PDA

View Full Version : Elrohlan: Junggoning Uyghur Diyari we Pakistandin Ötüdighan Yéngi Yipek Yoli



Elrohlan
01-06-17, 22:22
Junggoning Uyghur Diyari we Pakistandin Ötüdighan Yéngi Yipek Yoli


Elrohlan

Men aldinqi qétimliq yazmida Junggoning bir belwagh, bir yol istratégiyisi heqqide bir qisim deslepki chüshenchilerni bayan qilip öttüm. Mezkur yazmida ashu yazmining dawami süpitide yene bir qisim yéngi, Uyghur diyarining buningdin kéyinki yüzlinishi bilen biwasite munasiwetlik bolghan uchurlarni bayan qilip ötimen. Méning bu qétim tonushturidighinim Amérikining paytexti Washin’gtondiki dunyagha dangliq, «Xadson Instituti» (Hudson Institute) dep atilidighan oylash ambiridiki bir qanche mutexessisler 2015-yilidiki bir meydan ilmiy söhbet yighinida otturigha qoyghan köz-qarashlarning özüm tallighan bir qisim mezmunliri. Bu söhbetning témisi «Junggoning Pakistandin ötidighan yoli» bolup, uning sin höjjiti Yutyubqa 2015-yili 18-Noyabirda qoyuluptu. Men mezkur yazmida otturigha qoyidighan köz-qarashlarning hemmisi eslidiki menbege tewe bolup, eger maqalige öz köz-qarishimni qoshup qoymaqchi bolsam, ularni «Ilawe» sheklide bir ayrim abzas qilip kirgüzüp qoyimen.


1-resim: «Junggoning Pakistandin ötidighan yoli» dégen témidiki söhbet yighinidin bir körünüsh.


1. Omumiy Bayan

Töwendikisi Xadson Institutining aliy derijilik tetqiqatchisi Érik Brawn (Eric Brown) ning dégenliri.

Junggoning bir belwagh, bir yol pilani pütün dunyaning diqqet étibarini qozghidi. U pilan tarixtiki eng chong yéngi üstqurulma berpa qilish pilanigha wekillik qilidu. Bu pilan Junggoni merkez qilghan halda sherqiy Asiyani gherbiy Asiya, ottura Asiya, sherqiy Yawropa, we kelgüside Afriqa bilen quruqluq we déngiz yolliri bilen tutashturushni nishan qilidu. Eger «21-esirdiki yipek yoli» dep atilidighan bu pilan ishqa ashurulidiken, u dunyadiki 63 döletni öz-ara tutashturup, dunya ahalisining 3 tin 2 qismining buningdin kéyin siyasiy we iqtisadiy jehette öz-ara qandaq munasiwetlishishini belgileydu. Shunglashqa uning pütün dunya üchün nahayiti zor gé’opoléstikiliq tesiri bar. U Amérikining Asiya we Yawropagha qaratqan tashqi siyasetlirigimu tesir körsitidu. Shunglashqa hazir Amérika, Hindistan we Yaponiye qatarliq bir qisim eller bu pilanning öz döletlirining tereqqiyatigha we bixeterlikige qandaq tesir körsitidighanliqini aydinglashturuwélish yolida tirishishni bashlidi.


2-resim: Söhbette Xadson Institutining aliy derijilik tetqiqatchisi Érik Brawn söz qiliwatqan waqtidiki bir körünüsh.

Pakistanning dölet rehberliri hazirghiche öz dölitini dunyaning aylinish oqi (pivot) dep hésablap keldi. Aldinqi 50-60 yillarning mabeynide Pakistan Asiyaning bezi gé’opoléstika saheside heqiqetenmu melum derijidiki aylinish oqi bolush rolini oynidi. U hazir yéngiwashtin dunyaning bir aylinish oqi bolup qéliwatidu.

Junggo Pakistanda chong tipliq qurulushni élip bérish üchün 46 milyard dollar pul meblegh salidighanliqini élan qildi. Ularning déyishiche ular bu pulni yol, köwrük we gaz-néfit turubiliri qatarliq bir qatar üstqurulma qurulushliri üchün serp qilidiken. Yasilidighan yol Junggo bilen Erebistan déngiz boghuzi rayonlirini tutashturidighan bolup, Pakistandiki üstqurulma qurulushliri bolsa Pakistanda bir öz-özini qamdiyalaydighan iqtisadiy haletni wujudqa keltüridiken. Shu arqiliq Pakistandiki kembeghelchilikke xatime bérip, étnik bölünüsh we térrorchi guruhlarni yoq qilish ishlirinimu emelge ashuridiken. Shunga bu pilan Pakistanning dölet emeldarlirini nahayiti xosh qiliwatidu. Hazirghiche wede qilin’ghan 46 milyard dollar pul chet eller Pakistan’gha 2008-yilidin buyan biwasite meblegh salghan pul miqdarining 3 hessisige toghra kélidu. 11-Séntebir weqesidin hazirghiche Amérika Pakistan’gha texminen 14 milyard dollar qimmitidiki bixeterlik yardimini berdi. Junggo hazir héliqidek pul meblegh sélish arqiliq özining Pakistandiki tesir küchini ashurmaqchi boluwatidu (Eskertish: Amérikining bergini yardem, Junggoning bergini bolsa meblegh).

Taki yéqin’ghiche Junggoning kötürülüshi asasiy jehettin déngiz rayonliridiki hadise, dep qarilip kelgen idi. Jungxu’a Xelq Jumhuriyiti mewjut bolup turghan deslepki 30 yilning ichide, Maw Zédungning zamaniwi radikalizmliqi yüz bergen’ge qarimay, Junggoning qilghini asasiy jehettin aldinqi qétimliq Junggo sulalisini qurup chiqish istratégiyisini qaytidin yolgha qoyush boldi. Burunqi memuriy derije tüzümi bilen, quruqluqni asasiy baza qilghan, özining éhtiyajini özi qanduralaydighan bir yéza igilik we sana’et iqtisadiy sistémisini berpa qilish boldi. Bundaq qilish tarixta bir nahayiti qiyin ish bolup ispatlan’ghan bolup, hazirqi zamanda bolsa u bir mumkin emes ish bolup ispatlandi. Shunglashqa 1976-yili Maw Zédung wapat bolghandin kéyin, Junggo Kommunistik Partiyisi (JKP) özining dölet ichige qaratqan iqtisadiy siyasetliri bilen chet ellerge qaratqan tashqi siyasetliride déngiz qirghiqi we déngiz rayonlirini merkez qildi. Bu xil siyasetlerni Amérika we Yaponiyeni asas qilghan déngiz qirghaqlirigha jaylashqan bir qisim chet el döletliri qollidi we uninggha yardem qildi. Shuning bilen Junggo dunyawi siyasiy we iqtisadiy sistémigha kirish imkaniyitige érishti. Bu ishta Junggo aldinqi 200 yilning ichide körülüp baqmighan bir yaxshi xelq’araliq bixeterlik muhitigha érishti. Hemde ashundaq muhit ichide Junggoni zor derijide yükseldürüshke atlandi. Kelgüside tarixshunaslar hazirqi dewrni tekshürginide 2008-yili Junggoning kötürülüshide bir yéngi özgirish peyda bolghanliqini bayqishi mumkin. 2008-yili pütün dunya miqyasida yüz bergen iqtisadiy krizis, we shuning sewebi bilen Junggoda yüz bergen iqtisadiy we siyasiy krizisning özi JKP ni özining tereqqiyat istratégiyilirini qaytidin bahalap chiqishqa mejburlidi. Qandaq qilip özining Junggodiki monopolluq ornini saqlap qélish üstide yéngiwashtin chongqur izdinishke qistidi. Netijide Junggo hökümiti aldinqi 10 yildek waqit ichide özining chong istratégiyilirini qaytidin tengshep, özining tereqqiyat siyasetlirini yéngiwashtin turghuzup chiqti. Ashundaq istratégiyilerning biri özini déngiz yoli saheside tereqqiy qildurush yolidiki tirishchanliqlirining bir qismini özi bilen Asiya-Yawropa chong quruqluqidiki ellerni tutashturidighan tömür yol torlirini qurup chiqishqa yötkesh boldi.

Bu ishta türtkilik rol oynawatqan bir qanche sewebler bar. Uning biri xelq’araliq gé’opoléstika. Yene biri bolsa Junggoning dölet ichidiki sewebler. Junggo hökümiti xelq’ara ishlar üchün qollan’ghan siyasetlerning asasini chüshinish üchün choqum Junggoning ichki ehwalini tehlil qilish kérek.

Junggo hökümitining tereqqiyat istratégiyisini tengshesh jeryani yéqin kelgüside axirlishidighandek emes. Ularning Asiya-Yawropa chong quruqluqida ish élip bérishi xéli uzun yillargha sozulushi mumkin. Pakistan bilen Junggodiki hökümran tebiqiler bu ishqa «bir yaxshi purset», dep qarawatidu. Ular bu ishtin bir-biri bilen bolghan istratégiyilik hemkarliqni kücheytish üchünla emes, belki dölet ichige qaritilghan siyasetlirini ilgiri sürüsh üchünmu paydiliniwatidu. Shunglashqa biz buningdin kéyin buning netijilirini körimiz. Ashundaq netijilerning biri Junggo hökümitining Tibet bilen Shinjanggha qaratqan kontrolluqining nahayiti zor derijide kücheytilishi bolidu. Uning yene biri bolsa, biz hazir körüwatqinimizdek, Junggoning Pakistan’gha salghan meblighining nahayiti zor derijide köpiyishi, Pakistanning burun esker turghuzmighan bir qisim rayonlirigha esker yötkep, u yerlerge bolghan kontrolluqni kücheytishi bolidu. Ashundaq rayonlarning ichide Shinjang bilen chégridash rayonlarmu bar.

