ.

يەتتىنچى سوئال: سىز بۈگۈنكى سوئال-جاۋاب ۋاقتىدا «تېخنولوگىيە جەھەتتىكى يۈكسىلىشلەر ئامېرىكىدىكى تەڭسىزلىكنى ئېغىرلاشتۇرۇۋەتتى»، دېدىڭىز. مېنىڭ قارىشىمچە ئامېرىكىدىكى ئەڭ باي بىر پىرسەنتتەك كىشىلەر ھازىر ھەممە ھوقۇقلارنى ئىگىلىۋېلىپ، ئامېرىكىنىڭ دېموكراتىيىسىگە تەھدىت سېلىۋاتىدۇ. ئۇلار يېقىنقى 30 يىل جەريانىدا بارغانسېرى كۆپ بايلىقلارغا ئىگە بولۇۋالدى. ھازىر ئۇلارنىڭ كىرىمى ئامېرىكىنىڭ يېرىم ئاھالىسىنىڭ كىرىمىدىن ئېشىپ كەتتى. سىز بۇ مەسىلىگە قانداق قارايسىز؟

جاۋاب: ئىقتىسادىي تەڭسىزلىكنىڭ ھەر خىل سەۋەبلىرى بار. بەزى كىشىلەر «بۇنىڭ سەۋەبى دۇنيالىشىش، مەسىلەن، جۇڭگولۇق ئىشچىلار بىلەن رىقابەتلىشىش ئۈچۈن شىركەتنى چەت ئەللەرگە يۆتكەش»، دەپ قارايدۇ. بۇلار ھەقىقەتەنمۇ سەۋەبلەرنىڭ بىر قىسمى بولالايدۇ. خەلقئارا سودا مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ دېيىشىچە، كىرىم جەھەتتە ھازىرقىدەك چوڭ پەرقلەرنىڭ كېلىپ چىقىشىنىڭ تاشقى سودا بىلەن ھېچ بىر مۇناسىۋىتى يوق بولۇپ، ئەگەر جۇڭگو مەۋجۇت بولمىغان بولسىمۇ ھازىرقىدەك كىرىم جەھەتتىكى تەڭسىزلىك پەيدا بولۇۋەرگەن بولاتتى. بۇنىڭ سەۋەبى مۇنداق: كومپيۇتېر ۋە ئۇچۇر تېخنولوگىيىسىنىڭ تەرەققىي قىلىشى بىلەن، ئاشۇنداق يېڭى تېخنولوگىيىلەرنى ئۆگىتىدىغان ئوقۇشلارنىڭ ئوقۇش پۇلىمۇ كۆپ ئۆسۈپ كەتتى. بۇنىڭدىن 30 – 40 يىللار بۇرۇن سىز تولۇق ئوتتۇرىنى پۈتتۈرۈپ، بىر ماشىنا ياساش شىركىتىدە بىر ياخشى خىزمەتكە ئېرىشكەن بولسىڭىز، ئامبۇر-بولقا قاتارلىقلارنى ئىشلىتىپلا خىزمىتىڭىزنى قىلالىغان بولاتتىڭىز. ئەمما ھازىر سىز كومپيۇتېر ئارقىلىق باشقۇرۇلىدىغان قوراللارنى ئىشلىتىشنى بىلمىسىڭىز بولمايدۇ. ئوتتۇراھال سىنىپ قاتارىغا كىرىش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان ئوقۇشتا بۇرۇن بىلەن ھازىرنىڭ پەرقى ناھايىتىمۇ زور. بۇنداق پەرقنى جۇڭگو كەلتۈرۈپ چىقارغان بولماستىن، ئۇنى ئۇچۇر تېخنولوگىيىسى بىلەن ئىقتىساد كەلتۈرۈپ چىقارغان. تەڭسىزلىكنىڭ ھەممىسى مۇشۇلا ئەمەس. تەڭسىزلىكلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىۋاتقان ئامىللار ئىچىدە ئىقتىسادىي سىستېما بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان ئامىللارمۇ كۆپ. ئەمما بۇنىڭدىن 30 - 40 يىل ئىلگىرىكى ئەھۋاللار بىلەن سېلىشتۇرغاندا ھازىرقى كىرىم تەڭسىزلىكىنىڭ كېلىپ چىقىشىدا ئۇچۇر تېخنولوگىيىسىدىكى تەرەققىيات مۇھىم رول ئوينىدى.

سەككىزىنچى سوئال: ھازىر ئامېرىكا دۇنيانىڭ ئوخشىمىغان جايلىرىدا 6 -7 چوڭ ھەربىي بازا ساقلاپ كېلىۋاتىدۇ. ئۇلار ئامېرىكىنىڭ ئىقتىسادىي رىقابەت كۈچىگە قانداق تەسىر كۆرسىتىدۇ؟ بىزنىڭ بۇ بازىلارنى داۋاملىق ساقلاپ مېڭىشىمىزنىڭ زۆرۈرىيىتى بارمۇ؟

جاۋاب: مېنىڭچە ئۇلارنىڭ بەزىلىرىنىڭ پايدىسى بار بولۇپ، بەزىلىرىنىڭ بولسا پايدىسى يوق. مەسىلەن، بىز ئافغانىستاندىن چىقىپ كېتىشىمىز كېرەك. ئىراق بىلەن ئافغانىستان ئامېرىكا ئۈچۈن بىر چوڭ خاتالىق، ھەمدە بىر چوڭ پۇل ئىسراپچىلىقى بولدى. يەنە بىر تەرەپتىن، ياپونىيەنى ئالىدىغان بولساق، ھازىر ياپوندا 50 مىڭ ئامېرىكا ئەسكىرى بار بولۇپ، ئۇلارنىڭ چىقىمىنى ياپون تۆلەيدۇ. ياپوندىكى ئامېرىكا ھەربىي بازىسى ئۈچۈن بىز ئۆزىمىز پۇل خەجلىمەيمىز. ئۇنىڭ چىقىمىنى ياپونلارنىڭ ئۆز ئۈستىگە ئېلىشىدىكى سەۋەب، ئۇلار ئۆزلىرىنى جۇڭگونىڭ زومىگەرلىكىدىن قوغدايدىغان بىر كاپالەتكە ئېھتىياجى بار. دېمەك، بىز بەزى جايلاردىكى ھەربىي بازىلارنى قىسقارتىشىمىز كېرەك، يەنە بەزى يەرلەردىكىنى، مەسىلەن، ياپونىيەدىكىنى بولسا قەتئىي ساقلاپ قېلىشىمىز كېرەك. ئۇ بازا بىزگە پۇل چىقىمى ئېلىپ كەلمەيدۇ، ئەمما ئامېرىكىنىڭ ئاشۇ رايونلاردىكى تەسىرىنى كۈچەيتىپ بېرىدۇ. شۇڭلاشقا بۇ جەھەتتە بىز ئەھۋالغا قاراپ ئىش تۇتۇشىمىز كېرەك.


(تۈگىدى)


پايدىلىنىش مەنبەسى:

Joseph Nye: The Rise of China and American Power
https://www.youtube.com/watch?v=BwWT0kbYSZs&t=6s