PDA

View Full Version : Elrohlan: Junggoning Bir Belwagh, Bir Yol Pilani Heqqide Qisqiche Chüshenche



Elrohlan
25-05-17, 21:37
Junggoning Bir Belwagh, Bir Yol Pilani Heqqide Qisqiche Chüshenche

Elrohlan


Oqurmenlerning xewiride bolghinidek, yéqinqi bir mezgilning mabeynide wetinimizdiki Uyghur xelqining ehwalida nahayiti chong özgirishler yüz berdi. Shuning bilen köpligen wetendashlarning könglide «Uyghurlargha néme ish bolup kétiwatidu?» dégen so’al tughuluwatidu. Emeliyette bu özgirishlerning keynide bir chong arqa körünüsh bar. Konkrét qilip éytsaq, uning keynide mundaq ikki chong ehwal bar: (1) Junggo hökümiti «Bir belwagh, bir yol pilani» dégen bir pilanni otturigha qoyghan we uni ijra qilishqa bashlighan bolup, bu yerdiki «bir belwagh» Uyghur diyari bilen Asiya, Yawropa we Afriqidiki 60 tek döletni tutashturidighan tömür yol belwéghini körsitidu. «Bir yol» bolsa Junggoni dunyaning bashqa rayonliri bilen tutashturidighan bir «déngiz üstidiki yéngi yipek yoli» ni körsitidu. Ashu bir belwagh bilen bir yolning orunlishish ehwali maqalining astidiki 2-resimde körsitilgendek. (2) Junggo hökümitining Shénjén, Guangdung qatarliq déngiz qirghiqidiki sana’et bazisining bir qismini Uyghur diyarining Qazaqistan chégrisigha yéqin bolghan rayonlirigha yötkesh pilani. Uyghur diyarining ijtima’iy, siyasiy we iqtisadiy jehetlerde muqim bolushi bu ikki chong pilanni emelge ashurushning aldinqi sherti. Uningdin bashqa, hazir Junggo hökümiti üchün Uyghur mesilisini «teltöküs bir terep qiliwétish» ning bir yaxshi xelq’araliq pursiti yétip kelgen bolup, hazir Junggo hökümiti ashu pursetni ching tutuwatidu. Uyghur diyaridiki yéngi ehwallar ene shundaq sewebler tüpeylidin wujudqa kéliwatidu. Men mezkur maqalide Uyghurlarning béshigha kelgen yéngi özgirishlerni chüshinish üchün zörür bolghan bir qisim ehwallarni bayan qilip ötimen. Méning bu qétim paydilinidighinim bir qisim mutexessisler bir xelq’araliq ilmiy söhbet yighinida otturigha qoyghan köz-qarashlardiki özüm tallighan bir qisim mezmunlar bolup, eger maqalige öz köz-qarishimni qoshup qoymaqchi bolsam, ularni «Ilawe» sheklide bir ayrim abzas qilip kirgüzüp qoyimen.


1. Bir Belwagh, Bir Yol Heqqide Qisqiche Chüshenche

Bu pilan xenzuche «丝绸之路经济带和21世纪海上丝绸之路» dep atilidighan bolup, u qisqartilip «bir belwagh, bir yol» (一带一路) déyilidu [1]. U bir tereqqiyat istratégiyisi bolup, uni Junggo rehbiri Shi Jinping otturigha qoyghan. Uning meqsiti Junggo bilen Yawropa-Asiya chong quruqluqidiki döletler otturisidiki ulinish we hemkarliqni emelge ashurush. Uning «yipek yoli iqtisadiy belwéghi» bilen «déngiz üsti yipek yoli» din ibaret ikki asasiy terkibiy qismi bar. Bu istratégiye Junggoning dunyawi ishlarda chongraq rol élishini, hemde Junggoning polat ishlepchiqirishi qatarliq sana’et saheliridiki chong kölemlik hemkarliq éhtiyajini asas qilghan. Bu pilan 2013-yilining Séntebir – Öktebir ayliri élan qilin’ghan bolup, shu yili Junggo dölet rehbiri Li Kéchyang Asiya we Yawropada dölet ziyaritide bolghanda bu pilanni küchlük halda teshwiq qilghan. Bu uqum 2016-yili «Xelq Géziti» de eng köp tilgha élin’ghan témigha aylandi.


2. Bir Belwagh, Bir Yol Pilanining Arqa Körünüshi Bolidighan Bir Qisim Sanliq Melumatlar

Men maqalining bu qismida In’glizche «Dunya Iqtisadiy Sehnisi» (World Economic Forum) dep atilidighan teshkilatning 2016-yilliq yighini jeryanida ötküzülgen «Yawropa-Asiya we Zamaniwi Yipek Yoli» dégen témidiki bir qétimliq söhbette otturigha chüshken bir qisim köz qarashlarni tonushturup ötimen. Bu söhbetning widé’o filimi Yutyubqa 2016-yili 21-Yanwarda qoyulghan. Yuqiridiki teshkilat Shiwéytsariyening Généwa (Geneva) shehirige jaylashqan bir xelq’araliq fondi jem’iyiti bolup, bu qétimqi söhbetke men «Junggo dunyadiki 1-orun’gha chiqqanda» dégen maqalide tonushturghan Kishor Mahbubani (Kishore Mahbubani) ependi riyasetchilik qilghan. Uninggha yene töwendiki kishiler qatnashqan:

Andréy Kostin (Andrey L. Kostin): Rusiye VTB bankisining prézidénti we re’isi.
Gi’orgi Kwirikashwili (Giorgi Kvirikashvili): Giruziyeaning bash ministiri.
Aléksandér Mashkéwich (Alexander Machkevitch): Yawropa-Asiya Bayliq Menbeliri Guruppisi diréktorlirining re’isi (Luxembourg).
Sultan Sulayem (Sultan Ahmed Sulayem): Ereb Birleshme Xelipilikidiki In’glizche «DP World» dep atilidighan bir chong shirketning re’isi.