Yuqiridiki ehwallar Asiya-Yawropa chong quruqluqidiki bashqa ellerning buningdin kéyinki tereqqiyat istratégiyilirige bir qisim tesirlerni körsitidighan bolup, u bir yéngiliq bolup hésablinidu. Buningdin kéyinki bir mezgil waqit ichide biz ashundaq tesirdin peyda bolghan yéngi ehwallarni köziteleymiz.

Bügünki söhbetke qatnashqan nutuq igilirining hemmisi Xadson Institutining mutexessisliri bolsimu, ularning bilim da’irisi yuqiriqidek nahayiti murekkep munasiwetlerning hemme sahesige mas kélidu.


2. Junggo bilen Islam Dunyasining Munasiwiti

Töwendikisi Xadson Institutining aliy derijilik tetqiqatchisi Charlis Xornér (Charles Horner) ning dégenliri. Charlis bir Junggoshunas bolup, u Junggo heqqide ikki qisimliq «Kötürülüwatqan Junggo we uning hazirqi zamandin kéyinki teqdiri» (Rising China and its postmodern fate) dégen kitabni we köpligen ilmiy maqalilerni élan qilghan.

Bir qanche yilning aldida Érik bilen ikkimiz bir yéngi ilmiy tetqiqat sahesini ijat qilghan bolup, uninggha «Junggo bilen Islam dunyasining munasiwetliri» dégen isimni qoyduq. Bu sahening asasliq meqsiti Xenzular dunyasi bilen Islam dunyasi otturisidiki ziyaliyliq (intellectual), siyasiy we iqtisadiy alaqe-munasiwetlerni chüshinish. Biz tekshürüshni bashlighandin kéyin, Junggo bir dölet bolush süpiti bilen oxshimighan jaylardiki köpligen Islam jem’iyetliri bilen munasiwet qilishidighanliqini bayqiduq. Bu munasiwetlerning bir ortaq alahidiliki shuki, Junggo bir küchlük dölet bolush salahiyiti bilen oxshimighan Islam jem’iyetliri bilen munasiwetni oxshimighan shekilde bir terep qilidiken. Mesilen, Hindonéziye bilen bolghan munasiwette, Junggo ashu döletning iqtisadida hökümranliq orunni igiligen étnik xelqler bilen yéqin munasiwet saqlaydiken. Malaysiya, Bén’gal we Ottura Asiyadiki Junggogha yéqin döletler bilen bolghan munasiwettimu shundaq iken. Islam dunyasi bir nahayiti küchlük rengdarliqqa ige dunya bolup, uning ichide Ereb dunyasi pütün Musulmanlarning 25 pirsentidinmu az bir qismigha toghra kélidu.


3-resim: Söhbette Xadson Institutining aliy derijilik tetqiqatchisi, Junggoshunas Charlis Xornér söz qiliwatqan waqtidiki bir körünüsh.

Shuning bilen biz ilmiy tetqiqat usulini qollinip, Junggo bilen oxshimighan Musulmanlar rayonliri otturisidiki munasiwetlerning alahidiliki we ularning öz-ara baghlinishlirini chüshinishke tirishtuq. Bu mesilini tehlil qilghanda, dunyaning bir yéride bir ish yüz bergende, u dunyaning yene bir yéride yüz bériwatqan ishqa qandaq tesir körsitidighanliqini közitishke toghra kélidu.

Biz tekshürgen yene bir ish quruqluqtiki ishlar bilen déngiz rayonliridiki ishlarning munasiwiti, we bu ikki xil rayonlar oynaydighan oxshimighan rollar qatarliqlar boldi. Biz bir qisim tarixiy weqelerge qarap chiqtuq. Uning biri Yapon impériyisi boldi. Yaponlar Asiyadiki déngiz rayonliri bilen quruqluq rayonlirining her ikkisini bésiwalmaqchi bolup, her ikkiside meghlup boldi. Men London Iqtisad Uniwérsitétidiki bir proféssor ishletken «Junggoche sözlesh» (China speak) ibarisini yaqturdum. Bu, dunyadiki küchler we orun derijisi tüzümini Junggoning en’enisi boyiche chüshinish, dégen’ge yéqin kélidu.

Hazir déngiz arqiliq dunyagha hökümranliq qilidighan dewr ötüp ketti. Uningdin bashqa hazir özige ishenmeslik krizisi, Junggo Kommunistik partiyisining özining hökümranliq ornini saqlap qélishidin ibaret Junggoning ichki mesilisi, hemde melum shekildiki Junggo – Islam dunyasi munasiwetlirini ornitish mesililiri, hemde Junggo üchün yéqin sherqtiki ellerge qarighanda yiraq sherqtiki eller (mesilen Iran we Se’udi Erebistan) bilen küchlük munasiwet ornitishning zörürlüki qatarliq mesililer otturigha chiqishqa bashlidi.

Bir belwagh we bir yol istratégiyisige mushundaq bir nuqtida turup qarap chiqishqa toghra kélidu. Eger Junggoning bu istratégiyige séliwatqan meblighi bilen bashqa ishlargha séliwatqan meblighini sélishturup turup tekshürüp baqidighan bolsaq, mundaq ikki xil ehwalni bayqaymiz. Eng közge körünidighan ehwal Junggoning ichki muqimliqini saqlashqa ajritiwatqan ghayet zor miqdardiki meblighi. Bolupmu Musulmanlar rayoni bolghan Shinjang hazir pütünley mixlap qoyulghan bolup, bezi mölcherlerge asaslan’ghanda Shinjangdiki qoralliq qoshunlarning sani bir milyondin éship ketti. Yene bir ehwal bolsa Junggoning Pakistan’gha 46 milyard dollar meblegh salghanliqi, uning Asiya Üstqurulma Bankisigha zor miqdarda pul bergenliki, hemde uning özining déngiz armiyisini küchlendürüsh üchünmu nahayiti zor miqdarda pul xejlewatqanliqidur. Junggoning ashu sahelerge atighan pulining miqdari intayin zor bolup, gherbtikiler bu ehwalgha yéqindin diqqet qiliwatidu. Junggoning özini yiraq sherqtiki Islam dunyasi bilen déngiz yoli bilen, Pakistan we Qazaqistan qatarliq ellerdin ötidighan quruqluqtiki karidorlar bilen, yaki her ikkisi bilen tutashturush pilani, we bu pilanning hazir mewjut bolup turuwatqan déngiz rayonliridiki Amérika, Yapon we Hindistanlardin ibaret chong küchlerge körsitidighan tesiri qatarliqlar bizning buningdin kéyin yéqindin közitishimizge erziydighan mesililerdur.


(Dawami bar)


Mezkur Maqale bilen Munasiwetlik Burunqi Yazmilar:

[1] Junggo Asiyadiki Hökümran Küch Bolalmaydu
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47047-Junggo-Asiyadiki-H%F6k%FCmran-K%FCch-Bolalmaydu

[2] Junggo bilen Amérikining Urushush Éhtimalliqi Qanchilik?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47243-Junggo-bilen-Am%E9rikining-Urushush-%C9htimalliqi-Qanchilik

[3] Trampning Prézidént Bolushi Junggo Üchün Némidin Dérek Béridu?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47285-Trampning-Pr%E9zid%E9nt-Bolushi-Junggo-%DCch%FCn-N%E9midin-D%E9rek-B%E9ridu

[4] Millet Döliti, Medeniyet Döliti, we Assimilyatsiye
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47355-Millet-D%F6liti-Medeniyet-D%F6liti-we-Assimilyatsiye

[5] Shi Jinping Junggoni Buningdin Kéyin Qaysi Terepke Yétekleydu?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47402-Shi-Jinping-Junggoni-Buningdin-K%E9yin-Qaysi-Terepke-Y%E9tekleydu

[6] Junggo Dunyadiki 1-Orun’gha Chiqqanda
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47450-Elrohlan-Junggo-Dunyadiki-1-Orun%92gha-Chiqqanda

[7] Tarix Bilen Söhbet: Amérika, Gherb, Asiya, we Junggo
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47530-Tarix-Bilen-S%F6hbet-Am%E9rika-Gherb-Asiya-we-Junggo

[8] Junggo Némishqa Tinch Yol Bilen Tereqqiy Qilalmaydu?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47665-Elrohlan-Junggo-N%E9mishqa-Tinch-Yol-Bilen-Tereqqiy-Qilalmaydu

[9] Némishqa Lidérlar Yalghanchiliq Qilidu?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47870-Elrohlan-N%E9mishqa-Lid%E9rlar-Yalghanchiliq-Qilidu

[10] Junggoning Bir Belwagh, Bir Yol Pilani Heqqide Qisqiche Chüshenche
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?48459-Elrohlan-Junggoning-Bir-Belwagh-Bir-Yol-Pilani-Heqqide-Qisqiche-Ch%FCshenche