1-resim: «Dunya Iqtisadiy Sehnisi» 2016-yili orunlashturghan, maqalining mushu qismida tonushturulghan mezmunlarning menbesi bolghan söhbet yighinining sehne körünüshi.

Töwendikisi mezkur söhbetning özüm tallighan, Uyghurlarning buningdin kéyinki teqdiri bilen munasiwetlik bolghan bir qanche qisqa mezmunliri.

Kishor Mahbubani: Hemmeylenning xewiride bolghinidek, hazir Yawropa-Asiya burunqidin köp muhim orun’gha ötti. Némishqa undaq bolidu? Némishqa hazir shundaq bolidu? Méning bu heqte bir qisim nezeriyilirim bar bolup, men bu yerde 3 xil mumkinchiliki bar seweblerni otturigha qoyimen.

Uning birinchisi, Yawropa déngiz yoli bilen bashqa jaylarni mustemlike qilip, dunyadiki hökümran orun’gha chiqishtin burunqi uzun muddetlik tarixiy dewrlerde dunyani Yawropa-Asiya rayonliri sorighan. Bizning hazir körüwatqinimiz ashu tarixning tekrarlinishi, yaki Yawropa-Asiyaning özining tebi’iy ornigha qaytip kélishi bolushi mumkin.

Ikkinchi seweb gé’opoléstika (geopolitics). Eger bu yéngi ehwalning yüz bérish waqtigha qaraydighan bolsaq, hazir Amérika Asiyani aylinish oqi (pivot) qilghan bolup, Junggo bolsa Ottura Asiyani aylinish oqi qiliwatidu. Buning otturisida bir baghlinishning bar-yoqluqi sizning öz chüshenchingizge baghliq. Éhtimal Junggo déngiz yoligha yölinishni azaytip, quruqluqtiki yolgha yölinishni kücheytiwatqan bolushi mumkin.

Üchinchi seweb, hazir dunya sehniside muhim rol alidighanlargha köpligen yéngi ezalar qoshuldi. Dunya ishliri bir intayin murekkep oyun’gha aylandi. Shunglashqa mezkur sorun’gha olturghan mutexessislerning yighilishi bir intayin muwapiq waqitqa toghra keldi.

Gi’orgi Kwirikashwili: Bir belwagh, bir yol pilani Yawropa-Asiya qit’eliridiki eller otturisidiki iqtisadiy munasiwetni kücheytidu. Ashu ellerni tömür yol we déngiz üstidiki yol torliri bilen tutashturidu. Yéqinda bir qanche poyiz Junggoning Shinjang ölkisidin chiqip, Qazaqistan, Ezerbeyjan, Giruziye, Türkiye yaki Qara déngiz arqiliq Yawropagha biwasite yétip bardi. Bu yol arqiliq mal toshushning sür’iti intayin téz bolup, uninggha bolghan éhtiyajmu künsayin ösüp méngiwatidu. Mushu yoldin paydilan’ghanda, Shinjangdin chiqqan poyiz 10 – 11 kündila Yawropagha yétip baralaydu. Bu liniye qimmet bahaliq mallarni Junggodin Yawropagha we Yawropadin Junggogha yötkeshtiki emgek kapital telipini zor derijide töwenlitidu.

Bu yol bashqa yollar bilen düshmenleshmey, bashqa yollar bilen dostluq ichide riqabetlishidu. Bu qurulush oxshimighan eller otturisidiki riqabetke emes, hemkarliqqa wekillik qilidu.

Aléksandér Mashkéwich: Hazir yük paraxotliri bir yük sanduqi (shipping container) ni Afriqining gherbiy qirghiqidin Junggogha 8 dollargha yötkep béridu. Emma hazirghiche quruqluqta undaq bir shara’it hazirlanmidi. Kishiler Yawropa bilen Junggoni tutashturidighan bir yolni izdigili birer ming yil bolghan bolup, axiri qedimki yipek yolini tapqan. Biz Qazaqistanda karxana mangduruwatqili 25 yil boldi. Bizning Qazaqistandiki shirkitimizde 70 ming adem ishleydu. Biz bir belwagh, bir yol qurulushidin nahayiti chong pursetke érisheleymiz. Sewebi Qazaqistan déngiz bilen tutashmaydu. Shunga biz bir belwagh qurulushidin nahayiti köp paydilinalaymiz.

Sultan Sulayem: Burunqi waqitlarda déngiz yoli qatnishi ishenchlik bolmighachqa, quruqluqtiki yipek yoli tereqqiy qildurulghan. Yéqinqi zaman tereqqiyatliri bilen qedimki yipek yoli öz qimmitini yoqatti. Hazirqi bir belwagh, bir yol qurulushi ottura Asiyadin Yawropagha yük apirish waqtini zor derijide qisqartidu. Hazir déngiz yoli bilen Junggodin Yawropagha mal apirish üchün 42 kün waqit kétidu. Eger u mal tömür yol bilen toshulsa aran 12 kün waqit kétidu. Besh-alte ayning aldida biz Junggodin Yawropagha poyiz bilen yük toshup körüp baqtuq. Uninggha jem’iy 12 kün waqit ketti. Hazir yük toshush sana’iti nahayiti chong qiyinchiliqqa duch keldi. Yeni, yük toshush wasitilirining miqdari éhtiyajdin köp éship ketti. Kishiler barghanséri chong yük toshush paraxotlirini yasawérip, hemde ularni köplep yasawérip, hazirqidek ehwal kélip chiqti. Junggodin Yawropagha bir sanduq (one container) yük toshush heqqi burun 1500 – 1800 dollar idi. Hazir u 300 – 400 dollargha chüshüp qaldi. Mushundaq ishlar bilen shughullinidighanlar hazir köplep ziyan tartiwatidu. Ashundaq bir sanduqni poyiz bilen toshushning heqqi hazir 4500 – 5000 dollar. Shundaq bolushigha qarimay, Junggo hazir bu ishqa nahayiti qiziqiwatidu. Uning sewebi, hazir Junggoda emgekchiler ish heqqi burunqidin köp ösüp ketti. Bizning Chingdaw, Yentey we Tyenjinlerde déngiz portlirimiz bar bolup, u yerlerde aldinqi 7 yil ichide emgekchiler ish heqqi 20 pirsent ösüp ketti. Junggo bu mesilini tonup yétip, hazir bir qisim sana’etlerni déngiz qirghiqi rayonliridin ichki quruqluq rayonlirigha yötkimekchi boluwatidu. Ularning pilanlirining biri Shinjangdiki Qazaqistan bilen chégridash rayonlarda bir chong sana’et bazisi qurush. Sana’et buyumlirini ashu yéngi sana’et bazisida ishlepchiqarghanda, ularni Yawropagha poyiz bilen yötkesh chiqimimu zor derijide töwenleydu. Kompyutér we kopi-mashinisigha oxshash qimmet bahaliq buyumlardin bir sanduqni yötkeshke bir qanche ming dollar xejlesh hergizmu bir mesile bolup qalmaydu. Yanfon’gha oxshash bazargha téz sür’ette salmisa bolmaydighan buyumlarni toshush üchün 12 kün waqit ketse boluwéridu, emma 42 kün waqit ketse bolmaydu. Shunglashqa tömür yolning yenila nahayiti yuqiri qimmiti bar. Yéngi tömür yolining berpa qilinishi déngiz arqiliq yük toshushqa bolghan éhtiyajgha anche tesir körsetmeydu. Her bir döletning hawa yoli, déngiz yoli we quruqluqtiki yollarning hemmisige éhtiyaji bar bolup, bu yerdiki eng muhim nerse ünümdarliqtin ibaret.


3. Qisqiche Xulase

Méning mezkur yazmini teyyarlashtin meqsitim oqurmenlerni bir belwagh we bir yol pilani heqqide bir omumiy chüshenche bilen, shundaqla bir qisim sanliq melumatlar bilen teminlesh. Yuqiridiki mezmunlardin körginimizdek, Junggoni Pakistan we Qazaqistan arqiliq sirtqi dunya bilen tutashturidighan tömür yol Uyghur diyaridin bashlinidu, yaki Uyghur diyaridin ötidu. Uningdin bashqa, Junggoning hazir Uyghur diyarining Qazaqistan bilen chégridash rayonlirida bir chong sana’et bazisi qurup, Junggoning déngiz qirghiqi rayonliridiki bir qisim sana’etni mushu rayonlargha yötkep kelmekchi iken. Mana mushu ehwallar hazir Uyghur diyarining neqeder muhim orun’gha ötüp qalghanliqini, yeni Junggoning bir belwagh pilanini emelge ashurushida Uyghur diyarining neqeder muhim rol oynaydighanliqini körsitip béridu. Men kéyinki yazmamda Uyghur diyarining bir belwagh pilani bilen bolghan munasiwiti heqqide yene bir qisim yéngi uchurlarni bayan qilip ötimen.


2-resim: Bir belwagh we bir yolning orunlashturulush ehwali. Bu resimni chüshinishte bir az In’glizchini bilish nahayiti muhim bolup, töwendikisi mushu xeritide ishlitilgen bir qisim In’glizche sözlerning Uyghurchisi:

Silk Road Economic Belt – Yipek yoli iqtisadiy belwéghi
Maritime Silk Road – Déngiz üstidiki yipek yoli
AIIB Member states – Asiya üstqurulma meblegh bankisigha eza döletler
Proposed economic corridor – Tewsiye qilin’ghan iqtisadiy karidor
Railroad connections – tömür yol liniyiliri
Existing – hazir barliri
Planned or under construction – pilanlan’ghan we hazir yasiliwatqanliri
Gas pipelines – Tebi’iy gaz turubiliri
Oil pipelines – Néfit turubiliri
Ports with Chinese engagement – Junggomu shérik bolghan déngiz portliri


Paydilinish Menbeliri:

[1] Belt and Road Initiative
https://en.wikipedia.org/wiki/Belt_and_Road_Initiative

[2] Davos 2016 - Eurasia and the Modern Silk Road
https://www.youtube.com/watch?v=E8Nqs_8JLis

[3] https://www.merics.org/fileadmin/user_upload/pic/China-Mapping/170515_MERICS_China_Mapping_BRI_March_2017.jpg


(Tügidi)


Mezkur Maqale bilen Munasiwetlik Burunqi Yazmilar:

[1] Junggo Asiyadiki Hökümran Küch Bolalmaydu
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47047-Junggo-Asiyadiki-H%F6k%FCmran-K%FCch-Bolalmaydu

[2] Junggo bilen Amérikining Urushush Éhtimalliqi Qanchilik?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47243-Junggo-bilen-Am%E9rikining-Urushush-%C9htimalliqi-Qanchilik

[3] Trampning Prézidént Bolushi Junggo Üchün Némidin Dérek Béridu?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47285-Trampning-Pr%E9zid%E9nt-Bolushi-Junggo-%DCch%FCn-N%E9midin-D%E9rek-B%E9ridu

[4] Millet Döliti, Medeniyet Döliti, we Assimilyatsiye
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47355-Millet-D%F6liti-Medeniyet-D%F6liti-we-Assimilyatsiye

[5] Shi Jinping Junggoni Buningdin Kéyin Qaysi Terepke Yétekleydu?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47402-Shi-Jinping-Junggoni-Buningdin-K%E9yin-Qaysi-Terepke-Y%E9tekleydu