ئەلروھلان
01-06-17, 22:24
جۇڭگونىڭ ئۇيغۇر دىيارى ۋە پاكىستاندىن ئۆتۈدىغان يېڭى يىپەك يولى


ئەلروھلان


مەن ئالدىنقى قېتىملىق يازمىدا جۇڭگونىڭ بىر بەلۋاغ، بىر يول ئىستراتېگىيىسى ھەققىدە بىر قىسىم دەسلەپكى چۈشەنچىلەرنى بايان قىلىپ ئۆتتۈم. مەزكۇر يازمىدا ئاشۇ يازمىنىڭ داۋامى سۈپىتىدە يەنە بىر قىسىم يېڭى، ئۇيغۇر دىيارىنىڭ بۇنىڭدىن كېيىنكى يۈزلىنىشى بىلەن بىۋاسىتە مۇناسىۋەتلىك بولغان ئۇچۇرلارنى بايان قىلىپ ئۆتىمەن. مېنىڭ بۇ قېتىم تونۇشتۇرىدىغىنىم ئامېرىكىنىڭ پايتەختى ۋاشىنگتوندىكى دۇنياغا داڭلىق، «خادسون ئىنستىتۇتى» (Hudson Institute) دەپ ئاتىلىدىغان ئويلاش ئامبىرىدىكى بىر قانچە مۇتەخەسسىسلەر 2015-يىلىدىكى بىر مەيدان ئىلمىي سۆھبەت يىغىنىدا ئوتتۇرىغا قويغان كۆز-قاراشلارنىڭ ئۆزۈم تاللىغان بىر قىسىم مەزمۇنلىرى. بۇ سۆھبەتنىڭ تېمىسى «جۇڭگونىڭ پاكىستاندىن ئۆتىدىغان يولى» بولۇپ، ئۇنىڭ سىن ھۆججىتى يۇتيۇبقا 2015-يىلى 18-نويابىردا قويۇلۇپتۇ. مەن مەزكۇر يازمىدا ئوتتۇرىغا قويىدىغان كۆز-قاراشلارنىڭ ھەممىسى ئەسلىدىكى مەنبەگە تەۋە بولۇپ، ئەگەر ماقالىگە ئۆز كۆز-قارىشىمنى قوشۇپ قويماقچى بولسام، ئۇلارنى «ئىلاۋە» شەكلىدە بىر ئايرىم ئابزاس قىلىپ كىرگۈزۈپ قويىمەن.


1-رەسىم: «جۇڭگونىڭ پاكىستاندىن ئۆتىدىغان يولى» دېگەن تېمىدىكى سۆھبەت يىغىنىدىن بىر كۆرۈنۈش.


1. ئومۇمىي بايان

تۆۋەندىكىسى خادسون ئىنستىتۇتىنىڭ ئالىي دەرىجىلىك تەتقىقاتچىسى ئېرىك براۋن (Eric Brown) نىڭ دېگەنلىرى.

جۇڭگونىڭ بىر بەلۋاغ، بىر يول پىلانى پۈتۈن دۇنيانىڭ دىققەت ئېتىبارىنى قوزغىدى. ئۇ پىلان تارىختىكى ئەڭ چوڭ يېڭى ئۈستقۇرۇلما بەرپا قىلىش پىلانىغا ۋەكىللىك قىلىدۇ. بۇ پىلان جۇڭگونى مەركەز قىلغان ھالدا شەرقىي ئاسىيانى غەربىي ئاسىيا، ئوتتۇرا ئاسىيا، شەرقىي ياۋروپا، ۋە كەلگۈسىدە ئافرىقا بىلەن قۇرۇقلۇق ۋە دېڭىز يوللىرى بىلەن تۇتاشتۇرۇشنى نىشان قىلىدۇ. ئەگەر «21-ئەسىردىكى يىپەك يولى» دەپ ئاتىلىدىغان بۇ پىلان ئىشقا ئاشۇرۇلىدىكەن، ئۇ دۇنيادىكى 63 دۆلەتنى ئۆز-ئارا تۇتاشتۇرۇپ، دۇنيا ئاھالىسىنىڭ 3 تىن 2 قىسمىنىڭ بۇنىڭدىن كېيىن سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتە ئۆز-ئارا قانداق مۇناسىۋەتلىشىشىنى بەلگىلەيدۇ. شۇڭلاشقا ئۇنىڭ پۈتۈن دۇنيا ئۈچۈن ناھايىتى زور گېئوپولېستىكىلىق تەسىرى بار. ئۇ ئامېرىكىنىڭ ئاسىيا ۋە ياۋروپاغا قاراتقان تاشقى سىياسەتلىرىگىمۇ تەسىر كۆرسىتىدۇ. شۇڭلاشقا ھازىر ئامېرىكا، ھىندىستان ۋە ياپونىيە قاتارلىق بىر قىسىم ئەللەر بۇ پىلاننىڭ ئۆز دۆلەتلىرىنىڭ تەرەققىياتىغا ۋە بىخەتەرلىكىگە قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى ئايدىڭلاشتۇرۇۋېلىش يولىدا تىرىشىشنى باشلىدى.


2-رەسىم: سۆھبەتتە خادسون ئىنستىتۇتىنىڭ ئالىي دەرىجىلىك تەتقىقاتچىسى ئېرىك براۋن سۆز قىلىۋاتقان ۋاقتىدىكى بىر كۆرۈنۈش.

پاكىستاننىڭ دۆلەت رەھبەرلىرى ھازىرغىچە ئۆز دۆلىتىنى دۇنيانىڭ ئايلىنىش ئوقى (pivot) دەپ ھېسابلاپ كەلدى. ئالدىنقى 50-60 يىللارنىڭ مابەينىدە پاكىستان ئاسىيانىڭ بەزى گېئوپولېستىكا ساھەسىدە ھەقىقەتەنمۇ مەلۇم دەرىجىدىكى ئايلىنىش ئوقى بولۇش رولىنى ئوينىدى. ئۇ ھازىر يېڭىۋاشتىن دۇنيانىڭ بىر ئايلىنىش ئوقى بولۇپ قېلىۋاتىدۇ.

جۇڭگو پاكىستاندا چوڭ تىپلىق قۇرۇلۇشنى ئېلىپ بېرىش ئۈچۈن 46 مىليارد دوللار پۇل مەبلەغ سالىدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى. ئۇلارنىڭ دېيىشىچە ئۇلار بۇ پۇلنى يول، كۆۋرۈك ۋە گاز-نېفىت تۇرۇبىلىرى قاتارلىق بىر قاتار ئۈستقۇرۇلما قۇرۇلۇشلىرى ئۈچۈن سەرپ قىلىدىكەن. ياسىلىدىغان يول جۇڭگو بىلەن ئەرەبىستان دېڭىز بوغۇزى رايونلىرىنى تۇتاشتۇرىدىغان بولۇپ، پاكىستاندىكى ئۈستقۇرۇلما قۇرۇلۇشلىرى بولسا پاكىستاندا بىر ئۆز-ئۆزىنى قامدىيالايدىغان ئىقتىسادىي ھالەتنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرىدىكەن. شۇ ئارقىلىق پاكىستاندىكى كەمبەغەلچىلىككە خاتىمە بېرىپ، ئېتنىك بۆلۈنۈش ۋە تېررورچى گۇرۇھلارنى يوق قىلىش ئىشلىرىنىمۇ ئەمەلگە ئاشۇرىدىكەن. شۇڭا بۇ پىلان پاكىستاننىڭ دۆلەت ئەمەلدارلىرىنى ناھايىتى خوش قىلىۋاتىدۇ. ھازىرغىچە ۋەدە قىلىنغان 46 مىليارد دوللار پۇل چەت ئەللەر پاكىستانغا 2008-يىلىدىن بۇيان بىۋاسىتە مەبلەغ سالغان پۇل مىقدارىنىڭ 3 ھەسسىسىگە توغرا كېلىدۇ. 11-سېنتەبىر ۋەقەسىدىن ھازىرغىچە ئامېرىكا پاكىستانغا تەخمىنەن 14 مىليارد دوللار قىممىتىدىكى بىخەتەرلىك ياردىمىنى بەردى. جۇڭگو ھازىر ھېلىقىدەك پۇل مەبلەغ سېلىش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ پاكىستاندىكى تەسىر كۈچىنى ئاشۇرماقچى بولۇۋاتىدۇ (ئەسكەرتىش: ئامېرىكىنىڭ بەرگىنى ياردەم، جۇڭگونىڭ بەرگىنى بولسا مەبلەغ).