[6] Junggo Dunyadiki 1-Orun’gha Chiqqanda
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47450-Elrohlan-Junggo-Dunyadiki-1-Orun%92gha-Chiqqanda

[7] Tarix Bilen Söhbet: Amérika, Gherb, Asiya, we Junggo
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47530-Tarix-Bilen-S%F6hbet-Am%E9rika-Gherb-Asiya-we-Junggo

[8] Junggo Némishqa Tinch Yol Bilen Tereqqiy Qilalmaydu?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47665-Elrohlan-Junggo-N%E9mishqa-Tinch-Yol-Bilen-Tereqqiy-Qilalmaydu

[9] Némishqa Lidérlar Yalghanchiliq Qilidu?
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47870-Elrohlan-N%E9mishqa-Lid%E9rlar-Yalghanchiliq-Qilidu

ئەلروھلان
25-05-17, 21:39
جۇڭگونىڭ بىر بەلۋاغ، بىر يول پىلانى ھەققىدە قىسقىچە چۈشەنچە

ئەلروھلان
2017-يىلى 26-ماي


ئوقۇرمەنلەرنىڭ خەۋىرىدە بولغىنىدەك، يېقىنقى بىر مەزگىلنىڭ مابەينىدە ۋەتىنىمىزدىكى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەھۋالىدا ناھايىتى چوڭ ئۆزگىرىشلەر يۈز بەردى. شۇنىڭ بىلەن كۆپلىگەن ۋەتەنداشلارنىڭ كۆڭلىدە «ئۇيغۇرلارغا نېمە ئىش بولۇپ كېتىۋاتىدۇ؟» دېگەن سوئال تۇغۇلۇۋاتىدۇ. ئەمەلىيەتتە بۇ ئۆزگىرىشلەرنىڭ كەينىدە بىر چوڭ ئارقا كۆرۈنۈش بار. كونكرېت قىلىپ ئېيتساق، ئۇنىڭ كەينىدە مۇنداق ئىككى چوڭ ئەھۋال بار: (1) جۇڭگو ھۆكۈمىتى «بىر بەلۋاغ، بىر يول پىلانى» دېگەن بىر پىلاننى ئوتتۇرىغا قويغان ۋە ئۇنى ئىجرا قىلىشقا باشلىغان بولۇپ، بۇ يەردىكى «بىر بەلۋاغ» ئۇيغۇر دىيارى بىلەن ئاسىيا، ياۋروپا ۋە ئافرىقىدىكى 60 تەك دۆلەتنى تۇتاشتۇرىدىغان تۆمۈر يول بەلۋېغىنى كۆرسىتىدۇ. «بىر يول» بولسا جۇڭگونى دۇنيانىڭ باشقا رايونلىرى بىلەن تۇتاشتۇرىدىغان بىر «دېڭىز ئۈستىدىكى يېڭى يىپەك يولى» نى كۆرسىتىدۇ. ئاشۇ بىر بەلۋاغ بىلەن بىر يولنىڭ ئورۇنلىشىش ئەھۋالى ماقالىنىڭ ئاستىدىكى 2-رەسىمدە كۆرسىتىلگەندەك. (2) جۇڭگو ھۆكۈمىتىنىڭ شېنجېن، گۇاڭدۇڭ قاتارلىق دېڭىز قىرغىقىدىكى سانائەت بازىسىنىڭ بىر قىسمىنى ئۇيغۇر دىيارىنىڭ قازاقىستان چېگرىسىغا يېقىن بولغان رايونلىرىغا يۆتكەش پىلانى. ئۇيغۇر دىيارىنىڭ ئىجتىمائىي، سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتلەردە مۇقىم بولۇشى بۇ ئىككى چوڭ پىلاننى ئەمەلگە ئاشۇرۇشنىڭ ئالدىنقى شەرتى. ئۇنىڭدىن باشقا، ھازىر جۇڭگو ھۆكۈمىتى ئۈچۈن ئۇيغۇر مەسىلىسىنى «تەلتۆكۈس بىر تەرەپ قىلىۋېتىش» نىڭ بىر ياخشى خەلقئارالىق پۇرسىتى يېتىپ كەلگەن بولۇپ، ھازىر جۇڭگو ھۆكۈمىتى ئاشۇ پۇرسەتنى چىڭ تۇتۇۋاتىدۇ. ئۇيغۇر دىيارىدىكى يېڭى ئەھۋاللار ئەنە شۇنداق سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن ۋۇجۇدقا كېلىۋاتىدۇ. مەن مەزكۇر ماقالىدە ئۇيغۇرلارنىڭ بېشىغا كەلگەن يېڭى ئۆزگىرىشلەرنى چۈشىنىش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان بىر قىسىم ئەھۋاللارنى بايان قىلىپ ئۆتىمەن. مېنىڭ بۇ قېتىم پايدىلىنىدىغىنىم بىر قىسىم مۇتەخەسسىسلەر بىر خەلقئارالىق ئىلمىي سۆھبەت يىغىنىدا ئوتتۇرىغا قويغان كۆز-قاراشلاردىكى ئۆزۈم تاللىغان بىر قىسىم مەزمۇنلار بولۇپ، ئەگەر ماقالىگە ئۆز كۆز-قارىشىمنى قوشۇپ قويماقچى بولسام، ئۇلارنى «ئىلاۋە» شەكلىدە بىر ئايرىم ئابزاس قىلىپ كىرگۈزۈپ قويىمەن.