تاكى يېقىنغىچە جۇڭگونىڭ كۆتۈرۈلۈشى ئاساسىي جەھەتتىن دېڭىز رايونلىرىدىكى ھادىسە، دەپ قارىلىپ كەلگەن ئىدى. جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى مەۋجۇت بولۇپ تۇرغان دەسلەپكى 30 يىلنىڭ ئىچىدە، ماۋ زېدۇڭنىڭ زامانىۋى رادىكالىزملىقى يۈز بەرگەنگە قارىماي، جۇڭگونىڭ قىلغىنى ئاساسىي جەھەتتىن ئالدىنقى قېتىملىق جۇڭگو سۇلالىسىنى قۇرۇپ چىقىش ئىستراتېگىيىسىنى قايتىدىن يولغا قويۇش بولدى. بۇرۇنقى مەمۇرىي دەرىجە تۈزۈمى بىلەن، قۇرۇقلۇقنى ئاساسىي بازا قىلغان، ئۆزىنىڭ ئېھتىياجىنى ئۆزى قاندۇرالايدىغان بىر يېزا ئىگىلىك ۋە سانائەت ئىقتىسادىي سىستېمىسىنى بەرپا قىلىش بولدى. بۇنداق قىلىش تارىختا بىر ناھايىتى قىيىن ئىش بولۇپ ئىسپاتلانغان بولۇپ، ھازىرقى زاماندا بولسا ئۇ بىر مۇمكىن ئەمەس ئىش بولۇپ ئىسپاتلاندى. شۇڭلاشقا 1976-يىلى ماۋ زېدۇڭ ۋاپات بولغاندىن كېيىن، جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى (ج ك پ) ئۆزىنىڭ دۆلەت ئىچىگە قاراتقان ئىقتىسادىي سىياسەتلىرى بىلەن چەت ئەللەرگە قاراتقان تاشقى سىياسەتلىرىدە دېڭىز قىرغىقى ۋە دېڭىز رايونلىرىنى مەركەز قىلدى. بۇ خىل سىياسەتلەرنى ئامېرىكا ۋە ياپونىيەنى ئاساس قىلغان دېڭىز قىرغاقلىرىغا جايلاشقان بىر قىسىم چەت ئەل دۆلەتلىرى قوللىدى ۋە ئۇنىڭغا ياردەم قىلدى. شۇنىڭ بىلەن جۇڭگو دۇنياۋى سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي سىستېمىغا كىرىش ئىمكانىيىتىگە ئېرىشتى. بۇ ئىشتا جۇڭگو ئالدىنقى 200 يىلنىڭ ئىچىدە كۆرۈلۈپ باقمىغان بىر ياخشى خەلقئارالىق بىخەتەرلىك مۇھىتىغا ئېرىشتى. ھەمدە ئاشۇنداق مۇھىت ئىچىدە جۇڭگونى زور دەرىجىدە يۈكسەلدۈرۈشكە ئاتلاندى. كەلگۈسىدە تارىخشۇناسلار ھازىرقى دەۋرنى تەكشۈرگىنىدە 2008-يىلى جۇڭگونىڭ كۆتۈرۈلۈشىدە بىر يېڭى ئۆزگىرىش پەيدا بولغانلىقىنى بايقىشى مۇمكىن. 2008-يىلى پۈتۈن دۇنيا مىقياسىدا يۈز بەرگەن ئىقتىسادىي كرىزىس، ۋە شۇنىڭ سەۋەبى بىلەن جۇڭگودا يۈز بەرگەن ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي كرىزىسنىڭ ئۆزى ج ك پ نى ئۆزىنىڭ تەرەققىيات ئىستراتېگىيىلىرىنى قايتىدىن باھالاپ چىقىشقا مەجبۇرلىدى. قانداق قىلىپ ئۆزىنىڭ جۇڭگودىكى مونوپوللۇق ئورنىنى ساقلاپ قېلىش ئۈستىدە يېڭىۋاشتىن چوڭقۇر ئىزدىنىشكە قىستىدى. نەتىجىدە جۇڭگو ھۆكۈمىتى ئالدىنقى 10 يىلدەك ۋاقىت ئىچىدە ئۆزىنىڭ چوڭ ئىستراتېگىيىلىرىنى قايتىدىن تەڭشەپ، ئۆزىنىڭ تەرەققىيات سىياسەتلىرىنى يېڭىۋاشتىن تۇرغۇزۇپ چىقتى. ئاشۇنداق ئىستراتېگىيىلەرنىڭ بىرى ئۆزىنى دېڭىز يولى ساھەسىدە تەرەققىي قىلدۇرۇش يولىدىكى تىرىشچانلىقلىرىنىڭ بىر قىسمىنى ئۆزى بىلەن ئاسىيا-ياۋروپا چوڭ قۇرۇقلۇقىدىكى ئەللەرنى تۇتاشتۇرىدىغان تۆمۈر يول تورلىرىنى قۇرۇپ چىقىشقا يۆتكەش بولدى.

بۇ ئىشتا تۈرتكىلىك رول ئويناۋاتقان بىر قانچە سەۋەبلەر بار. ئۇنىڭ بىرى خەلقئارالىق گېئوپولېستىكا. يەنە بىرى بولسا جۇڭگونىڭ دۆلەت ئىچىدىكى سەۋەبلەر. جۇڭگو ھۆكۈمىتى خەلقئارا ئىشلار ئۈچۈن قوللانغان سىياسەتلەرنىڭ ئاساسىنى چۈشىنىش ئۈچۈن چوقۇم جۇڭگونىڭ ئىچكى ئەھۋالىنى تەھلىل قىلىش كېرەك.

جۇڭگو ھۆكۈمىتىنىڭ تەرەققىيات ئىستراتېگىيىسىنى تەڭشەش جەريانى يېقىن كەلگۈسىدە ئاخىرلىشىدىغاندەك ئەمەس. ئۇلارنىڭ ئاسىيا-ياۋروپا چوڭ قۇرۇقلۇقىدا ئىش ئېلىپ بېرىشى خېلى ئۇزۇن يىللارغا سوزۇلۇشى مۇمكىن. پاكىستان بىلەن جۇڭگودىكى ھۆكۈمران تەبىقىلەر بۇ ئىشقا «بىر ياخشى پۇرسەت»، دەپ قاراۋاتىدۇ. ئۇلار بۇ ئىشتىن بىر-بىرى بىلەن بولغان ئىستراتېگىيىلىك ھەمكارلىقنى كۈچەيتىش ئۈچۈنلا ئەمەس، بەلكى دۆلەت ئىچىگە قارىتىلغان سىياسەتلىرىنى ئىلگىرى سۈرۈش ئۈچۈنمۇ پايدىلىنىۋاتىدۇ. شۇڭلاشقا بىز بۇنىڭدىن كېيىن بۇنىڭ نەتىجىلىرىنى كۆرىمىز. ئاشۇنداق نەتىجىلەرنىڭ بىرى جۇڭگو ھۆكۈمىتىنىڭ تىبەت بىلەن شىنجاڭغا قاراتقان كونتروللۇقىنىڭ ناھايىتى زور دەرىجىدە كۈچەيتىلىشى بولىدۇ. ئۇنىڭ يەنە بىرى بولسا، بىز ھازىر كۆرۈۋاتقىنىمىزدەك، جۇڭگونىڭ پاكىستانغا سالغان مەبلىغىنىڭ ناھايىتى زور دەرىجىدە كۆپىيىشى، پاكىستاننىڭ بۇرۇن ئەسكەر تۇرغۇزمىغان بىر قىسىم رايونلىرىغا ئەسكەر يۆتكەپ، ئۇ يەرلەرگە بولغان كونتروللۇقنى كۈچەيتىشى بولىدۇ. ئاشۇنداق رايونلارنىڭ ئىچىدە شىنجاڭ بىلەن چېگرىداش رايونلارمۇ بار.

يۇقىرىدىكى ئەھۋاللار ئاسىيا-ياۋروپا چوڭ قۇرۇقلۇقىدىكى باشقا ئەللەرنىڭ بۇنىڭدىن كېيىنكى تەرەققىيات ئىستراتېگىيىلىرىگە بىر قىسىم تەسىرلەرنى كۆرسىتىدىغان بولۇپ، ئۇ بىر يېڭىلىق بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. بۇنىڭدىن كېيىنكى بىر مەزگىل ۋاقىت ئىچىدە بىز ئاشۇنداق تەسىردىن پەيدا بولغان يېڭى ئەھۋاللارنى كۆزىتەلەيمىز.

بۈگۈنكى سۆھبەتكە قاتناشقان نۇتۇق ئىگىلىرىنىڭ ھەممىسى خادسون ئىنستىتۇتىنىڭ مۇتەخەسسىسلىرى بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ بىلىم دائىرىسى يۇقىرىقىدەك ناھايىتى مۇرەككەپ مۇناسىۋەتلەرنىڭ ھەممە ساھەسىگە ماس كېلىدۇ.


2. جۇڭگو بىلەن ئىسلام دۇنياسىنىڭ مۇناسىۋىتى

تۆۋەندىكىسى خادسون ئىنستىتۇتىنىڭ ئالىي دەرىجىلىك تەتقىقاتچىسى چارلىس خورنېر (Charles Horner) نىڭ دېگەنلىرى. چارلىس بىر جۇڭگوشۇناس بولۇپ، ئۇ جۇڭگو ھەققىدە ئىككى قىسىملىق «كۆتۈرۈلۈۋاتقان جۇڭگو ۋە ئۇنىڭ ھازىرقى زاماندىن كېيىنكى تەقدىرى» (Rising China and its postmodern fate) دېگەن كىتابنى ۋە كۆپلىگەن ئىلمىي ماقالىلەرنى ئېلان قىلغان.