1. بىر بەلۋاغ، بىر يول ھەققىدە قىسقىچە چۈشەنچە

بۇ پىلان خەنزۇچە «丝绸之路经济带和21世纪海上丝绸之路» دەپ ئاتىلىدىغان بولۇپ، ئۇ قىسقارتىلىپ «بىر بەلۋاغ، بىر يول» (一带一路) دېيىلىدۇ [1]. ئۇ بىر تەرەققىيات ئىستراتېگىيىسى بولۇپ، ئۇنى جۇڭگو رەھبىرى شى جىنپىڭ ئوتتۇرىغا قويغان. ئۇنىڭ مەقسىتى جۇڭگو بىلەن ياۋروپا-ئاسىيا چوڭ قۇرۇقلۇقىدىكى دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئۇلىنىش ۋە ھەمكارلىقنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش. ئۇنىڭ «يىپەك يولى ئىقتىسادىي بەلۋېغى» بىلەن «دېڭىز ئۈستى يىپەك يولى» دىن ئىبارەت ئىككى ئاساسىي تەركىبىي قىسمى بار. بۇ ئىستراتېگىيە جۇڭگونىڭ دۇنياۋى ئىشلاردا چوڭراق رول ئېلىشىنى، ھەمدە جۇڭگونىڭ پولات ئىشلەپچىقىرىشى قاتارلىق سانائەت ساھەلىرىدىكى چوڭ كۆلەملىك ھەمكارلىق ئېھتىياجىنى ئاساس قىلغان. بۇ پىلان 2013-يىلىنىڭ سېنتەبىر-ئۆكتەبىر ئايلىرى ئېلان قىلىنغان بولۇپ، شۇ يىلى جۇڭگو دۆلەت رەھبىرى لى كېچياڭ ئاسىيا ۋە ياۋروپادا دۆلەت زىيارىتىدە بولغاندا بۇ پىلاننى كۈچلۈك ھالدا تەشۋىق قىلغان. بۇ ئۇقۇم 2016-يىلى «خەلق گېزىتى» دە ئەڭ كۆپ تىلغا ئېلىنغان تېمىغا ئايلاندى.


2. بىر بەلۋاغ، بىر يول پىلانىنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى بولىدىغان بىر قىسىم سانلىق مەلۇماتلار

مەن ماقالىنىڭ بۇ قىسمىدا ئىنگلىزچە «دۇنيا ئىقتىسادىي سەھنىسى» (World Economic Forum) دەپ ئاتىلىدىغان تەشكىلاتنىڭ 2016-يىللىق يىغىنى جەريانىدا ئۆتكۈزۈلگەن «ياۋروپا-ئاسىيا ۋە زامانىۋى يىپەك يولى» دېگەن تېمىدىكى بىر قېتىملىق سۆھبەتتە ئوتتۇرىغا چۈشكەن بىر قىسىم كۆز قاراشلارنى تونۇشتۇرۇپ ئۆتىمەن. بۇ سۆھبەتنىڭ ۋىدېئو فىلىمى يۇتيۇبقا 2016-يىلى 21-يانۋاردا قويۇلغان. يۇقىرىدىكى تەشكىلات شىۋېيتسارىيەنىڭ گېنېۋا (Geneva) شەھىرىگە جايلاشقان بىر خەلقئارالىق فوندى جەمئىيىتى بولۇپ، بۇ قېتىمقى سۆھبەتكە مەن «جۇڭگو دۇنيادىكى 1-ئورۇنغا چىققاندا» دېگەن ماقالىدە تونۇشتۇرغان كىشور ماھبۇبانى (Kishore Mahbubani) ئەپەندى رىياسەتچىلىك قىلغان. ئۇنىڭغا يەنە تۆۋەندىكى كىشىلەر قاتناشقان:

ئاندرېي كوستىن (Andrey L. Kostin): رۇسىيە VTB بانكىسىنىڭ پرېزىدېنتى ۋە رەئىسى.
گىئورگى كۋىرىكاشۋىلى (Giorgi Kvirikashvili): گىرۇزىيەنىڭ باش مىنىستىرى.
ئالېكساندېر ماشكېۋىچ (Alexander Machkevitch): ياۋروپا-ئاسىيا بايلىق مەنبەلىرى گۇرۇپپىسى دىرېكتورلىرىنىڭ رەئىسى (Luxembourg).
سۇلتان سۇلايەم (Sultan Ahmed Sulayem): ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىدىكى ئىنگلىزچە «DP World» دەپ ئاتىلىدىغان بىر چوڭ شىركەتنىڭ رەئىسى.


1-رەسىم: «دۇنيا ئىقتىسادىي سەھنىسى» 2016-يىلى ئورۇنلاشتۇرغان، ماقالىنىڭ مۇشۇ قىسمىدا تونۇشتۇرۇلغان مەزمۇنلارنىڭ مەنبەسى بولغان سۆھبەت يىغىنىنىڭ سەھنە كۆرۈنۈشى.

تۆۋەندىكىسى مەزكۇر سۆھبەتنىڭ ئۆزۈم تاللىغان، ئۇيغۇرلارنىڭ بۇنىڭدىن كېيىنكى تەقدىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان بىر قانچە قىسقا مەزمۇنلىرى.

كىشور ماھبۇبانى: ھەممەيلەننىڭ خەۋىرىدە بولغىنىدەك، ھازىر ياۋروپا-ئاسىيا بۇرۇنقىدىن كۆپ مۇھىم ئورۇنغا ئۆتتى. نېمىشقا ئۇنداق بولىدۇ؟ نېمىشقا ھازىر شۇنداق بولىدۇ؟ مېنىڭ بۇ ھەقتە بىر قىسىم نەزەرىيىلىرىم بار بولۇپ، مەن بۇ يەردە 3 خىل مۇمكىنچىلىكى بار سەۋەبلەرنى ئوتتۇرىغا قويىمەن.