بىر قانچە يىلنىڭ ئالدىدا ئېرىك بىلەن ئىككىمىز بىر يېڭى ئىلمىي تەتقىقات ساھەسىنى ئىجات قىلغان بولۇپ، ئۇنىڭغا «جۇڭگو بىلەن ئىسلام دۇنياسىنىڭ مۇناسىۋەتلىرى» دېگەن ئىسىمنى قويدۇق. بۇ ساھەنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى خەنزۇلار دۇنياسى بىلەن ئىسلام دۇنياسى ئوتتۇرىسىدىكى زىيالىيلىق (intellectual)، سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ئالاقە-مۇناسىۋەتلەرنى چۈشىنىش. بىز تەكشۈرۈشنى باشلىغاندىن كېيىن، جۇڭگو بىر دۆلەت بولۇش سۈپىتى بىلەن ئوخشىمىغان جايلاردىكى كۆپلىگەن ئىسلام جەمئىيەتلىرى بىلەن مۇناسىۋەت قىلىشىدىغانلىقىنى بايقىدۇق. بۇ مۇناسىۋەتلەرنىڭ بىر ئورتاق ئالاھىدىلىكى شۇكى، جۇڭگو بىر كۈچلۈك دۆلەت بولۇش سالاھىيىتى بىلەن ئوخشىمىغان ئىسلام جەمئىيەتلىرى بىلەن مۇناسىۋەتنى ئوخشىمىغان شەكىلدە بىر تەرەپ قىلىدىكەن. مەسىلەن، ھىندونېزىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە، جۇڭگو ئاشۇ دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىدا ھۆكۈمرانلىق ئورۇننى ئىگىلىگەن ئېتنىك خەلقلەر بىلەن يېقىن مۇناسىۋەت ساقلايدىكەن. مالايسىيا، بېنگال ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى جۇڭگوغا يېقىن دۆلەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتىمۇ شۇنداق ئىكەن. ئىسلام دۇنياسى بىر ناھايىتى كۈچلۈك رەڭدارلىققا ئىگە دۇنيا بولۇپ، ئۇنىڭ ئىچىدە ئەرەب دۇنياسى پۈتۈن مۇسۇلمانلارنىڭ 25 پىرسەنتىدىنمۇ ئاز بىر قىسمىغا توغرا كېلىدۇ.


3-رەسىم: سۆھبەتتە خادسون ئىنستىتۇتىنىڭ ئالىي دەرىجىلىك تەتقىقاتچىسى، جۇڭگوشۇناس چارلىس خورنېر سۆز قىلىۋاتقان ۋاقتىدىكى بىر كۆرۈنۈش.

شۇنىڭ بىلەن بىز ئىلمىي تەتقىقات ئۇسۇلىنى قوللىنىپ، جۇڭگو بىلەن ئوخشىمىغان مۇسۇلمانلار رايونلىرى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەرنىڭ ئالاھىدىلىكى ۋە ئۇلارنىڭ ئۆز-ئارا باغلىنىشلىرىنى چۈشىنىشكە تىرىشتۇق. بۇ مەسىلىنى تەھلىل قىلغاندا، دۇنيانىڭ بىر يېرىدە بىر ئىش يۈز بەرگەندە، ئۇ دۇنيانىڭ يەنە بىر يېرىدە يۈز بېرىۋاتقان ئىشقا قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى كۆزىتىشكە توغرا كېلىدۇ.

بىز تەكشۈرگەن يەنە بىر ئىش قۇرۇقلۇقتىكى ئىشلار بىلەن دېڭىز رايونلىرىدىكى ئىشلارنىڭ مۇناسىۋىتى، ۋە بۇ ئىككى خىل رايونلار ئوينايدىغان ئوخشىمىغان روللار قاتارلىقلار بولدى. بىز بىر قىسىم تارىخىي ۋەقەلەرگە قاراپ چىقتۇق. ئۇنىڭ بىرى ياپون ئىمپېرىيىسى بولدى. ياپونلار ئاسىيادىكى دېڭىز رايونلىرى بىلەن قۇرۇقلۇق رايونلىرىنىڭ ھەر ئىككىسىنى بېسىۋالماقچى بولۇپ، ھەر ئىككىسىدە مەغلۇپ بولدى. مەن لوندون ئىقتىساد ئۇنىۋېرسىتېتىدىكى بىر پروفېسسور ئىشلەتكەن «جۇڭگوچە سۆزلەش» (China speak) ئىبارىسىنى ياقتۇردۇم. بۇ، دۇنيادىكى كۈچلەر ۋە ئورۇن دەرىجىسى تۈزۈمىنى جۇڭگونىڭ ئەنئەنىسى بويىچە چۈشىنىش، دېگەنگە يېقىن كېلىدۇ.

ھازىر دېڭىز ئارقىلىق دۇنياغا ھۆكۈمرانلىق قىلىدىغان دەۋر ئۆتۈپ كەتتى. ئۇنىڭدىن باشقا ھازىر ئۆزىگە ئىشەنمەسلىك كرىزىسى، جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسىنىڭ ئۆزىنىڭ ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى ساقلاپ قېلىشىدىن ئىبارەت جۇڭگونىڭ ئىچكى مەسىلىسى، ھەمدە مەلۇم شەكىلدىكى جۇڭگو – ئىسلام دۇنياسى مۇناسىۋەتلىرىنى ئورنىتىش مەسىلىلىرى، ھەمدە جۇڭگو ئۈچۈن يېقىن شەرقتىكى ئەللەرگە قارىغاندا يىراق شەرقتىكى ئەللەر (مەسىلەن ئىران ۋە سەئۇدى ئەرەبىستان) بىلەن كۈچلۈك مۇناسىۋەت ئورنىتىشنىڭ زۆرۈرلۈكى قاتارلىق مەسىلىلەر ئوتتۇرىغا چىقىشقا باشلىدى.

بىر بەلۋاغ ۋە بىر يول ئىستراتېگىيىسىگە مۇشۇنداق بىر نۇقتىدا تۇرۇپ قاراپ چىقىشقا توغرا كېلىدۇ. ئەگەر جۇڭگونىڭ بۇ ئىستراتېگىيىگە سېلىۋاتقان مەبلىغى بىلەن باشقا ئىشلارغا سېلىۋاتقان مەبلىغىنى سېلىشتۇرۇپ تۇرۇپ تەكشۈرۈپ باقىدىغان بولساق، مۇنداق ئىككى خىل ئەھۋالنى بايقايمىز. ئەڭ كۆزگە كۆرۈنىدىغان ئەھۋال جۇڭگونىڭ ئىچكى مۇقىملىقىنى ساقلاشقا ئاجرىتىۋاتقان غايەت زور مىقداردىكى مەبلىغى. بولۇپمۇ مۇسۇلمانلار رايونى بولغان شىنجاڭ ھازىر پۈتۈنلەي مىخلاپ قويۇلغان بولۇپ، بەزى مۆلچەرلەرگە ئاساسلانغاندا شىنجاڭدىكى قوراللىق قوشۇنلارنىڭ سانى بىر مىليوندىن ئېشىپ كەتتى. يەنە بىر ئەھۋال بولسا جۇڭگونىڭ پاكىستانغا 46 مىليارد دوللار مەبلەغ سالغانلىقى، ئۇنىڭ ئاسىيا ئۈستقۇرۇلما بانكىسىغا زور مىقداردا پۇل بەرگەنلىكى، ھەمدە ئۇنىڭ ئۆزىنىڭ دېڭىز ئارمىيىسىنى كۈچلەندۈرۈش ئۈچۈنمۇ ناھايىتى زور مىقداردا پۇل خەجلەۋاتقانلىقىدۇر. جۇڭگونىڭ ئاشۇ ساھەلەرگە ئاتىغان پۇلىنىڭ مىقدارى ئىنتايىن زور بولۇپ، غەربتىكىلەر بۇ ئەھۋالغا يېقىندىن دىققەت قىلىۋاتىدۇ. جۇڭگونىڭ ئۆزىنى يىراق شەرقتىكى ئىسلام دۇنياسى بىلەن دېڭىز يولى بىلەن، پاكىستان ۋە قازاقىستان قاتارلىق ئەللەردىن ئۆتىدىغان قۇرۇقلۇقتىكى كارىدورلار بىلەن، ياكى ھەر ئىككىسى بىلەن تۇتاشتۇرۇش پىلانى، ۋە بۇ پىلاننىڭ ھازىر مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇۋاتقان دېڭىز رايونلىرىدىكى ئامېرىكا، ياپون ۋە ھىندىستانلاردىن ئىبارەت چوڭ كۈچلەرگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى قاتارلىقلار بىزنىڭ بۇنىڭدىن كېيىن يېقىندىن كۆزىتىشىمىزگە ئەرزىيدىغان مەسىلىلەردۇر.


(داۋامى بار)



مەزكۇر ماقالە بىلەن مۇناسىۋەتلىك بۇرۇنقى يازمىلار:

[1] جۇڭگو ئاسىيادىكى ھۆكۈمران كۈچ بولالمايدۇ
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47047-Junggo-Asiyadiki-H%F6k%FCmran-K%FCch-Bolalmaydu>

[2] جۇڭگو بىلەن ئامېرىكىنىڭ ئۇرۇشۇش ئېھتىماللىقى قانچىلىك؟
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47243-Junggo-bilen-Am%E9rikining-Urushush-%C9htimalliqi-Qanchilik>

[3] ترامپنىڭ پرېزىدېنت بولۇشى جۇڭگو ئۈچۈن نېمىدىن دېرەك بېرىدۇ؟
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47285-Trampning-Pr%E9zid%E9nt-Bolushi-Junggo-%DCch%FCn-N%E9midin-D%E9rek-B%E9ridu>

[4] مىللەت دۆلىتى، مەدەنىيەت دۆلىتى، ۋە ئاسسىمىلياتسىيە
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47355-Millet-D%F6liti-Medeniyet-D%F6liti-we-Assimilyatsiye>

[5] شى جىنپىڭ جۇڭگونى بۇنىڭدىن كېيىن قايسى تەرەپكە يېتەكلەيدۇ؟
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47402-Shi-Jinping-Junggoni-Buningdin-K%E9yin-Qaysi-Terepke-Y%E9tekleydu

[6] جۇڭگو دۇنيادىكى 1-ئورۇنغا چىققاندا
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47450-Elrohlan-Junggo-Dunyadiki-1-Orun%92gha-Chiqqanda>

7]] تارىخ بىلەن سۆھبەت: ئامېرىكا، غەرب، ئاسىيا، ۋە جۇڭگو
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47530-Tarix-Bilen-S%F6hbet-Am%E9rika-Gherb-Asiya-we-Junggo

8]] جۇڭگو نېمىشقا تىنچ يول بىلەن تەرەققىي قىلالمايدۇ؟
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47665-Elrohlan-Junggo-N%E9mishqa-Tinch-Yol-Bilen-Tereqqiy-Qilalmaydu

[9] نېمىشقا لىدېرلار يالغانچىلىق قىلىدۇ؟
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47870-Elrohlan-N%E9mishqa-Lid%E9rlar-Yalghanchiliq-Qilidu

[10] جۇڭگونىڭ بىر بەلۋاغ، بىر يول پىلانى ھەققىدە قىسقىچە چۈشەنچە
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?48459-Elrohlan-Junggoning-Bir-Belwagh-Bir-Yol-Pilani-Heqqide-Qisqiche-Ch%FCshenche

Elrohlan
08-06-17, 22:42
Junggoning Uyghur Diyari we Pakistandin Ötidighan Yéngi Yipek Yoli (2)

(Dawami)

Elrohlan



3. Pakistandin Ötidighan Yol Qurulushidiki Bir Qisim Mesililer

Töwendikisi Xadson Institutining méhman tetqiqatchisi, jem’iyetshunas, siyasetshunas, we «Junggo Üchün Teshebbusnamiler» (Initiatives for China) dégen teshkilatning mu’awin re’isi Xen Lyenchaw (韩连潮,Han Lianchao) ning dégenliri.

Junggoning yéngi yipek yoli teshebbusining eng halqiliq terkibiy qismi 46 milyard dollarliq «Junggo-Pakistan Iqtisadiy Karidor» (China-Pakistan Economic Corridor, CPEC) din ibaret bolup, bu Junggo istratégiyisidiki bir yötkilishke wekillik qilidu.
--Junggo néme üchün mushundaq özgirish élip baridu?
--CPEC Junggoni nege bashlaydu?
--U Junggoni dunyadiki hökümranliq orun’gha chiqiramdu?
--U Junggoning öz-özini weyran qilishigha élip baramdu?
--Yaki u Junggoda héch qandaq özgirish yasiyalmamdu?

Men bu yerde Junggoning bu qurulush heqqidiki chüshenchisining néme ikenliki, we méning uninggha qandaq qaraydighanliqim heqqide toxtilimen.


4-resim: Söhbette Xadson Institutining méhman tetqiqatchisi Xen Lyenchaw söz qiliwatqan waqtidiki bir körünüsh.

Junggoluqlarning köpinchisi CPEC (In’glizchida «spek» dégen ahangda oqulidu) ni küchlük derijide qollaydu. Junggodiki bir qisim istratégiye oylash ambirining ezaliri we ziyaliylar hetta CPEC ke nisbeten «Bu bizge birer ming yilda aran bir qétim kélidighan, Junggoni dunyadiki hökümran orun’gha chiqiridighan bir altun purset», dep qaraydu. Aldinqi 30 yilning mabeynide Junggo özining chet ellerge qaratqan yardimini özi üchün emeliy qimmet we iqtisadiy kirim yaritidighan ishlargha yötkesh jehette bir qisim ishlarni élip bardi. Omumlashturup éytqanda, bu yenila bir yuqiridin töwen’ge qarap mangidighan qarar élish méxanizmigha wekillik qilidighan bolup, yéqindin buyan «hemme nersining re’isi» Shi Jinping dölet küchi heqqide köprek sözleydighan bolup qaldi. Junggoning qolliniwatqini yuqiridin töwen’ge qarap méngip qarar élish usuli bolghachqa, hazir Junggoning niyitini bilish barghanséri qiyinliship, Junggoning zadi qaysi terepke mangidighanliqinimu aldin mölcherligili bolmaydighan bolup qaldi.

Shi Jinping CPEC pilanini yolgha qoyushni buyrup bolghan bolup, uning siyasitige nisbeten oxshimaydighan köz-qarashta bolghanlar buningdin kéyin «dölet siyasitige ochuq-ashkara qarshi chiqqan» dégen qalpaq bilen jazalinishi mumkin. «Shinjang Géziti» ning bash tehriri yoluqqan teqdir mana shuning bir misali.

Junggodikilerning qarishiche CPEC Amérikining Junggoni cheklesh üchün qurghan chembirekni buzup tashlap, Amérikining ajiz nuqtisidin paydilinip, Junggoning ottura Asiya we Afriqida hökümran orun’gha chiqishini kapaletke ige qilidu. Bu JKP ning «yéza arqiliq sheherni qorshash» istratégiyisi bilen oxshash. Junggo CPEC arqiliq özi we pakistanning ortaq düshmini bolghan Hindistan’ghimu ünümlük taqabil turmaqchi boluwatidu.

Shuning bilen bille, Junggo hökümiti CPEC ning éhtiyaji bilen Junggo-Pakistan chégrisidiki eskerlerning sanini zor derijide köpeytip, shu arqiliq Shinjangdiki Uyghurlarning térrorluq tehditinimu menggü qaytidin bash kötürelmeydighan derijide yoq qiliwetmekchi boluwatidu.

Junggoda Shi Jinping tutqan yolgha guman bilen qarawatqanlarmu bar. Ularning qarishiche Junggoning Pakistan’gha salghan meblighidin payda élish anche kapaletke ige emes. Mesilen, Shinjang bilen Pakistanni tutashturidighan Qara Qurum tash yolini hazir bir yil ichide aran 6 ay ishletkili bolidu. Bu yol bek égiz bolghachqa, qalghan 6 ay waqitta bu yolni qar we muzlar tosup qoyidu. Aldinqi qétim bu yolda tagh örülüp chüshüsh weqesi yüz bérip, bu yol 5 yildek waqit taqilip qaldi.

Pakistanning siyasiy muqimsizliqi, ichki toqunushliri, oxshimighan rayonlar otturisidiki sürkilishliri, térrorist we bölgünchiler heriketliri tüpeylidin, Junggo Pakistan’gha salghan hazirqidek zor miqdardiki meblegh xuddi «Nishixara qerz puli» gha oxshash bir nersige aylinip qélishi mumkin. Bu tarixiy weqe mundaq: 1917-yili Yapon hökümiti mexpiy halda Junggoning Béyyang armiyisige uning bashliqi Duen chiruy arqiliq zor miqdarda pul qerz béridu. Yaponlar shu arqiliq Junggoluqlardin özige paydiliq shara’it yaritishni isteydu. Emma, kéyin bu ish pash bolup qélip, Duen chiruy «xa’in» atilip hujumgha uchraydu. Hemde 4-May yashlar herikiti shu sewebtin partlaydu. Junggoda 1925-yili yéngi hakimiyet textke chiqip, Yaponlarning héliqi qerz pulini étirap qilmaydu. Yapon bilen Junggo otturisida urush partlishining bir sewebi ene shu [2].

Shi Jinpinggha qarshi pikirde boluwatqanlarning yene bir köz-qarishi mundaq: CPEC ning emelge ashurulushi bilen, Shinjanggha téximu köp Musulmanlar éqip kirip, Junggo üchün téximu chong bixeterlik mesilisini peyda qilidu.