ئۇنىڭ بىرىنچىسى، ياۋروپا دېڭىز يولى بىلەن باشقا جايلارنى مۇستەملىكە قىلىپ، دۇنيادىكى ھۆكۈمران ئورۇنغا چىقىشتىن بۇرۇنقى ئۇزۇن مۇددەتلىك تارىخىي دەۋرلەردە دۇنيانى ياۋروپا-ئاسىيا رايونلىرى سورىغان. بىزنىڭ ھازىر كۆرۈۋاتقىنىمىز ئاشۇ تارىخنىڭ تەكرارلىنىشى، ياكى ياۋروپا-ئاسىيانىڭ ئۆزىنىڭ تەبىئىي ئورنىغا قايتىپ كېلىشى بولۇشى مۇمكىن.

ئىككىنچى سەۋەب گېئوپولېستىكا (geopolitics). ئەگەر بۇ يېڭى ئەھۋالنىڭ يۈز بېرىش ۋاقتىغا قارايدىغان بولساق، ھازىر ئامېرىكا ئاسىيانى ئايلىنىش ئوقى (pivot) قىلغان بولۇپ، جۇڭگو بولسا ئوتتۇرا ئاسىيانى ئايلىنىش ئوقى قىلىۋاتىدۇ. بۇنىڭ ئوتتۇرىسىدا بىر باغلىنىشنىڭ بار-يوقلۇقى سىزنىڭ ئۆز چۈشەنچىڭىزگە باغلىق. ئېھتىمال جۇڭگو دېڭىز يولىغا يۆلىنىشنى ئازايتىپ، قۇرۇقلۇقتىكى يولغا يۆلىنىشنى كۈچەيتىۋاتقان بولۇشى مۇمكىن.
ئۈچىنچى سەۋەب، ھازىر دۇنيا سەھنىسىدە مۇھىم رول ئالىدىغانلارغا كۆپلىگەن يېڭى ئەزالار قوشۇلدى. دۇنيا ئىشلىرى بىر ئىنتايىن مۇرەككەپ ئويۇنغا ئايلاندى. شۇڭلاشقا مەزكۇر سورۇنغا ئولتۇرغان مۇتەخەسسىسلەرنىڭ يىغىلىشى بىر ئىنتايىن مۇۋاپىق ۋاقىتقا توغرا كەلدى.

گىئورگى كۋىرىكاشۋىلى: بىر بەلۋاغ، بىر يول پىلانى ياۋروپا-ئاسىيا قىتئەلىرىدىكى ئەللەر ئوتتۇرىسىدىكى ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتنى كۈچەيتىدۇ. ئاشۇ ئەللەرنى تۆمۈر يول ۋە دېڭىز ئۈستىدىكى يول تورلىرى بىلەن تۇتاشتۇرىدۇ. يېقىندا بىر قانچە پويىز جۇڭگونىڭ شىنجاڭ ئۆلكىسىدىن چىقىپ، قازاقىستان، ئەزەربەيجان، گىرۇزىيە، تۈركىيە ياكى قارا دېڭىز ئارقىلىق ياۋروپاغا بىۋاسىتە يېتىپ باردى. بۇ يول ئارقىلىق مال توشۇشنىڭ سۈرئىتى ئىنتايىن تېز بولۇپ، ئۇنىڭغا بولغان ئېھتىياجمۇ كۈنسايىن ئۆسۈپ مېڭىۋاتىدۇ. مۇشۇ يولدىن پايدىلانغاندا، شىنجاڭدىن چىققان پويىز 10 – 11 كۈندىلا ياۋروپاغا يېتىپ بارالايدۇ. بۇ لىنىيە قىممەت باھالىق ماللارنى جۇڭگودىن ياۋروپاغا ۋە ياۋروپادىن جۇڭگوغا يۆتكەشتىكى ئەمگەك كاپىتال تەلىپىنى زور دەرىجىدە تۆۋەنلىتىدۇ.

بۇ يول باشقا يوللار بىلەن دۈشمەنلەشمەي، باشقا يوللار بىلەن دوستلۇق ئىچىدە رىقابەتلىشىدۇ. بۇ قۇرۇلۇش ئوخشىمىغان ئەللەر ئوتتۇرىسىدىكى رىقابەتكە ئەمەس، ھەمكارلىققا ۋەكىللىك قىلىدۇ.

ئالېكساندېر ماشكېۋىچ: ھازىر يۈك پاراخوتلىرى بىر يۈك ساندۇقى (shipping container) نى ئافرىقىنىڭ غەربىي قىرغىقىدىن جۇڭگوغا 8 دوللارغا يۆتكەپ بېرىدۇ. ئەمما ھازىرغىچە قۇرۇقلۇقتا ئۇنداق بىر شارائىت ھازىرلانمىدى. كىشىلەر ياۋروپا بىلەن جۇڭگونى تۇتاشتۇرىدىغان بىر يولنى ئىزدىگىلى بىرەر مىڭ يىل بولغان بولۇپ، ئاخىرى قەدىمكى يىپەك يولىنى تاپقان. بىز قازاقىستاندا كارخانا ماڭدۇرۇۋاتقىلى 25 يىل بولدى. بىزنىڭ قازاقىستاندىكى شىركىتىمىزدە 70 مىڭ ئادەم ئىشلەيدۇ. بىز بىر بەلۋاغ، بىر يول قۇرۇلۇشىدىن ناھايىتى چوڭ پۇرسەتكە ئېرىشەلەيمىز. سەۋەبى قازاقىستان دېڭىز بىلەن تۇتاشمايدۇ. شۇڭا بىز بىر بەلۋاغ قۇرۇلۇشىدىن ناھايىتى كۆپ پايدىلىنالايمىز.