Méning qarishimche bu Junggoning bir tash bilen köp qushqachni étish istratégiyisi bolup, Junggo bu arqiliq özining bashlamchiliqidiki bir yéngi xelq’araliq munasiwetlerni, bir yéngi dunya tertipini berpa qilmaqchi. Emma, bir qisim rayonlarning bixeterlikige bolghan gumanxorluq késili tüpeylidin, Junggo rehberliri bu qurulush heqqide yéterlik derijide chongqur oylanmay, aldirap ish bashlap ketti. Bu ishni ispatlan’ghan iqtisadiy prinsiplargha emes, bir qisim gé’opoléstikiliq chüshenchilerge asaslinip turup qarar qildi. Méningche Junggo hazir tutqan yol uni héch qandaq netijige érishtürmeydu. Pakistanning ichki mesiliri bu qurulushni asanla eslidiki yönilishtin chetnitiwételeydu. Junggo buningdin 15 yil burun gherbiy rayonlarni tereqqiy qildurush qurulushini bashlighan bolup, u qurulushning hazirqi ehwali bizni bir qisim yaxshi uchurlar bilen teminleydu. Bu qurulushqa Junggo nahayiti zor miqdardiki pullarni meblegh saldi, nahayiti köp yollarni yasidi, nahayiti köp éléktr istansilirini qurdi, hemde bashqa üstqurulmilarnimu berpa qildi. Emma u mebleghler hazirghiche bir güllen’gen iqtisadni wujudqa keltürelmidi. Junggo burun Pakistan’gha bergen pullar iqtisadiy yardem idi. U Pakistan’gha hazir bériwatqan pullar bolsa mebleghdin bashqa nerse emes. Junggo bu mebleghlerdin nahayiti köp payda tépishni istewatidu. Bu ishqa Pakistan hökümitining kapaletlik qilishini telep qiliwatidu. Mesilen, Junggo Karachi rayoni etrapidiki bir quyash énérgiyisi qurulushigha 760 milyon dollarliq meblegh saldi. Andin bu pulning ösümige yene nurghun rasxot pullirini qoshup, Junggo Pakistandin 950 milyon dollar pul qayturushni telep qildi. Bu qurulush jeryanidiki pulning ösümi shuning bilen 33 pirsentke toghra keldi. Bundaq meblegh sélish qurulushi choqum toqunush peyda qilidu. Choqum Pakistanliqlarning qarshiliq körsitishini qozghaydu. Junggo bilen Pakistan otturisida polattek qattiq baghlan’ghan dostluq mewjut bolsimu, Junggo Pakistanliqlarning gépige tayinipla ish élip baralmaydu. Junggoda Pakistanliqlarni heqiqiy türde chüshinidighanlar asasen yoq bolup, omumlashturup éytqanda Junggoluqlar Pakistanliqlarni közge ilmaydu. Shunga bu bir nahayiti xeterlik ish bolup, uning axirqi netijisini bizge tarix dep béridu.

Men bu yerdiki mezmunni Shékispir (Shakespeare) ning mundaq bir sözi bilen axirlashturimen: Pul qerz alghuchimu bolma, pul bérip turghuchimu bolma. Chünki qerz pul séni puldinmu we dosttinmu mehrum qalduridu.


(Tügidi)


Paydilinish Menbesi:

[1] China's Road Through Pakistan
https://www.youtube.com/watch?v=u1ahrMhq9LQ&t=109s

[2] Nishihara Loans
https://en.wikipedia.org/wiki/Nishihara_Loans

ئەلروھلان
08-06-17, 22:44
جۇڭگونىڭ ئۇيغۇر دىيارى ۋە پاكىستاندىن ئۆتىدىغان يېڭى يىپەك يولى (2)

ئەلروھلان



3. پاكىستاندىن ئۆتىدىغان يول قۇرۇلۇشىدىكى بىر قىسىم مەسىلىلەر

تۆۋەندىكىسى خادسون ئىنستىتۇتىنىڭ مېھمان تەتقىقاتچىسى، جەمئىيەتشۇناس، سىياسەتشۇناس، ۋە «جۇڭگو ئۈچۈن تەشەببۇسنامىلەر» (Initiatives for China) دېگەن تەشكىلاتنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى خەن ليەنچاۋ (韩连潮, Han Lianchao) نىڭ دېگەنلىرى.

جۇڭگونىڭ يېڭى يىپەك يولى تەشەببۇسىنىڭ ئەڭ ھالقىلىق تەركىبىي قىسمى 46 مىليارد دوللارلىق «جۇڭگو-پاكىستان ئىقتىسادىي كارىدور» (China-Pakistan Economic Corridor, CPEC) دىن ئىبارەت بولۇپ، بۇ جۇڭگو ئىستراتېگىيىسىدىكى بىر يۆتكىلىشكە ۋەكىللىك قىلىدۇ.
--جۇڭگو نېمە ئۈچۈن مۇشۇنداق ئۆزگىرىش ئېلىپ بارىدۇ؟
-- CPECجۇڭگونى نەگە باشلايدۇ؟
--ئۇ جۇڭگونى دۇنيادىكى ھۆكۈمرانلىق ئورۇنغا چىقىرامدۇ؟
--ئۇ جۇڭگونىڭ ئۆز-ئۆزىنى ۋەيران قىلىشىغا ئېلىپ بارامدۇ؟
--ياكى ئۇ جۇڭگودا ھېچ قانداق ئۆزگىرىش ياسىيالمامدۇ؟

مەن بۇ يەردە جۇڭگونىڭ بۇ قۇرۇلۇش ھەققىدىكى چۈشەنچىسىنىڭ نېمە ئىكەنلىكى، ۋە مېنىڭ ئۇنىڭغا قانداق قارايدىغانلىقىم ھەققىدە توختىلىمەن.


4-رەسىم: سۆھبەتتە خادسون ئىنستىتۇتىنىڭ مېھمان تەتقىقاتچىسى خەن ليەنچاۋ سۆز قىلىۋاتقان ۋاقتىدىكى بىر كۆرۈنۈش.

جۇڭگولۇقلارنىڭ كۆپىنچىسى CPEC (ئىنگلىزچىدا «سپەك» دېگەن ئاھاڭدا ئوقۇلىدۇ) نى كۈچلۈك دەرىجىدە قوللايدۇ. جۇڭگودىكى بىر قىسىم ئىستراتېگىيە ئويلاش ئامبىرىنىڭ ئەزالىرى ۋە زىيالىيلار ھەتتا CPEC كە نىسبەتەن «بۇ بىزگە بىرەر مىڭ يىلدا ئاران بىر قېتىم كېلىدىغان، جۇڭگونى دۇنيادىكى ھۆكۈمران ئورۇنغا چىقىرىدىغان بىر ئالتۇن پۇرسەت»، دەپ قارايدۇ. ئالدىنقى 30 يىلنىڭ مابەينىدە جۇڭگو ئۆزىنىڭ چەت ئەللەرگە قاراتقان ياردىمىنى ئۆزى ئۈچۈن ئەمەلىي قىممەت ۋە ئىقتىسادىي كىرىم يارىتىدىغان ئىشلارغا يۆتكەش جەھەتتە بىر قىسىم ئىشلارنى ئېلىپ باردى. ئومۇملاشتۇرۇپ ئېيتقاندا، بۇ يەنىلا بىر يۇقىرىدىن تۆۋەنگە قاراپ ماڭىدىغان قارار ئېلىش مېخانىزمىغا ۋەكىللىك قىلىدىغان بولۇپ، يېقىندىن بۇيان «ھەممە نەرسىنىڭ رەئىسى» شى جىنپىڭ دۆلەت كۈچى ھەققىدە كۆپرەك سۆزلەيدىغان بولۇپ قالدى. جۇڭگونىڭ قوللىنىۋاتقىنى يۇقىرىدىن تۆۋەنگە قاراپ مېڭىپ قارار ئېلىش ئۇسۇلى بولغاچقا، ھازىر جۇڭگونىڭ نىيىتىنى بىلىش بارغانسېرى قىيىنلىشىپ، جۇڭگونىڭ زادى قايسى تەرەپكە ماڭىدىغانلىقىنىمۇ ئالدىن مۆلچەرلىگىلى بولمايدىغان بولۇپ قالدى.

شى جىنپىڭ CPEC پىلانىنى يولغا قويۇشنى بۇيرۇپ بولغان بولۇپ، ئۇنىڭ سىياسىتىگە نىسبەتەن ئوخشىمايدىغان كۆز-قاراشتا بولغانلار بۇنىڭدىن كېيىن «دۆلەت سىياسىتىگە ئوچۇق-ئاشكارا قارشى چىققان» دېگەن قالپاق بىلەن جازالىنىشى مۇمكىن. «شىنجاڭ گېزىتى» نىڭ باش تەھرىرى يولۇققان تەقدىر مانا شۇنىڭ بىر مىسالى.

جۇڭگودىكىلەرنىڭ قارىشىچە CPEC ئامېرىكىنىڭ جۇڭگونى چەكلەش ئۈچۈن قۇرغان چەمبىرەكنى بۇزۇپ تاشلاپ، ئامېرىكىنىڭ ئاجىز نۇقتىسىدىن پايدىلىنىپ، جۇڭگونىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ئافرىقىدا ھۆكۈمران ئورۇنغا چىقىشىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىدۇ. بۇ ج ك پ نىڭ «يېزا ئارقىلىق شەھەرنى قورشاش» ئىستراتېگىيىسى بىلەن ئوخشاش. جۇڭگو CPEC ئارقىلىق ئۆزى ۋە پاكىستاننىڭ ئورتاق دۈشمىنى بولغان ھىندىستانغىمۇ ئۈنۈملۈك تاقابىل تۇرماقچى بولۇۋاتىدۇ.

شۇنىڭ بىلەن بىللە، جۇڭگو ھۆكۈمىتى CPEC نىڭ ئېھتىياجى بىلەن جۇڭگو-پاكىستان چېگرىسىدىكى ئەسكەرلەرنىڭ سانىنى زور دەرىجىدە كۆپەيتىپ، شۇ ئارقىلىق شىنجاڭدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ تېررورلۇق تەھدىتىنىمۇ مەڭگۈ قايتىدىن باش كۆتۈرەلمەيدىغان دەرىجىدە يوق قىلىۋەتمەكچى بولۇۋاتىدۇ.

جۇڭگودا شى جىنپىڭ تۇتقان يولغا گۇمان بىلەن قاراۋاتقانلارمۇ بار. ئۇلارنىڭ قارىشىچە جۇڭگونىڭ پاكىستانغا سالغان مەبلىغىدىن پايدا ئېلىش ئانچە كاپالەتكە ئىگە ئەمەس. مەسىلەن، شىنجاڭ بىلەن پاكىستاننى تۇتاشتۇرىدىغان قارا قۇرۇم تاش يولىنى ھازىر بىر يىل ئىچىدە ئاران 6 ئاي ئىشلەتكىلى بولىدۇ. بۇ يول بەك ئېگىز بولغاچقا، قالغان 6 ئاي ۋاقىتتا بۇ يولنى قار ۋە مۇزلار توسۇپ قويىدۇ. ئالدىنقى قېتىم بۇ يولدا تاغ ئۆرۈلۈپ چۈشۈش ۋەقەسى يۈز بېرىپ، بۇ يول 5 يىلدەك ۋاقىت تاقىلىپ قالدى.

پاكىستاننىڭ سىياسىي مۇقىمسىزلىقى، ئىچكى توقۇنۇشلىرى، ئوخشىمىغان رايونلار ئوتتۇرىسىدىكى سۈركىلىشلىرى، تېررورىست ۋە بۆلگۈنچىلەر ھەرىكەتلىرى تۈپەيلىدىن، جۇڭگو پاكىستانغا سالغان ھازىرقىدەك زور مىقداردىكى مەبلەغ خۇددى «نىشىخارا قەرز پۇلى» غا ئوخشاش بىر نەرسىگە ئايلىنىپ قېلىشى مۇمكىن. بۇ تارىخىي ۋەقە مۇنداق: 1917-يىلى ياپون ھۆكۈمىتى مەخپىي ھالدا جۇڭگونىڭ بېيياڭ ئارمىيىسىگە ئۇنىڭ باشلىقى دۇەن چىرۇي ئارقىلىق زور مىقداردا پۇل قەرز بېرىدۇ. ياپونلار شۇ ئارقىلىق جۇڭگولۇقلاردىن ئۆزىگە پايدىلىق شارائىت يارىتىشنى ئىستەيدۇ. ئەمما، كېيىن بۇ ئىش پاش بولۇپ قېلىپ، دۇەن چىرۇي «خائىن» ئاتىلىپ ھۇجۇمغا ئۇچرايدۇ. ھەمدە 4-ماي ياشلار ھەرىكىتى شۇ سەۋەبتىن پارتلايدۇ. جۇڭگودا 1925-يىلى يېڭى ھاكىمىيەت تەختكە چىقىپ، ياپونلارنىڭ ھېلىقى قەرز پۇلىنى ئېتىراپ قىلمايدۇ. ياپون بىلەن جۇڭگو ئوتتۇرىسىدا ئۇرۇش پارتلىشىنىڭ بىر سەۋەبى ئەنە شۇ [2].

شى جىنپىڭغا قارشى پىكىردە بولۇۋاتقانلارنىڭ يەنە بىر كۆز-قارىشى مۇنداق: CPEC نىڭ ئەمەلگە ئاشۇرۇلۇشى بىلەن، شىنجاڭغا تېخىمۇ كۆپ مۇسۇلمانلار ئېقىپ كىرىپ، جۇڭگو ئۈچۈن تېخىمۇ چوڭ بىخەتەرلىك مەسىلىسىنى پەيدا قىلىدۇ.

مېنىڭ قارىشىمچە بۇ جۇڭگونىڭ بىر تاش بىلەن كۆپ قۇشقاچنى ئېتىش ئىستراتېگىيىسى بولۇپ، جۇڭگو بۇ ئارقىلىق ئۆزىنىڭ باشلامچىلىقىدىكى بىر يېڭى خەلقئارالىق مۇناسىۋەتلەرنى، بىر يېڭى دۇنيا تەرتىپىنى بەرپا قىلماقچى. ئەمما، بىر قىسىم رايونلارنىڭ بىخەتەرلىكىگە بولغان گۇمانخورلۇق كېسىلى تۈپەيلىدىن، جۇڭگو رەھبەرلىرى بۇ قۇرۇلۇش ھەققىدە يېتەرلىك دەرىجىدە چوڭقۇر ئويلانماي، ئالدىراپ ئىش باشلاپ كەتتى. بۇ ئىشنى ئىسپاتلانغان ئىقتىسادىي پرىنسىپلارغا ئەمەس، بىر قىسىم گېئوپولېستىكىلىق چۈشەنچىلەرگە ئاساسلىنىپ تۇرۇپ قارار قىلدى. مېنىڭچە جۇڭگو ھازىر تۇتقان يول ئۇنى ھېچ قانداق نەتىجىگە ئېرىشتۈرمەيدۇ. پاكىستاننىڭ ئىچكى مەسىلىرى بۇ قۇرۇلۇشنى ئاسانلا ئەسلىدىكى يۆنىلىشتىن چەتنىتىۋېتەلەيدۇ. جۇڭگو بۇنىڭدىن 15 يىل بۇرۇن غەربىي رايونلارنى تەرەققىي قىلدۇرۇش قۇرۇلۇشىنى باشلىغان بولۇپ، ئۇ قۇرۇلۇشنىڭ ھازىرقى ئەھۋالى بىزنى بىر قىسىم ياخشى ئۇچۇرلار بىلەن تەمىنلەيدۇ. بۇ قۇرۇلۇشقا جۇڭگو ناھايىتى زور مىقداردىكى پۇللارنى مەبلەغ سالدى، ناھايىتى كۆپ يوللارنى ياسىدى، ناھايىتى كۆپ ئېلېكتر ئىستانسىلىرىنى قۇردى، ھەمدە باشقا ئۈستقۇرۇلمىلارنىمۇ بەرپا قىلدى. ئەمما ئۇ مەبلەغلەر ھازىرغىچە بىر گۈللەنگەن ئىقتىسادنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرەلمىدى. جۇڭگو بۇرۇن پاكىستانغا بەرگەن پۇللار ئىقتىسادىي ياردەم ئىدى. ئۇ پاكىستانغا ھازىر بېرىۋاتقان پۇللار بولسا مەبلەغدىن باشقا نەرسە ئەمەس. جۇڭگو بۇ مەبلەغلەردىن ناھايىتى كۆپ پايدا تېپىشنى ئىستەۋاتىدۇ. بۇ ئىشقا پاكىستان ھۆكۈمىتىنىڭ كاپالەتلىك قىلىشىنى تەلەپ قىلىۋاتىدۇ. مەسىلەن، جۇڭگو كاراچى رايونى ئەتراپىدىكى بىر قۇياش ئېنېرگىيىسى قۇرۇلۇشىغا 760 مىليون دوللارلىق مەبلەغ سالدى. ئاندىن بۇ پۇلنىڭ ئۆسۈمىگە يەنە نۇرغۇن راسخوت پۇللىرىنى قوشۇپ، جۇڭگو پاكىستاندىن 950 مىليون دوللار پۇل قايتۇرۇشنى تەلەپ قىلدى. بۇ قۇرۇلۇش جەريانىدىكى پۇلنىڭ ئۆسۈمى شۇنىڭ بىلەن 33 پىرسەنتكە توغرا كەلدى. بۇنداق مەبلەغ سېلىش قۇرۇلۇشى چوقۇم توقۇنۇش پەيدا قىلىدۇ. چوقۇم پاكىستانلىقلارنىڭ قارشىلىق كۆرسىتىشىنى قوزغايدۇ. جۇڭگو بىلەن پاكىستان ئوتتۇرىسىدا پولاتتەك قاتتىق باغلانغان دوستلۇق مەۋجۇت بولسىمۇ، جۇڭگو پاكىستانلىقلارنىڭ گېپىگە تايىنىپلا ئىش ئېلىپ بارالمايدۇ. جۇڭگودا پاكىستانلىقلارنى ھەقىقىي تۈردە چۈشىنىدىغانلار ئاساسەن يوق بولۇپ، ئومۇملاشتۇرۇپ ئېيتقاندا جۇڭگولۇقلار پاكىستانلىقلارنى كۆزگە ئىلمايدۇ. شۇڭا بۇ بىر ناھايىتى خەتەرلىك ئىش بولۇپ، ئۇنىڭ ئاخىرقى نەتىجىسىنى بىزگە تارىخ دەپ بېرىدۇ.

مەن بۇ يەردىكى مەزمۇننى شېكىسپىر (Shakespeare) نىڭ مۇنداق بىر سۆزى بىلەن ئاخىرلاشتۇرىمەن: پۇل قەرز ئالغۇچىمۇ بولما، پۇل بېرىپ تۇرغۇچىمۇ بولما. چۈنكى قەرز پۇل سېنى پۇلدىنمۇ ۋە دوستتىنمۇ مەھرۇم قالدۇرىدۇ.


(تۈگىدى)


پايدىلىنىش مەنبەسى:

[1] China's Road Through Pakistan
https://www.youtube.com/watch?v=u1ahrMhq9LQ&t=109s

[2] Nishihara Loans
https://en.wikipedia.org/wiki/Nishihara_Loans