سۇلتان سۇلايەم: بۇرۇنقى ۋاقىتلاردا دېڭىز يولى قاتنىشى ئىشەنچلىك بولمىغاچقا، قۇرۇقلۇقتىكى يىپەك يولى تەرەققىي قىلدۇرۇلغان. يېقىنقى زامان تەرەققىياتلىرى بىلەن قەدىمكى يىپەك يولى ئۆز قىممىتىنى يوقاتتى. ھازىرقى بىر بەلۋاغ، بىر يول قۇرۇلۇشى ئوتتۇرا ئاسىيادىن ياۋروپاغا يۈك ئاپىرىش ۋاقتىنى زور دەرىجىدە قىسقارتىدۇ. ھازىر دېڭىز يولى بىلەن جۇڭگودىن ياۋروپاغا مال ئاپىرىش ئۈچۈن 42 كۈن ۋاقىت كېتىدۇ. ئەگەر ئۇ مال تۆمۈر يول بىلەن توشۇلسا ئاران 12 كۈن ۋاقىت كېتىدۇ. بەش-ئالتە ئاينىڭ ئالدىدا بىز جۇڭگودىن ياۋروپاغا پويىز بىلەن يۈك توشۇپ كۆرۈپ باقتۇق. ئۇنىڭغا جەمئىي 12 كۈن ۋاقىت كەتتى. ھازىر يۈك توشۇش سانائىتى ناھايىتى چوڭ قىيىنچىلىققا دۇچ كەلدى. يەنى، يۈك توشۇش ۋاسىتىلىرىنىڭ مىقدارى ئېھتىياجدىن كۆپ ئېشىپ كەتتى. كىشىلەر بارغانسېرى چوڭ يۈك توشۇش پاراخوتلىرىنى ياساۋېرىپ، ھەمدە ئۇلارنى كۆپلەپ ياساۋېرىپ، ھازىرقىدەك ئەھۋال كېلىپ چىقتى. جۇڭگودىن ياۋروپاغا بىر ساندۇق (one container) يۈك توشۇش ھەققى بۇرۇن 1500 – 1800 دوللار ئىدى. ھازىر ئۇ 300 – 400 دوللارغا چۈشۈپ قالدى. مۇشۇنداق ئىشلار بىلەن شۇغۇللىنىدىغانلار ھازىر كۆپلەپ زىيان تارتىۋاتىدۇ. ئاشۇنداق بىر ساندۇقنى پويىز بىلەن توشۇشنىڭ ھەققى ھازىر 4500 – 5000 دوللار. شۇنداق بولۇشىغا قارىماي، جۇڭگو ھازىر بۇ ئىشقا ناھايىتى قىزىقىۋاتىدۇ. ئۇنىڭ سەۋەبى، ھازىر جۇڭگودا ئەمگەكچىلەر ئىش ھەققى بۇرۇنقىدىن كۆپ ئۆسۈپ كەتتى. بىزنىڭ چىڭداۋ، يەنتەي ۋە تيەنجىنلەردە دېڭىز پورتلىرىمىز بار بولۇپ، ئۇ يەرلەردە ئالدىنقى 7 يىل ئىچىدە ئەمگەكچىلەر ئىش ھەققى 20 پىرسەنت ئۆسۈپ كەتتى. جۇڭگو بۇ مەسىلىنى تونۇپ يېتىپ، ھازىر بىر قىسىم سانائەتلەرنى دېڭىز قىرغىقى رايونلىرىدىن ئىچكى قۇرۇقلۇق رايونلىرىغا يۆتكىمەكچى بولۇۋاتىدۇ. ئۇلارنىڭ پىلانلىرىنىڭ بىرى شىنجاڭدىكى قازاقىستان بىلەن چېگرىداش رايونلاردا بىر چوڭ سانائەت بازىسى قۇرۇش. سانائەت بۇيۇملىرىنى ئاشۇ يېڭى سانائەت بازىسىدا ئىشلەپچىقارغاندا، ئۇلارنى ياۋروپاغا پويىز بىلەن يۆتكەش چىقىمىمۇ زور دەرىجىدە تۆۋەنلەيدۇ. كومپيۇتېر ۋە كوپى-ماشىنىسىغا ئوخشاش قىممەت باھالىق بۇيۇملاردىن بىر ساندۇقنى يۆتكەشكە بىر قانچە مىڭ دوللار خەجلەش ھەرگىزمۇ بىر مەسىلە بولۇپ قالمايدۇ. يانفونغا ئوخشاش بازارغا تېز سۈرئەتتە سالمىسا بولمايدىغان بۇيۇملارنى توشۇش ئۈچۈن 12 كۈن ۋاقىت كەتسە بولۇۋېرىدۇ، ئەمما 42 كۈن ۋاقىت كەتسە بولمايدۇ. شۇڭلاشقا تۆمۈر يولنىڭ يەنىلا ناھايىتى يۇقىرى قىممىتى بار. يېڭى تۆمۈر يولىنىڭ بەرپا قىلىنىشى دېڭىز ئارقىلىق يۈك توشۇشقا بولغان ئېھتىياجغا ئانچە تەسىر كۆرسەتمەيدۇ. ھەر بىر دۆلەتنىڭ ھاۋا يولى، دېڭىز يولى ۋە قۇرۇقلۇقتىكى يوللارنىڭ ھەممىسىگە ئېھتىياجى بار بولۇپ، بۇ يەردىكى ئەڭ مۇھىم نەرسە ئۈنۈمدارلىقتىن ئىبارەت.


3. قىسقىچە خۇلاسە

مېنىڭ مەزكۇر يازمىنى تەييارلاشتىن مەقسىتىم ئوقۇرمەنلەرنى بىر بەلۋاغ ۋە بىر يول پىلانى ھەققىدە بىر ئومۇمىي چۈشەنچە بىلەن، شۇنداقلا بىر قىسىم سانلىق مەلۇماتلار بىلەن تەمىنلەش. يۇقىرىدىكى مەزمۇنلاردىن كۆرگىنىمىزدەك، جۇڭگونى پاكىستان ۋە قازاقىستان ئارقىلىق سىرتقى دۇنيا بىلەن تۇتاشتۇرىدىغان تۆمۈر يول ئۇيغۇر دىيارىدىن باشلىنىدۇ، ياكى ئۇيغۇر دىيارىدىن ئۆتىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، جۇڭگونىڭ ھازىر ئۇيغۇر دىيارىنىڭ قازاقىستان بىلەن چېگرىداش رايونلىرىدا بىر چوڭ سانائەت بازىسى قۇرۇپ، جۇڭگونىڭ دېڭىز قىرغىقى رايونلىرىدىكى بىر قىسىم سانائەتنى مۇشۇ رايونلارغا يۆتكەپ كەلمەكچى ئىكەن. مانا مۇشۇ ئەھۋاللار ھازىر ئۇيغۇر دىيارىنىڭ نەقەدەر مۇھىم ئورۇنغا ئۆتۈپ قالغانلىقىنى، يەنى جۇڭگونىڭ بىر بەلۋاغ پىلانىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشىدا ئۇيغۇر دىيارىنىڭ نەقەدەر مۇھىم رول ئوينايدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. مەن كېيىنكى يازمامدا ئۇيغۇر دىيارىنىڭ بىر بەلۋاغ پىلانى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ھەققىدە يەنە بىر قىسىم يېڭى ئۇچۇرلارنى بايان قىلىپ ئۆتىمەن.


2-رەسىم: بىر بەلۋاغ ۋە بىر يولنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلۇش ئەھۋالى. بۇ رەسىمنى چۈشىنىشتە بىر ئاز ئىنگلىزچىنى بىلىش ناھايىتى مۇھىم بولۇپ، تۆۋەندىكىسى مۇشۇ خەرىتىدە ئىشلىتىلگەن بىر قىسىم ئىنگلىزچە سۆزلەرنىڭ ئۇيغۇرچىسى:

Silk Road Economic Belt – يىپەك يولى ئىقتىسادىي بەلۋېغى
Maritime Silk Road – دېڭىز ئۈستىدىكى يىپەك يولى
AIIB Member states – ئاسىيا ئۈستقۇرۇلما مەبلەغ بانكىسىغا ئەزا دۆلەتلەر
Proposed economic corridor – تەۋسىيە قىلىنغان ئىقتىسادىي كارىدور
Railroad connections – تۆمۈر يول لىنىيىلىرى
Existing – ھازىر بارلىرى
Planned or under construction – پىلانلانغان ۋە ھازىر ياسىلىۋاتقانلىرى
Gas pipelines – تەبىئىي گاز تۇرۇبىلىرى
Oil pipelines – نېفىت تۇرۇبىلىرى
Ports with Chinese engagement – جۇڭگومۇ شېرىك بولغان دېڭىز پورتلىرى


پايدىلىنىش مەنبەلىرى:

[1] Belt and Road Initiative
https://en.wikipedia.org/wiki/Belt_and_Road_Initiative

[2] Davos 2016 - Eurasia and the Modern Silk Road
https://www.youtube.com/watch?v=E8Nqs_8JLis

[3] https://www.merics.org/fileadmin/user_upload/pic/China-Mapping/170515_MERICS_China_Mapping_BRI_March_2017.jpg


(تۈگىدى)



مەزكۇر ماقالە بىلەن مۇناسىۋەتلىك بۇرۇنقى يازمىلار:

[1] جۇڭگو ئاسىيادىكى ھۆكۈمران كۈچ بولالمايدۇ
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47047-Junggo-Asiyadiki-H%F6k%FCmran-K%FCch-Bolalmaydu>

[2] جۇڭگو بىلەن ئامېرىكىنىڭ ئۇرۇشۇش ئېھتىماللىقى قانچىلىك؟
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47243-Junggo-bilen-Am%E9rikining-Urushush-%C9htimalliqi-Qanchilik>

[3] ترامپنىڭ پرېزىدېنت بولۇشى جۇڭگو ئۈچۈن نېمىدىن دېرەك بېرىدۇ؟
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47285-Trampning-Pr%E9zid%E9nt-Bolushi-Junggo-%DCch%FCn-N%E9midin-D%E9rek-B%E9ridu>

[4] مىللەت دۆلىتى، مەدەنىيەت دۆلىتى، ۋە ئاسسىمىلياتسىيە
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47355-Millet-D%F6liti-Medeniyet-D%F6liti-we-Assimilyatsiye>

[5] شى جىنپىڭ جۇڭگونى بۇنىڭدىن كېيىن قايسى تەرەپكە يېتەكلەيدۇ؟
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47402-Shi-Jinping-Junggoni-Buningdin-K%E9yin-Qaysi-Terepke-Y%E9tekleydu

[6] جۇڭگو دۇنيادىكى 1-ئورۇنغا چىققاندا
<http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47450-Elrohlan-Junggo-Dunyadiki-1-Orun%92gha-Chiqqanda>

7]] تارىخ بىلەن سۆھبەت: ئامېرىكا، غەرب، ئاسىيا، ۋە جۇڭگو
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47530-Tarix-Bilen-S%F6hbet-Am%E9rika-Gherb-Asiya-we-Junggo

8]] جۇڭگو نېمىشقا تىنچ يول بىلەن تەرەققىي قىلالمايدۇ؟
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47665-Elrohlan-Junggo-N%E9mishqa-Tinch-Yol-Bilen-Tereqqiy-Qilalmaydu

[9] نېمىشقا لىدېرلار يالغانچىلىق قىلىدۇ؟
http://forum.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?47870-Elrohlan-N%E9mishqa-Lid%E9rlar-Yalghanchiliq-Qilidu

Elrohlan
27-05-17, 00:13
Töwendiki menbeni chékip, 2-resimni achalaysiz:

https://www.merics.org/fileadmin/user_upload/pic/China-Mapping/170515_MERICS_China_Mapping_BRI_March_2017.jpg